![\"\"](\"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/OSMANLI-IMPARATORLUGUNDA-KOLELIK-b.png\")
<\/p>\n<\/p>\n
\u0130rfan Erdo\u011fan<\/b><\/span><\/p>\n Osmanl\u0131 imparatorlu\u011funda k\u00f6lelik hem k\u00f6lelik anlay\u0131\u015f\u0131, hem k\u00f6leye kar\u015f\u0131 davran\u0131\u015f hem de k\u00f6lenin toplumda tuttu\u011fu yer ve gelece\u011fi bak\u0131mlar\u0131nda Avrupa ve Latin Amerika’daki k\u00f6lelik sistemlerinden farkl\u0131d\u0131r. Osmanl\u0131 k\u00f6lelik sisteminde L\u00e2tin G\u00fcney ve Kuzey Amerika\u2019y\u0131 istila edenlerin gaddarl\u0131klar\u0131n\u0131, katliamlar\u0131n\u0131, insanl\u0131k d\u0131\u015f\u0131 muamelelerini, hayvan gibi g\u00f6r\u00fcl\u00fcp i\u015fkence edilmeleri ve \u00f6ld\u00fcr\u00fclmelerini g\u00fcnl\u00fck egemen pratiklerde g\u00f6remeyiz. K\u00f6leler, ister ev-i\u00e7inde isterse ev d\u0131\u015f\u0131nda kullan\u0131ls\u0131n ailenin, aile kurumunun bir par\u00e7as\u0131yd\u0131. Bu nedenle k\u00f6leler ile ailenin di\u011fer bireyleri aras\u0131nda aile birli\u011fine dayal\u0131 bir yak\u0131nl\u0131k vard\u0131. Zengin ailelerin k\u00f6leleri fukara T\u00fcrklerden \u00e7ok daha iyi durumdayd\u0131 (Hemen zengin birinin evine kapa\u011f\u0131 atas\u0131m geliyor i\u00e7imden!!!).<\/p>\n Osmanl\u0131 dilinde baz\u0131lar\u0131n\u0131 hala kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z k\u00f6lelikle ilgili terimler \u015funlard\u0131: Esir, esire ve \u00fcsera; k\u00f6le ve cariye; memluk ve memluke; g\u00fclam ve halay\u0131k; azad etme, Arap… Esaret hala kullan\u0131lan k\u00f6lelik anlam\u0131nad\u0131r. Sahip, efendi ve malik benzer anlamda kullan\u0131l\u0131yordu. Esirci esir t\u00fcccar\u0131 yerine ve \u00e7o\u011fulu olarak celeban kullan\u0131l\u0131yordu. Esirlerin sat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 yere esir pazar\u0131 deniyordu. K\u00f6le ticaretinde k\u00f6le vergisi (pencik resmi) toplan\u0131yordu. Zenciler i\u00e7in toplanan vergiye sera-i zenciye resmi ad\u0131 veriliyordu. Bu da, devletin sadece k\u00f6leli\u011fi benimsemekle kalmay\u0131p, ayn\u0131 zamanda k\u00f6lelik sisteminden ekonomik \u00e7\u0131kar sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterir.<\/p>\n Osmanl\u0131larda k\u00f6leler kamu k\u00f6lesi olarak devlet b\u00fcrokrasisinde kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu k\u00f6lelere belli r\u00fctbeler verilmi\u015ftir: Durasaade a\u011fas\u0131 (padi\u015fah\u0131n harem a\u011fas\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131 olan k\u0131zlar a\u011fas\u0131); Durasaade a\u011fas\u0131 vekili; Harem a\u011fas\u0131; \u00c7e\u015fitli palaslardaki ba\u015fkap\u0131 g\u00fclam\u0131; Prensin evindeki bas a\u011fa. Bu sistem 18. Y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131ndan sonra geriledi, sadece \u00e7ok zenginler ve imparatorluk ailesi k\u0131z a\u011fas\u0131 tuttu. 1903’de imparator ailesi 194 k\u0131z a\u011fas\u0131na sahipti. K\u0131z a\u011falar\u0131 sat\u0131n al\u0131nm\u0131yor, hediye olarak veriliyordu.<\/p>\n K\u00f6lelerin 1903’de \u00e7o\u011fu serbest b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131, fakat \u00e7o\u011fu ailenin bir par\u00e7as\u0131 olarak g\u00f6rd\u00fckleri ili\u015fki bi\u00e7imini terk etme yerine servislerine k\u00f6le olarak de\u011fil hizmet\u00e7i olarak devam ettiler. Osmanl\u0131 gelene\u011fi zenginler aras\u0131nda evlerinde hizmet\u00e7i tutarak devam ettirildi. B\u00f6ylece k\u00f6lelik sistemi hizmet\u00e7ilik sistemine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Zenginler evlerinde k\u00f6le yerine hizmet\u00e7i tutmaya ba\u015flad\u0131lar. Kapitalizmin kendini sorumluluktan azad eden “kullan ve at” d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc tarz\u0131n\u0131n egemenli\u011fiyle, sonradan hizmet\u00e7i kap\u0131 d\u0131\u015far\u0131 edildi ve \u00fccretli-g\u00fcn i\u015f\u00e7isi durumuna d\u00fc\u015ft\u00fc. Fakat gene de zengin aileler hem s\u00f6m\u00fcr\u00fc hem de prestij g\u00f6sterisi olarak evlerinde hizmet\u00e7i tutmaya devam ettiler. Bug\u00fcn bu az-zenginler aras\u0131nda temizlik\u00e7i-kad\u0131n ili\u015fkisi bi\u00e7imine d\u00f6nm\u00fc\u015ft\u00fcr: Haftada bir veya iki g\u00fcn parayla tutulan serbest k\u00f6leler pazar\u0131 b\u00fcy\u00fck kentlerde geli\u015fmi\u015ftir. Bu sayede a\u00e7l\u0131\u011fa mahkum edilenlerin baz\u0131lar\u0131 kendilerine ekmek paras\u0131 kazanma olana\u011f\u0131 sa\u011fl\u0131yorlar.