I.1. Rusya \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun Sonu ve SSCB\u2019nin Kurulmas\u0131<\/strong><\/p>\nXX. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda milliyet\u00e7ilik ak\u0131mlar\u0131n\u0131n g\u00fc\u00e7lenerek milli devletlerin kurulmas\u0131na kadar t\u00fcm d\u00fcnyada hakim olan devlet sistemi \u00e7ok uluslu imparatorluklard\u0131. \u0130mparatorluk d\u00f6neminde devlet y\u00f6netiminde egemen olan fikir devlete hizmet eden uyruklar\u0131n var olmas\u0131yd\u0131. \u0130mparatorluk Rusya\u2019s\u0131nda \u00f6nemli olan \u201cetnik yap\u0131ya ba\u011fl\u0131 olmayan uyrukluk prensibi\u201d idi. Petro\u2019nun nazar\u0131nda \u0130svi\u00e7reli Leford veya \u0130sko\u00e7yal\u0131 Orgon veya Rus Men\u015fikov yada Yahudi \u015eafirov devletin hizmetinde bulunduklar\u0131 s\u00fcrece Rusyal\u0131 idi. Petro olaya tamamen pragmatik olarak yakla\u015f\u0131yordu. Etnik k\u00f6kene ba\u011fl\u0131 kalmadan m\u00fcmk\u00fcn olan en iyi aday\u0131 devlet hizmetine almay\u0131 tercih ediyordu. Moskova B\u00fcy\u00fck Knezi III. \u0130van Novgorad\u2019l\u0131larla sava\u015fa giderken yerine Tatar Murtaza\u2019y\u0131 rahat\u00e7a b\u0131rakabiliyor, bu da Ruslar taraf\u0131ndan normal kar\u015f\u0131lan\u0131yordu.<\/p>\n
Frans\u0131z ihtilalinin ard\u0131ndan t\u00fcm Avrupa\u2019da yay\u0131lan milliyet\u00e7ilik fikirleri Rusya\u2019da da kendini hissettirmeye ba\u015flad\u0131. Bu fikirler halklar aras\u0131nda yay\u0131l\u0131rken 19.yy. boyunca imparatorlukta hakim olan uyrukluk prensibi ve Ortodoks monar\u015finin yerini millet ve milliyet\u00e7ilik fikirleri almaya ba\u015flad\u0131.<\/p>\n
Di\u011fer taraftan bu d\u00f6nemde \u00c7arlar cebri olarak Rusla\u015ft\u0131rma politikalar\u0131 g\u00fctmeye ba\u015flad\u0131lar. Bu politikalar sonucunda Rusya \u201cMilletler zindan\u0131\u201d olarak adland\u0131r\u0131lmaya ba\u015fland\u0131. \u00d6zellikle \u00c7ar III. Aleksandr ve II. Nikola\u2019n\u0131n asimilasyon politikalar\u0131 uygulamas\u0131, T\u00fcrklere, Ukraynal\u0131lara, Polonyal\u0131lara, Finlilere, Yahudilere ve di\u011fer etnik az\u0131nl\u0131klara bu y\u00f6nde bask\u0131lar yapmas\u0131, \u0130mparatorluk halklar\u0131 aras\u0131nda dini ve milli hisleri kuvvetlendirerek imparatorlu\u011fun y\u0131k\u0131lmas\u0131nda \u00f6nemli rol oynayacak olan \u201cmilliyetler meselesini\u201d ortaya \u00e7\u0131kard\u0131.<\/p>\n
IX.yy\u2019\u0131n sonu ve XX.yy\u2019\u0131n ba\u015flar\u0131nda Rusya \u0130mparatorlu\u011fu sava\u015flar\u0131n yan\u0131nda \u00fclke i\u00e7i politik sars\u0131nt\u0131lar ge\u00e7irmeye ba\u015flad\u0131. Kanl\u0131 \u015fekilde bast\u0131r\u0131lan grevler, ayaklanmalar, ihtilaller ve s\u00fcrg\u00fcnlerle beraber Rusya\u2019n\u0131n gelecek y\u00fcz y\u0131l\u0131n\u0131 etkileyecek olaylar\u0131n fikri ve fiili tohumlar\u0131 da ekilmeye ve geli\u015fmeye ba\u015flad\u0131. Bunlardan elbette ki en \u00f6nemlisi Lenin\u2019in \u015fahs\u0131nda Bol\u015feviklerin fikirleri ve faaliyetleri oldu.<\/p>\n
Lenin, Marks’tan ald\u0131\u011f\u0131 fikirleri prati\u011fe aktar\u0131rken milletler aras\u0131 m\u00fccadeleyi milletler \u00fcst\u00fc s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesine \u00e7eviriyordu. Lenin\u2019e g\u00f6re milletler aras\u0131ndaki m\u00fccadele kapitalist emperyalizmin bir oyunuydu. T\u00fcm emek\u00e7ilerin \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 zedeleyen bu oyunu ancak t\u00fcm halklar\u0131n emek\u00e7ileri emperyalistlere kar\u015f\u0131 birle\u015ferek bozabilirlerdi. O g\u00fcnk\u00fc Rus toplumunda b\u00fcy\u00fck kabul g\u00f6ren bu fikirler milletler meselesini \u00e7ok de\u011fi\u015fik bir platforma ta\u015f\u0131yacakt\u0131. Lenin esas m\u00fccadeleyi \u00c7arl\u0131k rejimine kar\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fct\u00fcyordu. \u00c7arl\u0131\u011f\u0131 ortadan kald\u0131rabilmek i\u00e7in m\u00fcmk\u00fcn olan her t\u00fcrl\u00fc birle\u015ftirici hareketi destekliyor, y\u00f6nlendiriyor, k\u0131sacas\u0131 amac\u0131na ula\u015fmak i\u00e7in fevkalade pragmatik davran\u0131yordu.<\/p>\n
Lenin ve lideri oldu\u011fu Bol\u015fevikler bir taraftan \u00c7arl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 m\u00fccadele ederken, di\u011fer taraftan da yeni kurulacak devlet konusunda fikirler ortaya koyuyorlard\u0131.<\/p>\n
