.

..............................
..



.................
............
............
............
ADİGELER KİMDİR
SİYUGH Gökhan İlhan
........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

............

............

M.Ö. 5. yüzyıldan itibaren Kafkasya'yı gezip gören ve eserlerinde buradan
bahseden Heredot, Hellenikus, F.Arrivan, Strabon, Romalı Pliny gibi antik
dönem seyyah ve tariçilerin ile Ruslar, Gürcüler, Tatarlar ve Araplar;
Kuzey Kafkasya'nın otokton (yerli) hakları için Kas, Kask, Kasog, Kasogi,
Sirkas, Kerkes, Kerakes gibi isimler kullanmışlardır. Bu tanımlamalar,
zamanla batı söylemi ile Cirkas, Cirkassi, Cirkasyen ve nihayet Arapların
kullandığı Şerakise, Çerakise gibi ifadelerinden hareketle “ÇERKES”
sözcüğüne dönüşmüş ve literatüre geçmiştir. “Çerkes” kavramı, Kafkasya'da
yaşamakta olan haklardan herhangi birisinin doğrudan adı değildir. Orada
her halk, kendi tarihi adıyla yaşar ve adıyla bir cumhuriyete sahiptir.
Çeçenler Çeçenistan'da, Abhazlar Abhazya'da, Osetler Osetya'da, Adıgeler
Adıgey'de, Dağıstanlılar Dağıstan'da yaşar. “Çerkes” ismi, dar anlamda
Kuzeybatı Kafkas kökenli Adıge-Abaza-Ubıh gruplarını, en dar anlamda ise
sadece Adıge grubuna mensup boyları kapsamaktadır. Osmanlı'dan günümüze
kadar olan literatürlerde, göçler ve sürgünler sonucunda Kafkasya'dan
gelen tüm göçmenler bir üst kimlik olarak ‘Çerkes' adıyla tanımlanmıştır.
Biz de bu anlamda kullanıyoruz.


KAŞENLİK

Çerkeslerin günümüze kadar devamlılığını sürdüren geleneklerin birisi de
"kaşenlik adetidir. Bu adet bekar genç kız ve erkekler arasında evlilik
öncesi dönemde gerçekleşmektedir. Diğer geleneklerde olduğu gibi habze adı
verilen kurallarla sınırlıdır. Kaşenlik birbirinden hoşlanan genç kız ve
erkekler arasındaki arkadaşlık ilişkisine denmektedir.
Çerkes kız ve erkekleri birbirleri ile düğünlerde, toplantılarda, muhabbet
ortamlarında birlikte olurlar. Bu toplantılar en yaygın olarak köylerde
görülür. Bu tür toplantılarda genellikle bir kaç köyün gençleri biraraya
gelir. Sabahlara kadar süren sohbetler, oyunlar ve eğlenceler yapılır. Bu
geceler gençlerin birbirlerini tanımalarına yardımcı olmaktadır. Muhabbet
geceleri bir eğlence kaynağı olduğu kadar aynı zamanda eğitim yereri de
sayılmaktadır. Kızlar ve erkekler belirli bir yaştan başlayarak bu tip
toplantılarda çerkes adet ve görenekleri çerçevesinde eğitilirler. Bütün
eğlence, düğün ve toplantılarda "thamate" adı verilen bir kişi bulunur.