<\/p>\n Osmanl\u0131larda 19. Y\u00fczy\u0131la kadar sahiplik-k\u00f6leli\u011fi egemen bi\u00e7imdi. Tanzimat\u2019la ba\u015flayarak geli\u015fen de\u011fi\u015fmeler s\u00fcrecinde k\u00f6lelik ekonomik s\u0131k\u0131nt\u0131lar, imparatorlu\u011fun \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc ve k\u00f6lelerin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k i\u00e7in ayaklan\u0131\u015f\u0131 ve devletin bu ayaklanmalarda k\u00f6le sahiplerini tutup k\u00f6leleri ezme yerine k\u00f6leleri destekleyen yasalar ve fermanlarla h\u0131zla silinip gitmi\u015ftir. E\u011fer Osmanl\u0131 imparatorlu\u011fu Avrupal\u0131 i\u015fgalciler ve dil ve k\u00fclt\u00fcr \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc arayan az\u0131nl\u0131klar\u0131n bo\u011faz\u0131na sar\u0131lan g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u201cdemokratik\u201d devletleri gibi vah\u015fi tutumlar\u0131yla kar\u015f\u0131l\u0131k verseydi, yeni T\u00fcrkiye cumhuriyeti ciddi bir di\u011fer sorunu miras olarak alacakt\u0131.<\/p>\n D\u00fcnya k\u00f6le ticareti Bat\u0131 Afrika\u2019dan G\u00fcney ve kuzey Amerika\u2019ya, ve Kuzey ve Do\u011fu Afrika\u2019dan \u0130sl\u00e2m d\u00fcnyas\u0131na do\u011fru oluyordu. Osmanl\u0131 d\u00fcnyas\u0131na ula\u015f\u0131ncaya kadar k\u00f6lelerin yakalanmas\u0131, ta\u015f\u0131nmas\u0131 surecinde vah\u015filik ve gaddarl\u0131k hakimdi ve hastal\u0131k, yorgunluk, k\u00f6t\u00fc muameleden \u00f6l\u00fcm seviyesi y\u00fcksekti. D\u00fcnya ticaretinin \u00fc\u00e7te birinden yar\u0131ya kadar\u0131 \u0130sl\u00e2m d\u00fcnyas\u0131na y\u00f6nelikti. Osmanl\u0131 imparatorlu\u011fu \u015feriat ve sultan\u0131n kanunlar\u0131yla y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fcyordu. \u015eeriat ki\u015fisel hukuk, vak\u0131f dinsel alanda egemendi. Sultan\u0131n kanunlar\u0131ysa idare, mali, ticari ve ceza kanunlar\u0131n\u0131 belirliyordu. K\u00f6leler ki\u015fisel durumla ilgili oldu\u011fu i\u00e7in \u015feriat prensiplerine g\u00f6re d\u00fczenlenmi\u015fti: Hadislerde k\u00f6lelik durumu ve ili\u015fkileri belirlenmi\u015ftir. K\u00f6le sahipli\u011fi ekonomik g\u00fcce ba\u011fl\u0131d\u0131r. Avrupa ve Amerikalardaki ebedi k\u00f6leli\u011fin aksine Osmanl\u0131larda k\u00f6leler sadece yasal olarak de\u011fil ger\u00e7ek \u00f6zg\u00fcrl\u00fck olanaklar\u0131na sahiptir. E\u011fer sahibi k\u00f6leyi besleyemezse, serbest b\u0131rakmak zorundad\u0131r. Belli bir para kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131, sahibinin \u00f6l\u00fcm\u00fc, ve belli ko\u015fullara ba\u011fl\u0131 s\u00f6z verme gibi nedenlerle k\u00f6le \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne kavu\u015fabilir. E\u011fer mahkeme kesin bir karar veremeyecek durumla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131rsa, karar \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn verilmesi y\u00f6n\u00fcndedir.