![\"\"](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/KAFKASYADA-DESINTEGRASYONDAN-BUTUNLESMEYE-DOGRU-GELISMELER-VE-TURKIYENIN-ROLU-b.png\")
<\/p>\n<\/p>\n
Prof. Dr. Ayd\u0131n \u0130brahimov
\nDo\u00e7. Dr. Mustafa Mutluer
\n<\/b> METU (ODT\u00dc)<\/p>\n
Kafkasya do\u011fal ve sosyo-ekonomik bak\u0131mdan b\u00fcsb\u00fct\u00fcn bir co\u011frafi kompleks olu\u015fturmaktad\u0131r. Eski d\u00f6nemlerde siyaset, co\u011frafya \u00fczerinde bir bask\u0131 olu\u015fturmu\u015f ve Kafkasya\u2019n\u0131n do\u011fal-co\u011frafi s\u0131n\u0131rlar\u0131 SSCB\u2019nin devlet hudutlar\u0131 ile uygun d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u015eimdi ise durum olduk\u00e7a farkl\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin \u201cKafkasya\u201d monografi kitab\u0131n\u0131n yazarlar\u0131, belirtmektedirler ki \u201cKafkasya\u2019n\u0131n g\u00fcneyinde T\u00fcrkiye ve \u0130ran ile Sovyetler Birli\u011finin devlet s\u0131n\u0131r\u0131 ge\u00e7mektedir.<\/p>\n
Transkafkasya\u2019n\u0131n (G\u00fcney Kafkasya) da\u011f silsilelerinin ve yaylalar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 do\u011fal \u015fartlar\u0131na g\u00f6re \u00d6n Asya\u2019 da yer almas\u0131 nedeni ile, Kafkasya\u2019n\u0131n fiziki s\u0131n\u0131r\u0131 devlet hududuna denk gelmemektedir\u201d (Kafkasya. Nauka. Moskova. 1966. s.7).<\/p>\n
Bu a\u00e7\u0131dan denilebilir ki, T\u00fcrkiye\u2019nin topraklar\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131, yani Do\u011fu Anadolu B\u00f6lgesi, Kafkasya\u2019n\u0131n do\u011fal bir devam\u0131d\u0131r ve b\u00f6lgenin G\u00fcney s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 \u00e7izmektedir. B\u00f6ylece, T\u00fcrkiye’de b\u00f6lgenin di\u011fer d\u00f6rt \u00fclkesi gibi (Rusya, Azerbaycan, G\u00fcrcistan ve Ermenistan) Kafkasya\u2019n\u0131n do\u011fal par\u00e7as\u0131 say\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n
Kafkasya fiziki b\u00fct\u00fcnl\u00fck ile birlikte, benzersiz sosyo-ekonomik ve k\u00fclt\u00fcrel mekan b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn \u00f6rne\u011fini de sergilemektedir. Burada yer alan ekonomik yap\u0131lar bir birini tamamlamaktad\u0131rlar. \u00d6zellikle tar\u0131mda bu daha net bir \u015fekilde g\u00f6r\u00fclmektedir. Kuzey Kafkasya\u2019n\u0131n da\u011f ete\u011fi b\u00f6lgeleri tah\u0131l, meyvecilik ve ba\u011fc\u0131l\u0131k tar\u0131m\u0131 \u00fczerine bran\u015fla\u015fm\u0131\u015f, G\u00fcney Kafkasya b\u00f6lgesi ise \u00e7ay, narenciye ve pamuk \u00fczerine uzmanla\u015fm\u0131\u015f aland\u0131r.<\/p>\n
B\u00f6lgenin sanayisi ise SSCB\u2019nin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc s\u00fcrecinde b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde da\u011f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Burada \u00fcretim sekt\u00f6rleri aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131lar birbirinden farkl\u0131 sanayi ortamlar\u0131n\u0131n da olu\u015fmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Ku\u015fkusuz Kafkasya\u2019n\u0131n en \u00f6nemli \u00f6zelli\u011fi, onun etnok\u00fclt\u00fcrel kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131ndad\u0131r. \u00c7ok k\u00fclt\u00fcrellik fakt\u00f6r\u00fc ve etnik mozaik Kafkasya\u2019da ikili bir rol oynamaktad\u0131r. \u00c7ok k\u00fclt\u00fcrl\u00fcl\u00fck, bir taraftan belli \u00f6l\u00e7\u00fcde uluslar\u0131n k\u00fclt\u00fcrel a\u00e7\u0131dan zenginle\u015fmesine ve yak\u0131nla\u015fmas\u0131na olanak sa\u011flarken, di\u011fer taraftan da kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131k durumlar\u0131nda uluslar\u0131 b\u00f6lerek \u015fiddetli ihtilaflara yol a\u00e7maktad\u0131r..<\/p>\n
SSCB\u2019nin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn en trajik sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 Kafkasya b\u00f6lgesinde g\u00f6rmek olanakl\u0131d\u0131r. Etnik gruplar aras\u0131ndaki ihtilaflar, \u00fclkeler aras\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmalar, geleneksel ba\u011flar\u0131n kopmas\u0131, ya\u015fam standartlar\u0131n d\u00fc\u015fmesi, ekonomideki krizler ve i\u00e7 istikrars\u0131zl\u0131k bir Kafkasya ger\u00e7e\u011fidir. B\u00fct\u00fcn bu \u00e7eli\u015fkiler, zaman\u0131nda yekpare olan sosyo-ekonomik mekanda entegrasyonun bozulmas\u0131na neden olmu\u015ftur. Kafkasya kendi evrimin, s\u00fcreci belirsiz ve olduk\u00e7a uzun olan yeni a\u015famas\u0131na girmi\u015ftir. Bu durumda hem yeniden i\u00e7sel yap\u0131lanmalar (ekonomik ve sosyo-k\u00fclt\u00fcrel), hem de d\u0131\u015fsal bask\u0131 ve destekler \u00e7ok \u00f6nemli olmaktad\u0131rlar.<\/p>\n
Her iki konuda da T\u00fcrkiye fakt\u00f6r\u00fc anahtar bir fonksiyona sahiptir. T\u00fcrkiye Cumhuriyeti hem i\u00e7 de\u011fi\u015fim dinamiklerinin olu\u015fumunda, hem de siyasi-k\u00fclt\u00fcrel y\u00f6nelimlerin transformasyonunda bir model olarak kabul edilebilir. Bununla birlikte, Kafkasya olay\u0131nda T\u00fcrkiye ile b\u00f6lgenin birle\u015fik sosyo-ekonomik mekan\u0131n olu\u015fumunda ortak \u00e7\u0131karlar\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 kesi\u015fmesi de g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu durum sunulan bildirinin \u00e7er\u00e7evesinin olu\u015fumunda esas nedenlerden birisi olmu\u015ftur. Kafkasya ger\u00e7ekleri ve T\u00fcrkiye\u2019nin b\u00f6lgedeki oynayabilece\u011fi rol \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131z\u0131n ana fikrini olu\u015fturmaktad\u0131r. Bildirin esas amac\u0131 da, baz\u0131 problemleriyle birlikte, Kafkasya entegrasyonu ile ilgili d\u00fc\u015f\u00fcncelerimizin payla\u015fmas\u0131 ve tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Makale \u00e7er\u00e7evesinde iki ana tema yer almaktad\u0131r. Bu temalardan birisi Kafkasya\u2019n\u0131n de\u011fi\u015fim s\u00fcreci i\u00e7indeki geli\u015fimi ve Kafkasya\u2019daki oynana oyunda akt\u00f6rlerin ve fig\u00fcranlar\u0131n ele al\u0131nmas\u0131d\u0131r. A. \u0130brahimov taraf\u0131ndan haz\u0131rlanan birinci temada daha \u00e7ok Kafkasya\u2019ya i\u00e7ten bir bak\u0131\u015fla jeopolitik bir analiz yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130kinci olarak, M. Mutluer taraf\u0131ndan haz\u0131rlanan temada ise, Kafkasya\u2019ya d\u0131\u015far\u0131dan yani T\u00fcrkiye\u2019den bir bak\u0131\u015f ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015ftir. \u0130kinci teman\u0131n a\u00e7\u0131l\u0131m\u0131nda, Kafkasya ger\u00e7e\u011finden hareketle b\u00f6lgede belli bir entegrasyona ge\u00e7i\u015fte olanaklar\u0131n ve sorunlar\u0131n neler oldu\u011fu, bu entegrasyonda T\u00fcrkiye\u2019nin rol\u00fcn\u00fcn neler olabilece\u011fi ve Kafkasya\u2019daki entegrasyonun nas\u0131l bir b\u00fct\u00fcnle\u015fme olmas\u0131 gerekti\u011fi irdelenmektedir.<\/p>\n
D\u00fcnya siyasi haritas\u0131nda, idari ve siyasi \u015feklinin de\u011fi\u015fimine g\u00f6re Kafkasya gibi ikinci bir b\u00f6lge g\u00f6r\u00fclmemi\u015ftir. Kafkasya toplumu alansal yap\u0131la\u015fmada b\u00fcy\u00fck bir evrim yolu kat etmi\u015ftir. Bunun sonucunda burada kendi boyutuna g\u00f6re, devlet s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisine \u201cs\u0131k\u0131\u015fmayan\u201d \u00f6zg\u00fcn alansal siyasi sistem olu\u015fmu\u015ftur. Bu d\u00fc\u015f\u00fcnce, b\u00f6lgenin sosyo-ekonomik mekansal yap\u0131s\u0131na da uygundur. Bu, b\u00f6lgenin siyasi ve idari sisteminin de\u011fi\u015fim ger\u00e7eklerinde gizlenmektedir.<\/p>\n 1) <\/strong>Rusya\u2019ya kat\u0131lman\u0131n tarihi s\u00fcrecine g\u00f6re bu b\u00f6lge en \u201cgen\u00e7\u201d aland\u0131r, \u00f6rne\u011fin Kuzey Kafkasya\u2019n\u0131n Rusya\u2019ya kat\u0131lmas\u0131, Kozaklar\u0131n Don havzas\u0131nda 16-17.y\u00fczy\u0131llarda yerle\u015fmesinden sonra ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Fakat, Kafkasya sava\u015flar\u0131 y\u00fcz y\u0131l boyunca s\u00fcrm\u00fc\u015f ve yaln\u0131zca 1864 y\u0131l\u0131nda bitmi\u015ftir. G\u00fcney Kafkasya\u2019ya gelince, bu b\u00f6lgede de 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n 30\u2019lu y\u0131llar\u0131nda Rus egemenli\u011fine ge\u00e7mi\u015ftir. Yani s\u00fcre\u00e7 olduk\u00e7a dard\u0131r ve uluslar kendi tarihsel ge\u00e7mi\u015fini unutmamaktad\u0131rlar. Bu durum da onlar\u0131n Rusya ile olan temaslar\u0131n\u0131 etkilemektedir. \u0130dari yap\u0131ya g\u00f6re b\u00f6lge illere b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr ve vali taraf\u0131ndan y\u00f6netilmekteydi.<\/p>\n 2)<\/strong> 1917 Ekim devriminden sonra b\u00f6lgede birka\u00e7 tane ba\u011f\u0131ms\u0131z \u00fclke olu\u015fmu\u015f, bu a\u015fama uzun s\u00fcrmemi\u015f ve 1922 y\u0131l\u0131nda SSCB kurulmu\u015ftur. Bu ara d\u00f6nemde \u00fc\u00e7 G\u00fcney Kafkasya cumhuriyetleri bir taraftan k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7in konfederasyon kurmu\u015flar (1918-1919), di\u011fer taraftan da b\u00fcy\u00fck s\u00fcrt\u00fc\u015fme ya\u015famaktayd\u0131lar. Bu karma\u015f\u0131kl\u0131k \u00fclkelerin \u015fimdiki ili\u015fkilerini de yans\u0131tmaktad\u0131r (\u00f6rne\u011fin s\u0131n\u0131r tart\u0131\u015fmalar\u0131n k\u00f6kleri buraya kadar dayanmaktad\u0131r). \u0130dari yap\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan, istikrars\u0131zl\u0131k kendi etkisini g\u00f6stermekle birlikte, her \u00fc\u00e7 cumhuriyette parlamenter y\u00f6netim mevcut idi ve G\u00fcney Kafkasya ilk defa o d\u00f6nemde ba\u011f\u0131ms\u0131z bir ya\u015fam s\u00fcrmekteydi.