Ивгъуэтэнухэр





 

.

.

ДИ ПАЩХЬЭ ИЛЪ ЛЭЖЬЫГЪЭХЭР
Къумыкъу Маринэ

CC-Culture and Art Department

.

Иужьрей илъэсхэу ди культурэр, ди бзэр, ди хабзэфI къыддекIуэкIхэр къыдэхыжын, къэгъэщIэрэщIэжын Iуэху щызэрахьэм, лъэпкъым и литературэр зэуIу щIыжыным теухуауэ лэжьыпхъэ куэд ди пащхьэм къоувэ.Мис абы тещIыхьауэ гъэбелджылын хуейщ дэтхэнэ тхакIуэми езым и зэфIэкIри и Iэдакъэ къыщIэкIа художественнэ тхыгъэри зыхуэдэр..

.

Аращ мы лэжьыгъэм адыгэхэм я художественнэ дуней еплъыкIэм лъэхъэнэ зэхуэмыдэхэми, щIыпIэ зэхуэмыдэхэми зэрызыщаужьым епха Iуэхугъуэхэр темэ нэхъыщхьэ хуэхъуныр къызыхэкIари.

Хамэ цIыхухэмрэ хамэбзэхэмрэ къаухъуреихь адыгэм къыхэтэджыкI тхакIуэм и тхыгъэхэм къызыхэкIа и лъэпкъым и мэ щыууэ, и плъыфэхэр, нэщэнэхэр дэплъагъуу щытын щхьэкIэ, куэдым егупсысын хуей мэхъу. Хуабжьу зэран мэхъу зы лъабжьэу къэхъея, зэкъуэту зизыча адыгэ лъэпкъыр дунейм текъухьауэ зэрыпсэур. Я бзи, я культури, я хьэл-щэни цIыкIу-цIыкIурэ зэпыгъэлъэлъауэ псынэ зырызу я жапIэ ягъуэтыж. Аращ ди адыгэ литературэр "фэтэр зырызым щIэгуэша" хуэдэу щIэхъури.

Лъэпкъ къэс и бзэ, и хабзэ зэриIэжым и мызакъуэу, и дуней еплъыкIи ихъуреягъкIэ щекIуэкIым хуиIэ щытыкIи хэхауэ бгъэдэлъщ, а псор адрейхэм къазэрыщыхъум къыщхьэщымыкIынкIэ Iэмал имыIэу. Апхуэдэщ адыгэ литературэм езым и хьэл щхьэхуэ зэриIэжри. Мис абыхэм я къежьапIэр псом япэ IуэрыIуатэрщ. Ауэ IуэрыIуатэм и закъуэкъым лъэпкъым и художественнэ дуней еплъыкIэр мы ди зэманым зэрызэфIэувэр зэлъытар. Абы и лъабжьэшхуэу мэув иджырей адыгэ литературэр, ар здэщыIэр ди къэралуи, нэгуъэщI щIы­пIэуи ирехъуи. Ахэр псори зы лъэпкъ культурэу зэхэмыхьэжынкIэ Iэмал иIэ­къым.

Адыгэхэм я бзэри я щхьэри хэкIуэдэжынкIэ хъуну щыщыта илъэсхэм къызэтенэн, зыкърагъэлын щхьэкIэ ялэжьа псом я фIыщIэкIэ уасэ иIэу зы къэнамэ, ар я художественнэ дуней еплъыкIэрщ. Аращ лIэщIыгъуэкIэрэ зэпымыууэ зызыужь лъэпкъым ейм ябгъурыувэн художественнэ литературэ нобэ диIэн щIэхъуари.