<\/p>\n G\u00fcney ve Kuzey Amerika\u2019y\u0131 i\u015fgal eden Avrupal\u0131lar kat\u0131 ve insanl\u0131k d\u0131\u015f\u0131 bir \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131kla oran\u0131n \u00f6zg\u00fcr insanlar\u0131n\u0131 esir al\u0131p k\u00f6lele\u015ftirdiler ve kendilerini sadece \u00fcst\u00fcn bir olarak g\u00f6rmeyle kalmay\u0131p \u0131rk\u00e7\u0131 ve \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131\u011fa dayanan d\u00fc\u015fmanca rejimler kurdular ve hala devam etmektedir. Osmanl\u0131 k\u00f6lelik sisteminde k\u00f6leler aras\u0131nda renk, g\u00f6rev ve \u0131rk fark\u0131 ve daha \u00f6nemlisi, k\u00f6lelere kar\u015f\u0131 y\u00f6neltilmi\u015f \u0131rk\u00e7\u0131-d\u00fc\u015fmanl\u0131k ve ezme, yok etme yoktu. Ger\u00e7i beyaz k\u00f6leler, \u00f6zellikle beyaz kad\u0131nlar daha makbuld\u00fc ve evlenme yoluyla \u00fcst tabakalara ula\u015fma olana\u011f\u0131 vard\u0131.<\/p>\n Osmanl\u0131 imparatorlu\u011funda k\u00f6lelerin do\u011fum politikas\u0131yla k\u00f6le \u00e7o\u011faltma prati\u011fi yoktu, k\u00f6lelerin cariye olarak al\u0131nmas\u0131 ve serbest b\u0131rak\u0131lmalar\u0131 nedenleriyle s\u00fcrekli d\u0131\u015far\u0131dan getirilmesi gerekiyordu. \u00d6rne\u011fin, 1840’larda y\u0131lda 10.000 k\u00f6le yasal olarak ithal ediliyordu.<\/p>\n \u0130mparatorlu\u011fun gerilemesi zenginli\u011fin ve zenginlerinde ufalmas\u0131na neden oldu. Bu da k\u00f6le talebini azalmas\u0131yla sonu\u00e7land\u0131. K\u00f6le ticareti tamamiyle Afrika\u2019dan yap\u0131lmaya ba\u015fland\u0131.<\/p>\n K\u00f6le talebinin Anadolu\u2019daki iki merkezi \u0130stanbul ve \u0130zmir\u2019di.<\/p>\n K\u00f6lelerin ticareti kervanlarla ve gemilerle, sonradan da buharl\u0131-gemilerle yap\u0131l\u0131yordu.<\/p>\n 1860’larda i\u015fi i\u00e7in sat\u0131lan Afrikal\u0131 ve beyaz k\u00f6lelerin fiyat\u0131 yirmi ile 30 Lira aras\u0131 de\u011fi\u015fiyordu. Cariyelik i\u00e7in al\u0131nan beyaz k\u00f6lelerin fiyatlar\u0131 20 ile 70 Lira aras\u0131 de\u011fi\u015fiyordu. Beyaz \u00e7ocuklar 30 Lira’ya sat\u0131l\u0131yordu (Toledano,1982).<\/p>\n Siyah k\u00f6leler ev i\u00e7inde kullan\u0131l\u0131yordu. Bunlar Sudan ve Sub-saharadan M\u0131s\u0131r veya Osmanl\u0131-kuzey Afrika yoluyla getiriliyordu. Habe\u015f k\u00f6leler Hicaz ve M\u0131s\u0131r yoluyla getirildiler.<\/p>\n Beyaz k\u00f6leler hem evde hem de askeri ama\u00e7larla kullanmak i\u00e7in Kara denizin Do\u011fu ve bat\u0131 k\u0131y\u0131lar\u0131ndand\u0131.<\/p>\n 18 ve 19. Y\u00fczy\u0131llarda a\u011f\u0131rl\u0131k ev-hizmetinde kullan\u0131lan Afrikal\u0131 kad\u0131nlard\u0131. Bunun yan\u0131nda baz\u0131 \u00c7erkes ve G\u00fcrc\u00fc kad\u0131nlar kullan\u0131l\u0131yordu. \u00c7erkes kad\u0131nlar kentlerdeki \u00fcst-s\u0131n\u0131f haremlerine kadar y\u00fckseldiler. Bug\u00fcn Latin Amerika, Kuzey Amerika ve Avrupa’da k\u00f6lele\u015ftirilmi\u015f \u0131rklara kar\u015f\u0131 en cahil insan bile \u0131rk\u00e7\u0131 bir tutuma sahiptir. T\u00fcrkiye’de \u00c7erkes ve G\u00fcrc\u00fc kad\u0131nlar\u0131n bir zamanlar k\u00f6le oldu\u011funu bile kimse bilmez.<\/p>\n Zenci ve Habe\u015fler \u00e7o\u011fu kez K\u0131z\u0131l Deniz, \u0130ran K\u00f6rfezi, Hint Okyanusunda inci-toplama dalg\u0131\u00e7lar\u0131, k\u00fcrek-\u00e7ekici (forsa) ve seyahat-kay\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fan\u0131 olarak kullan\u0131ld\u0131.<\/p>\n Tar\u0131m k\u00f6leli\u011fi \u00e7ok \u00f6nemsiz bir kapsamdayd\u0131. Bu k\u00f6lelik 1860’lardaki Kafkaslardan gelen \u00c7erkes g\u00f6\u00e7\u00fc sonucu artt\u0131. G\u00f6\u00e7 edenler kendi k\u00f6lelerini getirdiler ve devletin verdi\u011fi topra\u011fa yerle\u015ftiler.<\/p>\n Evcil-k\u00f6lelik, cariye\\odal\u0131k ve ev d\u0131\u015f\u0131nda-\u00e7al\u0131\u015fan k\u00f6lelik yo\u011fundu. Tar\u0131mda kullan\u0131lan k\u00f6lelik Bat\u0131daki gibi geni\u015f toprak sahiplerinin kurdu\u011fu bir sistemden farkl\u0131 olarak k\u00fc\u00e7\u00fck birimler halindeydi.<\/p>\n Osmanl\u0131larda Tanzimat\u2019\u0131n ba\u015flang\u0131\u00e7lar\u0131nda zay\u0131flayan k\u00f6lelik sistemi ve artan direni\u015flerle hem pratikte hem de yasal olarak kalkmamaya ba\u015flad\u0131. K\u00f6leli\u011fin yasal olarak ortadan kalk\u0131\u015f\u0131 ve devletin bu yasalar\u0131 uygulamadaki titizli\u011finde o d\u00f6nemdeki ekonomik krizler, \u0130ngilizlerin liderli\u011findeki k\u00f6leleri azat etme bask\u0131lar\u0131 ve siyasal modernle\u015fme (Tanzimat ve me\u015frutiyet) \u00e7abalar\u0131n\u0131n etkisi b\u00fcy\u00fckt\u00fcr.