Пасэрей хъыбарыжьхэм къызэраIуатэмкIэ, цIыху псори зэшщ, зэхуэмыдэ бзэрэ хабзэрэ яIэу лъэпкъ щхьэхуэ зэрыгъэхъуами, я къежьа­пIэр зыщ. Тхыдэм и мащIэ­къым лъэпкъ зэкъуэшыны­гъэм щыхьэт техъуэ щапхъэхэр. Апхуэдэхэм ящыщ зыуэ къызолъытэ «Бесленей. Право на жизнь» фильмыр.

 «ЩыIэщ щIыналъэ дахэ, Кавказщ абы зэреджэр. Я лъэпкъ хабзэхэр я гъуазэу а щIыпIэм щопсэу адыгэхэр…» - псалъэхэмкIэ къыщIидзэ фильмыр дакъикъэ 40-м зэрыщIигъу щыIэкъым, ауэ япэ теп­лъэ­гъуэ­хэм щегъэжьауэ узэ­щIеу­быдэ, уи нэпсхэр кърегъакIуэ, гущIэ­гъумрэ гушхуэныгъэмрэ щызэхэпща гурыщIэхэр къыует.

 Ди анэшхуэ-адэшхуэхэр нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм пэ­щIэтами, абы теухуауэ IуэрыIуэтэжу зэхэтхамрэ тхылъкIэ щIэдджыкIамрэ мымащIэми, Хэку зауэшхуэм, фашист хьэщхьэрыIуэхэм я Iэужьу цIыху­хэм яшэча бэлыхьхэм ятеухуауэ художественнэу, документальнэу фильм куэд щыIэми, «Бесленей. Право на жизнь» фильмыр зылъэгъуахэм зи нэпс къримыгъэкIуарэ беслъэнейдэсхэм я хахуа­гъэм иримыгушхуарэ къахэкIауэ фIэщхъугъуейщ. Фильмыр лъэIэсащ нэхъапэкIэ мыхъея гукъуэпсхэм, апхуэдэу щытми, абы къызэщIиIэта гуры­щIэхэм ящыщу гушхуэны­гъэр куэдкIэ нэхъыбэщ. Беслъэней къуажэдэсхэм яхузэфIэкIар цIыхугъэшхуэ зи лъабжьэ хахуагъэщ, ауэ Ленинград блокадэм къыхаша сабийхэр ажалым къезыгъэлахэм я дежкIэ ар апхуэдизу къызэрыгуэкIщи, нэгъуэщI зыгуэру ар зэфIэпхыфыну щытауэ къа­лъытэркъым - адыгагъэм емыбэкъуауэ ар­къудейщ.

 Хэт и дежкIи гурыIуэгъуэщ зауэмрэ сабиймрэ зэрызэхьэ­лIэгъуейр. Сыт хуэдиз бэлыхь ягъэва сабиинэкIэ а зауэм хэ­плъа цIыкIухэм? Сыт хуэдиз хъурэ ар зи фэ дэмыхуахэр? ИкIи а лъэхъэнэ хьэлъэм хиубыда ныбжьыщIэ дапщэм я насып къихьа Ленинград щыщ сабий 32-м ещхьу, беслъэнейдэсхэм хуэдэ цIыху гу­щIэгъулы IущIэну, зауэ мафIэ лыгъэм къыхэзыпхъуэтын анэIэ, зэзыкъузылIэн анэ бгъафэ ягъуэтыну?

 Зэриухрэ илъэс 65-м нэ­бла­гъэ Хэку зауэшхуэм и Iэужьхэр лъэхъэнэ блэкIам дэужьыхакъым, атIэ кIуатэ пэтми зэманым ар нэхъри нэхъ IупщI къещI, беслъэнейдэсхэм ягъэлъэгъуа лIыгъэри дэркIэ нэхъ гурыIуэгъуэ икIи нэхъ гъунэгъу мэхъу.