<\/p>\n 3) <\/strong>Kafkasya\u2019da Aral\u0131k 1922 ile Aral\u0131k 1991y\u0131llari aras\u0131 SSCB d\u00f6nemidir.. Bu a\u015famada b\u00f6lge yeniden tek devlet \u015femsiyesi alt\u0131nda toplanm\u0131\u015ft\u0131r. Fakat durum eskisinden farkl\u0131d\u0131r. Birincisi, <\/strong>yeni \u00fclke hem yap\u0131 olarak, hem de siyasi sistem olarak eskisi gibi de\u011fildi. \u0130kincisi, <\/strong>eski \u00fclkede Kafkasya mevcut d\u00fcnyan\u0131n bir par\u00e7as\u0131yd\u0131 ve a\u00e7\u0131k bir sistemde hareket etmekteydi. Oysa yeni devlet, rejim ve sistem farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 nedeniyle i\u00e7ine kapanm\u0131\u015ft\u0131r ve d\u00fcnyadan nispeten kopuk bir \u015fekilde geli\u015fmi\u015ftir. Nihayet \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, <\/strong>siyasi-idari yap\u0131da de\u011fi\u015fimdir. Tek modelli y\u00f6netim farkl\u0131 \u015fekiller alm\u0131\u015ft\u0131r. Yeni devlette be\u015f \u00fcst idari birim bulunmaktayd\u0131.. Birlik (egemen) cumhuriyet, \u00f6zerk cumhuriyet, \u00f6zerk il, milli mahalle, eyalet ve il. Kafkasya\u2019da bu idari yap\u0131n\u0131n d\u00f6rd\u00fc yer almaktayd\u0131. Ku\u015fkusuz bunun olumlu ve olumsuz taraflar\u0131 vard\u0131r. Fakat sonraki geli\u015fmeler g\u00f6stermi\u015ftir ki, bu yap\u0131 SSCB\u2019nin temelinde bir may\u0131ndan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. Bir taraftan egemen cumhuriyetlerde ulus-devlet d\u00fc\u015f\u00fcncesinin \u015fekillenmesine getirmekte, di\u011fer taraftan ise \u00f6zerk cumhuriyetlerin ve \u00f6zerk illerin varl\u0131\u011f\u0131 onlar\u0131n birilik birimlerine entegrasyonu engellemekteydi. Bununla birlikte, s\u00f6z konusu idari yap\u0131 nispi bir siyasi ve ekonomik b\u00fct\u00fcnl\u00fck sa\u011flamaktayd\u0131.<\/p>\n Yani, Kafkasya kendi farkl\u0131l\u0131klar\u0131yla ve \u00e7eli\u015fkileriyle k\u0131s\u0131tl\u0131 olsa da istikrarl\u0131 bir \u015fekilde geli\u015fmekteydi. Bu d\u00f6nem b\u00fcy\u00fck Kafkas tarihinin, totaliter devletin t\u00fcm eksikliklerini de dikkate alarak denilebilir ki, belki de en huzurlu d\u00f6nemidir.<\/p>\n 4)<\/strong> Aral\u0131k 1991 y\u0131l\u0131ndan sonraki yeni d\u00f6nem. SSCB\u2019nin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc mono devlet yap\u0131s\u0131na son vermi\u015ftir. Kafkasya 70 y\u0131ldan sonra \u00e7ok \u00fclkeli yap\u0131ya kavu\u015fmu\u015ftur. Yeni olu\u015fum, di\u011fer Sovyetler Birli\u011fi \u201cmiras\u00e7ilardan\u201d farkl\u0131 olarak ihtilaflarla donat\u0131lm\u0131\u015f bir birimdir. Sistemin de\u011fi\u015fimi ile birlikte, s\u00f6z konusu \u00fclkelerin y\u00f6netim \u015fekli de transformasyon g\u00f6stermi\u015ftir. \u0130kinci defa ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011fa kavu\u015fan G\u00fcney Kafkasya \u00fclkeleri, 1918-1920 y\u0131llar\u0131ndan farkl\u0131 olarak, parlamenter modeli de\u011fil, ba\u015fkanl\u0131k sistemi se\u00e7mi\u015flerdir. Ku\u015fkusuz o d\u00f6nemin de\u011fi\u015fimi mevcut de\u011fi\u015fimden olduk\u00e7a farkl\u0131yd\u0131. 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk \u00e7eyre\u011finde siyasi alan\u0131n yaln\u0131z stat\u00fcs\u00fc de\u011fi\u015fmi\u015fti, sistem de\u011fi\u015fimi g\u00f6r\u00fclmemi\u015ftir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde, hem stat\u00fc hem de sistem de\u011fi\u015fimi s\u00f6z konusudur. Yani b\u00fct\u00fcnle\u015fmeden yeniden \u201cparsellesmeye\u201d bir yol \u00e7izilmektedir.<\/p>\n \u00d6zetle Kafkasya, siyasi bak\u0131mdan son y\u00fcz y\u0131lda d\u00f6rt defa str\u00fckt\u00fcrsel de\u011fi\u015fim yapm\u0131\u015ft\u0131r. Tarihinde ilk kez bu kadar uzun s\u00fcren \u00e7ok \u00fclkelilik modeli i\u015flev i\u00e7indedir. Fakat durumun ataletli\u011fi b\u00f6lgede etkisini g\u00f6stermektedir ve o b\u00fcsb\u00fct\u00fcn birim tek tek hareket etmek i\u00e7in \u00e7aba g\u00f6stermektedir. Kafkasya\u2019n\u0131n bu i\u00e7 \u00f6zelli\u011fi, bir \u00f6l\u00e7\u00fcde Avrupa\u2019n\u0131n \u00fclkeler yap\u0131s\u0131ndan, b\u00f6lgeler Avrupa\u2019s\u0131na kadar genel trendine uyum sa\u011flamaktad\u0131r.Fakat burada kesinlikle kalite farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 s\u00f6z konusudur. Unutmamak gereklidir ki, b\u00f6lge uzun y\u0131llar boyunca medeni d\u00fcnyadan kopmu\u015f kapal\u0131 siyasi sistem \u00e7er\u00e7evesi i\u00e7inde ya\u015fam\u0131n\u0131 s\u00fcrm\u00fc\u015f ve bu da onun siyasi k\u00fclt\u00fcr\u00fcne etki g\u00f6stermi\u015ftir.<\/p>\n Bunlar, Kuzey Kafkasya iktisadi b\u00f6lgesi ve Transkafkasya iktisadi b\u00f6lgesidir. Sovyet ekonomik modeline g\u00f6re her b\u00f6lge birka\u00e7 \u00fcr\u00fcn \u00fczerine uzmanla\u015fmakta ve b\u00f6lgeler aras\u0131 ili\u015fkiler ekonomik ger\u00e7eklere g\u00f6re de\u011fil, devletin \u00e7\u0131karlar\u0131na g\u00f6re geli\u015fmi\u015flerdir. Bu \u015fekilde Kafkasya\u2019da bir ekonomik b\u00fct\u00fcnle\u015fme sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. Ku\u015fkusuz ger\u00e7ekler etkiliydiler. \u00d6rne\u011fin Kafkasya\u2019n\u0131n ekonomik merkezleri Baku, Tiflis ve Rostov kentleri her d\u00f6nem i\u00e7in \u00f6nemli fonksiyona sahip olmu\u015flard\u0131r. Bu geli\u015fme ekseni Kuzey Kafkasya verimli tar\u0131m\u0131, geli\u015fmi\u015f sanayi ile bir mekansal kompleks olu\u015fturmu\u015ftur. Bu uzla\u015f\u0131c\u0131 yap\u0131, Rusya Federasyonu i\u00e7erisinde belki tek g\u00f6r\u00fclen b\u00f6lgelerden birisidir. Sanayi ile tar\u0131m\u0131n entegrasyonu b\u00f6lgede g\u00fc\u00e7l\u00fc bir yap\u0131d\u0131r.<\/p>\n G\u00fcney Kafkasya\u2019ya gelince; b\u00f6lge yak\u0131t \/ hammadde ve emek rezervleri temelinde geli\u015fmektedir. Bununla birlikte, b\u00f6lgeyi farkl\u0131la\u015ft\u0131ran onun nadir do\u011fal \u015fartlar\u0131d\u0131r. Burada merkezle\u015ftirilmi\u015f ekonomik sistem, Transkafkasya iktisadi b\u00f6lgesini bir tek organizma olarak geli\u015ftirmi\u015f, \u00fcretim birimlerinin ba\u011flar\u0131n\u0131 olduk\u00e7a g\u00fc\u00e7l\u00fc k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Yani Kuzey Kafkasya ile birlikte bir di\u011fer b\u00fct\u00fcnle\u015fen sistem. \u0130ki iktisadi b\u00f6lgeyi \u00fcretim ba\u011flar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda bir araya getiren esas unsur ise end\u00fcstriyel alt yap\u0131, yani ula\u015ft\u0131rma ve enerji sistemleri olu\u015fturmu\u015ftur.<\/p>\n SSCB\u2019nin da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 bu ekonomik yap\u0131y\u0131 \u00e7\u00f6kertmi\u015f ve siyasi desintegrasyon ile birlikte ekonomik par\u00e7alanma da meydana gelmi\u015ftir. Bu ise ge\u00e7i\u015f d\u00f6neminin do\u011fal zorluklar\u0131na bir yenisini eklemi\u015ftir. Bu zorluklara biz etnik ve dini karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 de ekleyecek olursak, Kafkasya\u2019ya \u00f6rnek bir model bulman\u0131n ne kadar zor ve a\u011f\u0131r bir i\u015f oldu\u011funu ileri s\u00fcrmek hi\u00e7 de yan\u0131lt\u0131c\u0131 olmayacakt\u0131r.<\/p>\n Burada \u015fu konuyu tart\u0131\u015fmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr; b\u00f6l\u00fcnme i\u00e7eri\u011finde b\u00fct\u00fcnle\u015fmi\u015f geli\u015fme, yani \u00e7eli\u015fkili ortamda b\u00fct\u00fcnl\u00fck aray\u0131\u015flar\u0131. Bunu destekleyen ve kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan fakt\u00f6rler hem b\u00f6lgede hem de onun d\u0131\u015f\u0131nda mevcuttur. As\u0131l konu bu zorluklarla beraber yeni b\u00fct\u00fcnle\u015fmeye do\u011fru y\u00fcr\u00fcmek ve entegrasyon modelleri kurmakt\u0131r.<\/p>\n Kafkasya\u2019da etnik yap\u0131da meydana gelen geli\u015fmeler<\/strong><\/p>\n Kafkasya\u2019n\u0131n b\u00fct\u00fcnle\u015fmesinde siyasi, idari ve ekonomik \u00e7\u00f6z\u00fclmesinin yaratt\u0131\u011f\u0131 zorluklar kadar \u00f6nemli olan bir di\u011fer engel, b\u00f6lgenin etnik ve dini \u00f6zellikleridir. Genelde Rusya\u2019n\u0131n etnik geli\u015fimin ana hatlar\u0131, Ruslar\u0131n oran\u0131n\u0131n a\u015famal\u0131 olarak d\u00fc\u015fmesi, buna kar\u015f\u0131l\u0131k Kuzey Kafkasya\u2019da tabela uluslar\u0131n oran\u0131n\u0131n daima y\u00fckseli\u015fiyle belirginlik kazanmaktad\u0131r. 20.y\u00fczy\u0131lda Rusya\u2019n\u0131n hi\u00e7bir b\u00f6lgesinde Kuzey Kafkasya gibi n\u00fcfus art\u0131\u015f\u0131 dinami\u011fi g\u00f6r\u00fclmemi\u015ftir.<\/p>\n Eski SSCB\u2019de Kuzey Kafkasya gibi ikinci bir ihtilafl\u0131 b\u00f6lge de yer alamam\u0131\u015ft\u0131r. Bu b\u00f6lgede, mevcut etnik gruplar aras\u0131 ihtilaflar\u0131n oldu\u011fu alanlar ile oradan zorla g\u00f6\u00e7 ettirilmi\u015f m\u00fcltecilerin yeni iskana a\u00e7\u0131lan b\u00f6lgeleri en patlay\u0131c\u0131 yerlerdir.. Bu konular olduk\u00e7a \u00f6nemlidir ve bu ihtilaflarda Rusya\u2019n\u0131n ulusal g\u00fcvenli\u011fine, onun b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne ve egemenli\u011fine bir tehlike s\u00f6z konusudur.<\/p>\n B\u00f6lgede yer alan etnik ihtilaflar ilk a\u015famadan a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde etnik \u00f6zellikler ta\u015f\u0131maktad\u0131rlar. Bu ihtilaflar\u0131n baz\u0131lar\u0131 s\u0131cak \u00e7at\u0131\u015fmaya d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f (Rus-\u00c7e\u00e7en sava\u015f\u0131, Setin-\u0130ngu\u015f ihtilaf\u0131), baz\u0131lar\u0131 i\u015fe \u015fiddetli kar\u015f\u0131 koyma ile sonu\u00e7lanm\u0131\u015ft\u0131r (\u00c7e\u00e7en-Kozak kar\u015f\u0131 koymas\u0131, Kozak- Ah\u0131ska T\u00fcrkleri aras\u0131 s\u00fcrt\u00fc\u015fmeler v.b ). \u0130\u015fin ilgin\u00e7 taraf\u0131 odur ki, Trans Kafkasya\u2019da buna benzer ihtilaflar (G\u00fcney Osetya, Abhazya ) Kuzey Kafkasya\u2019n\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131n yak\u0131nlar\u0131ndad\u0131r ve bu durum m\u00fcltecilerin ak\u0131m\u0131na neden olmaktad\u0131r.<\/p>\n B\u00f6lgeye piyasa ekonomisinin geli\u015fi gerginli\u011fi bir \u00f6l\u00e7\u00fcde y\u00fckseltmi\u015ftir. Tabela uluslar\u0131 \u201ckendi b\u00f6lgelerine\u201d toplanarak burada ya\u015fayan \u201cyabanc\u0131lar\u0131\u201d i\u015fe g\u00f6\u00e7e te\u015fvik edenler g\u00fcnden g\u00fcne \u00e7o\u011falmaktad\u0131r. Bunlar\u0131n aras\u0131nda patolojik d\u00fc\u015fmanl\u0131k b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde yer almamaktad\u0131r. Fakat, bunlar\u0131n temelinde daha \u00e7ok, az bulunan i\u015f ve e\u011fitim yerleri, kaliteli konut ve gelenek durumunda olan tah\u0131l dikim alanlar\u0131 bulunmaktad\u0131r. Yani bu konuda olay etnik \u00e7at\u0131\u015fmadan \u00e7\u0131k\u0131p siyasi ve sosyal boyut kazanmaktad\u0131r.