...................
...................
ERŞE TEMBOT

Dr. MEŞFEŞŞU Necdet Hatam

                         
...................
 
...................

Adıghe Lhepkhım Yığue Nemısı Xhuığe Yıtxıdeuat

Adıghe Lhepkhım Yıtxıdeuat

Kueşbeye Pşımafe, titxeque ttserıue, carı zercağer ereşe Tmbotı. Seri cıri sıxexesew, Lhepkhım yıtxıdeuate zere slheğuığağer, sızere lhexesığağer, yımakhe zere zexesxığağer sinasıpı khızerihığağem sıeguışşjı. 1978-rem, Tırkuım şızexeşeğe Adıghe-Abaze  xasexem tarillıquew tıkhequeğağ xekuım. Kheberteye-Balhkhar Rodiner arı tıkhzğebleğeğağer. Mefipşşe tışıenew tıkhırağebleğeğağ. Aw te, rkesk tımılheğuew,  Mıekhuape tışımıew tıquejıxenep tui tlhakhue yıdğeneğağ, tibısımxeri şşedğeneğağex. Khin zere  adğelheğuıre khıdguırımıuew şıtığep aw teri aş fede twbıtağe timıen tıfitığep. Bidanıkhue Nihad, İmsl Wezdemır, Xhuaj Fexhri, serı. Te nebghıripllımi Tırkuım şızexeşeğe tixasexem tarithemetağ, zşeque kuıpme taxetığ. Tıkhmıjeze xasexer zetedguaşi tilhepkheğuıme zauıdğeeğağ. Xekuım yehıllağew zıewıpenew fayexeme,  zerağaşeme yaguapeme tawıpığağ. Yetani te ziguıre, zipsere xekuıme kheğezağeme tıxexesew tılhepkhın tlheıştep, tılhepkhıştme xekuım dğezejın faye zıuereme taşışığ. Te tilhepkh xekuım nah zere şıfitır arı, tue zepıtığer, tıtxı zepıtığer. Arew şıtew sıd fedeme rkesk tıquen tlheığep, Mıyekhuape khıtağelheğuığep tuen tlheınıya. Arış khin zeradğelheğuıre tşeze tlhakhue yıdğenen feyağe. Tiguıxelhi khıddexhuığ Bidanıkuer Nalik khışıwıığ. Nebghırişır, rkesk Brat Habase tibısımew mefitue tışıağ. Mıyekhuape mefible tızıdesım Xhuaj Mıhamet Xhr tibısımığer

Tağeşşuağ, tağeguışxuağ Aperew zexetxew beme taxağedeuağ, aperew tlheğuew dexabe tağelheğuığ. Mefe tueır pıhapem tıxet fedew quağe. Univrsittım tışıağ. Adıghe literature urokım (dersım) yecaqueme taxesığ. Abşejitiyem (ğrenci yurdu) pıhe zexahe khıtfaşşığ. Labe uışe zışıtağepsefığ. Şhaplhekhue His ete haexem anemı  xeen zıfimıt leps khıtfişşığ. Tiwınekhueşxer khıtfağuetığ. Hadeğelle Askerı, Meşmeşşe İshakhı, Yaekhuem neuase tafexhuığ. Yaekhuer rktorığ (niversite rektr) aşeğuım. Alcenit!uır aplle khıtfişşınım fehazırew, Şıkhblağex, şıkhblağex Adıghexer! yıueze guıfebenığe xelhew, psıerıqueri ttequ khhelheew khızeretpeğueığer npi sineguı et. Neuase tızfexhığexem aşışığex Kueblı Yakhuıb, Tıw Amin, Neşuılhaşe Amin, emışe Ğazi, Kueşmezıkhuer Pıhaper khetıwıxi Şıthale (Belarucensk) meşşekuım tıraşellejığağ. Nepsır khıtşşaquew, tıpse yızınıkhue khanew, zı kuıpre tquığe meşeku ğueguır, an-khını tıxhuığew, meşşekuım yımakhe nemı zi zexetımıxew. Tıkhızıxeşxhuejım, şımi tızzıdzeğe guıpşıseme aşışew khıeığ, mı zipse khıtuızılhhağexem, khızeretpeğueığexew, tapeğueıjın zere tımılheıştım yıguımeiTlheğuığe neuase tızıfexhuığe xeti khıtfeguıağ. Daxe khıtiuağ, tiğeşşağ. Khıtdewlewığ.  Şıkh Kueşmezıkhuer arı  eraşe Tmbot yıdıy tızışeğağer. Adıghe lhepkhım yıtxıde uate neuase tıfezışşığağer. A zeuıeğuım txequeşxuem, thawsıxe mekhamer zıebzeğe makhee, guıem khılhıesew khıueğağer yetani bere sıguı kheıjığ: Maşineme anah değuır sie xhuığe aw zsfenım si uef ttıjep.  Guışşuağueme anah yınır khızdexhuığ, khurılhf sie xhuığe. Aw yıepe sıwbıtew parkım khışzğequıhan slheırep. Sıtxıghexem nahıb, nah dax sıtxınew khenağer. Aw fitew sıtxejın slheırep