Ba\u015flang\u0131\u00e7ta (1895) s\u0131n\u0131fsal bir yakla\u015f\u0131mla \u201cB\u00fct\u00fcn d\u00fcnya proleterleri birle\u015fin!\u201d slogan\u0131yla proleter enternasyonalizmi savunan Lenin ve Bol\u015fevikler, 1900\u2019l\u00fc y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda \u0130mparatorlu\u011fun farkl\u0131 milletleri i\u00e7in k\u0131smi bir \u201ckendi kaderini tayin hakk\u0131\u201dn\u0131 kendilerine temel slogan olarak se\u00e7tiler. Bu d\u00f6nemdeki eserlerinde Lenin, her milletin kendi devletini kurabilmesini ya da hangi devlet i\u00e7erisinde olmak istiyorlarsa, onu serbest\u00e7e se\u00e7ebilmeleri gerekti\u011fini ifade eder ve bu do\u011frultudaki her t\u00fcrl\u00fc faaliyeti desteklemeyi Rusya Sosyal Demokratlar\u0131\u2019na tavsiye eder.<\/p>\n
Se\u00e7ilecek devlet \u015fekli konusunda 1900\u2019l\u00fc y\u0131llarda k\u0131smi bir \u00f6zerklik (avtonomiya) i\u00e7eren merkezi devlet yanl\u0131s\u0131 olan Lenin, federalizmi \u015fiddetle reddediyordu. S.G. \u015eaumyan\u2019a yazd\u0131\u011f\u0131 mektupta (Kas\u0131m 1913) Bol\u015feviklerin federasyon d\u00fc\u015f\u00fcncesinin kar\u015f\u0131s\u0131nda olduklar\u0131n\u0131 ve Rusya i\u00e7in federatif devlet modelinin kabul edilemez oldu\u011funu ifade eder: \u201cDemokratik merkeziyet\u00e7ilik uygun olan alanlarda \u00f6zerkli\u011fi (avtonomiya) kapsamaktad\u0131r. Fakat \u00f6zerklikten farkl\u0131 olarak Rusya i\u00e7in federasyon talebi \u00fclkenin merkeziyet\u00e7ili\u011fi ve ekonomik geli\u015fimi ile \u00e7eli\u015fmektedir\u2026 Biz prensip olarak federasyonun kar\u015f\u0131s\u0131nday\u0131z, \u00e7\u00fcnk\u00fc o ekonomik ili\u015fkileri zay\u0131flatmakla beraber tek devlet i\u00e7in i\u015fe yaramaz bir tiptir\u201d . Lenin\u2019e g\u00f6re \u00f6zerklik, federasyondan farkl\u0131 olarak Rusya\u2019n\u0131n tek, merkezcil-demokratik devlete d\u00f6n\u00fc\u015fmesine engel olmamaktad\u0131r.<\/p>\n
Fakat, 1910\u2019dan sonra Finlandiya, Ukrayna, Kafkas \u00d6tesi, T\u00fcrkistan\u2019\u0131n ulusal h\u00fck\u00fcmetlerinin ve Beyaz Rusya, Ukrayna, Litvanya, Letonya ve Estonya\u2019n\u0131n ulusal burjuvazilerinin talepleri kar\u015f\u0131s\u0131nda Lenin eski g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc de\u011fi\u015ftirip, Rusya i\u00e7in gelecekteki devlet modelinin federatif model olabilece\u011fini kabul etmek zorunda kald\u0131 . Federatif model 1917 Temmuz\u2019unda yap\u0131lan I. B\u00fct\u00fcn Rusya Sovyetleri Kongresi\u2019nde \u201cRusya, \u00f6zg\u00fcr cumhuriyetlerin birli\u011fi olsun\u201c karar\u0131yla hukuki kesinlik kazanm\u0131\u015f oldu.<\/p>\n
Federatif modele yak\u0131nla\u015fma ile beraber Lenin, daha \u00f6nce savundu\u011fu ulusal-k\u00fclt\u00fcrel \u00f6zerklik (natsionalno-kulturnaya avtonomiya) fikrini reaksiyoner bir \u015fekilde reddedip milletler meselesinin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in self-determination prensibinin \u0131srarl\u0131 savunucusu oldu. Lenin\u2019in; \u201cRusya\u2019n\u0131n sosyal-demokratlar\u0131 propagandalar\u0131nda b\u00fct\u00fcn uluslar\u0131n kendi ayr\u0131 devletlerini kurmalar\u0131 ya da i\u00e7erisinde ya\u015famak istedikleri devleti se\u00e7mede \u00f6zg\u00fcr olduklar\u0131 hususlar\u0131nda \u0131srarc\u0131 olmal\u0131d\u0131rlar\u201d s\u00f6zleriyle uluslara ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k vaat ediyordu. Uluslar\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k isteklerine bu derece destek olmak \u00c7arl\u0131\u011f\u0131 yok etme gayretinden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildi. I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda \u00c7arl\u0131k rejiminin zay\u0131flamas\u0131yla g\u00fc\u00e7lenen ulusal ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck m\u00fccadeleleri yap\u0131lacak olan kom\u00fcnist ihtilal i\u00e7in uygun zemin olu\u015fturdu. Ve 1917 \u015eubat\u0131nda ilk ihtilal patlak verir. \u00c7arl\u0131k rejimi yerine, iktidara Sovyetler, komiteler, sendikalar gibi kurumlarla kendini g\u00f6steren, demokratik rejim ya da halk egemenli\u011fi hakim olur ve Ge\u00e7ici h\u00fck\u00fcmet kurulur.<\/p>\n
