{"id":10419,"date":"2021-08-21T11:19:59","date_gmt":"2021-08-21T16:19:59","guid":{"rendered":"http:\/\/circassiancenter.com\/tr\/?p=10419"},"modified":"2021-08-22T17:50:09","modified_gmt":"2021-08-22T22:50:09","slug":"kafkas-halklarinin-surgunu-istanbulakue","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/kafkas-halklarinin-surgunu-istanbulakue\/","title":{"rendered":"KAFKAS HALKLARININ S\u00dcRG\u00dcN\u00dc (\u0130stanbulakue)"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/p>\n

Prof. Halim Mambet
\n<\/span><\/strong> Kabardey-Balkar \u00dcniversitesi Tarih Bilimleri K\u00fcrs\u00fcs\u00fc,
\nAdige Psalhe gazetesi,\u00a0 27 Mart 2004
\n<\/strong> \u00c7eviri: Erg\u00fcn Y\u0131ld\u0131z<\/span><\/p>\n

Bu g\u00fcn hepimiz biliyoruz ki, 300 y\u0131la yak\u0131n s\u00fcren Kafkas Sava\u015flar\u0131 bizim a\u00e7\u0131m\u0131zdan bir trajedi ile sonu\u00e7lanm\u0131\u015ft\u0131r. <\/span><\/p>\n

Silah ve cephane bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc, asker ve malzeme bak\u0131m\u0131ndan tam donan\u0131ml\u0131 \u00c7ar ordular\u0131 21 May\u0131s 1864 y\u0131l\u0131nda Da\u011fl\u0131lar\u0131n \u00fc\u00e7 y\u00fcz y\u0131l s\u00fcregelen \u00f6zg\u00fcrl\u00fck m\u00fccadelesine son vermi\u015ftir.<\/span><\/p>\n

Bir \u00c7erkes atas\u00f6z\u00fc “kavgan\u0131n sonu a\u011f\u0131tt\u0131r<\/b>” der.<\/span><\/p>\n

T\u0131pk\u0131 bu atas\u00f6z\u00fcndeki gibi, bu sava\u015f\u0131n \u00c7erkes halk\u0131na getirdi\u011fi ac\u0131, s\u00fcrg\u00fcn, sefalet ve soyk\u0131r\u0131m\u0131 hi\u00e7 bir sava\u015fta bir ba\u015fka halk\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sanm\u0131yoruz.<\/span><\/p>\n

N\u00fcfusu milyonlar\u0131 bulan Adige halk\u0131ndan geriye, \u00e7ok az say\u0131da insan kalm\u0131\u015ft\u0131r. <\/span><\/p>\n

Bu n\u00fcfusun bir k\u0131sm\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f, bir k\u0131sm\u0131 kaybolmu\u015f, bir k\u0131sm\u0131 a\u00e7l\u0131ktan hastal\u0131ktan k\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. <\/span><\/p>\n

Sa\u011f kalan insanlar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 ise Osmanl\u0131’ya s\u00fcrg\u00fcn edilmi\u015f veya kand\u0131r\u0131larak g\u00f6\u00e7 ettirilmi\u015ftir.<\/span><\/p>\n

Bu s\u00fcrecin sonunda Shapsugh, Natuha\u00e7 ve Abazehlerden geriye \u00e7ok az say\u0131da insan kalm\u0131\u015ft\u0131r Kafkasya’da.<\/span><\/p>\n

Adigelerin binlerce y\u0131l ya\u015fad\u0131klar\u0131 topraklar\u0131ndan zalimce s\u00fcr\u00fclmeleri ve yok edilmeleri tarihin g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc en b\u00fcy\u00fck dramlardan biridir. <\/span><\/p>\n

B\u00f6ylesine ac\u0131mas\u0131z bir s\u00fcrg\u00fcne ve soyk\u0131r\u0131ma maruz b\u0131rak\u0131lan ba\u015fka hi\u00e7bir halk yoktur tarih sahnesinde.<\/span><\/p>\n

Tarihte b\u00f6yle olay\u0131n ya\u015fanmas\u0131na sebep olan \u015fey nedir ?<\/span><\/p>\n

Bu trajedide Kafkasyal\u0131lar\u0131n hatalar\u0131 ve sorumluluklar\u0131 ne kadard\u0131r?<\/span><\/p>\n

Bu iki sorunun cevab\u0131 olduk\u00e7a uzun ve kapsaml\u0131d\u0131r asl\u0131nda. <\/span><\/p>\n

Fakat ben kendi g\u00f6r\u00fc\u015f a\u00e7\u0131mdan eldeki tarihi bilgilere ve belgelere dayanarak bu sorular\u0131n cevab\u0131n\u0131 vermeye ve bu soyk\u0131r\u0131m\u0131n ya\u015fanmas\u0131na neden oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm sebepleri \u00f6nem s\u0131ralamas\u0131na g\u00f6re a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fay\u0131m.<\/span><\/p>\n

1) <\/span><\/b> En \u00f6nemli neden Rus \u00e7ar\u0131n\u0131n emperyalist politikalar\u0131d\u0131r. Bu politikalar\u0131n sonucu olarak izlenen i\u015fgalci ve ya\u011fmac\u0131 y\u00f6ntemlerle Kafkasya’da ya\u015fayan halklar\u0131n \u00e7ar idaresi alt\u0131na al\u0131nmak ve kendi istedikleri \u015fekilde y\u00f6netilmek istenmesidir. <\/span><\/p>\n

18.y\u00fczy\u0131lda Kafkasya’ya yerle\u015fen ve temelini sa\u011flamla\u015ft\u0131ran Rus \u00c7ar\u0131 bu d\u00f6nemden itibaren politikalar\u0131n\u0131 sertle\u015ftirmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Ya\u011fma i\u015fgal ve zul\u00fcm \u00e7ar\u0131n yeni politikas\u0131 haline gelmi\u015ftir.<\/span><\/p>\n

\u00d6yle ki Kafkas halklar\u0131n\u0131n hi\u00e7bir iste\u011fi zerre kadar g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurulmamakta, tamamen g\u00fcce ve i\u015fgale dayal\u0131 bir sindirme politikas\u0131 izlenmektedir. <\/span><\/p>\n

Buradaki as\u0131l ama\u00e7, ne pahas\u0131na olursa olsun Kafkas halklar\u0131n\u0131 bu topraklardan temizlemektir.<\/span><\/p>\n

Bu amaca ula\u015fmak i\u00e7in de topraklar i\u015fgal edilmekte,bu topraklara h\u0131zla kazak yerle\u015fimciler getirilip iskan edilmektedir.<\/span><\/p>\n

Adigeleri topraklar\u0131ndan s\u00fcrmek i\u00e7in i\u015fgal, soyk\u0131r\u0131m, s\u00fcrg\u00fcn gibi her t\u00fcrl\u00fc zulm\u00fc dayatan i\u015fgalci Rus \u00e7ar\u0131 ve onun ordu komutanlar\u0131, Ps\u0131j nehrinin solunda kalan verimsiz, batakl\u0131k sa\u011fl\u0131ks\u0131z arazileri yeni yerle\u015fim b\u00f6lgeleri olarak \u00f6nermektedirler.<\/span><\/p>\n

Adige ileri gelenleri bu \u00f6neriyi reddederken \u00c7ar’\u0131 ve onun komutanlar\u0131n\u0131 tela\u015fland\u0131raca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnerek Ps\u0131j nehri k\u0131y\u0131lar\u0131na yerle\u015fmektense Osmanl\u0131’ya g\u00f6\u00e7 ederiz tehdidinde bulundular.<\/span><\/p>\n

Oysa \u00c7ar’\u0131n tam da istedi\u011fi buydu.<\/span><\/p>\n

Adige ileri gelenlerinden bir heyet \u00c7ar’\u0131 ziyaret ederek topraklar\u0131nda kalmalar\u0131 ve Rus ordular\u0131n\u0131n i\u015fgal, soyk\u0131r\u0131m ve zul\u00fcmlerine son vermeleri talebini iletti\u011fi zaman \u00c7ar 2. Aleksandr’\u0131n bu taleplere verdi\u011fi cevap “ya size g\u00f6sterilen topraklara gider yerle\u015firsiniz veya en k\u0131sa s\u00fcre i\u00e7erisinde bu topraklar\u0131 terk eder Osmanl\u0131’ya g\u00f6\u00e7 edersiniz” olmu\u015ftur.<\/span><\/p>\n