Aynı sülaleden olan kişiler kaşen olamazlar. Akrabalık derecesi ne kadar
uzak olursa olsun yasaktır. Aynı köyden kişilerin kaşen olmaları hoş
karşılanmaz. Bu kural günümüzde biraz yumuşamıştır. Artık aynı sülaleden
olmamak kaydıyla kaşenliğe fazla tepki duyulmamaktadır. Muhabbet
toplantılarında kızlar ve erkekler karşılıklı otururlar.
Gençlerin her toplantıda farklı kaşeni olabildiği için bir Çerkez kızının
ya da erkeğinin evleninceye kadar çok fazla kaşeni olabilmektedir.
Toplantıda amaç tanışmak, eğlenmek ve kendine uygun bir eş seçmek olduğu
için kaşenlik bazen ciddi bazen de şaka halinde ortaya çıkmaktadır. Sayısı
fazla olan şaka kaşenliğinin çok fazla bir ciddiyeti yoktur.
Kız ya da erkek birbirlerinin daha önceki kaşenlerine karşı herhangi bir
olumsuz tavır takınmazlar. Eski kaşenlerle sosyal ilişkiler kesilmez.
Çünkü daha önceki kaşenlerin şaka olduğunu her iki tarafta kabullenmiştir.
Kadın ya da erkek eski kaşenleriyle bu benim eski kaşenim diye espri
yapabilir. Dolayısıyla kızın ya da erkeğin birden fazla kaşeni olması
yadırganmamaktadır.


ADİGE MÜZİĞİ

Müzik, Adıge halkının yoldaşı olmuş, acısını paylaşmış, sevincine ortak
olmuştur. Kültürel mirası yeni nesillere en iyi bir şekilde aktaran Adige
şarkıları olmuştur. Adıgelerin dünya görüşleri berrak bir şekilde
şarkılarına aynen yansır. Bu şarkılarda özgürlüğü korumak için akla,
cesarete ve insaniliğe ihtiyaç olduğu vurgulanır. 1869 yılında Tereke
Vedomost'da yayımlanan "Adıge Şarkılarının Karakteristiği" adlı makalede
şunlar kaydedilmektedir:
"Adıge halkının, şarkılarından başka hiçbir kültürel değeri olmasa da
halkın yaşantı ve varlığını yalnız bu şarkılardan anlamamız mümkündür."
Genç olsun, yaşlı olsun herkes isminin şarkıya konu olmasını en güzel
hediye olarak kabul ederdi. Adıge insanı için en onursuz davranış
korkaklıktı. Korkak bir kimlik olarak şarkılara konu olmaktan daha büyük
bir utanç yoktu Adige için. Güzel huylu ve derin bir toplumsal terbiyeye
sahip olan bir kızın, ismi unutulmasın ve herkes onu örnek alsın diye adı
şarkılara konu edilirdi.
"Hatramme Ya Paq" adlı şarkı bu tür şarkılara bir örnektir. Bu şarkı
Nethuace köyünde bestelenmiştir. Hatram ailesinin Paq ismindeki güzel
huylu kızı için methiyeler içeren şarkı, günümüze kadar ulaşan toplumsal
içerikli eski bir şarkıdır. İşte bu şarkının sözlerinden birkaç satır:



MÜZİK ALETLERİ

Adığe kültürünü zenginleştiren farklı konulardaki voredlerin farklılığı
sadece melodi ve sözlerden kaynaklanmaz. Aynı zamanda müzik aletlerinin
farklılığı açısından da kısımlara ayrılır:
- Bjemıy
- Kamıl
- Sırın
- Şıç'epşın
- Pşınakheb
- Pşınet'arku
- Epepşın
- Pheç'iç'
- Şot'ırıp'
- Adığe Pşın
- Nakıre.
Bu müzik aletleri günümüze kadar gelmiştir. Ancak artık kullanılmayan
birçok müzik aleti de bulunmaktadır. Bütün bu müzik aletlerinin ayrı ayrı
hikayeleri vardır.
Adıgeler'in çok değer verdiği ve herkesin çok severek dinlediği müzik
aletleri Kamılepş, Sıç'epşın ve Pheç'iç'tir. Adıge müzik kültüründe
Kamılepş'in her zaman için belirgin bir yerinin olduğu herkesçe bilinir.
Bu çalgı eskiden düğünlerin en gözde çalgısı idi. Tevçoj Tzığo, "Mefeko
Vurısbiy" adlı şiirinde Kamilepş'den şöyle söz eder.
Kamilepş'ler yarışır
Yırtılırcasına çalınır
Ceguak'olar canlanır
Vokalistleri bağırır
Hatıyak'o kızları oyuna çıkarır
Sanırsın ki düğün yeni başlıyor.

............

............


iletisim@akcakent.org

............

.................