<\/p>\n 1847’de \u0130stanbul\u2019daki, k\u00f6le pazar\u0131 kald\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n K\u00f6le vergisi 1857 ferman\u0131yla yasakland\u0131. Vergi %9 k\u00f6le fiyat\u0131 ve % 10 har\u00e7 olarak al\u0131n\u0131yordu.<\/p>\n 1855’de \u00c7erkes ve G\u00fcrc\u00fc k\u00f6le ticareti yasakland\u0131.<\/p>\n 1866’da Mand\u0131ra (Edirne) k\u00f6leler ve sahipler \u00e7at\u0131\u015fmaya girdiler. K\u00f6leler \u00f6zg\u00fcrl\u00fck istiyordu. 1874’de \u00c7orlu Tekirda\u011f\u2019da \u00c7erkes k\u00f6leler \u00f6zg\u00fcrl\u00fck i\u00e7in ba\u015fkald\u0131rd\u0131. Sahipler silahlarla kar\u015f\u0131l\u0131k verdi. Edine valisi orduyu g\u00f6nderdi ve sahiplerden silahlar\u0131n\u0131 b\u0131rakmas\u0131n\u0131 istedi. \u00c7erkes k\u00f6lelerine \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve i\u015fledikleri topraklar verildi, b\u00f6ylece yeniden k\u00f6lelik durumuna d\u00fc\u015fmelerinin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ildi.<\/p>\n 1978-79’da Kastamonu\u2019da eski Abaza g\u00f6\u00e7menleri yenileri \u00fczerinde hak iddia ettiler. Ba\u015fkald\u0131r\u0131 oldu, baz\u0131lar\u0131 Kafkasya\u2019ya d\u00f6nmek istedi. Devlet \u015euras\u0131 \u00fclkeye g\u00f6\u00e7 eden herkesin h\u00fcr oldu\u011fu karar\u0131n\u0131 verdi. Bunu Abaza k\u00f6lelerinin Trabzon\u2019da ve Sivas\u2019taki bor\u00e7-k\u00f6leli\u011fi ba\u011f\u0131ndan kurtulma direni\u015fi takip etti. Tekrar \u00f6zg\u00fcr olduklar\u0131 karar\u0131 verildi.<\/p>\n \u0130kinci Abdulhamit \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc verilen k\u00f6lelerin tekrar k\u00f6lelik durumuna d\u00fc\u015fmelerini \u00f6nlemek i\u00e7in askeri bandolarda ve birimlerde (\u00f6zellikle deniz g\u00fcc\u00fcnde) yer verilmesini \u00f6ng\u00f6rd\u00fc.<\/p>\n Osmanl\u0131 imparatorlu\u011funun gerilemesiyle birlikte k\u00f6lelerin azad\u0131 da artt\u0131. Fakat ev i\u015finde \u00e7al\u0131\u015fan ve kendini ailenin bir par\u00e7as\u0131 olarak g\u00f6rme ili\u015fkisinin egemen oldu\u011fu Osmanl\u0131 k\u00f6lelik bi\u00e7iminde serbest b\u0131rak\u0131lan k\u00f6leler gitmeyip arzular\u0131yla ev hizmetinde kalmay\u0131 tercih ettiler. Bunun elbette \u00f6nde gelen nedeni k\u00f6lenin \u00f6n\u00fcndeki alternatiflerin i\u00e7 a\u00e7\u0131c\u0131 olmamas\u0131 ve ayn\u0131 zamanda k\u00f6leli\u011fi s\u0131ras\u0131nda kurulan ba\u011f ve bu alternatifler ve ba\u011fla gelen vurulu\u015ftur. Bu vurulu\u015f sahibine hem ekonomik hem de duygusal ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 ifade eder. Bu t\u00fcr vurgunluk hissini Latin Amerika’da vah\u015fice muamele g\u00f6ren ve s\u00fcrekli gaddarl\u0131kla ezilen yerli-k\u00f6leler aras\u0131nda bulmak olana\u011f\u0131 azd\u0131r: K\u00f6le zincirinin a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda iki b\u00fckl\u00fcm b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ve pozitif duygu geli\u015ftirme olana\u011f\u0131 hunhar ve \u0131rk\u00e7\u0131 ili\u015fki bi\u00e7iminde yoktur. Bu nedenle, e\u011fer bu k\u00f6lenin eline f\u0131rsat ge\u00e7erse hem \u00e7eker gider hem de sahibini bir ka\u015f\u0131k suda bo\u011fmaktan zevk al\u0131r.