\n2) <\/span> <\/b> S\u00fcrg\u00fcn olay\u0131nda Adige Uerk ve P\u015f\u0131lerinin de k\u0131smen pay sahibi olduklar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek yan\u0131lg\u0131 olmaz san\u0131yorum. <\/b> \u00c7\u00fcnk\u00fc onlar \u015fu an ya\u015fad\u0131klar\u0131 topraklarda da kalsalar, Ps\u0131j \u0131rma\u011f\u0131 k\u0131y\u0131lar\u0131na da g\u00f6\u00e7 etseler art\u0131k eski h\u00fck\u00fcmranl\u0131klar\u0131n\u0131n devam etmeyece\u011finin fark\u0131na varm\u0131\u015flard\u0131.<\/span><\/p>\n

Onlar i\u00e7in en b\u00fcy\u00fck y\u0131k\u0131m hizmetlerindeki insanlar\u0131 kaybetmeleriydi. Onlar Osmanl\u0131ya g\u00f6\u00e7 ederek mevcut d\u00fczenlerini ayn\u0131 \u015fekilde muhafaza edebileceklerini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlard\u0131,bu nedenle ne yaz\u0131k ki Adige P\u015f\u0131 ve Verklerinin bu olayda yeterinde do\u011fru tav\u0131r ald\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6yleyemeyece\u011fim.<\/span><\/p>\n

3)<\/span><\/b> Bir k\u0131s\u0131m din adamlar\u0131 da ne yaz\u0131k ki Adigelerin Osmanl\u0131ya g\u00f6\u00e7 etmeleri konusunda \u00e7ok a\u00e7\u0131k propaganda yapm\u0131\u015flar,halk\u0131 bu konuda ikna etmek i\u00e7in \u00e7ok yo\u011fun faaliyet i\u00e7erisinde bulunmu\u015flard\u0131r.<\/span><\/p>\n

4)<\/span><\/b> Osmanl\u0131n\u0131n kendi g\u00f6revlendirdi\u011fi el\u00e7iler k\u00f6y k\u00f6y gezerek Adigeleri g\u00f6\u00e7e ikna etmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flar, \u00e7ok g\u00fczel ve mutlu bir gelecek tasviri i\u00e7erisinde s\u00fcrekli vaatlerde bulunarak halk\u0131 bu y\u00f6ne kanalize etmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r.<\/span><\/p>\n

5)<\/span><\/b> \u0130ngilizler ve Frans\u0131zlar da \u00c7erkes soyk\u0131r\u0131m\u0131nda T\u0131pk\u0131 Ruslar ve Osmanl\u0131lar gibi pay sahibidir. <\/span><\/p>\n

Bu iki \u00fclke b\u00f6lgede bulunan adamlar\u0131 ve g\u00f6revlileri vas\u0131tas\u0131yla Kafkasyal\u0131lar\u0131 Ruslarla ne pahas\u0131na olursa olsun sava\u015f\u0131n devam ettirilmesi konusunda s\u00fcrekli k\u0131\u015fk\u0131rtm\u0131\u015flar ve pek \u00e7ok yard\u0131m vaatlerinde bulunmu\u015flard\u0131r.<\/span><\/p>\n

Bu iki \u00fclkenin t\u00fcm vaatleri sadece s\u00f6zde kalm\u0131\u015f, hi\u00e7bir zaman ger\u00e7ek bir yard\u0131mda da bulunmam\u0131\u015flard\u0131r. <\/span><\/p>\n

\u0130ngilizlerin Frans\u0131zlar\u0131n ve Osmanl\u0131lar\u0131n bu faaliyetlerinin ve ilgilerinin nedeni Adigelere olan sevgi ve sempatileri veya onlar\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fck m\u00fccadelelerine olan sayg\u0131lar\u0131 de\u011fildi elbette.<\/span><\/p>\n

Onlar\u0131n as\u0131l istedikleri Kafkasya’y\u0131 kendi egemenlik alanlar\u0131 i\u00e7erisine almak,Kafkas halklar\u0131n\u0131 kendi ulusal \u00e7\u0131karlar\u0131 do\u011frultusunda kullanmakt\u0131.<\/span><\/p>\n

Yukar\u0131da s\u0131ralad\u0131\u011f\u0131m\u0131z t\u00fcm bu etkenlere ra\u011fmen, \u015funu \u00e7ok net \u015fekilde belirtmemiz gerekir ki Adige halk\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131na gelen bu felaketin, s\u00fcrg\u00fcn ve soyk\u0131r\u0131m\u0131n birinci dereceden sorumlusu Rus \u00e7arl\u0131\u011f\u0131 ve onun emperyalist politikalar\u0131d\u0131r.<\/span><\/p>\n

Bu politikan\u0131n bir sonucudur Kafkas halk\u0131n\u0131n binlerce y\u0131ldan bu yana ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 topraklar\u0131ndan s\u00fcr\u00fcl\u00fc\u015f\u00fc.<\/span><\/p>\n

Sava\u015f\u0131n, soyk\u0131r\u0131mlar\u0131n a\u00e7l\u0131k ve sefaletin toplu katliamlar\u0131n, k\u0131sacas\u0131 Kafkas halklar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131na gelen bu felaketin asli nedeni, \u00c7arlar\u0131n ve onlar\u0131n temsilcilerinin Kafkasya’da s\u00fcrd\u00fcrd\u00fckleri bu insanl\u0131k d\u0131\u015f\u0131 politikalard\u0131r.<\/span><\/p>\n

B\u00fct\u00fcn bunlara ra\u011fmen hayretler i\u00e7erisinde g\u00f6r\u00fcyoruz ki, Adige halk\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bu felaketten bahseden baz\u0131 Rus tarih\u00e7iler (A. M. Berje , A. \u0130. Zanoknikovi\u00e7, Lilov , vb.) Adigelerin anayurtlar\u0131ndan s\u00fcrg\u00fcn edilmelerinin as\u0131l sorumlusunun Rus \u00c7arl\u0131\u011f\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131; tam tersine bu felaketi Adigelerin kendilerinin istedi\u011fini yaz\u0131yorlar.<\/span><\/p>\n

Emperyalist Rus \u00c7ar\u0131’n\u0131n ya\u011fmac\u0131 vekili Fadaev’in kendi yazd\u0131klar\u0131na g\u00f6re “Ps\u0131j nehrinin di\u011fer yakas\u0131ndaki topraklara \u00c7arl\u0131k’\u0131n \u015fiddetle ihtiyac\u0131 vard\u0131, fakat \u00c7ar o topraklarda ya\u015fayan halklara hi\u00e7bir \u015fekilde ihtiya\u00e7 duymuyordu”<\/span><\/p>\n

Rus \u00c7ar\u0131’n\u0131n politikas\u0131n\u0131 bu c\u00fcmleden daha g\u00fczel anlatacak ba\u015fkaca ne s\u00f6ylenebilir ki?<\/span><\/p>\n

Herkes \u00e7ok iyi bilir ki <\/span> hi\u00e7bir halk do\u011fdu\u011fu ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 topraklar\u0131n\u0131 kendi r\u0131zas\u0131 ile terk etmez, ba\u015fka topraklara ba\u015fka \u00fclkelere g\u00f6\u00e7 etmez. Bu t\u00fcr bir yer de\u011fi\u015ftirme ancak zor kullan\u0131larak,\u015fiddet ve bask\u0131 yolu ile sa\u011flanabilir. Bunun ad\u0131 da s\u00fcrg\u00fcnd\u00fcr.<\/span><\/b><\/p>\n

Zaten zorlu Kafkas sava\u015flar\u0131 ,Kafkas halklar\u0131n\u0131n bu sava\u015flarda yitirdikleri insanlar, verdikleri m\u00fccadele bu s\u00fcrg\u00fcn\u00fcn kendili\u011finden bir g\u00f6\u00e7 oldu\u011fu ve Adigelerin Kendi topraklar\u0131n\u0131 kendi r\u0131zalar\u0131 ile terk ettikleri tezini \u00e7\u00fcr\u00fctmektedir.<\/span><\/p>\n

Buna ra\u011fmen tarihimize \u0130stanbulakue olarak ge\u00e7en bu felaketi bizzat ya\u015fam\u0131\u015f olan P.V.Aprelyev \u015f\u00f6yle yaz\u0131yor bu konuda “Adigeler dindar insanlar\u0131n\u0131n te\u015fviki sonucu kendi r\u0131zalar\u0131 ile \u00fclkeyi terk ederek Osmanl\u0131’ya g\u00f6\u00e7 ettiler”<\/span><\/p>\n

A.P.Berje ise ayn\u0131 konuda \u015f\u00f6yle s\u00f6ylemektedir: “Er veya ge\u00e7 Rusya Kafkasya’y\u0131 i\u015fgal etmek zorundayd\u0131. Burada \u00fcz\u00fcc\u00fc olan \u015fey Kafkas halklar\u0131n\u0131n ba\u015fkalar\u0131n\u0131n yard\u0131m\u0131na ihtiya\u00e7 duymaks\u0131z\u0131n geli\u015fmelerini ve ilerlemelerini tesis edememi\u015f olmalar\u0131d\u0131r.”<\/span><\/p>\n