<\/p>\n Kuzey Kafkasya\u2019n\u0131n etnik yap\u0131s\u0131n\u0131n \u015fekillenmesine baz\u0131 fakt\u00f6rler de etki g\u00f6stermi\u015flerdir. Bunlar; Y\u00fcz y\u0131llar boyunca Kuzey Kafkasya, d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck iki dinin temas b\u00f6lgesidir (H\u0131ristiyanl\u0131k ve \u0130slam), bunlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda b\u00f6lgede Budizm (Kalmiklar) ve Musevilik (Yahudiler, Tatlar, Da\u011f Yahudileri) yer almaktad\u0131r. Son zamanlar b\u00f6lgede Vahabizm\u2019in yay\u0131lmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczde Kuzey Kafkasya\u2019n\u0131n etekleri Rusya\u2019n\u0131n en s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131 b\u00f6lgelerinden birisidirler. Bu hem a\u011f\u0131r ekonomik durum (n\u00fcfus art\u0131\u015f\u0131n y\u00fcksek oran\u0131, tar\u0131m alanlar\u0131n yetersizli\u011fi, sanayi geli\u015fiminin y\u00fcksek olmamas\u0131), hem de Rusya\u2019n\u0131n etnik gruplara y\u00f6nelik milli siyaseti ile ilgilidir. Kafkas sava\u015flar\u0131 d\u00f6neminde Rus idaresi baz\u0131 uluslar\u0131 ya b\u00f6lgeden g\u00f6\u00e7 ettirtti \u00a0ya da denetimi elde tutmak i\u00e7in eri\u015filmez da\u011f k\u00f6ylerinden ovalara ve ya tam tersine, bo\u015falm\u0131\u015f topraklarda Kozak yerle\u015fim zincirini olu\u015fturmak i\u00e7in ovalardan da\u011f eteklerine n\u00fcfus de\u011fi\u015fimini sa\u011flad\u0131.<\/p>\n Bu uygulamalar Sovyet d\u00f6neminde de devam etmi\u015ftir. 1920\u2019lerde baz\u0131 Kafkas uluslar\u0131, (\u00f6nce Kozaklar yerinden edilerek) ovalarda yerle\u015ftirildiler. \u00c7o\u011fu zaman bu alanlar, s\u00f6z konusu uluslar\u0131n, 19.y\u00fczy\u0131ldaki eski topraklar\u0131yd\u0131. 1930\u2019larda ise n\u00fcfusu bin ki\u015fiyi a\u015fan baz\u0131 Kozak k\u00f6yleri t\u00fcm\u00fc ile zoraki bir g\u00f6\u00e7le ortadan kalkm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n Bilindi\u011fi gibi, 1943-1944 y\u0131llar\u0131nda SSCB\u2019de bir grup ulus t\u00fcm\u00fc ile do\u011fu b\u00f6lgelere g\u00f6\u00e7e tabi tutuldu. Bunlar aras\u0131nda \u00c7e\u00e7enler, \u0130ngu\u015flar, Kara\u00e7aylar, Balkarlar ve Kalmuklar yer alm\u0131\u015flard\u0131r. Bo\u015falm\u0131\u015f topraklar\u0131n bir kesiminde Rus g\u00f6\u00e7menler yerle\u015ftirirken di\u011fer alanlar \u00e7e\u015fitli Kafkas uluslar\u0131 aras\u0131nda da\u011f\u0131t\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu i\u015fe s\u00f6z konusu etnik gruplar\u0131n 1956-1957 y\u0131llarda geri d\u00f6nmesi s\u00fcrecinde ve daha sonraki a\u015famalarda pek \u00e7ok ihtilaflar meydana getirmi\u015ftir.<\/p>\n KAFKASYA\u2019DA ORTAK BULU\u015eMA ZEM\u0130NLER\u0130 VE T\u00dcRK\u0130YE\u2019N\u0130N ROL\u00dc<\/strong><\/p>\n So\u011fuk sava\u015f sonras\u0131 d\u00f6nemde, SSCB\u2019nin \u00e7\u00f6z\u00fclmesiyle birlikte Orta Asya ve Kafkasya\u2019da jeopolitik bir bo\u015flu\u011fun ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmekte, buna ba\u011fl\u0131 olarak da b\u00f6lgede gerilimli bir atmosfer yarat\u0131larak etkinlik m\u00fccadelesinin yo\u011funla\u015ft\u0131\u011f\u0131 dikkati \u00e7ekmektedir. Tarihte ilk kez, Avrasyal\u0131 olmayan bir g\u00fcc\u00fcn, b\u00f6lgedeki etkinlikleri devam ede dursun, uzun d\u00f6nemde Kafkasya ve Orta Asya\u2019daki jeopolitik bo\u015flu\u011fun doldurulmas\u0131nda Avrasyal\u0131 g\u00fc\u00e7lerin daha etken olaca\u011f\u0131 da yads\u0131namaz bir ger\u00e7ek olarak ortadad\u0131r. Kimdir bu g\u00fc\u00e7ler? Bize ve pek \u00e7ok ara\u015ft\u0131rmac\u0131ya g\u00f6re, bu b\u00f6lgedeki ba\u015f akt\u00f6rlerinden birisi Rusya, bir ba\u015fkas\u0131 \u00c7in, di\u011fer ikisi de T\u00fcrkiye ve \u0130ran\u2019 dir (Brzezinski, 1998, Davuto\u011flu, 2001 ve Hac\u0131saliho\u011flu, 2001 ). \u00d6teden beri bu b\u00f6lgeye cografi yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131 nedeniyle etkin bir rol \u00fcstlenen bu \u00fclkeler, ileriki d\u00f6nemde de, belki de Avrasyal\u0131 olmayan g\u00fc\u00e7lerin kontrol\u00fcnde Kafkasya ve Orta Asya politikalar\u0131n\u0131 y\u00f6nlendireceklerdir. O halde \u00f6zellikle Kafkasya\u2019da desintegrasyondan b\u00fct\u00fcnle\u015fmeye gidecek yolda olmazsa olmaz \u00fclkelerin hangilerinden olu\u015faca\u011f\u0131 sorunu ister istemez g\u00fcndeme gelmektedir. \u00c7in y\u00fckselen bir ekonomik g\u00fc\u00e7 olarak Orta Asya\u2019da kontrol\u00fc \u00fcstlenmeye en yak\u0131n adayd\u0131r. Ancak \u00c7in\u2019in Kafkasya b\u00f6lgesinde etkin bir rol \u00fcstlenebilece\u011fini alana olan cografi uzakl\u0131\u011f\u0131 nedeniyle yak\u0131n bir gelecekte iddia etmek pek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Bu durumda Kafkasya\u2019daki jeopolitik bo\u015flu\u011fu doldurabilecek adaylar Rusya, T\u00fcrkiye ve \u0130ran kalmaktad\u0131r.<\/p>\n Kafkasya\u2019da Amerikan egemenlik m\u00fccadelesinin yo\u011funluk kazand\u0131\u011f\u0131 son zamanlarda, b\u00f6lgede etkinlik kurmak isteyen Rusya\u2019n\u0131n \u0130ran ile belli noktalarda anla\u015fma zemini bulduklar\u0131 bilinmektedir. S\u00f6z gelimi, Rusya-\u0130ran ve Hindistan aras\u0131nda Kuzey-G\u00fcney Koridoru anla\u015fmas\u0131 St. Petersburg kentinde Eyl\u00fcl 2000\u2019de imzalanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu koridor arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ticari mallar Hindistan\u2019dan deniz yoluyla Basra K\u00f6rfezi\u2019ne, buradan demiryoluyla Enzelya liman\u0131na, sonra ise Hazar \u00fczerinden Astrahan\u2019daki Olya liman\u0131na ula\u015facak, daha sonra da karayoluyla bat\u0131ya aktar\u0131lacakt\u0131r (Aksiyon Dergisi, Say\u0131: 316, 2000). Rusya, so\u011fuk sava\u015f sonras\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan Avrasya\u2019daki jeopolitik bo\u015flu\u011fu doldurmaya ve kuzey-g\u00fcney ekseninde de yeni ittifaklara giri\u015fmeye \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Ancak, Kafkasya\u2019da b\u00f6yle bir bo\u015flu\u011fun doldurulmas\u0131nda Rusya gibi akt\u00f6r \u00fclkelerin yan\u0131nda b\u00f6lgede yer alan di\u011fer \u00fclkelerin ald\u0131klar\u0131 davran\u0131\u015f bi\u00e7imleri de \u00e7ok \u00f6nemlidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc, gerek Kafkasya\u2019da ve gerekse Orta Asya\u2019daki devletlerde ya\u015fayanlar\u0131n Rusya\u2019n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra T\u00fcrkiye\u2019ye de yak\u0131n bir durumda olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6z ard\u0131 etmemek gerekmektedir. Nitekim, bir Kafkasya \u00fclkesi olan Azerbaycan ve Orta Asya \u00fclkeleri olan T\u00fcrkmenistan, \u00d6zbekistan, Kazakistan ve K\u0131rg\u0131zistan\u2019da yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rma sonu\u00e7lar\u0131 bu konuda ciddi sonu\u00e7lar ortaya koymaktad\u0131r<\/p>\n S\u00f6z konusu Cumhuriyetlerde evlerde en \u00e7ok konu\u015fulan dil dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda kendi etnik dillerinin d\u0131\u015f\u0131nda Rus\u00e7a ikinci s\u0131rada yer almaktad\u0131r. \u00d6zbekistan\u2019da en \u00e7ok konu\u015fulan dil ise Rus\u00e7a\u2019d\u0131r. Yine bu cumhuriyetlerde T\u00fcrk\u00e7e az ya da \u00e7ok anla\u015f\u0131labilir bir dil olmaktad\u0131r. Ara\u015ft\u0131rman\u0131n en ilgin\u00e7 sonu\u00e7lar\u0131ndan birisi \u00fclkenin k\u00fclt\u00fcrel geli\u015fiminin sa\u011flanmas\u0131 i\u00e7in \u00f6ncelikli olarak ili\u015fkiye girilmesi tercih ettikleri \u00fclke s\u0131ralamas\u0131nda ilk tercih ettikleri \u00fclke Rusya olmakta bunu i\u015fe T\u00fcrkiye izlemektedir. \u0130ran veya \u00c7in ile ili\u015fkiye girilmesini isteyenlerin oran\u0131n\u0131n olduk\u00e7a d\u00fc\u015f\u00fck oldu\u011fu g\u00f6zlemlenmektedir. Ara\u015ft\u0131rman\u0131n \u00e7arp\u0131c\u0131 sonu\u00e7lar\u0131ndan bir ba\u015fkas\u0131 i\u015fe bu \u00fclkelerin T\u00fcrkiye\u2019ye olduk\u00e7a fazla bir \u015fekilde g\u00fcven duymalar\u0131d\u0131r (Kongar, 1998). Bu tablodan \u00e7\u0131kar\u0131lacak en \u00f6nemli sonu\u00e7 bize g\u00f6re \u015fudur: B\u00f6lgede akt\u00f6r olarak etkin bir rol \u00fcstlenebilecek, adeta olmazsa olmaz \u00fclkelerden ikisi \u0130ran ya da \u00c7in de\u011fil, Rusya ve T\u00fcrkiye\u2019dir. Bu durumda b\u00f6lgede uzun d\u00f6nemde jeopolitik bo\u015flu\u011fun doldurulmas\u0131nda Rusya ve T\u00fcrkiye\u2019nin yer almad\u0131\u011f\u0131 herhangi bir olu\u015fumun ger\u00e7ekle\u015fmeyece\u011fini, ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi takdirde bunun kal\u0131c\u0131 olmayaca\u011f\u0131n\u0131n bilinmesi gerekti\u011fidir.<\/p>\n Burada bir ikinci sorunun da yan\u0131tlanmas\u0131 gerekmektedir. Acaba, Kafkasya\u2019 da entegrasyona giden birlikte, hangi \u00fclkeler yer almal\u0131d\u0131r ve bunlar\u0131n entegrasyonunda ortak bir zeminin bulunup bulunamayaca\u011f\u0131d\u0131r. Bize g\u00f6re Kafkasya\u2019daki b\u00fct\u00fcnle\u015fmede yer alacak \u00fclkeler bu co\u011frafyada do\u011fal olarak yer alan \u00fclkeler olmal\u0131d\u0131r. Bunlar Azerbaycan, G\u00fcrcistan ve Ermenistan yan\u0131 s\u0131ra Rusya ve T\u00fcrkiye\u2019dir.<\/p>\n Kafkasya\u2019daki entegrasyonda ortak zemin aray\u0131\u015flar\u0131<\/strong><\/p>\n Kafkasya\u2019da desintegrasyondan entegrasyona giden yolda zeminin neler olabilece\u011fi konusuna girmeden \u00f6nce, b\u00f6ylesi bir entegrasyona gerek olup olmad\u0131\u011f\u0131 da k\u0131saca a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturulmal\u0131d\u0131r. Enerji hammaddesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan zengin olan b\u00f6lgeler \u00e7ok hassas alanlard\u0131r.