<\/p>\n Osmanl\u0131larda askeri-k\u00f6leli\u011fin \u00f6zel bir bi\u00e7imi 17. y\u00fczy\u0131la kadar yeni\u00e7eriler sistemiyle y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fcyordu. \u0130mparatorlu\u011fun duraklamas\u0131 ve gerilemesiyle birlikte yeni\u00e7erilik sistemi de geriledi, yozla\u015ft\u0131 ve sonunda ortadan kalkt\u0131. Askeri k\u00f6leli\u011fin yeni\u00e7eriler in ortadan kalkmas\u0131yla ortadan kalkt\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia etmek k\u00f6leli\u011fi \u00e7ok s\u0131n\u0131rl\u0131 bir tan\u0131m i\u00e7inde s\u0131n\u0131rlamakt\u0131r. Yeni\u00e7erilerin gidi\u015fiyle askeri k\u00f6lelik \u00f6nemli bi\u00e7im de\u011fi\u015fimine u\u011frad\u0131. Sonradan zorunlu askeri hizmetin geli\u015fiyle bir bu\u00e7uk y\u0131l ile sava\u015f durumlar\u0131nda on y\u0131l\u0131 ge\u00e7en mecburi-askerlik \u015feklini ald\u0131. B\u00f6ylece Osmanl\u0131 saray\u0131n\u0131 ve kal\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 koruyanlar gavur \u00e7ocuklar\u0131 olma yerine T\u00fcrk \u00e7ocuklar\u0131 oldular.<\/p>\n Yukarda anlatt\u0131\u011f\u0131m k\u00f6lelikte, k\u00f6le k\u00f6leli\u011finin a\u00e7\u0131k\u00e7a fark\u0131ndad\u0131r. K\u00f6lenin toplumsal yap\u0131da ve ili\u015fkilerde konumland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 yer k\u00f6leli\u011fi gizleyen bir karaktere sahip de\u011fildir. Osmanl\u0131 toplum d\u00fczeninde bu a\u00e7\u0131k sahiplik-k\u00f6leli\u011fi yan\u0131nda, Avrupa feodal d\u00fczenindeki k\u00f6yl\u00fclerin durumuna benzerlik g\u00f6steren Osmanl\u0131 feodal ili\u015fkilerinin kendine \u00f6zg\u00fc topra\u011fa ba\u011f\u0131ml\u0131 k\u00f6lelik d\u00fczeni vard\u0131. Ger\u00e7i Osmanl\u0131 d\u00fczeni, \u00f6zellikle duraklama ve gerileme d\u00f6nemi \u00f6ncesine kadar Avrupa k\u00f6yl\u00fcs\u00fcn\u00fcn s\u00f6m\u00fcr\u00fcl\u00fc\u015f\u00fc oran\u0131nda bir ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k ve soygunla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya de\u011fildi, fakat m\u00fclkiyet ili\u015fkileri (sahiplik, kullanma ve vergiler) \u00e7ift\u00e7iyi \u00fcretti\u011fiyle hem kendini hem de devleti ve devletin temsilcisini besleyen ba\u011f\u0131ml\u0131 bir duruma sokmu\u015ftur.<\/p>\n Ger\u00e7ekte Osmanl\u0131 devleti imparatorlu\u011fu topraklar\u0131 80-150 d\u00f6n\u00fcml\u00fck araziye sahip olan \u00f6zel \u00e7ift\u00e7i aileleri ve devlet m\u00fclkiyeti bi\u00e7iminde idare ediliyordu. Devlet m\u00fclkiyetinde olan topraklar Osmanl\u0131 y\u00f6netici s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n eline verilmi\u015fti: Vezirler, beylerbeyleri (eyalet genel valileri) ve sancak beylerine “has” ad\u0131yla nitelenen topraklar verilmi\u015fti. Y\u00f6netici s\u0131n\u0131f\u0131n \u00fcst kademesini olu\u015fturan bu ki\u015filer bu topraklarda oturmazlard\u0131, fakat topra\u011f\u0131 idare eder ve vergi gelirlerini (hara\u00e7lar\u0131) bunlar toplarlard\u0131. \u0130kinci derecedeki memurlar ve eyalet askerleri subaylar\u0131na Zeamet ad\u0131 verilen topraklar verilmi\u015fti. T\u0131marl\u0131 sipahilere ise \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc derecede az geliri olan T\u0131mar topraklar\u0131 verilirdi. T\u0131mar sipahileri toprakta oturmak ve sipahi yeti\u015ftirmekle y\u00fck\u00fcml\u00fcyd\u00fc. Devletin mal\u0131 olan ve miri denilen bu topraklarda bu y\u00f6neticiler topra\u011f\u0131n devlet ad\u0131na sahipleriydi ve devletten para alma yerine bu topraklardan toplanan vergilerle ge\u00e7inirlerdi. B\u00fct\u00fcn bu topraklarda \u00e7al\u0131\u015fan k\u00f6yl\u00fcler ise topra\u011f\u0131n \u0131rsi ve ebedi kirac\u0131-kullan\u0131c\u0131s\u0131yd\u0131lar (\u00c7a\u011flar, 1979). Reaya denilen k\u00f6yl\u00fc kitleleri Osmanl\u0131 ta\u015fra te\u015fkilat\u0131n\u0131n t\u0131mar\\dirlik sisteminin topra\u011fa ba\u011f\u0131ml\u0131 teoride-\u00f6zg\u00fcr, fakat pratikte tutsak, i\u015flemek zorunda oldu\u011fu topra\u011f\u0131 terk edemeyen, k\u00f6y\u00fcn\u00fc terk etme olanaklar\u0131 elinden al\u0131nm\u0131\u015f, terk edebilirse on y\u0131l i\u00e7inde geri getirilmesi yasala\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, reaya olarak do\u011fup reaya olarak \u00f6len, k\u00f6leleriydi. Reaya bak\u0131l\u0131p, korunan kalabal\u0131k anlam\u0131nad\u0131r. Soru:Kim kime, ne i\u00e7in