Her yerde her zaman b\u00fcy\u00fck halklar k\u00fc\u00e7\u00fck halklar\u0131 himayelerine alm\u0131\u015flard\u0131r. (Ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc s\u00f6ylersek i\u00e7lerinde eritip yutmu\u015flard\u0131r. H.M.) bu sayede k\u00fc\u00e7\u00fck halklar\u0131n gelenekleri ve dilleri yok olsa da geli\u015fmi\u015flikleri ve ya\u015fam kaliteleri y\u00fckselmektedir”<\/span><\/p>\n

Yukar\u0131da okudu\u011funuz bir kesim Rus yazar\u0131n bu t\u00fcr ifadelerine ra\u011fmen, bizler Kafkas Rus Sava\u015flar\u0131 d\u00f6neminde Adigelerin ve Ruslar\u0131n k\u00fclt\u00fcr d\u00fczeyini de geli\u015fmi\u015flik d\u00fczeyini de, Rus \u00c7ar\u0131’n\u0131n Kafkasya’ya k\u00fclt\u00fcr ve geli\u015fmi\u015flik ad\u0131na ne verdi\u011fini de \u00e7ok iyi biliyoruz.<\/span><\/p>\n

Bu t\u00fcr bir a\u00e7\u0131klamalar\u0131n do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 elbette hepimiz biliyoruz.<\/span><\/p>\n

Kafkasyal\u0131lar\u0131n yurtlar\u0131ndan s\u00fcrg\u00fcn edilmelerinin nedenini, Rus \u00c7ar\u0131 Kafkasya’ya geldi\u011finde ona e\u015flik eden general Ol\u015fevki’nin \u015fu c\u00fcmlesi \u00e7ok iyi a\u00e7\u0131klamaktad\u0131r ” Adigeler tarihten bu g\u00fcne \u00fczerinde \u00f6zg\u00fcr ve mutlu ya\u015faya geldikleri bereketli topraklar\u0131n\u0131 terk edip verimsiz topraklara g\u00f6\u00e7 etmek istemediler<\/b>“<\/span><\/p>\n

\u0130\u015fte ger\u00e7ek neden bu c\u00fcmlede i\u015faret edilendir. Adigelerin bu t\u00fcr g\u00f6\u00e7\u00fc istemelerini, kabul etmelerini gerektirecek hi\u00e7bir neden de yoktur.<\/span><\/p>\n

Kald\u0131 ki Adigeler, Rus topraklar\u0131nda sava\u015fm\u0131\u015f de\u011fillerdir. Tek istedikleri kendi topraklar\u0131nda \u00f6zg\u00fcrce ya\u015famakt\u0131 ve t\u00fcm sava\u015flar\u0131 da topraklar\u0131n\u0131 ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerini korumak i\u00e7indir. <\/span><\/p>\n

Yukar\u0131da da bahsetti\u011fimiz gibi, Kafkas sava\u015flar\u0131n\u0131n biti\u015f tarihi olarak kabul edilen 21 May\u0131s 1864 tarihidir.<\/span><\/p>\n

Bu tarihten sonra, bizlerin \u0130stanbulakue olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z Adige halk\u0131n\u0131n s\u00fcrg\u00fcn\u00fc daha da \u015fiddetli bir hal alm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/p>\n

Fakat Adige s\u00fcrg\u00fcn\u00fcn\u00fcn ba\u015flang\u0131c\u0131 bu tarihten \u00e7ok daha \u00f6ncesine dayanmaktad\u0131r.<\/span><\/p>\n

1858 y\u0131l\u0131ndan itibaren \u00c7ar ordular\u0131 Adige k\u00f6ylerini evlerini a\u011f\u0131llar\u0131n\u0131 ekinlerini yakmaya, ac\u0131mas\u0131z y\u00f6ntemlerle i\u015fgallerini yayg\u0131nla\u015ft\u0131rmaya ba\u015flad\u0131lar. <\/span><\/p>\n

Bu insanl\u0131k d\u0131\u015f\u0131 sava\u015f pek \u00e7ok cana mal oldu\u011fu gibi, sa\u011f kalanlar da b\u00f6lgelerinden s\u00fcr\u00fclerek Karadeniz k\u0131y\u0131lar\u0131na indiriliyorlar, Osmanl\u0131’ya g\u00f6\u00e7 etmeye zorlan\u0131yorlard\u0131.<\/span><\/p>\n

1860 y\u0131l\u0131nda Ps\u0131j b\u00f6lgesindeki Rus ordular\u0131 komutan\u0131 Yevdokimov sava\u015f\u0131n k\u0131sa s\u00fcrede bitirilmesini ve Kafkasya’n\u0131n i\u015fgalini sa\u011flayacak bir plan haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131.<\/span><\/p>\n

Bu plana g\u00f6re Adigelerin topraklar\u0131ndan s\u00fcr\u00fclmeleri ve onlardan bo\u015falacak b\u00f6lgelere kazak k\u00f6ylerinin yerle\u015ftirilmeleri d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor, buna kar\u015f\u0131l\u0131k i\u015fgal edilen topraklardan s\u00fcr\u00fclen Adigelerin Ps\u0131j b\u00f6lgesine g\u00f6\u00e7 ettirilmeleri veya Osmanl\u0131 topraklar\u0131na g\u00f6nderilmeleri \u00f6ng\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu.<\/span><\/p>\n

Bu politikan\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131 olarak, daha fazla diren\u00e7 g\u00f6steren halklar aras\u0131ndan se\u00e7ilen 10.000 ki\u015finin Osmanl\u0131 topraklar\u0131na s\u00fcr\u00fclmesine karar verildi ve bu karar uygulamaya konuldu.<\/span><\/p>\n

1860 y\u0131l\u0131nda Osmanl\u0131’ya g\u00f6nderilmek \u00fczere b\u00f6lgelerinden s\u00fcr\u00fclerek Karadeniz k\u0131y\u0131s\u0131na indirilen Adigelerin say\u0131s\u0131 h\u0131zla artmaya ba\u015flad\u0131.<\/span><\/p>\n

Osmanl\u0131lar\u0131n bu kadar insan\u0131 topraklar\u0131na kabul etmemesi ihtimalinden endi\u015fe eden Rus \u00c7ar\u0131 ve onun Kafkasya’daki generalleri, bu ihtimali ortadan kald\u0131racak bir anla\u015fma yapmak \u00fczere Terek b\u00f6lgesi idaresinden sorumlu olan Loris Melikov’u g\u00f6revlendirerek \u0130stanbul’a g\u00f6nderdiler.<\/span><\/p>\n

Loris Melikov \u00fcstlendi\u011fi g\u00f6rev gere\u011fi s\u00fcrg\u00fcn edilen insan say\u0131s\u0131 ne olursa olsun geri \u00e7evrilmeyeceklerine dair Osmanl\u0131larla gizli g\u00f6r\u00fc\u015fmeler ve anla\u015fmalar yapt\u0131.<\/span><\/p>\n

Osmanl\u0131 idaresinin \u015fart\u0131 ise, s\u00fcrg\u00fcn edilen insanlar\u0131n topluca de\u011fil azar azar g\u00f6nderilmeleri idi.<\/span><\/p>\n

1863 y\u0131l\u0131nda s\u00fcrg\u00fcn edilen insan say\u0131s\u0131 \u00e7ok y\u00fcksek rakamlara ula\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131.1858-1863 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda sadece Karadeniz’in do\u011fusundaki limanlardan s\u00fcrg\u00fcn edilen insan say\u0131s\u0131 yakla\u015f\u0131k 500 bin ki\u015fidir. Di\u011fer b\u00f6lgelerden ve di\u011fer limanlardan \u00e7\u0131k\u0131\u015f yapan insan say\u0131s\u0131 konusunda bir bilgi olmamakla birlikte bu say\u0131s\u0131n\u0131n da daha az olmad\u0131\u011f\u0131 tahmin edilmektedir.<\/span><\/p>\n

\u00c7erkes s\u00fcrg\u00fcn\u00fc, Kafkasya tarihi bir yana d\u00fcnya tarihinde dahi e\u015fi g\u00f6r\u00fclemeyecek i\u00e7ler ac\u0131s\u0131 bir dramd\u0131r. Tarih bu zulm\u00fcn bir benzerine daha \u015fahit olmam\u0131\u015ft\u0131r bu g\u00fcne kadar.<\/span><\/p>\n