Zıttır kheuapxheş eraşem yehıllaew ti jurnalxem khıxawtığexer sıcığağexenah yı txılhme syacağew şıtığep. Aw Şıwzakhuer ti nıbceğu Yenemıkhue Mewlıdı zeridzeığaxew, yıkhıdeını tıpaplhew şıtığ. Txequeşxuem a khebar guışşağuer arı tını fetşşın tlheığağeri. Que xeti yeş!eba eraşşem yıtxılhxer amıcığexew, nemı bzabee zeramıdzeığew şıtığep. Aw yet!ani, lhepkhım yı nahıbe zışıpsewırw xeğeguım yıbzee khızeredeıştım , xexes yılhepkheğuımi yıtxıxerem ğuıne zerelhafırem khıxeşew yığeguışşeğağ.

Şıwzakhuer Tırkuıbzee zeradzeığe apere adıghe romanır arığe. Be yığeguışşağeri, yığeguışxuağeri Lhepkh şejım zıkhietıjınıme yışşağew khequağeri maep. Aş daquewi lhepkhım apededew khıddexhuıre uef ğeşşeğuenım yıehışş xilhhağ.  Tırkuıme yej mekhuımeş incinrew suretışşe aze ti Bidanıkhue Hayati. Fesıjapşi fondım khıxixığe emblmer, şıwişır zıtxığer arı. Aguıxer khıfeğezağew, guışxuexew, nexhueyew khıtfequejıxere, xekuım khezğezejıre şıwişır arı. Şıwzakhuem be aş suretew riğeşşığer. Ceguım xaplhere şıwxer, zekhuekhaşer, axem yatplhe zwfwşhafxer Adıghe suretışşe Tırkuım yımısığew, cıri yımısew şıtep. Tırkuım yısuretışş anah ttserıuexem, yeğecaquexem, adıghexeri mımaew zeraxetır şefepAw axem yazi, yısuretxer pstewri adıghem feğehığe kheğelheğuen yaağep. Apere lhepkh suret kheğelheğuenır khızeuızıxığer Bidanıkhuer arı. Ade lhepkh uef zwefeme Bidanıkhuer mıdre lhepkh suretışşeme axebğequeena?... Yetani kheueğen fayer, Şıwzakhuem yecağew, Bidanıkhuem yısuretme yaplhıre xeti  Tmbot yıehışşuew a suretme axelhır zere mıguırıueğuayer arı. Mı khıxewtığer zisexhuıhem, Hayati sıfıtwi, yısuretxem Şıwzakhuem yıehe xelhew khızeresşşeşşıreme swıığ. Wıxewıkhuağep yıuağ aş. Şıwzakhuem sittsıquığem slheğuığağew, zexesxığağew, ş!ej eğ xhuığağew be siş!ejı khixiğewejığer. Yerstemi, zekhuekhaşer khezışşıre Suandi sızapaşağ, zere sfewqueew txılhıpem yesımğequınxe sfelheığep. Aşe şıtxhuır yadej ti txequeşxuew ereşe Tmboti, txılhır zezıdzeığe Yenemıkhue Mewlıdi

Arı suret pşşın welheıme eraşem, suretıe hazırıpsew khıwtıba?... Yetani Şıwzakhuem yızakhuep suretır erılhhe khezışşıre pıığuexer zıxebğueteştır. eraşem yı txılh pstewri arı. Şuıguı khejğeıj Nasıpım yığuegu şış pıığue:

Yıje khırıqueğe xebzej guerem ttew, Adıghe khuece ttsıkuır yııb psıxhue nepkhım yeğezığew uıs. Aketse ıghxemre ptsel şhapıratsexemre zaxiwtığuağew, bleığe belahxem ağeştağem fedew, ıguım xew!uıbağew şıs. Mazew şhaşıtım meşıtışxuem yıezenecep1e zakhuer, lhaghew, mezenıkhuer khexelhe tamığem fedew şhaşısew, khıxeşı. Khuaem teze uığe ttequıri khıxewı Şelhırım fedew, psığuew, weşeguım  zanew .  dequayex.