Fakat 8 ay sonra, Ge\u00e7ici h\u00fck\u00fcmete kar\u015f\u0131 tertipledi\u011fi ayaklanma bast\u0131r\u0131l\u0131p, Finlandiya\u2019ya ka\u00e7an ve daha sonra geri d\u00f6nen Lenin taraf\u0131ndan yap\u0131lan Bol\u015fevik ihtilali (baz\u0131lar\u0131na g\u00f6re h\u00fck\u00fcmet darbesidir) ile Bol\u015fevik parti aristokrasisi iktidar\u0131 eline al\u0131r.<\/p>\n
Rus Ortodoks monar\u015fisinin etnik k\u00f6kene ba\u011fl\u0131 olmayan uyrukluk prensibini sonuna kadar muhafaza edememesi, daha evrensel bir tip olan enternasyonalizm savunucusu Bol\u015fevik-kom\u00fcnist hareketin \u00c7arl\u0131k rejimi kar\u015f\u0131s\u0131nda ba\u015far\u0131 kazanmas\u0131na neden oldu. Bol\u015feviklerin zaferi bir imparatorluktan daha evrensel bir di\u011fer imparatorlu\u011fa (SSCB) ge\u00e7i\u015fi sembolize etti.<\/p>\n
\u0130htilal Rusya \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun yap\u0131s\u0131nda radikal de\u011fi\u015fiklikler meydana getirdi: En ba\u015fta proletarya ile ulusal burjuvazi yer de\u011fi\u015ftirdi. Bol\u015feviklerin iktidara gelmesiyle Rusya i\u00e7inde kuvvetlenme umudunu kaybeden ulusal burjuvazi self-determination slogan\u0131 ile giri\u015filen Rusya\u2019dan ayr\u0131lma hareketlerinin \u00f6nc\u00fcs\u00fc oldu. Bu d\u00f6nemde Rusya (90\u2019l\u0131 y\u0131llarda oldu\u011fu gibi) ard\u0131 ard\u0131na gelen \u201cba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k\u201d ilanlar\u0131 kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131 ve imparatorluk karttan evler gibi da\u011f\u0131lmaya ba\u015flad\u0131 . \u0130htilal\u0131n ard\u0131ndan ilk olarak Ukrayna ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ilan etti (7 Kas\u0131m 1917) ve Ukrayna Halk Cumhuriyeti ad\u0131n\u0131 ald\u0131. Ard\u0131ndan Beyaz Rusya, Finlandiya, Polanya, Tuva, Moldavya, Kuzey Kafkasya, Kafkas \u00f6tesi ve Balt\u0131k cumhuriyetleri ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 ilan ettiler. 1917-1920 y\u0131llar\u0131 aras\u0131ndaki i\u00e7 sava\u015f ve beraberinde getirdi\u011fi sosyal \u00e7alkant\u0131lar Rusya\u2019daki ulusal problemleri iyiden iyiye k\u0131z\u0131\u015ft\u0131rd\u0131. \u0130htilal \u00fclkedeki ulusal hareketleri \u00f6zendirerek merkezka\u00e7 e\u011filimleri g\u00fc\u00e7lendirdi. Fakat i\u00e7 sava\u015f\u0131n kazanan taraf\u0131 olan Bol\u015feviklerin \u00fclkenin b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131nda \u201csava\u015f kom\u00fcnizmi\u201d rejimini uygulamalar\u0131 Ruslar dahil b\u00fct\u00fcn halklar\u0131n ulusal kendi kaderini tayin etme s\u00fcre\u00e7lerini kestirip dondurmu\u015f oldu. Kurulan totaliter rejim bilin\u00e7li olarak denatsionalizasyon ve standartla\u015ft\u0131rma politikalar\u0131n\u0131 uygulamaya koydu.<\/p>\n
\u0130htilalin ard\u0131ndan ideolojik, etnik ve co\u011frafi fakt\u00f6rlerin etkileri hesaba kat\u0131larak merkeze (Rusya Sosyalist Federatif Sovyet Cumhuriyeti RSFSC)\u2019ye ba\u011fl\u0131 \u00f6zerk cumhuriyetler kuruldu ve stat\u00fcleri 1918 RSFSC Anayasas\u0131\u2019yla hukuki kesinlik kazand\u0131. Rusya Federasyonu\u2019nun kurulmas\u0131ndaki temel hedef \u201cmilliyet meselesi\u201dni devlet eliyle \u00e7\u00f6zmek idi. Bu nedenle d\u00fcnya tarihinde ilk olarak ulusal temele dayal\u0131 federasyonlar kuruldu: RSFSC, SSCB ve Kafkas \u00d6tesi Federasyonu. Takip eden be\u015f y\u0131l sonunda (1917-1922) par\u00e7alanm\u0131\u015f Rus \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nu daha geni\u015f bir co\u011frafyada tekrar canland\u0131racak olan Sovyetler Birli\u011fi kurulur (30 Aral\u0131k 1922). B\u00f6ylece kendisi de bir federasyon olan RSFSC ayn\u0131 zamanda 15 birlik cumhuriyetinden olu\u015fan bir ba\u015fka federasyonun (SSCB\u2019nin) \u00fcyesi olur (1922-1991).<\/p>\n
SSCB da\u011f\u0131lana kadar RSFSC i\u00e7erisinde idari-b\u00f6lgesel taksimata ba\u011fl\u0131 olarak 6 kray , 49 oblast , 2 cumhuriyet de\u011ferinde \u015fehir (Moskova ve S. Petersburg), ulusal temele dayal\u0131 16 \u00f6zerk cumhuriyet, 5 \u00f6zerk oblast ve 10 \u00f6zerk okrug bulunuyordu. 1990\u2019a kadar devam eden 70 y\u0131ll\u0131k s\u00fcre i\u00e7erisinde SSCB hukuki olarak konfederasyona ait \u00f6zellikler ta\u015f\u0131yan (ki bu cumhuriyetlerin SSCB\u2019den ayr\u0131lma haklar\u0131 vard\u0131) federasyon olsa da uygulamada Kom\u00fcnist Parti taraf\u0131ndan kontrol edilen a\u015f\u0131r\u0131 merkezi-b\u00fcrokratik yap\u0131s\u0131yla \u00fcniter devlet g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc vermi\u015ftir.<\/p>\n