ЗэрыгурыIуэгъуэщи, лъэпкъ литературэр щылъапIэри, ар уи литературэ щыхъури уи анэдэлъхубзэкIэ щытхыжам и дежщ. Ауэ езыхэм зыкIи ямы­къуаншагъэ щхьэусыгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм ирихулIауэ хамэбзэкIэ тхэхэри мащIэкъым. Ар ди деж къыщежьауи щиухыуи аракъым – гъащIэм, дунейм къыщыхъу Iуэхущ. ЩыIэщ лъэпкъ псор хамэбзэкIэ тхэуэ, еджэу. Нэхъыбэрэ къэхъу хабзэр лъэпкъ литературэр бзитIкIэ ятхыущ. Абы, дауи, узыщыгуфIыкIыну зыри хэлъкъым, ауэ ятхауэ щыIэр бгъэкIуэд хъунукъым. Бгъэ­кIуэдмэ, уи лъэпкъ литературэм уеижу аращ. Ар лэжьыгъэ тыншуи занщIэу къохъулIэнуи щыткъым, ауэ гъэщIэгуъэнщ, нэгъуэщI къэрал щыпсэу адыгэхэр лъэхъэнэ щхьэхуэхэм я художественнэ литературэм зэрелэжьар, икIи абыхэм художественнэ мыхьэнэшхуэ зиIэхэр я Iэдакъэ къызэрыщIэкIар.

Апхуэдэ тхакIуэ щхьэхуэхэм я лэжьыгъэ языныкъуэхэр зэпкърытхащ, икIи къэгъэлъэгъуапхъэщ езыхэм я щIыпIэм залымыгъэкIэ ирашу е ирахуу хамэщIхэм къыщыхута адыгэхэм куэд дыдэ а здэкIуа къэралхэм я культурэм, искусствэм, литературэм я зыужьыныгъэм зэрыхалъхьар. Псом хуэ­мыдэжу ар щынэрылъагъущ адыгэр нэхъыбэу здэкIуауэ щыта Тыркум. Кавказым ис лъэпкъхэмрэ Тыркум, КъуэкIыпIэ Гъунэгъум хиубыдэ нэгъуэщI къэралхэм щыпсэухэмрэ я культурэкIэ, искусствэкIэ, литературэкIэ зэлъэIэсу куэд щIауэ йокIуэкI. Абы къыхэкIыу зыкIи гъэщIэгъуэнкъым ди лъэпкъэгъухэм я Iэужь-лъэужь Тыркум, Сирием, Иорданием, Мысырым (Египетым) дызэрыщрихьэлIэри.

 Шэрджэс сулътIанхэм Мысырым тетыгъуэр 1382 гъэм къыщыщIэдзауэ 1517 гъэ пщондэ щаIыгъащ.

Адыгэ мамлюкхэм къэралыр щаIэщIэлъа лъэхъэнэр Мысырым и тхыдэм хэбдз зэрымыхъунум хуэдэу, абы и литературэри къызыфIэбгъэщIыфынукъым Баруди, Шэукъий, Теймур зэкъуэшхэр, Абазэ зэкъуэшхэр, Джэрымыр, Лашыныр, Сабри, Уахьбэ, ас-Сибаи, нэгъуэщIхэри хэмыту.

Курыт лIэщIыгъуэхэм мамлюкхэр сэбэп хъуауэ щытащ Мысыр къэралыгъуэр зэфIэувэнымкIэ. Нобэр къыздэсым Каири, Александрии, Щами хэщIа щIагъуэ щымыIэу дэтщ абыхэм я ухуэныгъэ хьэлэмэтыщэхэу архитектурэм и фэеплъ ину къэнахэр. Апхуэдэ ухуэныгъэхэм, сыт хуэдэу щымытми зэманым зыщыдигъазэкIэ зэхъуэкIыныгъэ гуэрхэм я лъэужь къыщытенэ къохъу, ауэ адыгэ мамлюкхэм къатепщIыкIахэм я литературэ IэдакъэщIэкIхэм зэрыщыт дыдэм хуэдэу фэеплъ мыкIуэдыжу нобэ псэу лIакъуэхэми, пщэдей къалъхунухэм я дежкIэ, ар я духовнэ хъугъуэфIыгъуэщ хьэрып къэрал псоми, и хъугъуэфIыгъуэщ къэщIэрэщIэжа КъуэкIыпIэ Гъунэгъум и культурэр зыфIэгъэщIэгъуэн дэтхэнэ зыми.