<\/p>\n Bu b\u00f6lgeler \u00e7\u0131kar \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n yo\u011funla\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve hatta buralarda zaman zaman ve yer yer s\u0131cak \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n da ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Nitekim, ham petrol kaynaklar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nde gelen b\u00f6lgelerden birisini olu\u015fturan Orta Do\u011fu\u2019da yak\u0131n bir ge\u00e7mi\u015fte ya\u015fanan K\u00f6rfez Sava\u015f\u0131 bu durumun en belirgin \u00f6rne\u011fini olu\u015fturmaktad\u0131r. Di\u011fer taraftan, Orta Do\u011fu \u00fclkelerinde oldu\u011fu gibi, zengin ham petrol kaynaklar\u0131n\u0131n b\u00f6lge \u00fclkelerine refah art\u0131\u015f\u0131 getirmesi yerine, bu kaynaklar\u0131n silah al\u0131m\u0131na y\u00f6neldi\u011fi (Hac\u0131saliho\u011flu, 2001, s.128), s\u0131cak \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n da bu nedenle desteklendi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, Kafkasya\u2019da b\u00f6ylesi bir entegrasyonun o b\u00f6lgede bulunan \u00fclkelere uzun d\u00f6nemde yararl\u0131 olaca\u011f\u0131 kendili\u011finden ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Di\u011fer taraftan, Kafkasya\u2019ya cografi anlamda uzak \u00fclkelerin bu alandaki etkinlikleri devam ederken, Rusya\u2019n\u0131n da Kafkasya\u2019n\u0131n etnik b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015fl\u00fck yap\u0131s\u0131n\u0131 kullanarak eski etkinli\u011fini burada tekrar sa\u011flamak istedi\u011fi de g\u00f6r\u00fclmektedir. \u0130\u015fte bu nedenle de Kafkasya\u2019da bir entegrasyona bu g\u00fcn eskisinden daha \u00e7ok gereksinim bulunmaktad\u0131r. Kald\u0131 ki, T\u00fcrkiye a\u00e7\u0131s\u0131ndan da Orta Asya\u2019daki jeopolitik bo\u015flu\u011fa uzanan yolun Kafkasya\u2019daki ekonomik bir entegrasyondan ge\u00e7ti\u011fi de a\u00e7\u0131k\u00e7a ortadad\u0131r. Bu entegrasyon ayn\u0131 zamanda AB kar\u015f\u0131s\u0131nda T\u00fcrkiye\u2019ye yeni bir alternatif ve yeni bir denge unsuru sunmaktad\u0131r. Bu k\u0131sa durum de\u011ferlendirmesinden, Kafkasya\u2019da b\u00f6ylesi bir entegrasyonun gereklili\u011fine de\u011findikten sonra, Kafkasya\u2019daki entegrasyona giden yoldaki ortak zeminlerin neler oldu\u011fu, ba\u015fka bir ifade ile b\u00f6lgedeki ortak zeminin dura\u011fan ve dura\u011fan olmayan fakt\u00f6rlerini irdeyebiliriz. Bize g\u00f6re Kafkasya\u2019da ki en \u00f6nemli ortak zemin Kafkasya\u2019n\u0131n de\u011fi\u015fmez co\u011frafyas\u0131d\u0131r. Bu co\u011frafya ayn\u0131 zamanda bizleri b\u00f6yle bir entegrasyona ge\u00e7i\u015fte hangi \u00fclkelerin yer almas\u0131 gerekti\u011fini de a\u00e7\u0131klamaktad\u0131r.<\/p>\n Kafkasya kuzeyde Don nehri a\u011fz\u0131-Mani\u00e7 \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fcs\u00fcnden ba\u015flayarak g\u00fcneyde Kars yaylalar\u0131 ve Aras Irma\u011f\u0131na kadar uzan\u0131r. Bat\u0131da ise Azak Denizi\u2019nin g\u00fcneydo\u011fusundaki Taman yar\u0131madas\u0131ndan ba\u015flar ve do\u011fuda Apseron Yar\u0131madas\u0131na kadar uzan\u0131r. Bu s\u0131n\u0131rlar itibariyle Kafkasya b\u00f6lgesi yakla\u015f\u0131k olarak 440 bin\u00a0 km\u2019lik bir alan kaplar (Bing\u00fcn, 1997) ve do\u011fal bir co\u011frafi \u00fcnite olarak belirginlik kazan\u0131r. B\u00fcy\u00fck ve K\u00fc\u00e7\u00fck Kafkas da\u011flar\u0131n\u0131n kuzeybat\u0131 ve g\u00fcneydo\u011fu y\u00f6n\u00fcnde kat etti\u011fi b\u00f6lge da\u011fl\u0131k bir alandan meydana gelmektedir ve bu da\u011fl\u0131k yap\u0131 b\u00f6lgeye \u00fcnik bir yap\u0131 kazand\u0131rmaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla bu unsur yani da\u011fl\u0131k yap\u0131, b\u00f6lge ekonomisine, ula\u015f\u0131m\u0131na, siyasi yap\u0131ya ve hatta k\u00fclt\u00fcrel yap\u0131ya da etki etmektedir. Bu co\u011frafi yap\u0131 ortak zeminlerin en \u00f6nemlisidir. B\u00f6lgede \u015fekillenen ula\u015f\u0131m yap\u0131s\u0131n\u0131n kuzeybat\u0131 g\u00fcneydo\u011fu eksenli geli\u015fimini bu do\u011fal yap\u0131 belirlemi\u015ftir. Da\u011fl\u0131k yap\u0131n\u0131n egemenli\u011finin yer yer ufak etnik gruplar\u0131n belirli noktalarda toplanmalara neden olmu\u015ftur. Bu etnik yap\u0131 y\u00f6netimsel yap\u0131da da etkisini g\u00f6stermi\u015f ve pek \u00e7ok \u00f6zerk cumhuriyet bu durumdan do\u011fmu\u015ftur. Bu ve benzeri \u00f6zellikleri \u00e7o\u011faltmak olanakl\u0131d\u0131r.<\/p>\n Ortak bulu\u015fma zeminlerin bize g\u00f6re ikincisi yine Kafkasya co\u011frafyas\u0131ndan, Kafkasya\u2019n\u0131n konumundan kaynaklanmaktad\u0131r. Ge\u00e7mi\u015fte oldu\u011fu gibi bug\u00fcn de Kafkasya Orta Asya\u2019n\u0131n bat\u0131ya, kuzey b\u00f6lgesinin de g\u00fcneye a\u00e7\u0131lan kap\u0131s\u0131 durumundad\u0131r. Azerbaycan ve Ermenistan bat\u0131 pazarlar\u0131na havayolu d\u0131\u015f\u0131nda tek a\u00e7\u0131lma noktas\u0131 G\u00fcrcistan ve T\u00fcrkiye topraklard\u0131r.<\/p>\n K\u00fcreselle\u015fen ve pazar alanlar\u0131n\u0131n giderek geni\u015fledi\u011fi d\u00fcnyada bat\u0131ya a\u00e7\u0131lma bir zorunluluktur ve bu zorunlulu\u011fun yolu Azerbaycan, Ermenistan, hatta Rusya\u2019n\u0131n Karadeniz\u2019e ve Ege\u2019 ye a\u00e7\u0131lmaktan ge\u00e7mektedir. \u0130\u015fte birincisinin kontrol\u00fcndeki bu do\u011fal yap\u0131 b\u00f6lgedeki entegrasyonda ortak bir payda olarak ortadad\u0131r..<\/p>\n Kafkasya iklim ko\u015fullar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan da do\u011fal bir \u00fcnite karakteri ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Erzurum-Kars b\u00f6lgesinin karasal iklim karakteri T\u00fcrkiye s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u015farak kuzeydo\u011fuya do\u011fru Kafkasya\u2019n\u0131n b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc etkilemektedir. Karadeniz k\u0131y\u0131 ku\u015fa\u011f\u0131 nispeten daha \u0131l\u0131man bir iklim ko\u015fular\u0131 yarat\u0131rken, i\u00e7 b\u00f6lgeler, \u00f6zellikle Ermenistan karasal iklimin egemenli\u011finde kalmaktad\u0131r. Bu iklimsel yap\u0131 Kafkasya \u00fclkelerinde tar\u0131msal a\u00e7\u0131dan da bir zenginlik olu\u015fturmakta ve bu yap\u0131 b\u00f6lgedeki \u00fclkelerin birbirleriyle entegrasyonunu zorunlu k\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n Rusya\u2019n\u0131n Kafkasya\u2019n\u0131n kuzeyindeki topraklar\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirilen tah\u0131l tar\u0131m\u0131 ve koyunculuk, G\u00fcrcistan\u2019daki narenciye, \u00e7ay ve \u00f6zellikle ba\u011fc\u0131l\u0131k\/\u015farap\u00e7\u0131l\u0131k faaliyetleri, Ermenistan\u2019daki meyve tar\u0131m\u0131 ve Azerbaycan\u2019daki pamuk tar\u0131m\u0131 Kafkasya\u2019n\u0131n tar\u0131msal zenginlikleri olarak de\u011ferlendirilmekte ve bu b\u00f6lgedeki \u00fclkelerin biri birini tamamlamaktad\u0131r. Kafkasya b\u00f6lgesindeki s\u00f6z konusu do\u011fal ortam zeminlerinin d\u0131\u015f\u0131nda pek \u00e7ok ekonomik, sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel zemin de bulunmaktad\u0131r. Ekonomik zeminlerin en \u00f6nemlisi Kafkasya ula\u015f\u0131m sistemidir. SSCB\u2019nin bir miras\u0131 olarak bug\u00fcn Kafkas b\u00f6lgesi ula\u015f\u0131m sistemi t\u00fcm b\u00f6lge \u00fclkelerini birbirlerine ba\u011flamakta, bu \u00fclkelerin Karadeniz\u2019e a\u00e7\u0131l\u0131mlar\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r.<\/p>\n Kafkasya\u2019da en \u00f6nemli deniz ve kara yollar\u0131 Hazar Denizini Karadeniz\u2019e ve Kafkasya\u2019y\u0131 da Moskova\u2019ya ba\u011flayan ula\u015f\u0131m a\u011f\u0131 sistemidir. Bak\u00fc-Gence-Tiflis, Bak\u00fc-Tiflis-Kutai\u015fi-Poti demir ve karayolu sistemi Kafkas b\u00f6lgesinin can damar\u0131d\u0131r. Ayn\u0131 sistem, Tiflis kav\u015fa\u011f\u0131n\u0131 kullanarak hem Erivan, hem de Rostov \u00fczerinden Moskova\u2019 ya ba\u011flanmaktad\u0131r. Var olan bu ula\u015f\u0131m a\u011f\u0131 ortak bir bulu\u015fma zeminidir ve Kafkasya\u2019daki \u00fclkelerin siyasi gerginlikleri nedeniyle rantabl bir \u015fekilde kullan\u0131lamamaktad\u0131r. Var olan bu sistemin geli\u015fmi\u015f bir deniz ve karayolu sistemi ile T\u00fcrkiye\u2019 ye ba\u011flanmas\u0131 Kafkas b\u00f6lgesindeki ekonomik ili\u015fkileri g\u00fc\u00e7lendirecek ve Kafkasya\u2019n\u0131n bat\u0131ya a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131racakt\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019nin de bu sisteme ba\u011flanmas\u0131 Kafkasya\u2019ya a\u00e7\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 gibi Bak\u00fc \u00fczerinden Hazar ge\u00e7i\u015fi ile T\u00fcrkmenistan ve Orta Asya\u2019ya da ula\u015f\u0131m\u0131 sa\u011flayacakt\u0131r. K\u0131saca Kafkasya koridoru b\u00f6lge \u00fclkeleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli oldu\u011fu kadar T\u00fcrkiye a\u00e7\u0131s\u0131ndan da bir hayat damar\u0131 te\u015fkil edecektir.<\/p>\n Kafkasya\u2019daki \u00f6nemli bir ba\u015fka bulu\u015fma zemini b\u00f6lgenin do\u011fal kaynaklar\u0131, \u00f6zellikle de enerji potansiyelidir. Do\u011fal kaynaklar ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na \u00f6nemli bir jeopolitik unsurdur. \u0130nsan ya\u015fam\u0131 i\u00e7in vazge\u00e7ilmez olan do\u011fal kaynaklar kalk\u0131nman\u0131n yan\u0131 s\u0131ra siyasal \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn de \u00f6nemli bir arac\u0131d\u0131r. D\u00fcnyada g\u00fcn\u00fcm\u00fczde fosil yak\u0131tlara dayal\u0131 enerji \u00fcretim ve t\u00fcketimi egemenli\u011fini s\u00fcrd\u00fcrmektedir. Oysa fosil yak\u0131tlar s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r ve \u00f6m\u00fcrleri giderek azalmaktad\u0131r. Bu durum yeni enerji kaynaklar\u0131n\u0131n \u00f6nemini daha da artt\u0131rmaktad\u0131r. \u0130\u015fte bu nedenle de, 16-32.5 milyar varil ispatlanm\u0131\u015f, 163 milyar varil ise, olas\u0131 ham petrol rezervine ve yine 236-337 trilyon m3\u2019l\u00fck do\u011fal gaz rezervine sahip olan Hazar havzas\u0131 hi\u00e7 ku\u015fkusuz yeni bir egemenlik m\u00fccadelesi alan\u0131 olmaktad\u0131r ve olacakt\u0131r. \u00d6zellikle, 3.6-12.5 milyar varil ham petrol rezervine sahip olan Azerbaycan, Kafkasya\u2019da do\u011fal kaynaklar a\u00e7\u0131s\u0131ndan kilit \u00fclke konumundad\u0131r. Orta Asya\u2019n\u0131n kilit \u00fclkesi ise 10-17.6 milyar varil ham petrol rezervi ile Kazakistan olmaktad\u0131r (DO\u011eAN, 2001, s.9-13).<\/p>\n Bu olanak bug\u00fcn Kafkasya\u2019n\u0131n b\u00fct\u00fcnselle\u015fmesinde \u00f6nemli bir ortak paydad\u0131r, entegrasyon zeminidir. B\u00fct\u00fcnle\u015fmemi\u015f bir Kafkasya\u2019da bu kaynaklar ba\u015fka g\u00fc\u00e7lerin mutlaka egemenli\u011fi alt\u0131na girmesi anlam\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131maktad\u0131r. \u00d6te yandan bu g\u00fc\u00e7l\u00fc do\u011fal kaynak egemenli\u011fi bir ya da birka\u00e7 \u00fclkenin tekelinde bulunan, yani yaln\u0131zca bulundu\u011fu \u00fclkeye katk\u0131 sa\u011flayan bir g\u00fc\u00e7 unsuru de\u011fildir. Bu kayna\u011f\u0131n mutlaka d\u0131\u015f pazara a\u00e7\u0131lmas\u0131 gerekmektedir. Pazara a\u00e7\u0131lmak i\u015fe mutlaka kom\u015fu \u00fclke ya da \u00fclkelerin topraklar\u0131n\u0131 ta\u015fma ama\u00e7l\u0131 olarak kullanmak demektir.