Ивгъуэтэнухэр





 

.

.

ТХЫБЗЭПЭ ЛИТЕРАТУРЭР
 ДжэгуакIуэхэр
Таукъуэ Лъэпщыкъу

CC-Literature and History Department

.

ДжэгуакIуэ тхьэмадэ, уэрэдус.
Хъыбарыжьым зэрыжиIэмкIэ, Къетыкъуэхэ я пщылIт; хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, Къетыкъуэ Хьэмырзэ и джэгуакIуэ гупым я тхьэмадэу щытащ. Лъэпщыкъуэ дунейм тетар пэжмэ, ар щыпсэуар XVIII лIэщIыгъуэм икухэм, и етIуанэ Iыхьэм хуозэ.

.

Ар зи тхьэмада джэгуакIуэ гупыр лIибл хъурт. Тхыдэм зэрыжиIэмкIэ, Къэбэрдейр шу мин 15-рэ лъэсыдзэшхуэрэ хъууэ Къурей губгъуэм щыпэуващ урысеидзэм, фи быдапIэхэр ди щIым тефх, фи дзэри тефшыж, жаIэри.

Зи шыжьэ емыкъуж къэралым ар щимыдэм, зауэр ирагъажьэри (1779-м и гъатхэм) мазиблкIэ зэзэуащ, урысыдзэри фIыуэ ирагъэкIуэтыжащ, быдапIэ зыбжани ягъэсащ. АрщхьэкIэ бийр нэхъыбэт, нэхъ узэщIат, нэхъ зэгъэпэщати, къатекIуэри 1779 гъэм сентябрым и 29-м къэбэрдеидзэр Къетыкъуэ тIуащIэм (Псыхъурей деж) даукIыхьащ. А зауэм Къэбэрдей Жэщтеуэ фIащащ.
 

Зауэ нэужьым, зэрыхабзэу, Жэщтеуэм уэрэд хурагъэусыну Таукъуэ Лъэпщыкъуэ и пщэ иралъхьащ. Уэрэдусхэм пщIэуэ жэмыбгъэ зырыз иратащ. ДжэгуакIуэхэр мэзым щIэтIысхьэри, мэзищкIэ уэрэдым елэжьащ. Псоми яусар зэхалъхьэжри Лъэпщыкъуэм едзыгъуибл хъууэ къыхуахьыжащ. Тхьэмадэр едаIуэри уэрэдым щытхъуащ, ауэ, зы пщы гуэрми зимыгъэгусэн щхьэкIэ жиIэри, нэгъуэщI къыщIэдзапIэ хузэхилъхьащ – ар зауэр зэрекIуэкIам теухуа Iыхьэрауэ пIэрэ, жыдоIэ.

«Къэбэрдей жэщтеуэм и уэрэдыр» адыгэ псоми я псэм дэхьауэ, илъэс 200-м щIигъуащи, зэрахьэ.
 

IуэрыIуатэжу зекIуэ уэрэдхэр зэраусам хуэдэу къызэтенэ хабзэкъым. Мыбыи зэхъуэкIыгъэ Iэджэ игъуэтагъэнущ, хэтаи хэуащ, хэмытаи къыхэхьагъэнущ.

 Литературэр: «Из истории «Песни Большого ночного нападения (песня и история)» – Налоев З. М. Из истории культуры адыгов. Нальчик, 1978, с. 100-116.
 

  I. Къэбэрдей жэщтеуэм и уэрэд 
 

Жэщтеуэм и хъыбар пэжыр вжесIэнущ.

А махуэм ди Къэбэрдейр шуужьт.

- Дунеижьым щытлъэгъуа хабзэр диIэжкъым:

Хъункъым! – жери ди Къэбэрдейр мэхасэ.

Зэхуосри бжыщхьэ гуэрэнти мэув.

 

Къэбэрдейр Жанхъуэтыпщым1 федэIукъым:

- Фи IэмыщIэм къимыхуэххэнум фыщIокъу,

Къэралыжьым деныкъуэкъункIэ дымащIэщ.

- Дунеижьым щыдгъэщIэжынум дыхулIэ:

Напэ диIэу дызэрылIэнур нэхъыфIщ! –

А махуэм ди Къэбэрдейр мэгубжь. –

Ди мэлыр Къуреижь губгъуэм2 къыщехъурт,

Ди шыбзым Сэтей щхьэпцIанэр я хъупIэт,

Нобэм жьэпкъыжь унапIэкIэ дохъуэж.

Хъункъым! – жари ди Къэбэрдейр мэшэс.

 

ЗэщIошасэри Къетыкъуэ тIуащIэм4 ныдохьэ,

Зэрохьэхри Къуреижь губгъуэм щогъуэлъ.

 

Къэрэхьэлъкъым я пащIэкIитIыр къуацэгут,

Я IэбжьыгуитIыр я пщалъэт,

Дзэхушэр къаIурылъэлъу мэзауэ.

Зауэпэр Къурей къалэжьым5 щаублэ,

ЗауэкIэр ШупщыIэ къалэм6 нагъэс.

Я Чылисэ Iугъуае бзаджэр ирех,

Я лъапсэм лъыпсае жагъуэр щагъажэ.

 

Ди дзэпэр бжьырыбжьей7 хабзэу мэджэгу,

Ди дзэкIэр надэджэгуххэурэ нафIокIуэ.

 

Нэхущым лъыгъэе мафIэр къытщIэблэщ:

Инералым и табын щэхур къыкъуишщ.

МыдэкIэ ди шыншэ лъэсхэр мэзауэ.

Пщы ябгэр инэрал пакъэм хуохъущIэ:

- Пащтыхьыжьым дыкъигъэщIакъым! - жери

Дзэуэ зэхэтыр бгъэгушхуэт.

 

Топышхуэр зи пщыIэ бжэIум щагъауэ,

Зауэгъуэм зи цей джэхушхуэр зи афэ,

ХьэпцIащхъуэм и джэдыкIафэр зи фоч,

Дыщэчым къыхалъэфар зи гъуазэ,

Фоч гъуазэм щIэмыпсэхуххэурэ мэзауэ,

Афицару цеишхъуэ кIэщIри хигъащIэщ,

ФокIэщIу и Iэщэ лейри къыдихщ,

Урысу къуентхъым щIэнэцIри тщхьэщихущ,

Ипэ къихуэр табыныжьыгум8 щыфIибзщ.

УрысыбзэкIэ яхэгуоуэххэурэ мэзауэ,

Зи ныбжьым мэзибл зауэ хэмыкIыр

Къетыкъуэ и къуэкIэ Хьэмырзэщ.

 

ХьэтIохъущокъуэр бжьырыбжьитIым9 я кум щопсых,

ХьэтIохъущокъуэм и уэркъ напэр дэфIыгъ!

И ныбжькIэрэ ХьэтIохъущокъуэпщыр мыгуджэ,

МыдэкIэ ди шу гуджам къащхьэпэщ.

 

Къундет и къуэ Къэрэщеишхуэм и пщыгъуэт,

Къущхьэшу шы джэмыдэшхуэм утест,

Маисэу и сэшхуэр пгъэщыхуэт10,

Зауэм ущыхуихуэжым уи сэмэгуIэр бгъэдалъэт.

 

Шур зэдилъмэ, Сосрыкъуэбжыр зэдищтэрт,

Ахэмынхэ фи дыщэ пхъэвым лъыр щIож,

Елъэпархэ фи дыгъэ-мазэр къухьэжщ,

Бжьэкъуоукъуэр зэшибл фыхъурти фикIуадэщ,

Хьэдиблри гуиблкIэ къашэжщ.

1779.

.

.

          

.