Khuece ğuınem alerığu pıjığew, bjıhe tolokır uılh. Tolokım yııbıe, penej ttsıraw, jenıper şılh. Guıbğe zeşhazafem nem khıfemıwbıtew ıjew zwıbğuı. Khıble lhenıkhueme ueşeapem yızınıkhue yıwbıtığew, Kavkaz khuışhatxır ıjee khelhağue, şexhentteşe-uığaşer tırxı, yışhape papttsexer nıbjıre wesxeme tığem pelıdıx, wes weşapşexeri zawşerexhışı aşhaşıt. Tığe kuehağu hazır xhuığew Bibolet lhexhu lhewışe khuacem khıdelhetığ Moskovske studntew (niversite ğrencisi) kpke khuelen zışığew, kanikuılım (tatil) yadej khequejığağer arı puew pşejınıyep. Hazır uıpef, kheme epşe fıj, buıxharske peue yequ şığ adıghe şaşer khquew, ele zequıj. Şewelhexhu pttseğueplh zıtsır şı lhepkhışşew pebghıwan. Nette ğuıncer, jeğue zakhuew khıxepsı, yısekuıxer werw jım zerhe.

Lhepkhım yehılleğe stsenarye (senaryo) ptxıştme ari hazırıpsew axebğueteşt Tmbot yıromanxem. Mı pıığueri Nasıpım yığuegu şış:

Adıghem şıbghır ziğuetırem accewi zışşeşşıjı. Nem khıwbıtırer yızeyılhığuew, bğejew weşeguım şıceguırem peceguınew yıgu mexhuı.

Mımaew khuacem mış fede kartinexer şıplheğuışt. ım khıxemışew şewejıy, -wığuepıjew netxhe-patxh, nahıjıme zapişşışew şıme pxheşay- jım yıetırem fedew şım zırdzı, weneguım zıkhıretıı, tsıyem fiğadew, yıcenae wıpe, yılhakhuexer lherığıpsım rğequı. Paghew khızeşşettıshajı . Şıepşır guığ yemıllew apem pelelı. Aw şım, tsır şşuepsınew, pxhate pinıhınew zıfjee, yabghew şxemılaer khızekhue. Şeweğu khırxı, rğelhı, lhabjexeme ır rıriğetxhuew eew khızıtırğewtsuejı. Aş ttew şım zıkhırğaşe, yığequexhuew yejejı- ılhem şıplheğuığe ele khuepttse ttsıkuır arı p puew pşejınep: ar zew weneguım lhı yabghe yexhuıheş!

Ar aleme yazakhuep, Nıbj xequetağexemi, şıbghır zağuetıe, aş fede eleğe guışxuağer agu khitecejew mexhuı. Zağuere llıjı ttsıquew, zitekhuejığe xhuığe kherab puaem feder zijaew, yilhes pşşiblew yığeşağem yahılhe zıtx awıfağer şıwew şef daxem khıziherem, zıkhiplhıhew zılheğuın şımıe zıxhuırem, yı jışhe ze ceguışşu deceguıjınır yıgu khıpılhadew, yışıe ppıyew iağewi plheğuışt

Guışıe wıxığe zakhuee, lhepkh xabzer, lhepkh şenır khıriuetıewi wırihılleş Tmbotı. Bzılhfığituır, şız nıbj xequeteğe hazırıre, pşaşere zağewıti uıquetığex

Yıtxılhme, folklorım materyalı fexhuın pıığue mımaew axewelhağue. Marı Şıwzakhuem şış zı abzats (paragraf):

Blıguıeme aetew xhuıre hazırituım, westığeye pxhewıpsefe ğuığere ştamılre arılhığ maşşer psınew rızexağenenew. Şe bghırıpx paem pılhığe mıjewıpttser, ğuı pıtew aşşıti, vintığazew yıi yeştawew ağefdeştığe. Eştaweme ştawıım meşşetxhuabze khıxawtıni, ştamılım xırağadzeştığe. Ar westığeye pxhewıpsafem ağenejıni, wayemi eşşexew maşşer zeağaneştığe. Şebghırıpxım yıbğuituıe, mıjewıpttsew pılhxem azıfaguew, ğuıew ye tıjınew khemılanitu pışşeğağ- zım wıağem şafen ghın dağer, adrem aşe şıfe dağer arılhığ