<\/p>\n Dolay\u0131s\u0131yla ortak bir g\u00fcvenlik, ortak bir strateji birli\u011finin sa\u011flanmas\u0131 zorunlulu\u011fu g\u00fcn gibi ortadad\u0131r. Ayr\u0131ca, petrol ve do\u011fal gaz kaynaklar\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 entegrasyonda bir f\u0131rsatt\u0131r. Ula\u015f\u0131m, enerji, sanayi, tar\u0131m vb., gibi projeler kolayl\u0131kla finanse edilebilecek durumdad\u0131r. Kafkasya b\u00fct\u00fcnle\u015fmesinde bir di\u011fer \u00f6nemli zemin Kafkasya\u2019n\u0131n turizm potansiyelidir. Kafkasya\u2019n\u0131n jeolojik \u00f6zellikleri nedeniyle Kuzey Kafkasya\u2019da \u00f6zellikle Stavropol \u00e7evresindeki, Ermenistan\u2019daki ve Azerbaycan\u2019\u0131n Kelbecer b\u00f6lgesindeki termal turizm kaynaklar\u0131 \u00e7ok \u00f6nemli birer turizm merkezleridir ve D\u00fcnya turizminde de \u00f6nemli olabilecek bir potansiyel olu\u015fturmaktad\u0131rlar. Bu potansiyel ayn\u0131 zamanda maden sular\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan da \u00f6nem ta\u015f\u0131makta ve geli\u015ftirilebilecek unsurlar olarak ortada durmaktad\u0131rlar.<\/p>\n B\u00fct\u00fcnle\u015fmede bir di\u011fer unsur ya da ortak zemin olarak Kafkasya\u2019daki sanayi alt yap\u0131s\u0131 da \u00f6nem arz etmektedir. SSCB d\u00f6neminde planl\u0131 bir sanayile\u015fme stratejisi her bir cumhuriyetin belli sanayi kollar\u0131nda uzmanla\u015fmas\u0131na neden olmu\u015f, SSCB d\u00f6nemindeki bu olumlu ortam SSCB\u2019nin da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra olumsuz bir duruma d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ilan etmi\u015f \u00fclkeler di\u011fer \u00fclkelerin \u00fcrettiklerine ba\u011f\u0131ml\u0131 kalm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n Kafkasya\u2019da G\u00fcrcistan\u2019daki demir-\u00e7elik, ta\u015f\u0131t ara\u00e7lar\u0131 (\u00f6zellikle TIR), u\u00e7ak sanayi, Ermenistan\u2019daki elektronik-elektrik sanayi, ula\u015f\u0131m ara\u00e7lar\u0131 sanayii, Azerbaycan\u2019daki petrokimya sanayi b\u00fcy\u00fck birer potansiyel arz etmektedirler. Kafkasya\u2019da \u00fczerinde durabilece\u011fimiz \u00f6nemli bir ortak zemin de b\u00f6lgenin eski siyasi ve idari yap\u0131lanmas\u0131d\u0131r. Kafkasya pek \u00e7ok etnik gruplardan olu\u015fmaktad\u0131r ve bu etnik gruplar SSCB\u2019nin \u00e7at\u0131s\u0131 alt\u0131nda yakla\u015f\u0131k olarak 70 y\u0131l birlikte ya\u015famay\u0131 ba\u015farabilmi\u015flerdir. SSCB\u2019nin bir cumhuriyeti veya \u00f6zerk b\u00f6lgesi olarak taslar yerine oturtulmu\u015ftur. Yapay ya da do\u011fal bu etnik gruplar\u0131 bir arada tutan felsefe \u201csosyalist felsefe\u201ddir. Bu felsefenin biti\u015fi etnik az\u0131nl\u0131klar\u0131n da ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k m\u00fccadelesini artt\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Bu alanda bize g\u00f6re 70 y\u0131l s\u00fcren birliktelik kazan\u0131lm\u0131\u015f bir durumdur. Ortak bir paydad\u0131r. Ta\u015flar\u0131n yerinden oynat\u0131lmas\u0131n\u0131n hi\u00e7bir \u00fclke ve hi\u00e7bir etnik az\u0131nl\u0131\u011fa yarar\u0131 dokunmayacakt\u0131r. Ge\u00e7mi\u015fin \u201csosyalist felsefe\u201dsinin yerini bug\u00fcn bu uluslar\u0131 bir arada tutacak yeni bir felsefe geli\u015ftirilmelidir. Bize g\u00f6re de bu, \u201cekonomik felsefe\u201ddir. Kafkasya\u2019da bu ve benzer ortak zeminlerin say\u0131s\u0131 artt\u0131r\u0131labilecek durumdad\u0131r.<\/p>\n Kafkasya\u2019daki entegrasyonda T\u00fcrkiye\u2019nin rol\u00fc T\u00fcrkiye strateji aray\u0131\u015f\u0131nda Bu zirvede Azerbaycan, G\u00fcrcistan ve T\u00fcrkiye Cumhuriyeti Cumhurba\u015fkanlar\u0131 toplanarak \u00f6zellikle g\u00fcvenlik politikalar\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde, ter\u00f6rle m\u00fccadele ve enerji gibi baz\u0131 konular\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fm\u00fc\u015flerdir. Bize g\u00f6re bu zirvenin jeopolitik bir anlam\u0131 da bulunmaktad\u0131r. Kafkasya ve Orta Asya ekseninde artan ABD etkinliklerine ko\u015fut olarak, daha \u00f6nce de de\u011finildi\u011fi gibi, Rusya dikey eksende \u0130ran ve Hindistan ile kuzey-g\u00fcney koridoru anla\u015fmas\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015ftir. T\u00fcrkiye\u2019nin Azerbaycan ve G\u00fcrcistan ile b\u00f6yle bir zirve ger\u00e7ekle\u015ftirmesini, g\u00fcvenlik, enerji ve siyasal alandaki g\u00f6r\u00fc\u015f ve mutabakatlar\u0131n da \u00f6tesinde, Kafkasya\u2019ya yeni bir a\u00e7\u0131l\u0131m olarak de\u011ferlendirmek hi\u00e7 yanl\u0131\u015f bir alg\u0131lama olmasa gerektir. Bu zirve bir bak\u0131ma da Rusya\u2019n\u0131n dikey eksendeki giri\u015fimlerinin \u00f6n\u00fcn\u00fc kesmek, yatay y\u00f6nde Ermenistan\u2019\u0131 da yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131na terk ederek yeni bir eksen geli\u015ftirmek anlam\u0131n\u0131 da ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Ancak sunu da burada hat\u0131rlatmadan ge\u00e7emeyece\u011fiz; ABD ile Rusya Kafkasya\u2019da ve Orta Asya\u2019da \u201cb\u00fcy\u00fck oyun\u201d hesaplar\u0131n\u0131 terk etmedik\u00e7e bu b\u00f6lgede, yani Kafkasya ve Orta Asya\u2019da istikrar kurulmayacakt\u0131r (Kohen, Milliyet, 01 May\u0131s 2002). \u0130\u015fte bu nedenle de, Kafkasya\u2019da Rusya\u2019y\u0131 ve Ermenistan\u2019\u0131 d\u0131\u015flamadan b\u00f6lgesel bir b\u00fct\u00fcnle\u015fmeye gidilmelidir. T\u00fcrkiye\u2019nin bu konuda pek \u00e7ok \u00fcstlenebilece\u011fi rol bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n T\u00fcrkiye Kafkasya\u2019da b\u00f6lgesel bir akt\u00f6r olabilecek mi?<\/strong><\/p>\n T\u00fcrkiye Avrasya\u2019n\u0131n ister bir k\u00f6pr\u00fc \u00fclkesi olsun, isterse bir merkez \u00fclkesi olarak kabul edilsin bu b\u00f6lgede Rusya gibi, \u0130ran gibi akt\u00f6r bir \u00fclkedir. Co\u011frafyas\u0131yla, ekonomik potansiyeliyle, k\u00fclt\u00fcr\u00fcyle ve siyasi yap\u0131s\u0131yla bu b\u00f6yledir ve b\u00f6yle olarak da kabul edilmelidir.<\/p>\n So\u011fuk sava\u015f sonras\u0131 d\u00f6nemde zaman i\u00e7inde a\u011fabeylik yakla\u015f\u0131mla Avrasya\u2019ya a\u00e7\u0131lan daha sonra da i\u00e7ine kapanan T\u00fcrkiye\u2019nin b\u00f6lgedeki jeopolitik bo\u015flu\u011fu doldurmas\u0131nda ciddi anlamda bir rol \u00fcstlenmesinin zaman\u0131 gelmi\u015ftir ve ge\u00e7mektedir (YILMAZ, 1993). T\u00fcrkiye\u2019de bu potansiyel vard\u0131r. Yeter ki potansiyellerini harekete ge\u00e7irebilecek cesareti kendinde bulabilsin. O halde nedir bu potansiyeller?<\/p>\n Bize g\u00f6re birinci potansiyel T\u00fcrkiye\u2019nin liberal ekonomi deneyimidir. Kafkasya\u2019n\u0131n Rusya dahil sava\u015f sonras\u0131 ekonomik ya\u015fam\u0131 \u00e7ok g\u00fc\u00e7 ko\u015fullar alt\u0131nda yap\u0131lanmaktad\u0131r. 2000 y\u0131l\u0131 verilerine g\u00f6re b\u00f6lgedeki \u00fclkelerin ki\u015fi ba\u015f\u0131na sat\u0131n alma g\u00fcc\u00fc paritesi Rusya\u2019da 7,700 $, Azerbaycan\u2019da 3 bin\u00a0 $,G\u00fcrcistan\u2019da 4 bin 600 $ ve Ermenistan\u2019da 2 bin 900 $\u2019d\u0131r. Mali piyasalar s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131d\u0131r. \u00d6zellikle g\u00fcney Kafkasya cumhuriyetlerindeki ithalat ve ihracat tutarlar\u0131 \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fcr. Bu \u00fclkelerin serbest d\u0131\u015f pazara a\u00e7\u0131lmalar\u0131 gerekmektedir. Bu noktada kendilerine en yak\u0131n \u00f6rnek T\u00fcrkiye\u2019dir. T\u00fcrkiye\u2019de ekonomi politikalar\u0131 t\u00fcm y\u00f6nleriyle ba\u015far\u0131l\u0131 olmamakla birlikte \u00f6zellikle 1980 y\u0131l\u0131ndan beri, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 1994 ve 2001 krizlerine kar\u015f\u0131n T\u00fcrkiye ciddi bir ekonomik performans g\u00f6stermektedir. 1980\u2019lerden sonra liberal ekonomi politikalar\u0131 yo\u011fun bir \u015fekilde izlenerek, ekonomideki kamu a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131n giderek azalt\u0131lmas\u0131, kar\u0131\u015fmac\u0131l\u0131\u011f\u0131n yerine te\u015fvik edici politikalar\u0131n \u00f6n plana \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131, d\u00f6viz kurlar\u0131ndaki uygulamalar, ithalat ve ihracattaki ya\u015fanan serbesti, \u00f6zelle\u015ftirme uygulamalar\u0131, g\u00fcmr\u00fck birli\u011fi gibi uygulamalar T\u00fcrkiye\u2019nin D\u00fcnya piyasalar\u0131ndaki rekabet g\u00fcc\u00fcn\u00fc artt\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Bug\u00fcn itibariyle T\u00fcrkiye\u2019nin ithalat de\u011feri, ihracat de\u011ferinin \u00f6n\u00fcndedir. Ancak, burada T\u00fcrkiye\u2019nin ithalat\u0131n\u0131n \u00f6zellikle T\u00fcrkiye sanayi ve ekonomik alt yap\u0131s\u0131 i\u00e7in \u00f6nemli girdilerden olu\u015ftu\u011fu g\u00f6zlenmektedir (Lesser\/Fuller, 2000, s.18-19). T\u00fcrkiye\u2019de 2001 y\u0131l\u0131 krizi ya\u015fanmas\u0131na kar\u015f\u0131n 2000 y\u0131l\u0131 verilerine g\u00f6re SGP itibariyle milli gelir 459 milyar $\u2019a ula\u015fm\u0131\u015f ve bu de\u011ferle T\u00fcrkiye d\u00fcnyan\u0131n 17. b\u00fcy\u00fck ekonomisi olmu\u015ftur (NTVMSNBC, 12 May\u0131s 2002). Yine T\u00fcrkiye 2000 y\u0131l\u0131nda 7 bin 030 $\u2019l\u0131k ki\u015fi bas\u0131na d\u00fc\u015fen sat\u0131n alma g\u00fcc\u00fc paritesiyle \u00c7in, Hindistan, Endonezya, Tayland ve \u0130ran\u2019\u0131 geride b\u0131rakarak 18. s\u0131rada yer alm\u0131\u015ft\u0131r. Bu ekonomik yap\u0131 Kafkas \u00fclkeleri i\u00e7in bir \u015fanst\u0131r. 2001 krizinin ya\u015fanm\u0131\u015f olmas\u0131 bile T\u00fcrkiye ve Kafkas \u00fclkeleri i\u00e7in bir deneyim olmu\u015ftur. Yeni \u00e7\u0131kar\u0131lan yasalarla mali piyasalar g\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f ve mali yap\u0131 daha liberal bir yap\u0131ya kavu\u015fturulmu\u015ftur.