ve nas\u0131l “bak\u0131yor ve kimi kim kimden koruyor? Osmanl\u0131 emperyalizminin i\u015fgal etti\u011fi topraklarda (Haraciye) ya\u015fay\u0131p Harac-\u0131 mukassem ve harac-\u0131 Muvazzaf veren “gavurlar” ve Miri (memleket) topraklar\u0131nda ya\u015fay\u0131p harac-\u0131 mukassem (\u00fcr\u00fcn) ve harac-\u0131 muvazzaf (arazi) veren “M\u00fcsl\u00fcmanlar\u201d kendilerini boyundurulu\u011fa vuranlara kar\u015f\u0131, boyundurulu\u011fa vuranlar taraf\u0131ndan, boyundurulu\u011fa vuranlara boyunduruluk harac\u0131 \u00f6d\u00fcyordu!. Teoride \u00f6zg\u00fcrd\u00fcler, \u00e7\u00fcnk\u00fc topra\u011f\u0131 ekmek ve \u00e7ift\u00e7ilik yapmak zorunlulu\u011fu b\u0131rak\u0131p gitme \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc izniyle ortadan kalk\u0131yordu. \u0130zin de “\u00e7ift bozan” adl\u0131 bir vergi vererek ger\u00e7ekle\u015febilirdi. Osmanl\u0131 dirlik sistemi etken bir bi\u00e7imde Tanzimat\u2019a kadar kald\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, bu \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn kullan\u0131lamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. Kullananlar da ya ba\u015fkald\u0131ranlara kat\u0131l\u0131p “celali” oldular, ya eyalet y\u00f6netimine \u00fccretli-k\u00f6le asker olarak kat\u0131l\u0131p “kap\u0131 halk\u0131” oldular, ya da kentlere gidip i\u015f buldular veya i\u015fsizler aras\u0131na kat\u0131l\u0131p kahvelerde zar att\u0131lar.<\/p>\n Devlet topraklar\u0131nda durum 16. y\u00fczy\u0131lda de\u011fi\u015ferek \u0130ltizam ve zeamet yoluyla vergiler toplanmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r: Yani vergileri toplamak bug\u00fcnk\u00fc “\u00f6zelle\u015ftirmeye” benzer bir \u015fekilde m\u00fcltezim ve emin denilen \u00f6zel te\u015febb\u00fcse (tefecilere) a\u00e7\u0131k art\u0131rmayla veriliyordu. Bunlar da k\u00e2rlar\u0131n\u0131 vergiyi \u00e7o\u011faltarak art\u0131rmak i\u00e7in ellerinden gelen her t\u00fcrl\u00fc dalavereye ba\u015fvuruyorlard\u0131. (Kamu te\u015fkilat\u0131 polis, yanl\u0131\u015f yere park edilmi\u015f araba \u00e7ekme ve \u00e7ekilen yer, \u00f6denen cezalar sistemindeki soygun d\u00fczenini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn, ne demek istedi\u011fimi hemen anlars\u0131n\u0131z ya da Milli parklar\u0131n kullan\u0131ma a\u00e7\u0131k yerlerinin “\u00f6zelle\u015ftirilmesi” bi\u00e7imini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn.) Tanzimat\u2019la t\u0131mar d\u00fczeni kald\u0131r\u0131lmas\u0131yla kullananlar\u0131n miras yoluyla tam m\u00fclkiyetine ge\u00e7me s\u00fcreci (tapulama) ba\u015flad\u0131. Aradan 150 y\u0131l ge\u00e7ti, \u00f6rne\u011fin, Kayserinin B\u00fcnyan il\u00e7esi eski Do\u011fanlar k\u00f6y\u00fcn\u00fcn arazisi kullananlara tapulan\u0131rken, devlet temsilcileri ve \u00f6zel birka\u00e7 ki\u015finin (ve bu arada elbette avukatlar\u0131n) \u00e7\u0131kar\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftiren “kitab\u0131na uydurulmu\u015f” dalavereler d\u00f6nd\u00fcr\u00fcld\u00fc: Bu dalavereler sonucu hazine ve birka\u00e7 zengin \u00e7ift\u00e7i epey topra\u011f\u0131n \u00fcst\u00fcne yatt\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00e7o\u011fu insan\u0131n ya avukata verecek paras\u0131 yok (1994’de her tarla i\u00e7in 5-7 milyon lira), ya orada olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ilgilenmiyor, ya ortak mal oldu\u011fu i\u00e7in “bana ne 5 milyon etmeyecek pay\u0131m i\u00e7in be\u015f milyonu niye \u00f6deyim ki” diye vazge\u00e7iliyor. Tabi haddinden fazla “yanl\u0131\u015fl\u0131klar” (kas\u0131tl\u0131 yanl\u0131\u015fl\u0131klar) yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in elbette mahkemeye verenler de epey var. Bu da hazineye mal edilen mallar\u0131n yeniden sat\u0131\u015f\u0131 yoluyla topraklar\u0131n belli ellerde toplanmas\u0131n\u0131, belli ki\u015filerin ve devletin cebine \u00f6nemli miktarda para girmesini sa\u011fl\u0131yor.