1990\u2019a kadar ge\u00e7en 70 y\u0131ll\u0131k s\u00fcrede Rusya topraklar\u0131 \u00fczerinde ulusal hareketler ve bunlar\u0131 organize edebilecek milliyet\u00e7i kurulu\u015flar ya\u015fam \u015fans\u0131 bulamad\u0131lar, fakat bu, milliyet\u00e7ili\u011fin tamamen \u00fcstesinden gelindi\u011fi anlam\u0131na gelmez. Zira, resmi ideolojiden farkl\u0131 her t\u00fcrl\u00fc fikrin ve farkl\u0131 olu\u015fumun \u015fiddetle bast\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 Stalin iktidar\u0131 d\u00f6neminde bile Sovyet cumhuriyetleri ve di\u011fer \u00f6zerk birimlerde kom\u00fcnizm frazyolojisi ile kamufle edilmi\u015f milliyet\u00e7i ak\u0131mlar gizlice faaliyet imkan\u0131 bulabiliyorlard\u0131. Geli\u015fen s\u00fcre\u00e7 i\u00e7erisinde Sovyetler Birli\u011fi halklar\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fteki mutlu birliktelikleri milliyet\u00e7i sloganlar\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131kta oldu\u011fu protesto g\u00f6sterileri ve mitinglerle sars\u0131lmaya ba\u015flad\u0131. Bu eylemlerde Estonya ve Litvanyal\u0131lar ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k, K\u0131r\u0131m Tatarlar\u0131, \u0130ngu\u015flar, Mesket T\u00fcrkleri ve Almanlar ulusal \u00f6zerklik, G\u00fcrc\u00fcler, Abhazlar ve Ukraynal\u0131lar ulusal k\u00fclt\u00fcr ve dillerinin korunmas\u0131, Kazaklar, Estonyal\u0131lar ve Abhazlar yerel olmayan halklar taraf\u0131ndan s\u00f6m\u00fcr\u00fclmeye son verilmesini ve nihayet Almanlar yurt d\u0131\u015f\u0131na serbest\u00e7e \u00e7\u0131kabilme hakk\u0131 istiyorlard\u0131. \u00dclke geneline da\u011f\u0131lan eylemler sonun ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131n ilk i\u015faret\u00e7ileri oldular.<\/p>\n
I.2. Sovyetler Birli\u011fi\u2019nin Y\u0131k\u0131lmas\u0131 ve Milliyet\u00e7ili\u011fin Canlanmas\u0131<\/strong><\/p>\nMihayl Gorba\u00e7ov\u2019un 1985\u2019te Kom\u00fcnist Parti Genel Sekreterli\u011fi g\u00f6revine gelmesiyle ba\u015flayan SSCB\u2019nin da\u011f\u0131lma s\u00fcrecini iki k\u0131sma ay\u0131r\u0131p incelemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr: \u201cPerestroyka\u201d ve \u201cglasnost\u201d d\u00f6nemi ile 1990 sonras\u0131 federal birimlerin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131 ilan ettikleri d\u00f6nem: \u201cParad suverinitetof-Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar ge\u00e7idi\u201d.\u00a0<\/strong><\/p>\nA.1985-1990 \u201cPerestroyka\u201d ve \u201cGlasnost\u201d D\u00f6nemi<\/strong><\/p>\n1980\u2019li y\u0131llar\u0131n ortalar\u0131na gelindi\u011finde sosyalist rejiminin reformlar yap\u0131lmadan daha fazla devam etmesinin m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zler \u00f6n\u00fcndeydi. Yeniden yap\u0131lanma ve a\u00e7\u0131kl\u0131k politikalar\u0131n\u0131n ortaya konuldu\u011fu bu d\u00f6nemde demokratikle\u015fme r\u00fczgarlar\u0131 t\u00fcm Sovyet cumhuriyetlerinde esmeye ba\u015flad\u0131. Bununla beraber demokratikle\u015fme s\u00fcreci ve \u201ckendi kaderini tayin hakk\u0131\u201d gibi fakt\u00f6rler milliyet\u00e7i hareketlerin g\u00fc\u00e7lenmesini netice veriyordu. \u201cMilliyet\u00e7ilik\u201d ise , federal yap\u0131l\u0131 devletlerde federal merkeze kar\u015f\u0131 m\u00fccadeleye rahatl\u0131kla y\u00f6nlendirilebilecek bir ideolojidir. \u0130\u015fte bu d\u00f6nemde milliyet\u00e7i niteli\u011fi a\u011f\u0131r basan ayr\u0131l\u0131k\u00e7\u0131 hareketlerin artmas\u0131 SSCB ve RSFSC\u2019nin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc tehdit eden en \u00f6nemli unsur oldu.<\/p>\n
Demokratikle\u015fme ve \u201cPerestroyka\u201d (yeniden yap\u0131lanma) d\u00f6neminde XX.yy. ba\u015f\u0131nda ya\u015fanan \u0130mparatorlu\u011fun y\u0131k\u0131l\u0131\u015f senaryosu bir \u00e7ok y\u00f6n\u00fcyle tekrarlan\u0131yordu.<\/p>\n
