...................
...................
ÇERKES GELENEĞİNDE BOŞANMA

Rahmi Tuna
Adige Xabze (Adige Etiği ve Etiketi kitabından)
                         
...................
 
...................
Bunu konuyu iki bölüme ayırarak inceleyebiliriz.

1) Xabze toplumuna, dinlerin hakim olduğu dönemlerde tıpkı evlilikte olduğu gibi, boşanmada da dinlerin koyduğu kurallarla boşanma gerçekleştirilmiştir. Bu uygulama da en çok İslam dininin etkili olduğu dönemde, şeriata uygun olarak yapılmıştır. Buna dair toplumsal belleğimizde ilginç öyküler ve anılar vardır. Kısa bir örnek vermek istiyorum. Kafkasya'dan gelen dedemiz TURNA İshak'ın (23 Mart 1867 tarihli başvuru dilekçesine dayanarak göç etmiştir, başvuru Nalçik'teki Okrug yönetimine; yani bir tür Nalçik valiliği veya kaymakamlığına ya da askeri yönetim başkanlığına verilmiştir) beş tane kızı vardı.

Bunlardan ikisi Aşxuat denilen aileyle evlendirilmiştir. (Birisi normal, diğeri kaçarak evlenmiş.) Bunlardan Mek'ehan adındaki kızın evliliği devam ederken kocası, bir gün karısına hitaben: "Kuran'da çok önemli bir ayet buldum" demiş.

Tabii karısı da sormuş: "Nedir bu ayet?" diye.

Kocası yanıtlamış: "Wellehi, kadınlar erkekleri boşayabilirmiş diye ayet buldum" demiş. Tabi kadının kızması uzun sürmemiş ve kocasına karşı bağırmaya başlamış: "Zıtalak hajı, talak'iyt hajı, talak'iyş hajı
(Birinci talak, ikinci talak, üçüncü talak Hacı)" yani üç defa seni boşadım anlamına gelen "talak" kelimesini kullanmış. Fakat Haji'nın keyfi yerinde, oturduğu yerden karısına seslenmiş "Witzirs ar (şaka yapmışım sana)".

Böylece Mek'ehan in kocasını boşama operasyonu da boşa çıkmış. Bu tip örnekler çoktur.

2) Peki klasik xabze kurallarımızda taraflar nasıl boşanmış sayılırdı?
Okuyucunun hatırlayacağı üzere klasik xabze kurallarında tarafların evlenmesi, lhux sonucunda varılan uzlaşma ve karara bağlı olarak gerçekleşirdi.

Bunun gibi boşanmanın olabilmesi için:

a) Anlaşarak boşanma ise iki ailenin temsilcilerinin istek üzerine bir araya gelerek verdikleri boşanma kararıyla yani, ''Zıpık'ij'' kavramının uygulanmasıyla olurdu. Bu boşanma biçiminde kadın kendi hediyelerini baba evine götürme hakkına sahipti.

b) "Yik'ij" tarzındaki boşanmada boşanacak kadın, nedenini açıklayarak kocasını ikna eder, kendi ailesine de boşanmak istediğini bildirir ve onların da onayım alırdı. Bu durumda erkek ailesinin karara doğrudan katılması çok söz konusu değildi

Ne var ki, erkek ailesinin de boşanacak olan gelinin haklı olur olmadığını ve boşanmaya dayalı nedenlerin yeterli olup olmadığını soruşturmaya ve olabiliyorsa, boşanmak isteyen gelini ikna etmeve çalışması gibi bir görev ve yetkisi vardı. Bu tarz boşanma tamamen gelinin isteğiyle olduğu için, gelin boşanma nedeninin ağırlık derecesine göre hediyelerini alabilir ya da hediyelerin koca evine de kalmasına razı olarak baba evine dönerdi.

c) "Yıgak'ij" tipi boşanmadaysa boşanma iradesi ve kararı kocaya aitti. Zira ayrılma esnasında nasıl ayrılırsa ayrılsın evi terk eden, mülk bırakan ve baba evine dönen kadın olmaktaydı. Bu nedenle bu boşanma türünde, eşini xabze kuralları gereğince kusurlu bulan ve birlikte kalmasına olanak kalmadığını gören koca boşanmaya karar verir, bu da taraf ailelerinin vereceği bir kararla gerçekleşir ve gelin baba evine dönerdi.

Boşanma nedenindeki kusurun ağırlığına göre, boşanan kaç hediyelerini bırakmak zorunda kalabileceği gibi, hediyeler götürülmesine de izin verilebilirdi. Ayrıca bu tür boşanmış olan kadının baba evindeki tavrı da yine kusur durumuna göre belirlenirdi.

d) Evliliğin iptali kararında ise, damadın meydana gelen olay ve hali kabullenmemesi durumunda, tek basma vereceği kararla eşini baba evine götürüp bırakması şeklinde olurdu.

Bunların dışında bir ilginç boşanma durumu daha var, o da kadının veya erkeğin diğerini bırakarak evinden kaçıp gitmesi. Bu durumda ya kadının bir başka erkeğe kaçması ya da erkeğin başka bir kızı kaçırarak bölgeden uzaklaşması gibi anormal bir durum teşkil eder.