<\/p>\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczde T\u00fcrk m\u00fcteahhitleri ve sanayicileri Kafkasya ve Orta Asya Cumhuriyetlerinde yeni yeni giri\u015fimlerde bulunmaktad\u0131rlar. So\u011fuk sava\u015f sonras\u0131 d\u00f6nemde T\u00fcrkiye Avrasya\u2019da arzu edilen seviyede olmamakla birlikte ciddi ekonomik a\u00e7\u0131l\u0131mlar ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015ftir. T\u00fcrkiye\u2019nin Rusya ile olan ticaret hacmi 2000 y\u0131l\u0131nda 4 milyar$ civar\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. Bir Kafkasya \u00fclkesi olan Azerbaycan ile olan ticaret hacmi ise 2001 y\u0131l\u0131 verileri itibariyle 190 milyon $\u2019a yakla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r (Avrasya Dosyas\u0131, 2001). Yine T\u00fcrkiye\u2019nin Orta Asya T\u00fcrk Cumhuriyetlerine sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 kredi tutar\u0131 1999 itibariyle 1,5 milyar $ civar\u0131ndad\u0131r. Ticaret hacmi i\u015fe yine 1999 y\u0131l\u0131nda 1,5 milyar $\u2019i asm\u0131\u015f bulunmaktad\u0131r. 2 bin 500 civar\u0131nda T\u00fcrk \u015firketi Orta Asya\u2019da ekonomik yat\u0131r\u0131m faaliyetlerinde bulunmaktad\u0131r. Bu \u015firketlerin buradaki yat\u0131r\u0131m tutar\u0131 D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n verileri g\u00f6re, 8,4 milyar $\u2019i ge\u00e7mi\u015ftir. Yaln\u0131zca T\u00fcrk in\u015faat \u015firketlerinin Orta Asya\u2019da \u00fcstlendi\u011fi i\u015flerin toplam bedeli 4 milyar $\u2019i a\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n \u00d6zellikle Azerbaycan\u2019da de\u011fi\u015fik sekt\u00f6rlerde yakla\u015f\u0131k olarak 600 T\u00fcrk \u015firketi faaliyet g\u00f6stermekte ve bu \u015firketlerin yat\u0131r\u0131m tutar\u0131n\u0131n da T\u00fcrkiye\u2019nin Kafkasya\u2019daki b\u00fct\u00fcnle\u015fmede sahip oldu\u011fu \u00f6nemli potansiyellerden bir di\u011fer konu T\u00fcrkiye\u2019nin siyasi deneyimidir. T\u00fcrkiye\u2019nin laik ve demokratik sistemi, uzun bir tarihsel ge\u00e7mi\u015fi, k\u00fclt\u00fcrel birikimleri, bat\u0131l\u0131 \u00e7a\u011fda\u015f de\u011ferleri Kafkasya i\u00e7in \u00f6nemli bir model olu\u015fturmaktad\u0131r. T\u00fcrkiye i\u00e7inde bulundu\u011fu co\u011frafyada uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fc bir siyasal ge\u00e7mi\u015fe sahip olmu\u015ftur. Ayn\u0131 zamanda Anadolu, Mezopotamya\u2019da 12 bin y\u0131l \u00f6nce ortaya \u00e7\u0131kan tar\u0131m k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn Avrupa\u2019ya yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir alan olmu\u015ftur. Pek \u00e7ok medeniyet bu topraklarda geli\u015fmi\u015ftir. K\u0131saca Anadolu bir medeniyet merkezi olmu\u015f ve T\u00fcrkiye\u2019nin i\u00e7inde bulundu\u011fu topraklar D\u00fcnya\u2019n\u0131n kav\u015fak noktalar\u0131ndan birisini olu\u015fturmu\u015ftur. \u0130\u015fte bu durum kendine \u00f6zg\u00fc ayr\u0131 bir siyasi k\u00fclt\u00fcr\u00fcn bu co\u011frafyada ye\u015fermesine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n T\u00fcm bu olumlu ko\u015fullara kar\u015f\u0131n bu g\u00fcn T\u00fcrkiye\u2019de hala siyasi kimlik yerine oturmam\u0131\u015ft\u0131r. D\u00fcnya konjonkt\u00fcr\u00fcnde oldu\u011fu gibi T\u00fcrkiye\u2019de de siyasal kimlik zaman zaman yeniden tart\u0131\u015f\u0131lmakta ve ortak bir zemin aranmaya gayret edilmekte ve bu s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde de farkl\u0131 y\u00f6nlere \u00e7ekilmek istenmektedir. Nitekim T\u00fcrkiye\u2019de \u00e7a\u011fda\u015f d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin bir k\u0131sm\u0131 ikinci cumhuriyet tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 g\u00fcndeme getirir, T\u00fcrkiye\u2019nin daha Avrupal\u0131, daha \u00e7a\u011fda\u015f bir yap\u0131ya kavu\u015fmas\u0131n\u0131 isterlerken, hi\u00e7 de az\u0131msanamayacak bir gurup T\u00fcrkiye\u2019nin \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131n Orta Asya\u2019da oldu\u011funu ileri s\u00fcrmektedirler. Ve yine baz\u0131 gruplar ise T\u00fcrkiye\u2019nin y\u00f6n\u00fcn\u00fc do\u011fuya, yani \u0130ran ve Orta do\u011fuya \u00e7evirmesi gerekti\u011fini savunmaktad\u0131rlar (Brzezinski, 1998, s. 121- 122). Hatta T\u00fcrkiye\u2019de baz\u0131 \u00e7evreler taraf\u0131ndan \u00fcniter devlet yap\u0131s\u0131, ba\u015fkanl\u0131k sistemi, k\u00fclt\u00fcrel ve etnik kimlik v.b gibi olgular bile zaman zaman tart\u0131\u015fma konusu yap\u0131lmakta ve belirgin olmayan kaotik bir durum yarat\u0131lmaktad\u0131r. So\u011fuk sava\u015f sonras\u0131 d\u00f6nemde ya\u015fanan bu geli\u015fmeler T\u00fcrkiye siyasetinin kaygan bir zemine oturdu\u011funu g\u00f6stermekte ve i\u00e7inde bulundu\u011fu b\u00f6lgede siyasal bir akt\u00f6r olarak rol\u00fcn\u00fc iyi oynamas\u0131n\u0131 engellemektedir. Ancak, bu duruma kar\u015f\u0131n T\u00fcrkiye\u2019nin kendisine \u00f6zg\u00fc yap\u0131s\u0131 t\u00fcm dengelerin \u00fczerinde kurulmu\u015f ve kurumsalla\u015fm\u0131\u015f bulunmaktad\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019nin siyasi ve k\u00fclt\u00fcrel yap\u0131s\u0131 ABD ve Bat\u0131 Avrupa \u00fclkelerinin daha istikrarl\u0131 ve daha az \u00e7e\u015fitli siyasi k\u00fclt\u00fcr\u00fcnden farkl\u0131d\u0131r. Bununla birlikte bu \u00fclkelerde baz\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 u\u00e7lar\u0131n siyasal bir sistemde nas\u0131l devre d\u0131\u015f\u0131 kald\u0131\u011f\u0131na da t\u00fcm d\u00fcnya uluslar\u0131 \u00e7ok yak\u0131n bir ge\u00e7mi\u015fte tan\u0131k olmu\u015flard\u0131r. Di\u011fer taraftan, T\u00fcrkiye\u2019deki siyasi k\u00fclt\u00fcr\u00fcn hi\u00e7bir zaman, kabile k\u00fclt\u00fcr\u00fc olan, krall\u0131k ve totaliter birer durum yans\u0131tan Orta Do\u011fu k\u00fclt\u00fcr\u00fcyle ba\u011fda\u015fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da hat\u0131rlamak gerekmektedir (Davuto\u011flu, 2001, s.79-80). \u00a0Ayn\u0131 \u015fekilde t\u00fcm d\u00fcnyadaki siyaset yap\u0131c\u0131lar\u0131, bir zamanlar d\u00fcnyan\u0131n pe\u015finden ko\u015ftu\u011fu ve u\u011fruna binlerce insan\u0131n can verdi\u011fi hem siyasi hem de ekonomik yegane bir sistemin nas\u0131l bir \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f i\u00e7ine girdi\u011fini de ak\u0131ldan \u00e7\u0131karmamak durumundad\u0131r.<\/p>\n \u0130\u015fte T\u00fcrkiye\u2019deki uzun bir tarihsel ge\u00e7mi\u015f, farkl\u0131 k\u00fclt\u00fcrlerin i\u00e7inde bulundu\u011fu co\u011frafyada yo\u011frulan siyasal k\u00fclt\u00fcr adeta bir laboratuar zenginli\u011fi kazanm\u0131\u015ft\u0131r ve bu zenginlik Kafkasya i\u00e7in e\u015fine az rastlan\u0131r bir model olma \u00f6zelli\u011fi ta\u015f\u0131maktad\u0131r. 1950\u2019li y\u0131llarda tek partili sistemden \u00e7ok partili sisteme ge\u00e7i\u015fte ya\u015fanan sanc\u0131lar bile T\u00fcrkiye\u2019yi ciddi bir etnik \u00e7at\u0131\u015fmaya sokmam\u0131\u015f, SSCB\u2019nin da\u011f\u0131lmas\u0131ndan hemen sonra ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131na kavu\u015fan Kafkasya topluluklar\u0131 ise i\u00e7sel \u00e7at\u0131\u015fmalarla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalm\u0131\u015flard\u0131r. Bunun ya\u015fanmas\u0131ndaki en temel neden, etnisiteye dayal\u0131, arkaik bir siyasi-k\u00fclt\u00fcrel yap\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc Kafkasya\u2019da k\u00fc\u00e7\u00fck ya da b\u00fcy\u00fck her bir etnik grup iktidar olmak istemektedir. Etnik fanatizm pek \u00e7ok Kafkas toplu\u011fu i\u00e7in vazge\u00e7ilmez bir unsurdur. Bu durum ulusal bir gurur meselesi olmu\u015ftur. Siyasi arenada yer alan politikac\u0131lar\u0131n beslendi\u011fi en \u00f6nemli unsur da budur ve t\u00fcm kurgular bu noktada yo\u011funla\u015fmaktad\u0131r. \u0130ktidarl\u0131k m\u00fccadelesinin ekonomik kayg\u0131lar\u0131 ayr\u0131 bir sorun olarak ortadad\u0131r. Bu noktada da T\u00fcrkiye i\u00e7inde bulundu\u011fu alan itibariyle bir istikrar adas\u0131d\u0131r ve T\u00fcrkiye\u2019nin bu deneyimlerinden yararlan\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n T\u00fcrkiye Kafkasya i\u00e7in bir \u00e7\u0131k\u0131\u015f, bir a\u00e7\u0131l\u0131m noktas\u0131d\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019nin co\u011frafi konumu bu rol\u00fc sa\u011flayabilecek niteliktedir. Geni\u015f a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, jeopolitik, jeok\u00fclt\u00fcrel ve jeoekonomik bak\u0131m\u0131ndan T\u00fcrkiye\u2019nin Avrasya\u2019da bir merkez \u00fclkesi konumunda oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n Kuzey-g\u00fcney do\u011frultusunda da gerek Kafkasya\u2019dan ve gerekse Balkanlar\u2019dan Avrasya\u2019n\u0131n g\u00fcneye a\u00e7\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flayan bir k\u00f6pr\u00fc oldu\u011fu kadar, Anadolu yar\u0131madas\u0131 do\u011fu-bat\u0131 ekseninde de bir ge\u00e7i\u015f ve bir kontak alan\u0131d\u0131r (Davuto\u011flu, 2001, s.116). Bu co\u011frafi yap\u0131 T\u00fcrkiye\u2019ye ayr\u0131 bir jeopolitik anlam kazand\u0131rmaktad\u0131r. Tarih boyunca oldu\u011fu gibi so\u011fuk sava\u015f d\u00f6nemi sonunda da bu co\u011frafi \u00f6zellik T\u00fcrkiye\u2019ye Avrasya ekseninde bir merkez \u00fclke olma konumu sa\u011flamaktad\u0131r. Bu bir avantajd\u0131r ve stat\u00fckoyu korumak yerine dinamik a\u00e7\u0131l\u0131mlar i\u00e7in kullan\u0131labilecek art\u0131 bir de\u011ferler b\u00fct\u00fcn\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n T\u00fcrkiye Kafkasya b\u00f6lgesinin de ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. Kafkasya g\u00fcneyden Aras vadisi ile s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmakta ve volkanik yap\u0131daki Kars-Erzurum yaylas\u0131 Kafkasya\u2019n\u0131n b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc tamamlayan do\u011fal bir \u00fcnite olu\u015fturmaktad\u0131r. Bu do\u011fal yap\u0131, T\u00fcrkiye\u2019nin Kafkasya \u00fclkeleri \u00fczerinden do\u011fuya a\u00e7\u0131l\u0131m\u0131nda anahtar rol\u00fcn\u00fc \u00fcstlenirken, T\u00fcrkiye de Kafkas \u00fclkelerinin bat\u0131ya eri\u015fimini sa\u011flayan bir kap\u0131 olmaktad\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019nin kuzey do\u011fusundaki G\u00fcrcistan ve Ermenistan ile aras\u0131ndaki s\u0131n\u0131rlar Kafkasya\u2019n\u0131n bat\u0131ya a\u00e7\u0131lma hatt\u0131n\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r. Bu \u00e7evrede geli\u015ftirilebilecek pek \u00e7ok olanaklar bulunmaktad\u0131r. \u00d6zellikle yeni geli\u015ftirilecek ula\u015f\u0131m ve enerji nakil hatlar\u0131n\u0131n T\u00fcrkiye \u00fczerinden bat\u0131ya ula\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir co\u011frafi zorunluluk olarak ortadad\u0131r. Bak\u00fc-Ceyhan ham petrol boru hatt\u0131 bu co\u011frafi zorunluluktan ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. TRACECA ula\u015f\u0131m projesinin geli\u015ftirilmesi yine bu co\u011frafyan\u0131n zorunluluklar\u0131 aras\u0131ndad\u0131r. Kafkasya\u2019da gerek ula\u015f\u0131m ve gerekse enerji hatlar\u0131 alan\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirilebilecek, Trabzon-Erivan-Bak\u00fc-T\u00fcrkmenba\u015f\u0131 (Krosnovodsk \/ T\u00fcrkmenistan) ula\u015f\u0131m hatt\u0131 projesi, Tengiz-Bak\u00fc-Ceyhan petrol ve do\u011fal gaz hatt\u0131 projesi, Kuzey Osetya\u2019dan Tiflis\u2019e uzanan G\u00fcrc\u00fc Askeri Otoyolu ula\u015f\u0131m hatt\u0131 projesi (CEPS, 2000) ve Tiflis- Erivan ula\u015f\u0131m hatt\u0131 projesi gibi pek \u00e7ok yeni olanaklar bulunmaktad\u0131r. Bunlar\u0131n ekonomik getirileri Kafkasya ekonomisi i\u00e7in hayati bir durum arz etmektedir.