Rus \u00e7ar\u0131 ve onun insanl\u0131k d\u0131\u015f\u0131 uygulamalar\u0131n\u0131 y\u00fcr\u00fcten komutanlar\u0131, \u00e7aresizlik \u00f6l\u00fcm sefalet azap ve i\u015fkenceden ibaret y\u00f6ntemleri ile s\u00fcrg\u00fcn se\u00e7ene\u011finden ba\u015fka hi\u00e7 bir alternatif b\u0131rakmam\u0131\u015flard\u0131r Adige halk\u0131na.<\/span><\/p>\n

Adige halk\u0131 bu s\u00fcrg\u00fcn esnas\u0131nda \u00f6ylesine b\u00fcy\u00fck bir sefalete ve insanl\u0131k d\u0131\u015f\u0131 uygulamalara mahkum edilmi\u015ftir ki, o d\u00f6nemde insanlar\u0131m\u0131z\u0131n ya\u015fad\u0131klar\u0131 a\u00e7l\u0131k hastal\u0131k ve \u00e7aresizlik hakk\u0131nda yaz\u0131lanlar\u0131 okurken bu g\u00fcn hala insan\u0131n g\u00f6zleri dolmakta y\u00fcre\u011fi burkulmaktad\u0131r.<\/span><\/p>\n

O d\u00f6nem yaz\u0131lan pek \u00e7ok kayna\u011fa g\u00f6re yurtlar\u0131ndan s\u00fcr\u00fclen insanlar diz \u00fcst\u00fc \u00e7\u00f6k\u00fcp topra\u011f\u0131 \u00f6pmekte, g\u00f6zya\u015flar\u0131 i\u00e7erisinde zorla gemilere bindirilerek g\u00f6nderilmektedirler.<\/span><\/p>\n

G\u00f6z\u00fc d\u00f6nm\u00fc\u015f Rus ordular\u0131n\u0131n zorla k\u0131y\u0131lara s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc insanlar, \u00e7o\u011fu zaman gemileri beklerken yanlar\u0131ndaki erza\u011f\u0131 da t\u00fcketmekte \u00e7aresizlik i\u00e7erisinde \u00f6l\u00fcmle y\u00fcz y\u00fcze beklemek zorunda kalmaktad\u0131rlar.<\/span><\/p>\n

Zorlu k\u0131\u015f \u015fartlar\u0131na uygun k\u0131yafetleri erzaklar\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, bu \u015fekilde pek \u00e7ok insan\u0131m\u0131z Karadeniz k\u0131y\u0131s\u0131nda a\u00e7l\u0131k ve hastal\u0131klar\u0131n pen\u00e7esinde can vermi\u015ftir.<\/span><\/p>\n

Sava\u015fta g\u00f6rev alm\u0131\u015f olan bir Rus g\u00f6revli bizzat \u015fahit olduklar\u0131n\u0131 daha sonra \u015f\u00f6yle anlatmaktad\u0131r: “\u0130nsan\u0131n t\u00fcylerini diken diken eden bir sahne hi\u00e7 g\u00f6zlerimin \u00f6n\u00fcnden gitmiyor: pek \u00e7o\u011fu \u00e7ocuk, kad\u0131n ve ya\u015fl\u0131 insanlardan olu\u015fan cesetler ortal\u0131\u011fa da\u011f\u0131lm\u0131\u015f bir haldeydi ve bu cesetlerin \u00e7o\u011funu k\u00f6pekler par\u00e7alam\u0131\u015flard\u0131.<\/b><\/span><\/p>\n

\u0130nsanlar a\u00e7l\u0131k ve hastal\u0131ktan o kadar bitkin d\u00fc\u015fm\u00fc\u015flerdi ki \u00e7o\u011fu ya\u015farken k\u00f6peklere yem olmama gayreti i\u00e7erisinde can derdine d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc.<\/span><\/p>\n

Sa\u011f kalanlar \u00f6lenleri d\u00fc\u015f\u00fcnecek ve mezar kaz\u0131p onlar\u0131 g\u00f6mebilecek durumda de\u011fillerdi. Onlar\u0131 bekleyen son da bundan pek farkl\u0131 de\u011fildi”<\/span><\/p>\n

Zavall\u0131 insanlar\u0131n kar\u015f\u0131 k\u0131y\u0131ya ula\u015fmalar\u0131 \u00e7ok b\u00fcy\u00fck tehlikelerden tesad\u00fcfen kurtulabilmelerine ba\u011fl\u0131yd\u0131. \u00d6ncelikle bindirildikleri gemilere olmas\u0131 gerekenin bir ka\u00e7 kat\u0131 para \u00f6demek durumunda kalan insanlar bu yetmez gibi 30 ki\u015filik teknelere bile 100-150 ki\u015fi doldurulmak suretiyle ta\u015f\u0131nmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor, \u00e7o\u011fu kez bu \u015fekilde t\u0131ka basa doldurulan gemiler ilk f\u0131rt\u0131nada denizde bat\u0131yordu.<\/span><\/p>\n

Gemi personeli ad\u0131m atacak yer bulamad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in insanlar\u0131n \u00fczerine basarak y\u00fcr\u00fcyorlard\u0131 \u00e7o\u011fu zaman.<\/span><\/p>\n

Ambarlara doldurulan insanlara neredeyse soluduklar\u0131 hava bile yetmiyordu. Pek \u00e7o\u011fu bu sa\u011fl\u0131ks\u0131z ko\u015fullarda zaten g\u00fc\u00e7s\u00fcz olan bedenlerini ayakta tutmakta zorlan\u0131yor, fenala\u015f\u0131yor hastalan\u0131yorlard\u0131.<\/span><\/p>\n

Bu insanlar\u0131n ak\u0131beti ise belliydi: Denize at\u0131lmak.<\/b><\/span><\/p>\n

Bu ko\u015fullar i\u00e7erisinde sa\u011f kalmay\u0131 ba\u015far\u0131p Osmanl\u0131 topraklar\u0131na ula\u015fabilen insanlar\u0131n sonu da pek iyi olmad\u0131, hatta s\u00fcr\u00fcld\u00fckleri topraklardakinden \u00e7ok daha k\u00f6t\u00fc durumlara d\u00fc\u015ft\u00fcler ne yaz\u0131k ki.<\/span><\/p>\n

Kafkasya’da bulunan Osmanl\u0131 el\u00e7ilerinin daha \u00f6nce vaad ettikleri cennetin yerine a\u00e7l\u0131k, sefalet ve \u00f6l\u00fcm bekliyordu onlar\u0131.<\/span><\/p>\n

Ne Osmanl\u0131 sultan\u0131 ne de onun idarecileri bunca insana yeni bir ya\u015fam sunabilecek, onlar\u0131 iskan edebilecek bir haz\u0131rl\u0131k veya plana sahip de\u011fillerdi.<\/span><\/p>\n

Hal b\u00f6yle olunca, zorlu ya\u015fam ko\u015fullar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda zaten hasta ve peri\u015fan bir halde olan insanlar\u0131n \u00e7o\u011fu daha fazla dayanamam\u0131\u015f \u00f6l\u00fcmler g\u00fcnden g\u00fcne artarak s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr Osmanl\u0131 topraklar\u0131nda da.<\/span><\/p>\n

1871 y\u0131l\u0131nda \u00e7\u0131kan Vsemirniy Pute\u015festvennik (D\u00fcnya gezgini) gazetesinin yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re bu s\u00fcrg\u00fcn esnas\u0131nda yollara d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclen her 3 \u00c7erkes’ten 2’si ya\u015fam\u0131n\u0131 yitirmi\u015ftir.<\/span><\/p>\n

Batum \u015fehri \u00e7evresinde karaya \u00e7\u0131kan ve bu civara yerle\u015fen kafiledeki
\n22\u00a0 bin<\/b> ki\u015fiden sa\u011f kalanlar\u0131n say\u0131s\u0131 7 bin<\/b>dir ; yine Samsun \u015fehri \u00e7evresine yerle\u015fen 30 bin<\/b> ki\u015filik bir ba\u015fka kafileden sa\u011f kalanlar\u0131n say\u0131s\u0131 100<\/b> ki\u015fidir.<\/span><\/p>\n

A.P.Berge’in yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re Samsun ve Trabzon \u00e7evresine getirilen g\u00f6\u00e7menlerden ortalama olarak her g\u00fcn 180<\/b> ile 250<\/b> aras\u0131nda insan ya\u015fam\u0131n\u0131 yitirmektedir ve bu insanlar\u0131n durumu ger\u00e7ekten y\u00fcrek yaralay\u0131c\u0131d\u0131r.<\/span><\/p>\n

Alman bilimadam\u0131 ve etnograf F.Kanits’in yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, Osmanl\u0131 topraklar\u0131ndan K\u0131br\u0131s adas\u0131na yerle\u015ftirilmek \u00fczere gemilerle g\u00f6t\u00fcr\u00fclen
\n2 bin 100<\/b> ki\u015fiden 1 bin 300<\/b>‘\u00fc daha denizdeyken hayat\u0131n\u0131 kaybetmi\u015ftir.<\/span><\/p>\n