Ekonominin temeli kamu m\u00fclkiyeti prensibine dayanan Sovyet sisteminde ekonomik zenginliklerin payla\u015f\u0131lmas\u0131 etnik guruplar aras\u0131nda bir rekabete neden olmuyordu ve ekonomik \u00e7\u0131karlar\u0131n motive etti\u011fi milliyet\u00e7i hareketler g\u00f6r\u00fclm\u00fcyordu. Fakat 80\u2019li y\u0131llar\u0131n sonu ve 90\u2019l\u0131 y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan derin sosyo-ekonomik ve politik kriz ve \u00fclke zenginliklerinin payla\u015f\u0131m\u0131 meselesi Sovyet uluslar\u0131 aras\u0131ndaki anla\u015fmazl\u0131klar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 h\u0131zland\u0131rd\u0131. Glasnost (a\u00e7\u0131kl\u0131k) ve perestroykayla gelen demokratikle\u015fme, ideolojik ve politik alanlarda totaliter kom\u00fcnizmden vazge\u00e7ilmesi partinin monopolc\u00fc ve bask\u0131c\u0131 hegemonyas\u0131n\u0131 ortadan kalmas\u0131n\u0131 netice verdi. Bu geli\u015fme ise Sovyet devlet mekanizmas\u0131n\u0131 i\u015flemez hale getirdi.<\/p>\n
Glasnost (a\u00e7\u0131kl\u0131k) politikalar\u0131n\u0131n uygulanmas\u0131 ve Kom\u00fcnist Parti taraf\u0131ndan uygulanan kat\u0131 sans\u00fcr\u00fcn zay\u0131flamas\u0131 Sovyet halklar\u0131na kendi ulusal \u00e7\u0131karlar\u0131 ve hedeflerini a\u00e7\u0131ktan dile getirme imkan\u0131 verdi. B\u00f6ylece cumhuriyetlerde g\u00fc\u00e7lenen ulusal elit (parti te\u015fkilat\u0131 \u00fcyeleri, fabrika m\u00fcd\u00fcrleri, tan\u0131nm\u0131\u015f akademisyenler…) \u00e7ok k\u0131sa zamanda milliyet\u00e7i ideoloji olu\u015fturarak bunlar\u0131 kendi halklar\u0131na kabul ettirmeyi ba\u015fard\u0131lar.
\nBu d\u00f6nemde Moskova\u2019n\u0131n milliyetler meselesi konusunda ba\u015far\u0131s\u0131z politikalar izledi\u011fi dikkati \u00e7ekmektedir. Rus olmayan unsurlar\u0131n ulusal sorunlar\u0131na ilgi g\u00f6steren Hru\u015f\u00e7ev ve Brejnev\u2019in aksine Gorba\u00e7ov milliyet meselelerine kar\u015f\u0131 duyars\u0131z kalm\u0131\u015ft\u0131r. Ekonomiyi modernize etmek ve Sovyet toplumunu de\u011fi\u015ftirmek h\u0131rs\u0131yla yan\u0131p tutu\u015fan ve milliyet sorunlar\u0131n\u0131 \u00e7a\u011fd\u0131\u015f\u0131 kabul eden Kom\u00fcnist Parti Merkez Komitesi Genel Sekreteri ve ayn\u0131 zamanda SSCB Ba\u015fkan\u0131 olan Gorba\u00e7ov milliyet\u00e7i hareketlerle m\u00fccadele i\u00e7in ne parti kanal\u0131yla, ne de devlet kanal\u0131yla hi\u00e7 bir \u00f6nlem almad\u0131.<\/p>\n
Balt\u0131k cumhuriyetlerinde (Estonya, Letonya, Litvanya) 1988\u2019de kurulan halk cepheleri perestroykaya taraftar olup, 1989\u2019dan itibaren Sovyet aleyhtar\u0131 olan ayr\u0131l\u0131k\u00e7\u0131 hareketler organize etmeye ba\u015flad\u0131lar. Ekonomik ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k iste\u011fiyle ba\u015flayan eylemler Litvanya, Estonya ve Letonya\u2019n\u0131n SSCB\u2019ye ba\u011fl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n hukuki bir temeli olmad\u0131\u011f\u0131 iddialar\u0131yla ayr\u0131 bir ivme kazanm\u0131\u015f oldu. Balt\u0131k cumhuriyetlerinin ard\u0131ndan Kafkasya ve Orta Asya\u2019y\u0131 da i\u00e7ine alan geni\u015f b\u00f6lgede milliyet\u00e7i hareketler ve etnik \u00e7at\u0131\u015fmalar ba\u015f g\u00f6sterdi.<\/p>\n
Azerbaycan ve Ermenistan aras\u0131nda Azerbaycan\u2019a ba\u011fl\u0131 Da\u011fl\u0131k Karaba\u011f \u00d6zerk Cumhuriyeti y\u00fcz\u00fcnden sava\u015f ba\u015flad\u0131. G\u00fcrcistan kendi s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde olan iki az\u0131nl\u0131k halka kar\u015f\u0131; \u00f6nce Osetyal\u0131lar’a (G\u00fcney Osetya \u00d6zerk Eyaleti), sonra Abhazlar’a (Abhazya \u00d6zerk Cumhuriyeti) sava\u015f a\u00e7t\u0131. Birka\u00e7 ay devam eden \u015fiddetli sava\u015f, G\u00fcrc\u00fc ordusunun say\u0131 olarak \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne ra\u011fmen Abhazlar\u0131n galibiyeti ile sonu\u00e7land\u0131 ve G\u00fcrc\u00fc ordusu Abhazya topraklar\u0131ndan \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131. Abhazlar\u0131n galibiyetinde bir\u00e7ok Kuzey Kafkasya halk\u0131n\u0131n Abhazlar\u0131n yan\u0131nda yer almalar\u0131 \u00f6nemli rol oynad\u0131.<\/p>\n