 Блокадэ зращIэкIа Ленин­град къалэм къыдаша сабийхэр зэрыс мафIэгур Кавказым къэсын щхьэкIэ мазиплIкIэ гъуэгу тетауэ Армавир (Ермэлыхьэблэ) къыщыблагъэм, шэкъэуэжыр къытелъалъэу эшелоныр къэувыIащ. Сабэм иуэжарэ мэжэщIалIагъэм ихьу къызэхэна а сабий тхьэмыщ­кIэхэр зы жылэм дэкIрэ адрейм дыхьэу куэдрэ екIуэ­лIапIэншэу дэтащ, щIакхъуэ Iыхьэ къыхуаший фIэкIа, нэ­гъуэщIкIэ зыри къадэмыIэпыкъуфу. ТхьэмыщкIэ дыдэ хъуауэ ахэр Беслъэней къуажэм и Iэгъуэблагъэм къэсащ.

 Беслъэнейдэсхэм яхузэфIэ­кIар адрейхэм я гуащIэ къы­зэримыхьамкIэ зыри згъэ­къуаншэркъым - зэманыр хьэ­лъэт, цIыхухэм я щхьэ хахыф къудейт. Аращ, сэ къызэрысщыхъумкIэ, беслъэнейдэсхэм зэрахьа лIыгъэр, ягъэлъэгъуа цIыхугъэ лъагэмрэ къызэ­ры­мыкIуэ хахуагъэмрэ нэгъуэщI Iуэхугъуэхэм къахэзыгъэщыр. Пэжщ, къуажэдэсхэр хэгупсысыхьат «дауэ тщIымэ, дауэ хъуну» жыхуаIэу, пэжщ, нэ­хъыжьхэр чэнджэщакIуэ зэ­хуа­шэсат, икIи бэлыхьищэр зи фэ дэхуа сабийхэм я Iуэху нэхъыфI зэрыхъун унафи къащтат. Ауэ къуажэ тхьэмадэхэр апхуэдэ унафэм темыгушхуатэми, беслъэней цIыхубзхэм а сабий насыпыншэхэр гугъуехьыр я натIэу адэкIэ яутIыпщыфыну зэрыщымытам шэч къытесхьэр­къым. ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 70 гъэхэм траха кинохроникэм ихъума гукъэкIыжхэр (фильмым апхуэдэ кадрхэри къыщагъэсэбэпат) щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, аращ зэрыхъуари: беслъэней бзы­лъху­гъэ хахуэхэм сабийхэр IэплIэкIэ къащтэурэ унэ-унэкIэ зэбграхащ. Анэгур еплъакъым сабийр зыщыщ лъэпкъым. Япэ иригъэщар - а бэлыхь къомыр зи фэ дэкIыр зэрысабийрт.

 ФIыщIэ лей яхуэфащэщ а зэманым жылэм дэса унафэщI Iущхэми - колхозым и тхьэмадэ Лахъу Хъусинрэ (арат къуа­жэдэс нэхъыжьхэр чэнджэ­щакIуэ зэхуэзышэсар) староста Уэхъутэ Мырзэбэчрэ (абы и псалъэхэрат нэхъыбэу зыт­ра­щIыхьар сабий зеиншэхэр къуа­жэм къыдэнэнымкIэ къащ­т­а унафэр). Ленинград бло­кадэм къыхаша журт сабийхэм я цIэхэр Беслъэней къуа­жэм дэс унагъуэхэр, цIыхухэм я цIэ-унэцIэхэр зра­т­хэ тхылъым икIэщIыпIэкIэ храгъэтхэну унафэ зыщIари, фашист зэрыпхъуакIуэхэр жылэм къыдыхьэу абыхэм яхуэ­жыIэщIэну къыпаубыда нэужьи Iэмалрэ къарууэ иIэ псори сабийхэр гъэпщкIуным, адрей цIыкIухэм ахэр хэгъэ­гъуэ­щэ­ным егугъуари Уэхъутэрат. Мыбдеж Iэмал имыIэу къыхэгъэщыпхъэу къызолъытэ, беслъэнейдэсхэр зылI и бы­ну зэрызэкъуэтар, зы бзэ­гу­зе­хьэ­рэ епцIы­жакIуэрэ къазэ­ры­­хэмыкIар. Ари адыга­гъэмрэ цIыху­гъэм­рэ я зы нэщэнэщ.