<\/p>\n T\u00fcrkiye\u2019nin Kafkasya\u2019daki entegrasyondaki ekonomik f\u0131rsat ve olanaklardan bir di\u011feri GAP projesi uygulamas\u0131ndaki ba\u015far\u0131s\u0131d\u0131r. 1970\u2019li y\u0131llarda F\u0131rat ve Dicle nehirlerinden sulama ve enerji \u00fcretimine dayal\u0131 olarak haz\u0131rlanan GAP, 1980\u2019li y\u0131llarda \u00e7ok sekt\u00f6rl\u00fc sosyo-ekonomik bir b\u00f6lgesel kalk\u0131nma projesi haline gelmi\u015ftir. Gaziantep, \u015eanl\u0131urfa, Diyarbak\u0131r, Ad\u0131yaman, Siirt, Mardin, Batman ve \u015e\u0131rnak illerini kapsayan bu proje sulama, hidroelektrik enerji \u00fcretimi, ula\u015ft\u0131rma, tar\u0131m, k\u0131rsal-kentsel altyap\u0131, ormanc\u0131l\u0131k, e\u011fitim ve sa\u011fl\u0131k gibi sekt\u00f6rlerden olu\u015fan bir projedir. Toplam olarak 32 milyar $ yat\u0131r\u0131m tutar\u0131 olan entegre bir projedir. Proje b\u00fct\u00fcn\u00fcnde 22 baraj, 11 hidroelektrik santral\u0131 yer almakta ve 1.7 milyon hektar alanda sulama yap\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rmektedir. Sulama projeleri tamamland\u0131\u011f\u0131nda b\u00f6lgedeki ekonomik gelir yakla\u015f\u0131k olarak 5 kat artacakt\u0131r. Bu 3,5 milyon insana yeni i\u015f olana\u011f\u0131 demektir (T\u00dcB\u0130TAK, 2001, s.48-55). \u0130\u015fte T\u00fcrkiye\u2019nin engin bir birikim ve deneyimi sayesinde ba\u015fard\u0131\u011f\u0131 bu proje, bir Kafkas b\u00f6lgesi entegre projesi haline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclebilirse b\u00f6lge \u00fclkelerinin ekonomik alanda da d\u00fcnyaya entegrasyonunu kolayla\u015ft\u0131racak ve b\u00f6lge halk\u0131 ekonomik refah ve bar\u0131\u015f i\u00e7inde bu projesine sahip \u00e7\u0131kacaklard\u0131r.<\/p>\n T\u00fcrkiye\u2019nin Kafkasya\u2019da rol oynayabilece\u011fi konulardan bir di\u011feri de T\u00fcrkiye\u2019deki yeni sanayi odaklar\u0131n\u0131n g\u00f6sterdi\u011fi ba\u015far\u0131l\u0131 geli\u015fmelerdir. Bilindi\u011fi gibi T\u00fcrkiye \u0130stanbul, Ankara, \u0130zmir, Bursa, Adana vb. gibi geleneksel sanayi mekanlar\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra \u00f6zellikle 1980\u2019li y\u0131llardan sonra Anadolu\u2019nun de\u011fi\u015fik yerlerinde yeni yeni sanayi mekanlar\u0131 olu\u015fturulmaya ba\u015flam\u0131\u015f ve bu iller geli\u015fme h\u0131zlar\u0131 itibariyle pek \u00e7ok ili geride b\u0131rakm\u0131\u015flard\u0131r. Bu illerin baz\u0131lar\u0131 Gaziantep, Denizli, \u00c7orum, Konya, Eski\u015fehir, Kayseri, Afyonkarahisar ve Kahramanmara\u015f\u2019t\u0131r. Bu iller yerel dinamiklerini en uygun bir \u015fekilde kullanarak h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde sanayile\u015fme performans\u0131 sergilemi\u015flerdir. Bu illerin sanayile\u015fme ba\u015far\u0131s\u0131ndaki anahtar, organize sanayi b\u00f6lgelerinin olu\u015fturulmas\u0131 ve sanayi kurulu\u015flar\u0131n\u0131n KOB\u0130 (K\u00fc\u00e7\u00fck ve Orta B\u00fcy\u00fckl\u00fckteki \u0130\u015fletmeler) \u015feklinde yap\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olmalar\u0131d\u0131r (Mutluer, 2002). So\u011fuk sava\u015f sonras\u0131 d\u00f6nemde SSCB\u2019nin hantal ve d\u00fcnya piyasa ko\u015fullar\u0131na ayak uyduramayan ve bu nedenle de sekt\u00f6rlerdeki \u00fcretimleri b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde duran Kafkasya \u00fclkelerindeki sanayi kurulu\u015flar\u0131n\u0131n \u00f6zelle\u015ftirilmesinde ve bunlar\u0131n Organize Sanayi B\u00f6lgeleri kurularak rehabilitasyonunda T\u00fcrkiye\u2019nin ger\u00e7ekten \u00f6nemli bir rol \u00fcstlenebilece\u011fi kan\u0131s\u0131nday\u0131z.<\/p>\n T\u00fcrkiye\u2019nin Kafkasya B\u00f6lgesi \u00fclkelerine sa\u011flayabilece\u011fi bir di\u011fer \u00f6nemli katk\u0131 ise e\u011fitim alan\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirebilece\u011fi kan\u0131s\u0131nday\u0131z. Nitekim, SSCB\u2019nin da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra yakla\u015f\u0131k olarak 10.000 civar\u0131nda \u00f6\u011frenci T\u00fcrkiye\u2019de e\u011fitim g\u00f6rm\u00fc\u015f ve bir k\u0131sm\u0131 da halen e\u011fitimlerine T\u00fcrkiye \u00fcniversitelerinde devam etmektedirler. T\u00fcrkiye\u2019nin sahip oldu\u011fu k\u00fclt\u00fcrel bilgi birikiminin Kafkasya \u00fclkeleri i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemli olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz.<\/p>\n Yukar\u0131da \u00e7e\u015fitli fakt\u00f6rler do\u011frultusunda Kafkasya\u2019da desintegrasyondan entegrasyona ge\u00e7i\u015fte ortak pek \u00e7ok zemin bulundu\u011fu ve bu entegrasyonda da T\u00fcrkiye\u2019nin tecr\u00fcbelerinin ve rol\u00fcn\u00fcn neler olabilece\u011fi tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. O halde \u00e7al\u0131\u015fma kapsam\u0131nda yan\u0131t aranmas\u0131 gereken tek bir soru kalm\u0131\u015ft\u0131r. O da nas\u0131l bir entegrasyon oldu\u011fudur.<\/p>\n Nas\u0131l bir entegrasyon?<\/strong><\/p>\n Kafkasya\u2019n\u0131n entegrasyonunda d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz sistem \u201cKafkasya Ekonomik \u0130\u015fbirli\u011fi ve Proje Alan\u0131\u201dd\u0131r. Burada G\u00fcrcistan, Azerbaycan ve Ermenistan do\u011frudan yer alan \u00fclkelerdir.<\/p>\n T\u00fcrkiye ve Rusya ise Kafkasya b\u00f6lgesindeki alanlar\u0131yla bu entegrasyonda yer alabileceklerdir. S\u00f6z konusu alanlar, Rusya\u2019n\u0131n Kuzey Kafkasya\u2019da kalan topraklar\u0131 ile Anadolu\u2019nun Erzurum-Kars yaylalar\u0131 olarak adland\u0131r\u0131lan alan\u0131d\u0131r. Buras\u0131 GAP benzeri, DAP proje alan\u0131n\u0131n (\u0130sbir, 2002) Kafkasya ile b\u00fct\u00fcnle\u015fmi\u015f bir \u015feklidir. Alt ve \u00fcstyap\u0131s\u0131yla b\u00fct\u00fcnle\u015ftirilmi\u015f, t\u00fcm ekonomik sekt\u00f6rleriyle planlanm\u0131\u015f entegre bir yakla\u015f\u0131md\u0131r. Genel anlamda ortak g\u00fcvenlik \u015femsiyesi alt\u0131nda, ortak yat\u0131r\u0131mlar\u0131n, b\u00fcy\u00fck ula\u015f\u0131m, altyap\u0131, enerji projelerinin planlan\u0131p uyguland\u0131\u011f\u0131, serbest bir ula\u015f\u0131m ve serbest bir pazar\u0131n oldu\u011fu bir sistem d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Siyasal bir b\u00fct\u00fcnle\u015fme olarak alg\u0131lanmamal\u0131d\u0131r. Kafkasya\u2019da olu\u015facak bu \u00e7ekirdek ekonomik kalk\u0131nma ve i\u015f birli\u011fi b\u00f6lgesi zaman i\u00e7inde giderek geni\u015fleyebilecektir.<\/p>\n Geni\u015flemede ilk etap kom\u015fu \u00fclkeler olmal\u0131d\u0131r. Bunlar kuzeyde Ukrayna, do\u011fuda Orta Asya ve g\u00fcneyde \u0130ran ve Orta do\u011fu a\u00e7\u0131l\u0131m\u0131d\u0131r. Uzun d\u00f6nemli hedef budur. B\u00f6ylece, jeoekonomik a\u00e7\u0131dan da kendi i\u00e7inde belli bir b\u00fct\u00fcnl\u00fck arz eden, Kafkaslar, Do\u011fu Anadolu ve K\u00f6rfez b\u00f6lgesi, yani Davuto\u011flu\u2019nun deyimiyle, Kuzey Kafkasya\u2019dan Ortado\u011fu\u2019ya uzanan ve Do\u011fu Akdeniz hatt\u0131n\u0131 kapsayan Kuzey-Ortado\u011fu jeopolitik alan\u0131 b\u00fct\u00fcnle\u015ftirilmi\u015f olacakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc, Kuzey-Ortado\u011fu jeopolitik ve jeoekonomik b\u00f6lgesi Azerbaycan\u2019\u0131n petrol kaynaklar\u0131, Do\u011fu Anadolu\u2019nun su ve Kuzey Irak\u2019\u0131n petrol zenginlikleriyle zaten belli bir b\u00fct\u00fcnsellik olu\u015fturmaktad\u0131r. Bu alanlar\u0131 birbirinden ayr\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmek olas\u0131 de\u011fildir (Davuto\u011flu, 2001, s.128-129).<\/p>\n 1959 y\u0131l\u0131ndan beri girme m\u00fccadelesi verilen ve bir t\u00fcrl\u00fc ger\u00e7ekle\u015femeyen AB \u00fcyeli\u011fi kar\u015f\u0131s\u0131nda T\u00fcrkiye\u2019nin tek a\u00e7\u0131l\u0131m\u0131 ve tek \u015fans\u0131 budur. Bu a\u00e7\u0131l\u0131m\u0131n yolu da Kafkasya\u2019dan Ortado\u011fu\u2019ya, yeni bir b\u00f6lgesel b\u00fct\u00fcnle\u015fme yarat\u0131lmas\u0131ndan ge\u00e7mektedir. Bat\u0131 Asya\u2019n\u0131n co\u011frafyas\u0131 ileriye d\u00f6n\u00fck b\u00fct\u00fcnle\u015fmeyi zorunlu k\u0131lmaktad\u0131r. B\u00f6ylece T\u00fcrkiye AB kap\u0131lar\u0131nda yalvaran de\u011fil, kendi onurunu kendi imkanlar\u0131yla kazanm\u0131\u015f bir \u00fclke konumuna eri\u015febilecektir.<\/p>\n Bu T\u00fcrkiye\u2019nin Balkanlar, Ege, AB politikalar\u0131ndan vazge\u00e7me anlam\u0131nda da alg\u0131lanmamal\u0131, \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc fakat stat\u00fckoyu koruyan de\u011fil, aktif, \u00fcretken, stratejik derinli\u011fi olan bir a\u00e7\u0131l\u0131m olarak de\u011ferlendirilmelidir.<\/p>\n 1) <\/strong> SSCB \u00e7\u00f6kt\u00fckten sonra Rusya federasyonu yeni ulusal g\u00fcvenlik stratejilerini yeniden olu\u015fturmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. \u00dclke kom\u00fcnizm sonras\u0131nda farkl\u0131 ideolojilere ihtiya\u00e7 duymaktad\u0131r. Oysa, bu olduk\u00e7a zor bir i\u015ftir. Bir taraftan Rusya Federasyonu kendi i\u00e7inde oyunun yeni kurallar\u0131n\u0131 belli etmektedir. Di\u011fer taraftan ise, eski SSCB m\u00fcttefikleri ile farkl\u0131 temaslar kurmaktad\u0131r. Bu a\u00e7\u0131dan baz\u0131 akademik \u00e7evreler, Kafkasya\u2019n\u0131n Rusya i\u00e7in post-Sovyet mekan\u0131nda yeni jeopolitik davran\u0131\u015flar konusunda bir uygulama poligonu gibi kabul edilmesinin tavsiyesinde bulunmaktad\u0131r. Fakat burada \u201ceski Rus hastal\u0131\u011f\u0131\u201d yeniden kendisini g\u00f6stermektedir. Yani bir \u015fey yapmamak ve beklemek gibi. Bu fikir t\u00fcm analitik dosyalarda yer almaktad\u0131r. Ama\u00e7, Kafkasya\u2019daki etnik gruplara, kendi g\u00f6zlerini yeniden Rusya\u2019ya \u00e7evirmelerini sa\u011flamakt\u0131r. B\u00f6ylece etnik gruplar taraf\u0131ndan Rusya, kurtar\u0131c\u0131 bir g\u00fc\u00e7 olarak kabul edilecektir. Ancak i\u015fin ilgin\u00e7 taraf\u0131, s\u00fcrenini hi\u00e7 belirginle\u015fmemi\u015f olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n 2) <\/strong>So\u011fuk sava\u015f sonras\u0131 d\u00f6nemde Avrasya\u2019da jeopolitik bir bo\u015fluk olu\u015fmu\u015ftur. Bu bo\u015flu\u011fun doldurulmas\u0131nda Avrasyal\u0131 olmayan bir g\u00fc\u00e7 t\u00fcm etkinli\u011fini s\u00fcrd\u00fcrmektedir. Ancak, Avrasya\u2019da b\u00f6ylesi bir bo\u015flu\u011fun doldurulmas\u0131nda as\u0131l akt\u00f6r rol\u00fcn\u00fc oynayabilecek \u00fclkeler cografi anlamda bu alana yak\u0131n olan \u00fclkelerdir. Bu \u00fclkeler Rusya, \u00c7in, T\u00fcrkiye ve \u0130ran\u2019d\u0131r. \u00d6zellikle, Kafkasya ve Orta Asya\u2019da jeopolitik bo\u015flu\u011fu doldurabilecek ya da burada etkin olabilecek, adeta olmazsa olmaz iki \u00fclke Rusya ve T\u00fcrkiye\u2019dir.