Cumhuriyetlerde bu al\u0131\u015f\u0131lmad\u0131k hareketler devam ederken, 1990 y\u0131l\u0131nda Rusya Sosyalist Federatif Cumhuriyeti (RSFSC) Ukrayna, Kazakistan, Beyaz Rusya, Moldova ve Letonya ile ba\u011f\u0131ms\u0131zla\u015fmay\u0131 \u00f6zendirici ikili anla\u015fmalar imzalad\u0131. Bu anla\u015fmalar ekonomik bir mana ifade etmese de cumhuriyetlerin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 deklare eden ilk hukuki belgeler olmalar\u0131 y\u00f6n\u00fcyle \u00f6nemlidirler.<\/p>\n
Bir b\u00fct\u00fcn olarak Sovyetler Birli\u011fi bu geli\u015fmeleri ya\u015farken RSFC I. Halk Milletvekilleri Kongresi 12 Haziran 1990\u2019da RSFC\u2019nin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ilan eden \u201cBa\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k Deklarasyonu\u201d kabul etti. Deklarasyonla SSCB ulusal servetinin taksimi ve cumhuriyet kanunlar\u0131n\u0131n SSCB kanunlar\u0131na \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc kabul edilerek yeni duruma g\u00f6re kanunlar de\u011fi\u015ftirildi. SSCB\u2019nin art\u0131k ortadan kalkt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren ilk hukuki metin b\u00f6ylece ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f oldu.<\/p>\n
RSFC \u201cBa\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k Deklarasyonu\u201dnun \u00f6zendirmesiyle birlik cumhuriyetleri ve \u00f6zerk cumhuriyetler Sovyet devlet modelini reddedip -etnik temele dayal\u0131- ba\u011f\u0131ms\u0131z devlet kurduklar\u0131n\u0131 deklarasyonlarla ilan ederek kendi hukuki d\u00fczenlemelerini yapt\u0131lar. Burada dikkat \u00e7eken bir husus, b\u00fct\u00fcn \u00f6nemli ayr\u0131l\u0131k\u00e7\u0131 hareketlerin faaliyet ve programlar\u0131n\u0131n analizinin, kom\u00fcnizme kar\u015f\u0131 sunulan \u201cDemokrasi, milliyet\u00e7ilik ve \u0130slamizm’in asl\u0131nda yerel parti-devlet elitinin devlet iktidar\u0131n\u0131 ve m\u00fclkiyetini taksimde kulland\u0131klar\u0131 ideolojik maske\u201c oldu\u011funu g\u00f6stermesidir. Bu d\u00f6nemde ayr\u0131ca SSCB\u2019nin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n devam\u0131 i\u00e7in farkl\u0131 model tart\u0131\u015fmalar\u0131 g\u00fcndeme geldi. SSCB yerine \u201cSodrujestva (topluluk)\u201d, \u201cSoob\u015festva (topluluk)\u201d vb. isimleriyle konfederasyon kurulmas\u0131 \u00f6nerilmi\u015fse de, Aral\u0131k 1990\u2019da yap\u0131lan IV. SSCB Halk Milletvekilleri Kongresi, federal devlet yap\u0131s\u0131n\u0131n ayn\u0131 isimle (SSCB) korunmas\u0131na karar verdi.<\/p>\n
Ard\u0131ndan SSCB\u2019nin yeniden \u015fekillenmesi i\u00e7in 1989\u2019dan beri \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan yeni \u201cBirlik Anla\u015fmas\u0131\u201d haz\u0131rl\u0131klar\u0131na h\u0131z verildi. Bu anla\u015fma ile SSCB\u2019nin isminde de\u011fi\u015fiklik yap\u0131larak \u201csosyalist\u201d kelimesi yerin \u201cba\u011f\u0131ms\u0131z\u201d kelimesi yaz\u0131lmas\u0131 \u00f6neriliyor, ayr\u0131ca cumhuriyetlere daha fazla hak tan\u0131n\u0131yordu. Fakat 1985\u2019te perestroyka politikalar\u0131na destek vermesi i\u00e7in Gorba\u00e7ov taraf\u0131ndan Moskova Kom\u00fcnist Parti Birinci Sekreterli\u011fi\u2019ne getirilen, 1990\u2019da da RSFSC\u2019nin ba\u015f\u0131na ge\u00e7en, 1991 haziran se\u00e7imlerinde ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kuvvetlendiren (se\u00e7imle gelen ilk lider) Boris Niyolayevi\u00e7 Yeltsin ve onun \u00e7evresinde toplanan Radikallere verilen bu tavizler tatmin etmedi. Ve nihayet,yanl\u0131\u015f uygulanan perestroyka politikalar\u0131n\u0131n \u00fclkeyi iflasa s\u00fcr\u00fckledi\u011fi, \u00fclkede korku ve sefaletin hakim oldu\u011fu, ekstremist g\u00fc\u00e7lerin demokratl\u0131k k\u0131l\u0131f\u0131yla iktidar\u0131 ele ge\u00e7irip SSCB\u2019yi y\u0131k\u0131ma g\u00f6t\u00fcrd\u00fckleri gerek\u00e7eleriyle 19-21 A\u011fustos 1991\u2019de radikaller Gorba\u00e7ov y\u00f6netimine kar\u015f\u0131 darbe giri\u015fiminde bulundular. Fakat, Yeltsin fakt\u00f6r\u00fc darbecilerin plan\u0131n\u0131 bozdu. 20 A\u011fustos\u2019ta Yeltsin ve etraf\u0131ndakiler H\u00fck\u00fcmet binas\u0131n\u0131 darbecilerden temizleyerek Rusya\u2019daki hadiseleri kontrol alt\u0131na almay\u0131 ba\u015fard\u0131lar ve Gorba\u00e7ov\u2019un SSCB\u2019nin kanuni Ba\u015fkan\u0131 oldu\u011funu deklare ettiler.<\/p>\n