\u00d6yle ki, denize at\u0131lan ve daha sonra suyun \u00fczerine vurmu\u015f olan bu cesetleri izleyerek geminin izledi\u011fi rotay\u0131 rahatl\u0131kla g\u00f6rebilirdiniz.<\/span><\/p>\n

Osmanl\u0131 k\u0131y\u0131lar\u0131nda ise \u00f6l\u00fcmler o kadar artm\u0131\u015ft\u0131 ki art\u0131k cesetler g\u00f6m\u00fclmez olmu\u015ftu;ekmek insan say\u0131s\u0131na g\u00f6re da\u011f\u0131t\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u00f6l\u00fcleri yerle\u015ftirildikleri korunaklardan \u00e7\u0131kartm\u0131yorlar, \u00f6l\u00fcler ile sa\u011flar bir arada yat\u0131yorlard\u0131.<\/span><\/p>\n

Osmanl\u0131lar bu s\u00fcrg\u00fcnlerin harp yeteneklerini \u00e7ok iyi biliyorlard\u0131,bu nedenle onlar\u0131n aras\u0131ndan asker se\u00e7erek ordunun asker ihtiyac\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lama\u011fa karar verdiler.<\/span><\/p>\n

Orduya girmenin \u015fart\u0131 evli ve aile sahibi olmamakt\u0131,bu nedenle bir k\u0131s\u0131m insanlar \u00e7aresizlik i\u00e7erisinde e\u015flerini konaklara hizmet\u00e7i \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 evlatl\u0131k vererek onlar\u0131n a\u00e7l\u0131ktan ve yokluktan \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc \u00f6nlemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar kendileri de gidip orduya yaz\u0131l\u0131yorlard\u0131.<\/span><\/p>\n

Kafkas s\u00fcrg\u00fcn\u00fcn\u00fcn tarihi bu g\u00fcn bile hala tam olarak yaz\u0131lm\u0131\u015f de\u011fildir. <\/span><\/p>\n

Bu konuda Kaberdey-Balkar Bilimler Enstit\u00fcs\u00fc ve Kaberdey-Balkar \u00dcniversitesi ortakla\u015fa uluslar aras\u0131 bir konferans d\u00fczenlemi\u015flerdir. Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar bu toplant\u0131n\u0131n \u00f6nemine dair konu\u015fmalar yapm\u0131\u015flar s\u00fcrg\u00fcn trajedisi hakk\u0131nda \u00e7e\u015fitli bilgiler vermi\u015flerdir.<\/span><\/p>\n

Bu konuda iki noktaya vurgu yapmak gerekti\u011fi kanaatindeyim.<\/span><\/p>\n

Birinci olarak s\u00fcrg\u00fcn Kafkasya’n\u0131n her b\u00f6lgesinde ayn\u0131 \u015fiddette ya\u015fanmam\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin Kafkasya’n\u0131n do\u011fusundaki halklar zor kullan\u0131larak b\u00f6lgeden \u00e7\u0131kart\u0131lm\u0131\u015flarsa da 1859 -1865 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda bir k\u0131s\u0131m Kaberdeyler, \u00c7e\u00e7enler, Asetinler zor kullan\u0131lmadan kendi istekleri ile b\u00f6lgeyi terk etmi\u015flerdir.<\/span><\/p>\n

Kendi istekleri ile c\u00fcmlesini a\u00e7\u0131klamak gerekirse: 18.yy sonlar\u0131na do\u011fru Rus \u00c7ar\u0131 b\u00fct\u00fcn kuzey Kafkasya’y\u0131 kendi h\u00fck\u00fcmranl\u0131k alan\u0131 i\u00e7erisinde g\u00f6rmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu yakla\u015f\u0131m\u0131n yans\u0131malar\u0131 olarak, b\u00f6lgede kendi y\u00f6netimini ve kendi mahkemelerini kurmu\u015f b\u00f6lgede ya\u015fayan halklar\u0131n ya\u015fay\u0131\u015flar\u0131na geleneklerine m\u00fcdahale etmeye pek \u00e7ok halk\u0131n topraklar\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 alarak kazak k\u00f6yleri kurmaya, kazaklar\u0131 b\u00f6lgeye yerle\u015ftirmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131.<\/span><\/p>\n

Daha net bir \u015fekilde s\u00f6ylemek gerekirse b\u00f6lge halklar\u0131n\u0131n t\u00fcm \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerini gasp etmi\u015ftir.<\/span><\/p>\n

Bu durumu kabul etmeyen halklar ayaklanm\u0131\u015flar fakat g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00e7ar ordular\u0131 ile ba\u015f edemedikleri i\u00e7in yenilmi\u015flerdi.<\/span><\/p>\n

Bu yenilgiyi ve bask\u0131 y\u00f6netimini sindiremeyen birka\u00e7 bin insan Osmanl\u0131 topraklar\u0131na g\u00f6\u00e7 ettiler. <\/span><\/p>\n

\u00d6rne\u011fin Kaberdey b\u00f6lgesinden 15 binin \u00fczerinde insan Osmanl\u0131 topraklar\u0131na g\u00f6\u00e7 ettiler. Kendi istekleri ile ayr\u0131lanlar derken kastetti\u011fim i\u015fte bu \u015fekilde giden gruba giren insanlard\u0131r. <\/span><\/p>\n

Fakat bu \u015fekilde g\u00f6\u00e7 eden insanlar\u0131n da olmas\u0131 Rus \u00c7ar\u0131’n\u0131n Adige halk\u0131n\u0131 Ps\u0131j b\u00f6lgesine zorla g\u00f6\u00e7 ettirmek istedi\u011fi ve bunu kabul etmeyen halklar\u0131 ve di\u011fer Kafkas halklar\u0131n\u0131 zalimce y\u00f6ntemlerle topraklar\u0131ndan s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc ger\u00e7e\u011fini de\u011fi\u015ftirmez.<\/span><\/p>\n

\u0130kinci olarak Rus \u00c7ar\u0131 her ne kadar Adigelere Ps\u0131j b\u00f6lgesine yerle\u015fmeleri teklifini getirmi\u015fse de, onun ve b\u00f6lgedeki temsilcilerinin as\u0131l plan\u0131 bu halk\u0131 b\u00f6lgeden s\u00fcrerek Osmanl\u0131 topraklar\u0131na g\u00f6\u00e7 ettirmekti.<\/span><\/p>\n

O d\u00f6nemde b\u00f6lgede faaliyet g\u00f6steren ve halk\u0131n Osmanl\u0131 topraklar\u0131na g\u00f6\u00e7 etmeleri konusunda propaganda yapan Osmanl\u0131 el\u00e7ilerine hi\u00e7bir \u015fekilde m\u00fcdahale edilmemi\u015f, b\u00f6lgede serbest\u00e7e faaliyet g\u00f6stermelerine \u00c7ar idarecileri taraf\u0131ndan g\u00f6z yumulmu\u015ftur.<\/span><\/b><\/p>\n

\u0130steseniz de istemeseniz de Ps\u0131j b\u00f6lgesine g\u00f6\u00e7 ettirileceksiniz diyemezler miydi Adige halk\u0131n\u0131 s\u00fcng\u00fc zoruyla Karadeniz k\u0131y\u0131s\u0131na s\u00fcren Rus generalleri?<\/span><\/p>\n

O kadar insan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcne neden olan \u00c7ar, istese Adigelerin Osmanl\u0131ya gitmesine engel olamaz m\u0131yd\u0131 ? <\/span><\/p>\n

Say\u0131lar\u0131 y\u00fczleri bulan k\u00f6yleri yakan, ya\u015fl\u0131 \u00e7ocuk ve kad\u0131nlar\u0131 \u00f6ld\u00fcren \u00e7ar ve onun generalleri ellerindeki askeri g\u00fcc\u00fc kullanarak buna engel olabilirlerdi elbette. Fakat onlar\u0131n as\u0131l istedikleri buydu zaten.<\/span><\/p>\n

Ps\u0131j b\u00f6lgesi zaten Adige topra\u011f\u0131yd\u0131, fakat b\u00f6lgenin ya\u015fam ko\u015fullar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan elveri\u015fli olmamas\u0131 nedeni ile yerle\u015fim yok denecek kadar azd\u0131.<\/span><\/p>\n

Bunu bile bile o b\u00f6lgeye yerle\u015filmesi dayatmas\u0131n\u0131n arkas\u0131nda yatan as\u0131l neden s\u00fcrg\u00fcne temel haz\u0131rlamak,halk\u0131n kabul etmeyece\u011fi bir \u00f6neri ile Osmanl\u0131 topraklar\u0131na g\u00f6\u00e7\u00fcn yolunu a\u00e7makt\u0131.<\/span><\/p>\n

