...................
...................
ULUSAL KÜLTÜRÜMÜZE ÇIĞIR AÇAN
İLK ÜNLÜLER

KAĞAZEJ Bayzet

Tarih Bilimleri Doktoru, Rusya Besteciler Birliği Üyesi
Zekoşnığ’ dergisi, 2003, sayı 4

                         
...................
...................

Kuzey Kafkasya halklarının zengin müzikal kültür tarihi uzun yıllar öncesine uzanır. Rusyalı müzisyen ve besteciler bu konu üzerinde ilgiyle çalışmaktadırlar. Dağlı halkların müzikal kültürlerine ilk ilgi duyan ise 19.yüzyılın ünlü bestecilerinden Aleksandr Alyabeyev olmuştur. O, Kafkasya’ya sürgün edilmiş biriydi. Alyabeyev, Kafkasya’dayken bestelediği romans ve şarkıları ‘Kafkas Şarkıcısı’ adı altında toparlamıştı. Alyabeyev ile birlikte Rus yazar ve şairler A. Bestujev-Marlinskiy, M.Lermontov, besteci M.Balakirev ve başkaları da Kafkasya’da bulunmuşlardır. Aleksandr Alyabeyev’in bestelediği ‘Kabardey şarkısı’, ‘Çerkes’ adlı şarkı ve romansların temelini dağlı halkların şarkıları oluşturmuştur. Bu şarkıların sözlerini ise bestecinin kardeşi Vladimir yazmıştır. ‘Çerkes şarkısı’ adlı parçanın sözleri M.Lermontov’a aittir. Müzikal enstrümanlar için ilk olarak yazılan ‘Çerkes üvertürü’ Alyabeyev’in yapıtıdır.

Bir başka Rus besteci Mihail Glinka Kafkasya’yı gezerken Adige danslarını tanımış, dağlıların müziklerini dinlemiş, Kabardey köylerindeki düğünlerde bulunmuştur. ‘Lezginka’ dansını defalarca izlemiş ve çok beğenmiştir. Bu sırada yazmış olduğu ‘Ruslan ve Ludmila’ isimli operasına ‘Lezginka’yı koymuştur.

 

Rus besteci Miliy Balakirev 1862, 63, 68 yıllarında ьз kez Kafkasya’da bulundu. Besteci, yerel müzisyenlerimizle zaman geçirmeyi çok severdi. Çerkes köylerinde bulunduğu esnada onların yaşam şekillerini derinlemesine öğrenmek için büyük çaba göstermiştir. Dağlıların müziklerini dinlemiş ve danslarını izlemiştir. Adige dans müzikleri ve şarkıları üzerine yazdıkları büyük önem taşımaktadır. Kafkasya’da duyduklarına ve gördüklerine dayanarak dünya çapında üne sahip doğu fantezisi ‘İslamiy’i bestelemiştir. Besteci bu eserindeki konuyu Adige halk dansı İslamiy’den almıştır.

Balakirev, piyano fantezisi ‘İslamiy’ üzerinde çalışmaya 9 Ağustos 1869’da Moskova’da başlamış, yapıtını 13 Eylül’de Petersburg’da bitirmiştir.

Doğu fantezisi ‘İslamiy’ kısa zamanda dünyaca tanındı, müzikal kültür tarihinde yerini aldı. Onlarca yıldır Balakirev’in ‘İslamiy’i dünya çapındaki yarışmaların programlarında yer almaktadır.

Dünyaca tanınan bu müzikal yapıtı ilk yorumlayan ünlü Rus piyanisti ve Moskova Konservatuarı’nın kurucularından Nikolay Rubinşteyn ( 1835 - 1881 ) olmuştur. P. Yurgenson, 1870 ve 1902 yıllarında ‘İslamiy’i iki kez yayınlamıştır. Macar besteci ve piyanist Ferents List konserlerinde ‘İslamiy’e sıkça yer vermiştir.

Aradan yüzyıllar geçmesine karşın ‘İslamiy’ müzikseverlerce hala unutulmamıştır. Törenlerde yine çalınmaktadır. Adigey halk dansları ve şarkıları topluluğu İslamiy de konserlerinde daima İslamiy dansına yer vermektedir. Orkestra tarafından çalınan müziğe oyuncular eşlik etmekte ve yeteneklerini sergilemektedir.

19.yy sonları ve 20.yy başlarında ünlü Rus besteci Sergey Taneyov, Kabardey-Balkar’da bulundu. 1885’li yıllarda Kabardey ve Balkarların müzikal folklorunu öğrenmek için çalıştı. Yaptığı araştırma gezilerine Moskova Üniversitesi profesörlerinden M.M.Kovalevsk ( 1851-1916 ), bilimadamı, etnograf İ.İ.İvanyukov ( 1844-1912 ) ve başkaları katılmışlardır. Grup, Kislovodsk yakınlarındaki köylerde bulunmuştur. Taneyev ve arkadaşları dağlı halkların dans ve oyunlarını izlemiş, şarkılarını dinlemişlerdir.

S.İ. Taneyev 20 şarkı yazmış, ulusal müzik enstrümanları üzerine bilgiler toplamış, Adigelerin şarkı besteleme şekillerini derlemiştir. Çalışmalarında halk şarkıcıları hakkında bilgiler yer almıştır.

Profesyonel Adige müziğinin temelinin oluşturulması ve geliştirilmesinde klasik Rus bestecilerinin katkıları büyüktür. Adige folklorunun araştırılıp öğrenilmesi için besteci A.M.Avraamov, M.F.Gnesin, A.F.Grebnev ve başkaları çalışmışlardır. Onların, ulusal müzik tarihi üzerine yaptıkları derlemelerden, daha sonra yapılan çalışmalarda da yararlanılmıştır.

Leningrad Konservatuarı profesörü Mihail Gnesin 1932 yılında folklor araştırma grubu ile birlikte Adigey’de Afipsip köyünde bulunmuştur. Derlediği folklor ürünlerinden yararlanarak ‘Adigey’ adlı seksteti, ‘Çerkeslerin şarkıları ve dansları’ isimli süiti, piyano izin ‘Camirze’ isimli fanteziyi ve başkalarını bestelemiştir.

Mihail Gnesin’in ‘Çerkes şarkıları’ adlı makalesi ‘Halk Sanatı’ dergisinde ( yıl 1937, sayı 12) yer almıştır. Makalenin konusu halk şarkılarının ulusal müzik enstrümanları ile çalınışları üzerinedir.

Besteci, Adige müzik sanatının, yaşamın çeşitli alanlarına uzandığını yazılarında belirtir. Ulusun müzikal folklorunun zengin olduğunu, eski zamanlarda halkın bestelediği kimi şarkıların zamanla kaybolduğunu, şarkıların sanatsal değerlerinde olumlu değişimler kaydedildiğini dile getirir.

Rus kültür ve sanat adamlarının Adige müzikal folkloruna verdikleri önem, tarih sayfalarından kaybolmayacaktır. Onlar, yazdıkları yapıtlarda Adige şarkısının katettiği tarihi yolu göstermişlerdir. Dağlı halkların müzikal kültürlerine ilk ilgi duyanlar, müzikal kültürümüzün Rus ve başka halklarca tanınmasını sağlayanlar, sanat yoluyla halklar arası yakınlaşmanın ilk çığırını açanlar onlar olmuştur.