<\/p>\n G\u00f6\u00e7ebe a\u015firetler halinde ya\u015fayanlar a\u015firet beyleri\\\u015feyhler taraf\u0131ndan y\u00f6netiliyordu. Bu a\u015firet beyleri ve \u015feyhlerinden, (ve yerle\u015fik toprak a\u011fal\u0131\u011f\u0131ndan) Osmanl\u0131 imparatorlu\u011funun \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcyle a\u015firet toprak sahipli\u011fi geldi ve a\u015firetin k\u00f6yl\u00fcs\u00fc evi ve topra\u011f\u0131yla pratikte \u015feyhin\\a\u011fan\u0131n mal\u0131 oldu. “Topra\u011f\u0131n par\u00e7as\u0131” olma, Tanzimat ve sonras\u0131 “reformlar” ve T\u00fcrkiye Cumhuriyeti d\u00f6neminde ekilen topraklar\u0131n devlet mal\u0131 olmaktan \u00e7\u0131k\u0131p belli ellerde toplanmas\u0131yla, toprak reformlar\u0131 fiyaskolar\u0131ndan ge\u00e7erek, topra\u011f\u0131n sahibi \u201ca\u011fan\u0131n\\\u015feyhin topra\u011f\u0131n\u0131n par\u00e7as\u0131” bi\u00e7imine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n Devletin g\u00fcc\u00fcn\u00fc yitirmesi ve ekonomik durumunun gerilemesiyle birlikte halk\u0131n sahipli\u011finde olan s\u0131n\u0131rl\u0131 topraklar (80-150 d\u00f6n\u00fcm aras\u0131) arazi ve “\u00f6\u015f\u00fcr” denilen “\u00e7ift resmi” vergileriyle vergilendirilmi\u015f topraklar, ayan, e\u015fraf, mutegallibe denilen kimselerin eline ge\u00e7meye ba\u015flam\u0131\u015f ve k\u00f6yl\u00fcler topraklar\u0131ndan olmu\u015ftur. Ayni zamanda, rib\u00e2hor denilen faizciler \u00e7o\u011falm\u0131\u015f ve vergisini \u00f6deyemeyen k\u00f6yl\u00fcn\u00fcn elinden topraklar\u0131n\u0131 alarak b\u00fcy\u00fck \u00e7iftliklerin sahibi olmaya ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. Sonradan bu da topraks\u0131z yerli ve g\u00f6\u00e7ebe tar\u0131m i\u015f\u00e7ilerinin olu\u015fmas\u0131na varm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Anadolu insan\u0131 haks\u0131z vergiler, faizcilik ve bask\u0131lar alt\u0131nda \u00fcretti\u011fini saklamadan levendat, celali ve e\u015fk\u0131yal\u0131k gibi m\u00fccadele ve ba\u015fkald\u0131r\u0131 yollar\u0131n\u0131 se\u00e7mi\u015ftir.<\/p>\n Kent ve kasabalarda, esnaf\u0131n ve t\u00fcccar\u0131n eli alt\u0131nda s\u00f6m\u00fcr\u00fclen \u00fccretli veya kar\u0131n toklu\u011funa \u00e7al\u0131\u015fan i\u015f\u00e7iler\\\u00e7\u0131raklar i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131 olu\u015fturuyordu. Osmanl\u0131larda esnaf loncalar\u0131 yasalarla zorunlu k\u0131l\u0131nm\u0131\u015f k\u00fc\u00e7\u00fck-burjuvazinin birli\u011fiydi. Avrupa\u2019daki sanayile\u015fme ve burjuva sisteminin geli\u015fip ekonomik ve siyasal g\u00fcc\u00fc ele ge\u00e7irmesi, Osmanl\u0131 imparatorlu\u011funun feodal yap\u0131y\u0131 de\u011fi\u015ftiremeyerek gerileyip da\u011f\u0131lmas\u0131, ve Avrupa s\u00f6m\u00fcrgecili\u011finin s\u00fcrekli sald\u0131r\u0131s\u0131 neticesi (\u00f6rne\u011fin 1838 Balta liman\u0131 ticaret anla\u015fmas\u0131yla yabanc\u0131 sermayeye verilen haklar) bu loncalar\u0131n \u00e7o\u011fu b\u00fcy\u00fcme olana\u011f\u0131n\u0131 kaybetmi\u015f ve yok olup kurulan ve kurulup yok olan k\u00fc\u00e7\u00fck at\u00f6lyeler sistemi \u00e7emberi i\u00e7ine girmi\u015flerdir. K\u00fc\u00e7\u00fck esnaf\u0131n bu “kurulu\u015f – ya\u015fama \u00e7abas\u0131 – yok olu\u015f – kurulu\u015f” \u00e7emberi g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de devam etmektedir. Esnaflar\u0131n i\u015fleriyle ilgili alanda tekelle\u015fme olunca (\u00f6rne\u011fin bakkallar\u0131n ve kasaplar\u0131n yerini b\u00fcy\u00fck s\u00fcpermarketlerin almas\u0131 s\u00fcrecinde), yok olma \u00e7o\u011fal\u0131r ve kalanlar da oldu\u011fu yerde sayma m\u00fccadelesi verirler.