Bunun bir ba\u015fka delili ise Loris Melikov’un \u0130stanbul’a g\u00f6nderilerek Osmanl\u0131 idarecileri ile s\u00fcrg\u00fcn edilenlerin kabul\u00fc konusunda yapt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fmelerdir.<\/span><\/p>\n

O d\u00f6nem Rusya’n\u0131n Osmanl\u0131’daki g\u00f6revlilerinin t\u00fcm\u00fc, s\u00fcrg\u00fcn edilenlerin kabul\u00fc ve geri \u00e7evrilmemeleri konusunda g\u00f6r\u00fc\u015fmeler yapm\u0131\u015flar \u00e7e\u015fitli faaliyetlerde bulunmu\u015flard\u0131r.<\/span><\/p>\n

Hatta bir k\u0131s\u0131m Adige’nin Ps\u0131j b\u00f6lgesine yerle\u015fmeyi kabul etmeleri ihtimalini tamamen ortadan kald\u0131rmak i\u00e7in Osmanl\u0131 topraklar\u0131na gidecek her aileye maddi yard\u0131mda bulunulaca\u011f\u0131 ve Karadeniz’i a\u015fmalar\u0131 i\u00e7in gereken gemilerin temin edilece\u011fi vaat edilmi\u015f fakat her iki konuda da pek bir yard\u0131mlar\u0131 g\u00f6r\u00fclmemi\u015ftir. <\/span><\/p>\n

B\u00fct\u00fcn bu faaliyetlerin yan\u0131 s\u0131ra Rus \u00c7ar\u0131 ad\u0131na b\u00f6lgede gizli faaliyet g\u00f6steren bir k\u0131s\u0131m insan da Adigelerin g\u00f6\u00e7e ikna edilmeleri konusunda ellerinden geleni yapm\u0131\u015flar<\/b>, bu amaca hizmet i\u00e7in yo\u011fun \u00e7aba i\u00e7erisinde olmu\u015flard\u0131r.<\/span><\/p>\n

\u00d6rne\u011fin Shapsughlar aras\u0131nda olduk\u00e7a b\u00fcy\u00fck itibar\u0131<\/b> olan \u0130shak efendi<\/b> bu t\u00fcr \u00f6rt\u00fcl\u00fc faaliyetlerde bulunan insanlardan birisidir.<\/span><\/p>\n

Yine Natuha\u00e7lar aras\u0131nda bu t\u00fcr bir ileri gelene t\u00fcm Natuha\u00e7lar\u0131 Osmanl\u0131ya g\u00f6\u00e7 etmeye ikna etmesi kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda iki bin alt\u0131n vaat edildi\u011fi bilinmektedir.<\/span><\/b><\/p>\n

Ar\u015fivlerde Adigelerin Osmanl\u0131 topraklar\u0131na g\u00f6nderilmelerini \u00f6nlemeye y\u00f6nelik tek bir belge bulunamam\u0131\u015ft\u0131r bu g\u00fcne kadar.<\/span><\/p>\n

Bu konuda Y.Abramov \u00e7ok do\u011fru bir tespit ile \u015f\u00f6yle yazm\u0131\u015ft\u0131r : “<\/span>Hi\u00e7 \u015f\u00fcphesiz Rus idarecileri Adigeleri b\u00f6lgeden \u00e7\u0131kartarak Osmanl\u0131ya g\u00f6ndermek i\u00e7in ellerinde geleni yapm\u0131\u015flar, onlar\u0131n \u00fclkeden gidi\u015flerini kolayla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in pek \u00e7ok faaliyette ve vaatlerde bulunmu\u015flard\u0131r. Bunun yan\u0131 s\u0131ra b\u00f6lgede ayn\u0131 amaca hizmet i\u00e7in bulunan Osmanl\u0131 el\u00e7ilerinin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na da g\u00f6z yummu\u015flar bu faaliyetlerin engellenmesi y\u00f6n\u00fcnde hi\u00e7bir \u00e7aba g\u00f6stermemi\u015flerdir”<\/span><\/b><\/p>\n

B\u00f6lgeden s\u00fcr\u00fclen Adigelerin ve di\u011fer halklar\u0131n, tarlalar\u0131 evleri, ekinleri bah\u00e7eleri, hayvanlar\u0131 ve benzeri t\u00fcm mal varl\u0131klar\u0131 geride kal\u0131yordu. E\u011fer bu bir g\u00f6n\u00fcll\u00fc g\u00f6\u00e7 olsayd\u0131 en az\u0131ndan insanlar\u0131n geride b\u0131rakt\u0131klar\u0131 bunca maddi de\u011ferin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olarak giden insanlar\u0131n ko\u015fullar\u0131 biraz olsun kolayla\u015ft\u0131r\u0131lmaz m\u0131yd\u0131 ?<\/span><\/p>\n

Elbette ki, bu bir g\u00f6\u00e7 de\u011fildi ve Kafkas halklar\u0131n\u0131n t\u00fcm\u00fc birden yok olsa \u00c7arl\u0131k’\u0131n umurunda bile olmayacakt\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc onlar\u0131n nazar\u0131nda Kafkas halklar\u0131 insan bile de\u011fillerdi.<\/span><\/p>\n

Kafkasya’y\u0131 i\u015fgal edebilmek i\u00e7in b\u00f6lge halklar\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7te ikisini \u00f6ld\u00fcr\u00fcp yok etmek gerekti\u011fini, ancak bu \u015fekilde geriye kalanlar\u0131n diz \u00e7\u00f6k\u00fcp teslim olacaklar\u0131 tespitini yapan ve bu do\u011frultudaki politikalar\u0131n\u0131 ac\u0131mas\u0131zca uygulamaya koyanlar ayn\u0131 insanlar de\u011fil midir?<\/span><\/p>\n

Yine bir \u00f6rnek verecek olursak 1861 y\u0131l\u0131nda b\u00f6lgede uygulamaya konulacak olan toprak reformu s\u00f6ylentileri \u00fczerine bir grup soylu d\u00f6nemin b\u00f6lge idarecisi V. Orbelyani’ye ba\u015fvurarak 442 ailenin b\u00f6lgeden g\u00f6\u00e7 etmek ve Osmanl\u0131 topraklar\u0131na gitmek istedi\u011fini bildirdiler ve bu ailelerin belgelerinin haz\u0131rlanmas\u0131, kendilerine izin verilmesi i\u00e7in ba\u015fvuruda bulundular.<\/span><\/p>\n

B\u00f6yle toplu bir g\u00f6\u00e7 hareketinden tela\u015flanan b\u00f6lge y\u00f6neticisi ba\u011fl\u0131 bulundu\u011fu general Yevdokimov’a ba\u015fvurarak bu hareketin di\u011ferlerine de \u00f6rnek olabilece\u011fi, b\u00f6lgede toplu bir g\u00f6\u00e7\u00fcn ortaya \u00e7\u0131kabilece\u011fi endi\u015felerini ileterek ne yap\u0131laca\u011f\u0131 hususunda bilgi ister.<\/span><\/p>\n

Bu ba\u015fvuruya general Yevdokimov’un cevab\u0131 \u015f\u00f6yledir : “Hi\u00e7 tela\u015f etmeyiniz, belirtilen say\u0131n\u0131n iki kat\u0131 insan g\u00f6\u00e7 etse de bizim i\u00e7in bir kay\u0131p s\u00f6z konusu de\u011fildir.<\/span><\/p>\n

Bu hareketin yayg\u0131nla\u015f\u0131p t\u00fcm halk\u0131n b\u00f6lgeyi terk edebilece\u011fi endi\u015feniz ise tamamen yersizdir, \u00e7\u00fcnk\u00fc zaten bizim istedi\u011fimiz budur. Bu sayede ba\u015f\u0131m\u0131z\u0131 a\u011fr\u0131tan bir halktan t\u00fcm\u00fcyle kurtulmu\u015f oluruz.”<\/span><\/p>\n

A\u00e7\u0131k \u015fekilde g\u00f6r\u00fclmektedir ki, \u00e7ar y\u00f6netiminin ba\u015f\u0131ndan beri planlad\u0131\u011f\u0131 \u015fey Adigeleri b\u00f6lgeden atmak,b\u00f6lgenin kontrol\u00fcn\u00fc tamam\u0131yla ele ge\u00e7irmektir. <\/span><\/p>\n

D\u00f6nemin \u00e7ar y\u00f6netimi ve onun b\u00f6lgedeki idarecileri bu ama\u00e7lar\u0131na ula\u015fabilmek i\u00e7in mevcut b\u00fct\u00fcn y\u00f6ntemleri denemi\u015fler ve uygulamaya koymu\u015flard\u0131r.<\/span><\/p>\n