 И лъэпкъэгъу хахуэхэм яхуэ­фащэу къыщIэкIащ УФ-м щыпсэу адыгэхэм я лъэп­къ-щэнхабзэ автономием и тхьэмадэ Уэхъутэ Александр - «Бесленей. Право на жизнь» фильмыр техыныр жэрдэм зыщIар икIи абы елэжьахэм я чэнджэщэгъу нэхъыжьу щытар. Александр и мылъкуи и гуащIи еблэжакъым беслъэнейдэсхэм зэрахьа лIыгъэм теухуа фильмыр дунейм къы­техьэнымкIэ. А Iуэхум Уэхъутэм и нэр нэхъри къыщIыхуи­кIыр, илъэс 67-рэ лъандэрэ Ленинград щыщ беслъэнейхэм ятеухуауэ жаIам нэхърэ жа­мыIар зэрынэхъыбэрт. Псом хуэмыдэу ябзыщIырт блокадэр къызэзынэкIа сабийхэм я нэхъыбэр зэрыжуртыр, ягъэ­кIуэдыну пабгъэу ахэр фашистхэм зэрыхаубыдыкIар. 1970 гъэм Беслъэней къуажэм щытрахауэ щыта документальнэ фильмым и кIапэлъа­пэхэмрэ унагъуэ архивхэм щахъумэ сурэт зыбжанэмрэ я закъуэщ анэ хахуэхэм я теплъэхэр иджыри къэс зыхъумар, абыхэм я нэкIу зэлъа- хэм диплъэну Iэмал къыдэзытар.

 «Бесленей. Право на жизнь» фильмым сыщеплъым сигу къэкIыжащ нэмыцэ хъыджэбз цIыкIу зыIыгъ совет сэлэтым и фэеплъу Берлин дэтыр. Вучетич Евгений и IэдакъэщIэкI монументышхуэм, ТекIуэны­гъэ Иныр къэзыхьа лъэп­къым и нагъыщэм, хэлъ гупсысэ нэхъыщхьэмкIэ поджэж Беслъэней къуажэм 1942 гъэм и гъэмахуэм къыщыхъуахэм, ауэ зыкIэ зэщхьэщокI: сабийм къыщхьэщыжар Iэщэ IэщIэлъу мамырыгъэм щIэбэн зауэлIтэ­къым, атIэ зеиншэр зи бгъафэ езыкъузылIа адыгэ бзылъхугъэ гуащIэмащIэт. Мыбдеж къыхэзгъэщыну сыхуейщ зи гугъу тщIы Iуэхухэм ятеухуауэ ягъэувыну фэеплъ сыным и макетыр сигу зэрырихьар. Беслъэней къуажэм дэтщ мывэ пхъэбгъу зыкIэ­рылъ стелэ, ауэ Адыгэ анэм и скульптурэр Черкесски Санкт-Петербурги щагъэувыныр куэдкIэ нэхъ екIут, дахэт икIи щхьэпэт, ар зи фэеплъ Iуэхум и купщIэри и мыхьэнэри къыдэкIуэтей щIэблэм нэхъ зыхащIэнт, гулъытэ нэхъыбэ игъуэтынт.

 Илъэс 67-кIэ узэIэбэкIыжмэ къэхъуа Iуэхум къыгуэхыпIэ имыIэу тхыдэкIэ зэрипхащ Ле­нин­град къалэ хахуэмрэ Бес­лъэней къуажэмрэ («лIы­хъужь» цIэр пыстхащэрэт жызоIэ), иджы ахэр къэралым къищта унафэкIи «зэкъуэш» хъун хуейт. Сэ сызэре­плъым­кIэ, Беслъэней къуажэр цIыкIу­ми, хахуагъэу зэрихьам­кIэ лIы­хъужьыцIэ, беслъэней­дэс­хэм - къэралым къыбгъэ­дэкI гу­лъытэ нэхъыбэ яхуэфащэщ.