Mıri adıghem yıduneye yeplhıe khıplhızğeesıre Şıwzakhuem şış pıığu:

Şınağuem yıpaşhe mış dzuentteığexeme yemıqu afeplheğuınew şıtep. Terezew aşşağ zeriuejığ aş. Aw aeme sabıy yağuseğeni mexhuı.. Bzılhfığe zeraşeni mexhuı. Ye ttsıf lejaquew aşe zımıığew şıtıni mexhuı. Arı nah, şhaque zie adıghell ar yıxabzep. Zeweğuım şışhemığaz zıfauereme afede llıxeri şıeba? Se emıguıye sışaşe. Arew sıkhezışejın guerem mırew dğaşti, dedğexığağ yıuew khebar ttsıfme axiğaueme. Ar ğeşşere yemıqu. Dlağemi, uışığemi, aş fedew sttse uınım nahi, sahımi, saşxımi nahışş. Ye wıllın ye wıllen zıfauağer mış fede ıpe wışetıper arıba!...

Sız1eilhhağeş, khısşşeğeşşeğuenew, cağatxhew zıezğetxhığexer pstewri kheptın plhına?

Arı, 1978-m, txequeşxuem tızereuıağer, yıwıji bere sıgu kheıjığ Marı cıri siğetxıwew. Tmbot yıwıne tızerisığer sınegu et. Khıtiueğağexer, axem aebzeğeğe thawsıxe mekhamer sthaquımeme arıt. Aw a zeuıeğuım şızexesxığağer, anah bere sıgu khızııjığer 1990 yilhesım Tevfik Esen sırixeğrıyewxekuım sıkhızequer arı. Wıbıx llıjım a ıghayem 86 re yınıbjığ. Pesere adıghexe ağeşşeştığew khauetejırem yelhıtığeme bağep ar. Aw npe yelhıtığeme Wızığelığ, zıguere khxhuıllenım yışınağue tşhaşıtığ. Arew şıtıze ğuegu wene hılhem khıtheğağ. Citsıhe tlh tuımi a zır arı tızğeguımeıştığer. Ğuegu şınağuem tıkhıtzışeğağer. Wıbıxıbzer zışejıre zakhuer, Şenığelejme Yevropem pağere aşağe Wıbıx ıghayer, xekuırısme xekuım khızeramığebleğağem, Tırkuım yısxemi, xekuım khedğesın zeretımılheığem yı yemıqu khatımğehınır arı. Esnı, Nlık zışıxelejeğe şenuatem (konferans) khışıtiuetııjığe, se ğueguım bere şızexesxığe guışıexemi, yıles pağe khıpew ereşe Tmbot yıguışıexem afedew sızeradzağ. Axeri Tmbot yıguışıexem afedew guıem nesıştığ, a thawsıxe mekhame deder arı aebzeğağer. A anasın sınexeme nah değuew alheğuew, slhakhueme nah değuew sızerahew, sıgu yılhır sıbze khıhew, nah sınıbjıew xekuır slheğuınır sinasıp khıhığağeyme

Aw a makhem ebzeğe thawsıxe mekhamer, ejıxemi anahew te yalhepkheğuxem nah zerefeğehığağer, xekuım khızıseğezejı yıwıj nah zızexesışağer, khızısguırıuağer. Si ğatxhew Tmbot yıtxılhxer zısecır arı. Syacağ yıtxılhxem, khıtzğezeji yet!ani syacağ. ezğetxhıze syacağ. Syaceme khesı,  lhepkhım yıtxıdeuate yıguışıeme yaebzeğeğe thawsıxe mekhamer, khezılhfığe, zılejığe lhepkhım, ttsıf lhepkhım, filejın yılheıştım zere lhımıesıştım yışınağue, yığuenemısı zere xhunım yışınağue zerefeğehığağem yışınağue nah twbıtağe siğeşşığ.

Ade nıbjew yıem yemılhıtığew, ttsıfxem afilejın yılheıştım yığuıne nemısew, yıdunay zıxhuejırer arıba yığuenemısı xhuığe zıfauerer. Axer arıba khıeeığeme ttsıfıme ğuazew khafanerer. Arış eraşe Tmbot, lhepkhım yıtxıde uate yığuenemıs şıpkheba?...