<\/p>\n 3) <\/strong> Kafkasya ve Orta Asya\u2019daki \u00fclkeler SSCB\u2019nin \u00e7\u00f6z\u00fclmesinden sonra \u00e7ok ciddi ekonomik s\u0131k\u0131nt\u0131 i\u00e7ine girmi\u015flerdir. Ekonomik s\u0131k\u0131nt\u0131lar bu g\u00fcn de devam etmektedir ve b\u00f6lgede siyasal s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131 da beraberinde s\u00fcr\u00fcklemektedir. \u00d6zellikle, Kafkasya\u2019daki etnik ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k m\u00fccadeleleri, temelinde ekonomik s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131 bar\u0131nd\u0131rmaktad\u0131r. Bu durum bir sarmal olu\u015fturmakta ve t\u00fcm sorunlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fc daha da g\u00fc\u00e7le\u015ftirmektedir.<\/p>\n 4) <\/strong> Kafkasya\u2019da \u00e7\u00f6z\u00fclmenin ard\u0131ndan yeni bir ekonomik entegrasyonu gitmek b\u00f6lge \u00fclkelerinin gelece\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan zorunlu g\u00f6r\u00fcnmektedir. Bu b\u00f6lgede s\u00f6z konusu entegrasyon i\u00e7in pek \u00e7ok ortak zemin bulunmaktad\u0131r. Kafkasya\u2019n\u0131n co\u011frafyas\u0131, ekonomik \u00f6zellikleri, ula\u015f\u0131m sistemi, ge\u00e7mi\u015f siyasal yap\u0131s\u0131 bu ortak bulu\u015fma zeminlerinin baz\u0131lar\u0131d\u0131r.<\/p>\n 5) <\/strong> T\u00fcrkiye, Kafkasya\u2019da entegrasyona giden yolda \u00f6nemli bir rol \u00fcstlenebilecek durumdad\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019nin uzun bir tarihsel ge\u00e7mi\u015fi, siyasi ve k\u00fclt\u00fcrel yap\u0131s\u0131, liberal ekonomi politikalar\u0131 Kafkasya b\u00f6lgesi i\u00e7in yeni birer f\u0131rsat ve olanaklar olarak alg\u0131lanmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n 6) <\/strong> Kafkasya\u2019da gidilecek bir entegrasyon siyasal bir b\u00fct\u00fcnle\u015fmeden \u00e7ok, ekonomik bir i\u015fbirli\u011fi ve ortak yat\u0131r\u0131m alan\u0131d\u0131r. Burada yer alabilecek \u00fclkeler Azerbaycan, G\u00fcrcistan ve Ermenistan gibi Kafkasya b\u00f6lgesi \u00fclkeleriyle, Rusya ve T\u00fcrkiye gibi Kafkasya\u2019da topra\u011f\u0131 bulunan \u00fclkelerden olu\u015fmaktad\u0131r. Zaman i\u00e7inde bu \u00e7ekirdek proje alan\u0131 geni\u015fleyerek Kafkasya\u2019dan Ortado\u011fu\u2019ya uzanan bir yeni yap\u0131lanma alan\u0131 olu\u015fabilecektir. Bu olu\u015fum AB kar\u015f\u0131s\u0131nda T\u00fcrkiye\u2019nin yeni bir alternatifidir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Prof. Dr. Aydın İbrahimov Doç. Dr. Mustafa Mutluer METU (ODTÜ) Kafkasya doğal ve sosyo-ekonomik bakımdan büsbütün bir coğrafi kompleks oluşturmaktadır. Eski dönemlerde siyaset, coğrafya üzerinde bir baskı oluşturmuş ve Kafkasya’nın doğal-coğrafi sınırları SSCB’nin devlet hudutları ile uygun düşmüştür. Şimdi ise durum oldukça farklıdır. Örneğin “Kafkasya” monografi kitabının yazarları, belirtmektedirler ki “Kafkasya’nın güneyinde Türkiye ve İran […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_bbp_topic_count":0,"_bbp_reply_count":0,"_bbp_total_topic_count":0,"_bbp_total_reply_count":0,"_bbp_voice_count":0,"_bbp_anonymous_reply_count":0,"_bbp_topic_count_hidden":0,"_bbp_reply_count_hidden":0,"_bbp_forum_subforum_count":0,"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"0","ocean_second_sidebar":"0","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"0","ocean_custom_header_template":"0","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"0","ocean_menu_typo_font_family":"0","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"0","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"off","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-10425","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-arastirma-ana-sayfa","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10425","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=10425"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10425\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22632,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10425\/revisions\/22632"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=10425"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=10425"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=10425"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\nKAFKASYA: DE\u011e\u0130\u015e\u0130M \u0130\u00c7\u0130NDE B\u0130R B\u00d6LGE<\/strong><\/p>\n
\nKafkasya\u2019da siyasi-idari sistemdeki de\u011fi\u015fme ve geli\u015fmeler
\n<\/strong> Kafkasya\u2019da siyasi \u2013 idari sistemin de\u011fi\u015fiminde genel olarak d\u00f6rt a\u015fama g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n
\nKafkasya\u2019da sosyo-ekonomik yap\u0131da meydana gelen de\u011fi\u015fmeler<\/strong>
\nKafkasya, siyasi de\u011fi\u015fim ile birlikte, sosyo-ekonomik yap\u0131da da birka\u00e7 kez yeniden olu\u015fuma maruz kalm\u0131\u015ft\u0131r. 1917\u2018den \u00f6nce piyasa ekonomisinin kurallar\u0131na g\u00f6re hareket den Kafkasya, daha sonraki d\u00f6nemlerde 1992 y\u0131l\u0131na kadar merkezi-planlama ekonomik sistemi \u00e7er\u00e7evesi i\u00e7eri\u011finde ya\u015fam\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. O d\u00f6nemde b\u00f6lge iki ekonomik \u00fcniteye b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n
\na)<\/strong> Kuzey Kafkasya Rusya\u2019n\u0131n olu\u015fumda kalma s\u00fcrecine g\u00f6re en \u201cgen\u00e7\u201c b\u00f6lgelerden birisidir,
\nb)<\/strong> B\u00f6lgenin konumu (G\u00fcney Kafkasya) ve onun Rusya\u2019n\u0131n G\u00fcney Kafkasya ile ili\u015fkilerinde \u00f6zel stat\u00fcs\u00fc b\u00f6lgenin n\u00fcfus yap\u0131s\u0131na etki g\u00f6stermektedir,
\nc) <\/strong>Etnik mozaik ki, b\u00f6lgenin di\u011fer \u00f6zelli\u011fidir ve nispeten k\u00fc\u00e7\u00fck alanda farkl\u0131 etnik gruplar\u0131n ve dil ailelerin kom\u015fulu\u011fu Kuzey Kafkasya\u2019n\u0131n \u00f6nemini art\u0131ran bir unsurdur ve
\nd)<\/strong> Rusya\u2019n\u0131n g\u00fcney hatlar\u0131nda yer alan Kuzey Kafkasya \u00fclkenin Hazar ve Kara Deniz\u2019e \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 sa\u011flamaktad\u0131r.<\/p>\n
\n<\/strong> Kafkasya\u2019daki b\u00fct\u00fcnle\u015fmede T\u00fcrkiye\u2019nin rol\u00fcn\u00fcn neler olabilece\u011fini ortaya koymadan \u00f6nce \u00e7ok k\u0131sa olarak 1990 sonras\u0131, so\u011fuk sava\u015f d\u00f6neminin ard\u0131ndan T\u00fcrkiye\u2019nin Kafkasya ve Orta Asya politikas\u0131na de\u011finmek yerinde olacakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc T\u00fcrkiye, Kafkasya b\u00f6lgesinde topra\u011f\u0131 olan bir \u00fclkedir ve cografi olarak buras\u0131n\u0131n ayr\u0131lmaz bir par\u00e7ad\u0131r. Jeopolitik anlamda da T\u00fcrkiye bu b\u00f6lgenin merkezindeki \u00fclkelerden birisidir ve oynayabilece\u011fi pek \u00e7ok rol bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n
\n<\/strong> T\u00fcrkiye\u2019de d\u0131\u015f politika daha \u00e7ok stat\u00fckoyu koruma anlay\u0131\u015f\u0131na dayanmaktad\u0131r Bu nedenle T\u00fcrkiye so\u011fuk sava\u015f sonras\u0131 d\u00f6neme haz\u0131rl\u0131ks\u0131z yakalanm\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrkiye Kafkasya ve Orta Asya\u2019ya d\u00f6n\u00fck politikalar\u0131nda \u00f6nceleri T\u00fcrkl\u00fckten kaynaklanan, duygusal, korumac\u0131, a\u011fabeylik rol\u00fcn\u00fc \u00fcstlenen bir durum sergilemi\u015ftir (Davuto\u011flu, 2001). Bu anlay\u0131\u015f \u00e7er\u00e7evesinde de Kafkasya ve Orta Asya\u2019 da \u00f6zellikle T\u00fcrki cumhuriyetlerle \u00e7ok say\u0131da ikili anla\u015fma imzalanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu anla\u015fmalar\u0131n \u00e7o\u011fu k\u00fclt\u00fcrel ili\u015fkileri d\u00fczenlemeye ili\u015fkin anla\u015fmalar olmu\u015ftur. Bu anla\u015fmalar \u00e7er\u00e7evesinde pek \u00e7ok T\u00fcrki \u00f6\u011frenci T\u00fcrkiye\u2019de e\u011fitim g\u00f6rm\u00fc\u015f, T\u00fcrki Cumhuriyetlerde de yine e\u011fitim veren kurumlar a\u00e7\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Anla\u015fmalar\u0131n baz\u0131lar\u0131 da ekonomik i\u00e7erikli olmu\u015f, \u00e7ok Say\u0131da T\u00fcrk giri\u015fimcileri bu \u00fclkelerde yat\u0131r\u0131mlar yapm\u0131\u015flard\u0131r. Ancak bu yat\u0131r\u0131mlar arzu edilen boyutlara ula\u015famam\u0131\u015f, T\u00fcrkiye bu b\u00f6lgedeki jeopolitik bir g\u00fc\u00e7 olarak etkinli\u011fini ortaya koyamam\u0131\u015ft\u0131r. Yak\u0131n bir ge\u00e7mi\u015fe kadar T\u00fcrkiye, Kafkasya ve Orta Asya\u2019daki hamasi yakla\u015f\u0131mlardan sonra i\u00e7ine kapan\u0131k, b\u00f6lgedeki sorunlara kar\u015f\u0131 duyars\u0131z bir yap\u0131 i\u00e7ine girmi\u015ftir. Ancak 11 Eyl\u00fcl sonras\u0131, ABD\u2019nin Orta Asya ve Kafkasya\u2019da etkinliklerini artt\u0131rmas\u0131na paralel olarak T\u00fcrkiye\u2019nin de belli bir k\u0131p\u0131rdanma s\u00fcrecine girdi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. Bunun en somut \u00f6rne\u011fi 29 Nisan 2002 tarihinde yap\u0131lan Trabzon zirvesidir.<\/p>\n
\n1.5 milyar $ civar\u0131nda oldu\u011fu tahmin edilmektedir (Do\u011fan, 2001, s.117-118). G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi T\u00fcrkiye, Kafkasya ve Orta Asya T\u00fcrk Cumhuriyetleri ile ekonomik bir entegrasyona \u00e7oktan girmi\u015ftir. Hatta, Amerika, Avrupa ve Japonya gibi yabanc\u0131 yat\u0131r\u0131mc\u0131lar i\u00e7in de T\u00fcrkiye, bu b\u00f6lgede ortakl\u0131klar kurulabilecek bir \u00fcs \u00fclke konumuna ula\u015fm\u0131\u015f bulunmaktad\u0131r (Lesser\/Fuller, 2000, s.21).<\/p>\n
\nSONU\u00c7<\/strong><\/p>\n