Ayr\u0131ca ele al\u0131nmas\u0131 gereken bir ba\u015fka konu da Kafkas halklar\u0131n\u0131n s\u00fcrg\u00fcn\u00fcnde Osmanl\u0131 imparatorlu\u011funun rol\u00fcd\u00fcr.<\/span><\/p>\n

Osmanl\u0131 imparatorlu\u011fu kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 gere\u011fi Kafkas halklar\u0131n\u0131 Ruslarla aral\u0131ks\u0131z sava\u015f halinde tutabilmek i\u00e7in s\u00fcrekli k\u0131\u015fk\u0131rtm\u0131\u015f,yard\u0131m eder g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc alt\u0131nda s\u00fcrekli b\u00f6lgede kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar yaratarak \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 k\u00f6r\u00fcklemi\u015ftir.<\/span><\/p>\n

Osmanl\u0131 y\u00f6netimi ba\u015flang\u0131\u00e7ta s\u00fcrg\u00fcn edilenlere yard\u0131m vaadinde bulunmu\u015f olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, zaman i\u00e7erisinde gelen insanlar\u0131n \u00e7oklu\u011fu kar\u015f\u0131s\u0131nda daha \u00f6nce verdi\u011fi s\u00f6zleri yerine getirmemi\u015f vaat etti\u011fi yard\u0131m\u0131 aksatmaya ba\u015flam\u0131\u015f,ayn\u0131 zamanda gelen insanlar\u0131 kendisi i\u00e7in de bir tehdit olarak g\u00f6rmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/p>\n

Gelen insanlar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funun yaral\u0131 yorgun hastal\u0131kl\u0131 ve g\u00fc\u00e7s\u00fcz d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f \u00e7aresiz kimseler olmas\u0131ndan istifade ile, b\u00f6lgede daha \u00f6nce el\u00e7ileri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc propagandalarda vaat ettiklerinin hi\u00e7 birisini yerine getirmemi\u015f,kendisine g\u00fcvenen bu insanlar\u0131 \u00e7aresiz bir \u015fekilde ortada b\u0131rak\u0131vermi\u015ftir.<\/span><\/p>\n

Gelenler daha \u00f6nce bu konuda kendilerine s\u00f6z verilmi\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen Samsun ve Trabzon b\u00f6lgelerinde iskan edilmek istenmemi\u015f, gelen insanlar y\u00f6netimin uygun g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc b\u00f6lgelerde her y\u00fcz aileye bir aile hesab\u0131 ile yerle\u015ftirilmi\u015flerdir.<\/span><\/p>\n

Buradaki ama\u00e7, gelen Kafkas halklar\u0131n\u0131n topluca bir b\u00f6lgede ve bir arada bulunmalar\u0131n\u0131 y\u00f6netimin kendisi a\u00e7\u0131s\u0131ndan riskli g\u00f6rmesidir.<\/span><\/p>\n

Ayr\u0131ca bu t\u00fcr da\u011f\u0131n\u0131k bir iskan s\u00fcrg\u00fcnlerin k\u0131sa s\u00fcrede asimile edilmeleri amac\u0131na da daha uygun d\u00fc\u015fmektedir.<\/span><\/p>\n

Osmanl\u0131lar o d\u00f6nemde \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir alana yay\u0131lm\u0131\u015f olan topraklar\u0131nda Adigeleri da\u011f\u0131n\u0131k bir \u015fekilde yerle\u015ftirerek iskan ettiler.<\/span><\/p>\n

Adigeler Suriye, \u00dcrd\u00fcn, Filistin, L\u00fcbnan, Balkanlar, Girit ve daha pek \u00e7ok b\u00f6lgede da\u011f\u0131n\u0131k \u015fekilde yerle\u015ftirildiler.<\/span><\/p>\n

Adigelerin bir arada bulunmamas\u0131,herhangi bir b\u00f6lgede belirgin bir g\u00fc\u00e7 olu\u015fturmamas\u0131 i\u00e7in azami \u00f6zen g\u00f6sterildi bu iskan esnas\u0131nda.<\/span><\/p>\n

B\u00fcy\u00fck umutlar ba\u011flanan Osmanl\u0131 imparatorlu\u011fu sava\u015f yorgunu, a\u00e7 sefil \u00e7aresiz insanlara \u00f6nemli bir yard\u0131mda bulunmad\u0131\u011f\u0131 gibi, onlar\u0131 yukar\u0131da belirtti\u011fimiz \u015fekilde darmada\u011f\u0131n etmi\u015ftir.<\/span><\/p>\n

Nerede H\u0131ristiyan bir topluluk varsa Adigeleri onlar\u0131n aras\u0131na yerle\u015ftiren y\u00f6netim, bu topluluklar\u0131 Adigelere yard\u0131m etmekle y\u00fck\u00fcml\u00fc k\u0131larak bir ba\u015fka s\u00fcrt\u00fc\u015fmeye zemin haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/p>\n

Osmanl\u0131 iskan politikas\u0131 ve yerle\u015ftirildikleri kurak verimsiz topraklardaki olumsuz ya\u015fam ko\u015fullar\u0131 da pek \u00e7ok Adige’nin ya\u015fam\u0131na malolmu\u015ftur. <\/span><\/p>\n

B\u00fct\u00fcn bu \u00f6rnekler bir araya getirildi\u011finde <\/span>Rus \u00c7ar\u0131’n\u0131n Adige halk\u0131n\u0131 yok etme politikas\u0131na Osmanl\u0131 sultanlar\u0131n\u0131n da \u00e7e\u015fitli \u015fekillerde katk\u0131lar\u0131 oldu\u011funu s\u00f6ylemek pek de abart\u0131 olmaz san\u0131yorum.<\/span><\/b><\/p>\n

Yine bir \u00f6rnek daha: Emperyalist Rus \u00c7ar\u0131’n\u0131n vekilleri ve bu ya\u011fmac\u0131 politikalar\u0131n\u0131n uygulay\u0131c\u0131lar\u0131 s\u00fcrekli olarak, top t\u00fcfek ve ezici bir askeri g\u00fcce dayanarak Kafkas halklar\u0131na medeniyet getirdiklerini,da\u011fl\u0131lar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fan \u00fcreten ve kendi eme\u011fi ile ya\u015fayan topluluklar olarak e\u011fittiklerini iddia ettiler.<\/span><\/p>\n

Tabii ki, ger\u00e7e\u011fi bilen insanlar i\u00e7in bu s\u00f6zler ancak bir masaldan ibarettir.<\/span><\/p>\n

Bu olay\u0131 daha do\u011fru bir bi\u00e7imde de\u011ferlendiren Y. Abramov bu s\u00f6ylenenlerin ger\u00e7ekle hi\u00e7 bir ilgisi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirterek “Da\u011fl\u0131larla biz Ruslar\u0131 k\u0131yaslayacak olursak tembel, k\u00fclt\u00fcrs\u00fcz ve barbar olan bizleriz” diyerek; sava\u015f s\u00fcresince Da\u011fl\u0131lara ait k\u00fclt\u00fcrel birikimin tamamen yok edilmesi yan\u0131 s\u0131ra Bat\u0131 Kafkasya’da pek \u00e7ok b\u00f6lgenin de bo\u015falt\u0131larak de\u011ferlendirilmeden \u00f6ylece terk edildi\u011fini, da\u011fl\u0131lar\u0131n y\u00fczy\u0131llard\u0131r \u00fczerinde ya\u015fay\u0131p ekip bi\u00e7tikleri tarlalar\u0131n ba\u011f ve bah\u00e7elerin harap edildi\u011fini yaz\u0131yor, Nal\u00e7ik’te bizzat \u015fahit oldu\u011fu ve Hatok\u015fokue’nin ba\u011f ve bah\u00e7elerine verilen zarar\u0131 anlat\u0131yor.<\/span><\/p>\n

Ayn\u0131 ya\u011fma ve talan\u0131 Adigelerin s\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc b\u00f6lgelere yerle\u015ftirilen kazaklar da uygulam\u0131\u015flard\u0131r.<\/span><\/p>\n

Tuhaf olan \u015fey ise bir k\u0131s\u0131m Rus yazar\u0131n ve tarih\u00e7inin bunca ya\u011fma, talan, bask\u0131 ve soyk\u0131r\u0131ma ra\u011fmen \u015fa\u015f\u0131lacak \u015fekilde kendilerinin medeni ve k\u00fclt\u00fcrl\u00fc, da\u011fl\u0131lar\u0131n ise e\u011fitimsiz, k\u00fclt\u00fcrs\u00fcz ve tembel olduklar\u0131n\u0131 iddia edebilmeleridir. <\/span><\/p>\n