<\/p>\n \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir t\u00fcr k\u00f6leli\u011fe ge\u00e7elim: Askerlik. Osmanl\u0131 imparatorlu\u011funda, \u00f6zellikle duraklama devriyle ba\u015flayan d\u00f6nem kap\u0131kulu olarak nitelenen askeri g\u00fc\u00e7lerin (yeni\u00e7eri ve sipahilerin) saray politikas\u0131nda kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 da getirdi. Kap\u0131kullar\u0131 bu politikalar\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesi i\u00e7in \u00f6zellikle maa\u015f (ekonomik \u00e7\u0131kar) s\u00f6z konusu edilerek isyana te\u015fvik edildi. Askeri g\u00fcc\u00fcn her isyan tecr\u00fcbesindeki ba\u015far\u0131s\u0131 saray politikas\u0131ndaki etkenliklerini g\u00f6sterdi. Bu da padi\u015fah\u0131n (Gen\u00e7 Osman) ve di\u011fer y\u00f6neticilerin kafalar\u0131n\u0131 kesme istemi ve ger\u00e7ekle\u015ftirilmesine kadar gitti. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc Murat’\u0131n tahttan indirilmesinde \u00f6nemli rol oynad\u0131lar. Ordunun kendi ekonomik \u00e7\u0131karlar\u0131 ard\u0131nda siyaset alan\u0131nda rol oynay\u0131\u015f\u0131 T\u00fcrkiye Cumhuriyetinde de devam etti. Sivil g\u00fc\u00e7lerin ordu \u00fczerinde kontrol ve egemenlik kuramamas\u0131, ordunun istedi\u011fi zaman sivil idareye el atmas\u0131n\u0131 ve y\u00f6netime el koymas\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131rd\u0131. Bug\u00fcn T\u00fcrk siyasal ve ekonomik hayat\u0131nda ordu en \u00f6nde gelen resmi bir \u00e7\u0131kar ve bask\u0131 g\u00fcc\u00fcd\u00fcr. Bu g\u00fcc\u00fcn y\u00f6netici kadrosu alt\u0131ndakiler mecburi-askerlik sistemi i\u00e7ine sokulmu\u015flard\u0131r. Mecburi-askerlik k\u00f6leli\u011finde egemen his (emirlere itaatsizlik nedeniyle kur\u015funa dizilme gibi) me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f cinayet tehdidi ve di\u011fer a\u011f\u0131r cezalar kar\u015f\u0131s\u0131nda duyulan korku ve dolay\u0131s\u0131yla emirleri yerine getirmedir. Ordudan ka\u00e7\u0131\u015f, eski-tutsak k\u00f6lelerin sahiplerinden ka\u00e7\u0131\u015f\u0131ndan \u00e7ok daha k\u00f6t\u00fc sonu\u00e7lar \u00e7\u0131kar\u0131r: Hapis ve mecburi k\u00f6leli\u011fin s\u00fcresinin bitmeyen bir melodiye d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc…<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" İrfan Erdoğan Osmanlı imparatorluğunda kölelik hem kölelik anlayışı, hem köleye karşı davranış hem de kölenin toplumda tuttuğu yer ve geleceği bakımlarında Avrupa ve Latin Amerika’daki kölelik sistemlerinden farklıdır. Osmanlı kölelik sisteminde Lâtin Güney ve Kuzey Amerika’yı istila edenlerin gaddarlıklarını, katliamlarını, insanlık dışı muamelelerini, hayvan gibi görülüp işkence edilmeleri ve öldürülmelerini günlük egemen pratiklerde göremeyiz. Köleler, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_bbp_topic_count":0,"_bbp_reply_count":0,"_bbp_total_topic_count":0,"_bbp_total_reply_count":0,"_bbp_voice_count":0,"_bbp_anonymous_reply_count":0,"_bbp_topic_count_hidden":0,"_bbp_reply_count_hidden":0,"_bbp_forum_subforum_count":0,"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"0","ocean_second_sidebar":"0","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"0","ocean_custom_header_template":"0","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"0","ocean_menu_typo_font_family":"0","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"0","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"off","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-10446","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-arastirma-ana-sayfa","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10446","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=10446"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10446\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":29193,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10446\/revisions\/29193"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=10446"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=10446"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=10446"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}