Мы лэжьыгъэм адыгэ мухьэжырхэм къахэкIа усакIуэхэм я творчествэм и гугъу щытщIащ. Дэ нэIуасэ зыхуэтщIащ хэхэс адыгэ усакIуэ­хэм я творчествэми, Хэкужьым щыпсэуа, щыпсэу усакIуэ языныкъуэхэми я лэжьыгъэхэм гу зылъозыгъатэу ядэтлъагъу нэщэнэхэм, икIи а псоми мыпхуэ­дэ гупсысэхэм дыхуашэ.

Япэрауэ, хамэщIхэм щыпсэу усакIуэхэм адэ Хэкужьым ехьэлIа темэр зэпкърахкIэрэ, ахэр нэплъысыну хуейщ лъэпкъым зэпича гъуэгуанэ хьэлъэм щекIуэкIа псоми, икIи художественнэ псалъэкIэ зэфIагъэувэжыну хущIокъу. АбыкIэ а усакIуэхэм я творчествэм историзм хьэли философие нэщэни яIэщ.

ЕтIуанэрауэ, диаспорэм и усакIуэхэм я творчествэм бдзумэ наIуэу щы­пхырокI мухьэжырхэм я тхыдэ темэр, абыкIи езыхэм я лъэпкъ зэхэщIыкIыр ягъэунэхужри адыгэ культурэм и къудамэу зэрыщытым хуокIуэжхэр.

Ещанэрауэ, нэгъуэщI щIыналъэхэу къыздыщалъхуахэр мухьэжырхэм къащIэхъуа щIэблэм я Хэкуу къалъытэну я пщIыхьэпIи къэкIыркъым. Пэжщ, къызыщалъхуа къэралъхэм яхузэфIэкI псомкIи щхьэпэ щыхъуу, лIыгъэ яхэлъу щопсэу, зи щакхъуэ яшхми я фIыщIэр ягъэкIуэдакъым икIи ятекIуадэркъым. Ахэр гугъэ нэхукIэ мэпсэу – Хэкужьым гъэзэжыныр я хъуэпсапIэ инщ, икIи я творчествэм Хэкужьым и образыр ехьэжьауэ гъэщIэрэщIауэ - романтизмэм хуэкIуэу – къызэрыщагъэлъагъуэр хъуркъым.

ЕплIанэрауэ, мухьэжырхэм я щIэблэ усакIуэхэм я творчествэм эпическэ нэщэнэ дэтлъагъухэм нэмыщI лирикэ макъамэ щабэри я хамэкъым, нэхъ тэмэму жыпIэмэ, эпосымрэ лирикэмрэ щхэпскIэ щызэрыубыдауэ щытщ абыхэм я творчествэм, сыту жыпIэмэ тхыдэм ехьэлIауэ зи гугъу ящIыр я гумкIэ я псэмкIэ пхымыгъэкIауэ къаIуатэркъым.

Яужьреуэ, етхуанэрауэ, къэдгъэлъэгъуа хъуауэ къыдолъытэ къыщалъхуа щIыналъэ емылъытауэ сыт хуэдэ бзэкIэ ахэр тхэуэ щытми, адыгэ усакIуэхэм я творчествэм благъагъэ-Iыхьлыгъэ яку зэрыдэлъыр. Зэхуэдэ тематикэ яхуэ­хъухэм нэмыщIкIэ, ахэр зырешалIэ адыгэ IуэрыIуатэм къулейуэ къигъэсэбэп, апхуэдэу адыгэ литературэми куэдрэ зызыхуигъазэ къэгъэпсэуныгъэ (олицетворение) Iэмалыр тегушхуауэ тегъэщIапIэ зэращIым.

Мис абыхэм ипкъ иткIэ дэ зи гугъу тщIа псори литературэ щхьэхуэхэм я Iуэхуфээ-дэлъыфэу щыту къэлъытапхъэкъым, атIэ зи литературэм и къудамэ гуэжхэм, зы лъабжьэм игъэпсэууэ, абы кърит къарумкIэ заузэщIу.
Къумыкъу Маринэ, егъэджак1уэ

.

.

          

.