Evet Adigelerde okumu\u015f e\u011fitimli insan say\u0131s\u0131 azd\u0131,fakat k\u00fclt\u00fcr dedi\u011fimiz \u015fey sadece e\u011fitim ve bilim de\u011fildir.<\/span><\/p>\n

Adigeler tar\u0131mda,hayvanc\u0131l\u0131kta,alt\u0131n ve g\u00fcm\u00fc\u015f i\u015flemecili\u011finde, giysi \u00fcretiminde ve metal i\u015flemecili\u011finde,<\/span><\/p>\n

topra\u011f\u0131n i\u015flenmesinde geleneklerinde,ahlaki e\u011fitimlerinde,kom\u015fu topluluklarla ili\u015fkilerinde ve ticarette,d\u00fcr\u00fcstl\u00fck erdem ve insani geli\u015fimde \u00e7ocuk e\u011fitiminde Ruslardan ve di\u011fer halklardan a\u015fa\u011f\u0131 de\u011fillerdi o d\u00f6nemde. <\/span><\/p>\n

Bu g\u00fcn bile gerek T\u00fcrkiye’de, gerek \u00dcrd\u00fcn’de, Suriye’de, \u0130srail’de ve di\u011fer ya\u015fad\u0131klar\u0131 b\u00f6lgelerde Adigeler k\u00fclt\u00fcrel ve sosyal alanda i\u00e7erisinde ya\u015fad\u0131klar\u0131 halklar\u0131n hi\u00e7 birisinden daha a\u015fa\u011f\u0131 konumda de\u011filler.<\/span><\/p>\n

Elbette amac\u0131m\u0131z hi\u00e7 bir halk\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fcmsemek veya a\u015fa\u011f\u0131lamak de\u011fil.<\/span><\/p>\n

Bizim amac\u0131m\u0131z hakk\u0131m\u0131zda s\u00f6ylenen ve ger\u00e7ekle hi\u00e7 bir ilgisi olmayan iftira ve yalanlara cevap vermektir.<\/span><\/p>\n

Rus \u00c7ar\u0131’n\u0131n ya\u011fmac\u0131 i\u015fgalci politikalar\u0131 Adige halk\u0131n\u0131 pek \u00e7ok \u00fclkeye da\u011f\u0131tm\u0131\u015f, parampar\u00e7a etmi\u015ftir ne yaz\u0131k ki.<\/span><\/p>\n

Bu g\u00fcn halk\u0131m\u0131z\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu T\u00fcrkiye’de (5 Milyon civar\u0131nda) ya\u015famaktad\u0131r.<\/span><\/p>\n

Suriye’de 120 bin, \u00dcrd\u00fcn’de 90 bin, M\u0131s\u0131r’da 30 bin , Amerika’da 6 bin, Libya’da 350 bin civar\u0131nda. <\/span><\/p>\n

Bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra Almanya, Yugoslavya, Hollanda, Fransa ve daha pek \u00e7ok \u00fclkeye da\u011f\u0131lm\u0131\u015f durumdad\u0131r Adige halk\u0131.<\/span><\/p>\n

\u015eunu \u00e7ok iyi anlamam\u0131z gerekir ki, Adigeler bu insanl\u0131k d\u0131\u015f\u0131 s\u00fcrg\u00fcn\u00fc ve soyk\u0131r\u0131m\u0131 ya\u015famam\u0131\u015f olsalard\u0131 bu g\u00fcn Kafkasya’daki Adige say\u0131s\u0131 18 Milyon’un \u00fczerinde olacakt\u0131.<\/span><\/p>\n

Bir ba\u015fka sorunun cevab\u0131n\u0131 da \u00e7ok iyi anlamam\u0131z gerekiyor : Osmanl\u0131’ya gitmeden kendi yurtlar\u0131nda ya\u015fama imkan\u0131 var m\u0131yd\u0131 Adigeler i\u00e7in?<\/span><\/p>\n

Evet. E\u011fer Rus \u00c7arl\u0131\u011f\u0131’n\u0131n sald\u0131r\u0131s\u0131na insanl\u0131k d\u0131\u015f\u0131 muamelelerine, uzun y\u0131llar s\u00fcren sava\u015flara maruz kalmasalard\u0131 Adigeler hi\u00e7 bir yere gitmez bu g\u00fcn Kafkasya’da ya\u015f\u0131yor olurlard\u0131.<\/span><\/p>\n

Bu g\u00fcn gelinen sonu\u00e7tan \u00e7ok daha iyiydi Ps\u0131j b\u00f6lgesine yerle\u015fimin kabul edilmesi, sonu\u00e7ta oras\u0131 da Adige topra\u011f\u0131yd\u0131.<\/span><\/p>\n

Fakat o g\u00fcn\u00fcn ko\u015fullar\u0131 i\u00e7erisinde b\u00f6ylesine uzun vadeli bir \u00f6ng\u00f6r\u00fc yapabilecek, bereketli Osmanl\u0131 topraklar\u0131na s\u00fcrg\u00fcn gitmektense kendi verimsiz topraklar\u0131m\u0131zda ya\u015famak iyidir diyebilecek bir \u00f6nderli\u011fe sahip olamad\u0131 Adige halk\u0131.<\/span><\/p>\n

Osmanl\u0131 topraklar\u0131nda anlad\u0131lar Adigeler bu hatalar\u0131n\u0131.<\/span><\/p>\n

Daha sonralar\u0131 pek \u00e7ok aile geriye d\u00f6nmek i\u00e7in ba\u015fvurmu\u015fsa da bunlar\u0131n hi\u00e7 birisi kabul edilmedi<\/span><\/p>\n

1864 y\u0131l\u0131nda Shapsugh ve Natuha\u00e7lardan olu\u015fan 200 aile \u0130stanbul’daki Rus konsoloslu\u011funa ba\u015fvurarak Kafkasya’ya geri d\u00f6nmek istediklerini bildirdiler.<\/span><\/p>\n

Yine 1872 y\u0131l\u0131nda 8.500 aile ayn\u0131 taleple ba\u015fvuruda bulundu. Bu aileler geri d\u00f6nd\u00fcr\u00fcld\u00fckleri takdirde her nereye yerle\u015ftirilirlerse kabul edeceklerini beyan ediyorlard\u0131.<\/span><\/p>\n

Fakat bu ba\u015fvurular Rus \u00c7ar\u0131’na ula\u015ft\u0131\u011f\u0131nda; ba\u015fvuru dilek\u00e7elerinin \u00fczerine \u00c7ar \u015fu notu d\u00fc\u015ft\u00fc : “Geri d\u00f6n\u00fc\u015f s\u00f6z konusu bile edilmemelidir”<\/b> Oysa o tarihlerde Adigelerin s\u00fcr\u00fcld\u00fckleri topraklar, Ps\u0131j b\u00f6lgesindeki topraklar ve daha pek \u00e7ok yer hala bombo\u015f duruyordu.<\/span><\/p>\n

Bu g\u00fcn gelinen noktada ortaya \u00e7\u0131kan belgeler ve tarih kaynaklar\u0131 \u00e7ok net g\u00f6stermektedir ki,\u00a0 Adigeleri Kafkasya’dan Rus \u00c7ar\u0131 s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. <\/span><\/p>\n

\u00d6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne d\u00fc\u015fk\u00fcn ve kendisine itaat etmemekte direnen bu halk\u0131 b\u00f6lgeden \u00e7\u0131kartmak i\u00e7in ne gerekiyorsa yapm\u0131\u015ft\u0131r \u00c7ar y\u00f6netimi.<\/span><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Prof. Halim Mambet Kabardey-Balkar Üniversitesi Tarih Bilimleri Kürsüsü, Adige Psalhe gazetesi,  27 Mart 2004 Çeviri: Ergün Yıldız Bu gün hepimiz biliyoruz ki, 300 yıla yakın süren Kafkas Savaşları bizim açımızdan bir trajedi ile sonuçlanmıştır. Silah ve cephane bakımından çok güçlü, asker ve malzeme bakımından tam donanımlı Çar orduları 21 Mayıs 1864 yılında Dağlıların üç yüz […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_bbp_topic_count":0,"_bbp_reply_count":0,"_bbp_total_topic_count":0,"_bbp_total_reply_count":0,"_bbp_voice_count":0,"_bbp_anonymous_reply_count":0,"_bbp_topic_count_hidden":0,"_bbp_reply_count_hidden":0,"_bbp_forum_subforum_count":0,"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"0","ocean_second_sidebar":"0","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"0","ocean_custom_header_template":"0","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"0","ocean_menu_typo_font_family":"0","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"0","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"off","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-10419","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-arastirma-ana-sayfa","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10419","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=10419"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10419\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":20867,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10419\/revisions\/20867"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=10419"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=10419"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=10419"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}