24 A\u011fustos\u2019ta Gorba\u00e7ov, Yeltsin ve Radikaller taraf\u0131ndan sunulan \u00fcltimatomlar\u0131 kabul ederek Birlik Bakanlar Kurulunu da\u011f\u0131tt\u0131, Kom\u00fcnist Parti Genel Sekreterli\u011fi\u2019nden istifa etti. Kom\u00fcnist Parti Merkez Komitesi de kendini fesh etti\u011fini ilan etti. Sonu\u00e7ta sadece kom\u00fcnist rejim de\u011fil SSCB\u2019nin \u00e7imentosu olan parti-devlet yap\u0131s\u0131 y\u0131k\u0131lm\u0131\u015f oldu.<\/p>\n
A\u011fustos\u2019ta Moskova\u2019da ya\u015fan\u0131lan olaylar cumhuriyetler aras\u0131nda \u201cBirlik Anla\u015fmas\u0131\u201d imzalanmas\u0131 imkan\u0131n\u0131 da ortadan kald\u0131rarak cumhuriyetlerin Birlikten ayr\u0131lma s\u00fcre\u00e7lerini h\u0131zland\u0131rm\u0131\u015f oldu. Cumhuriyet y\u00f6netimleri yap\u0131lan darbeyi ya k\u0131nad\u0131lar, ya da darbecileri me\u015fru saymad\u0131lar. Sadece Orta Asya cumhuriyetleri ve Azerbaycan resmi olmasa da yeni Moskova y\u00f6netiminin me\u015frulu\u011funu kabul etti.<\/p>\n
Bu \u015fartlarda Sovyet Birli\u011finin daha fazla devam edemeyece\u011fini g\u00f6ren Birlik cumhuriyetlerinin y\u00f6neticileri, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011fa veya daha \u00f6zerk bir cumhuriyete ge\u00e7i\u015fin en kans\u0131z bir \u015fekilde, Rus\u00e7a ifadesi ile \u201ctsivilizovann\u0131y razvod\u201d (medeni bo\u015fanman\u0131n), ger\u00e7ekle\u015ftirilmesini istiyorlard\u0131. Bu ama\u00e7la Rusya, Ukrayna ve Beyaz Rusya Ba\u015fkanlar\u0131 8 Aral\u0131k 1991 tarihinde Minsk\u2019te toplanarak SSCB\u2019nin art\u0131k son buldu\u011funu a\u00e7\u0131klad\u0131lar.<\/p>\n
SSCB\u2019nin y\u0131k\u0131lmas\u0131yla on be\u015f yeni ba\u011f\u0131ms\u0131z devlet ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Rusya Federasyonu hari\u00e7 di\u011fer on d\u00f6rd\u00fc ba\u011f\u0131ms\u0131z ulus-devlet olduklar\u0131n\u0131 ilan ettiler. Fakat sakin ge\u00e7en k\u0131sa bir s\u00fcrenin ard\u0131ndan baz\u0131 cumhuriyetlerde halklar aras\u0131 ihtilaf ve \u00e7at\u0131\u015fmalar tekrar \u015fiddetlendi . Minsk deklarasyonu sonucunda Birli\u011fi olu\u015fturan en \u00f6nemli hukuki d\u00fczenleme olan 1976 Sovyet Anayasas\u0131 da de facto ve de jure olarak y\u00fcr\u00fcrl\u00fckten kalk\u0131nca federasyonu olu\u015fturan federe cumhuriyetler aras\u0131ndaki ba\u011f\u0131 sa\u011flayan hukuki d\u00fczen de son bulmu\u015f oldu.<\/p>\n
B.1990 Sonras\u0131 D\u00f6nem:\u00a0<\/strong><\/p>\n\u00d6zerk Cumhuriyetlerin Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 \u0130lanlar\u0131 Ya da Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar Ge\u00e7idi 17 milyon km\u00b2 topra\u011fa ve 147 milyonluk n\u00fcfusa sahip \u00e7ok uluslu bir federasyon olan Rusya, 12 Haziran 1990\u2019da ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ilan edip Sovyetler Birli\u011fi\u2019nden ayr\u0131l\u0131nca, Sovyetlerin kaderini ya\u015famamak ve etnopolitik ayr\u0131\u015fma s\u00fcrecini en az kay\u0131pla a\u015fmak i\u00e7in \u00e7ok \u00e7aba sarf etti. Konuyla ilgili olarak Ba\u015fkan B. Yeltsin taraf\u0131ndan 1994 \u015fubat ay\u0131nda Federal Meclise g\u00f6nderilen y\u0131ll\u0131k mesajda \u015fu ger\u00e7e\u011fin alt\u0131 \u00e7izilmektedir; \u201c Rusya Federasyonu\u2019nun devlet yap\u0131s\u0131n\u0131n temelini olu\u015fturan birbirine \u00e7eli\u015fik iki prensipten (etnik fakt\u00f6r\u00fcn belirleyici oldu\u011fu ulusal-b\u00f6lgesel yap\u0131 ve ekonomik, co\u011frafi ve tarihi fakt\u00f6rlerin belirleyici oldu\u011fu idari-b\u00f6lgesel yap\u0131 prensipleri) kaynaklanan ulusal problemlerin \u00e7oklu\u011fu Rusya\u2019n\u0131n g\u00fc\u00e7lenmesini engellemektedir. Bug\u00fcn, ne zaman devletin fonksiyon ve yetkilerinin federal ve federe birimler aras\u0131nda yeniden da\u011f\u0131t\u0131lmas\u0131 g\u00fcndeme gelse bu problemler net olarak g\u00f6r\u00fclmektedir \u201d. Anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere \u201csosyalist federalizm\u201d modelinin onlarca y\u0131ll\u0131k geli\u015fim s\u00fcreci i\u00e7erisinde ulusal gerilimleri artt\u0131ran ve devletin g\u00fcvenli\u011fini tehdit eden sebepler asl\u0131nda devletin kendi \u00f6z yap\u0131s\u0131ndaki bu \u00e7eli\u015fkiden kaynaklanmaktad\u0131r.<\/p>\n
90\u2019l\u0131 y\u0131lardaki etnopolitik ayr\u0131\u015fma s\u00fcreci \u00e7a\u011fda\u015f ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara g\u00f6re \u00fc\u00e7 etapta ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir :<\/p>\n
Birinci safha: 1990 bahar\u0131ndan 1992 bahar\u0131na kadar olan s\u00fcre.<\/strong><\/p>\nGorba\u00e7ov ve Yeltsin aras\u0131ndaki iktidar m\u00fccadelesi birinci safhaya karakteristik \u00f6zelli\u011fini vermektedir. Bu m\u00fccadelede g\u00f6ze \u00e7arpan en \u00f6nemli nokta iki taraf\u0131n da federe birimlere bir k\u0131s\u0131m tavizler vererek onlar\u0131n desteklerini almaya \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131d\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7te 1989\u2019\u0131n ortalar\u0131ndan itibaren Gorba\u00e7ov, Yeltsin\u2019in etraf\u0131nda toplanan politik g\u00fcc\u00fc k\u0131rma amac\u0131yla \u00f6zerk b\u00f6lgelere politik stat\u00fclerinin y\u00fckseltilmesini teklif edecektir. Ama\u00e7 yeni bir g\u00fc\u00e7 merkezi haline gelmeye ba\u015flayan Rusya Sosyalist Federasyonu\u2019ndan SSCB\u2019ye ba\u011fl\u0131 cumhuriyet ve eyaletleri uzakla\u015ft\u0131rmakt\u0131r. Bu do\u011frultuda SSCB Y\u00fcksek Meclisi 26 Nisan 1990 y\u0131l\u0131nda SSCB\u2019yi olu\u015fturan birlik cumhuriyetleriyle cumhuriyetler i\u00e7erisinde yer alan \u00f6zerk cumhuriyetlere e\u015fit hukuki stat\u00fc veren \u201cSSCB ile Federe Birimler Aras\u0131nda Yetkilerin Belirlenmesi Hakk\u0131nda\u201d kanunu kabul etti.<\/p>\n
Bu geli\u015fme RSFBC Ba\u015fkan\u0131 Boris Yeltsin\u2019i bir ileri hamle yapmaya mecbur b\u0131rakt\u0131 ve 1990 A\u011fustos\u2019unda \u00f6zerk birimlerin t\u00fcm\u00fcne \u201cne kadar hazmedebilecekseniz, o kadar \u00f6zerklik al\u0131n” \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131nda bulundu. \u00c7a\u011fr\u0131n\u0131n ard\u0131ndan Rusya Sosyalist Federasyonu\u2019nundaki b\u00fct\u00fcn \u00f6zerk cumhuriyetler ve \u00f6zerk oblastlar (yahudi \u00f6zerk oblast\u0131 hari\u00e7) \u00f6zerk stat\u00fclerini reddederek ba\u011f\u0131ms\u0131z birer cumhuriyet olduklar\u0131n\u0131 ilan ettiler. Tataristan ve \u00c7e\u00e7en-\u0130ngu\u015f cumhuriyetleri bu s\u00fcreyi suskunlukla ge\u00e7irirken, istisnas\u0131z b\u00fct\u00fcn cumhuriyetler kendi istekleriyle SSCB\u2019den ve RSFSC\u2019den farkl\u0131 bir yap\u0131da kurulacak yeni devlet i\u00e7in \u201ckurucu birlik anla\u015fmas\u0131\u201dn\u0131n \u00fcyeleri olma isteklerini dile getirdiler. Ge\u00e7mi\u015fteki t\u00fcm \u00f6zerk cumhuriyetlerle \u201cBa\u011f\u0131ms\u0131z Devletler Birli\u011fi (BDB)\u201d kurulmas\u0131 anla\u015fmas\u0131n\u0131n imzalanmas\u0131yla bu s\u00fcrecin sona erdirilebilmesi, Rusya Federasyonu\u2019nun da\u011f\u0131lma tehlikesini \u00f6nleyebilecek tek yol gibi g\u00f6r\u00fcnmekteydi .<\/p>\n
B\u00f6yle bir ortamda B. Yeltsin\u2019in RSFC Halk Milletvekilleri 1. Kongresi\u2019nde, en az\u0131ndan RSFSC\u2019nin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc garantiye almak i\u00e7in, SSCB y\u00f6netiminin \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 \u201cBirlik Anla\u015fmas\u0131\u201dna alternatif olarak \u201cFederal Anla\u015fma\u201d fikrini ileri s\u00fcrd\u00fc . Yukar\u0131da de\u011findi\u011fimiz 1991 A\u011fustos darbesi, ard\u0131ndan SSCB\u2019nin da\u011f\u0131lmas\u0131 ile \u201cBirlik Anla\u015fmas\u0131\u201d da haz\u0131rl\u0131klar\u0131 da tarihe kar\u0131\u015f\u0131nca \u201cFederal Anla\u015fma\u201d ayr\u0131 bir \u00f6nem kazand\u0131.<\/p>\n
RSFC\u2019nin yasama ve y\u00fcr\u00fctme organlar\u0131 SSCB\u2019n\u0131n ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz sonunu hissettikleri andan itibaren \u201cFederal Anla\u015fma\u201d n\u0131n haz\u0131rl\u0131k s\u00fcrecini k\u0131saltmaya ba\u015flad\u0131lar.<\/p>\n
6 Aral\u0131k 1991 y\u0131l\u0131nda Ba\u015fkan ve Rusya Y\u00fcksek Meclis Ba\u015fkan\u0131\u2019n\u0131n ortak karar\u0131yla (rasparijeniye) federal ve federe yetkilerin belirlenmesi konusunda \u00e7al\u0131\u015fmak \u00fczere yeni \u00e7al\u0131\u015fma gurubu kuruldu .<\/p>\n
Bu \u00e7al\u0131\u015fma gurubu Aral\u0131k ay\u0131n\u0131n ortalar\u0131na do\u011fru federal anla\u015fma imzalanmas\u0131 yerine, \u00f6nce yetkilerin belirlenmesi hakk\u0131nda kanun \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131n\u0131, ard\u0131ndan 20 Ocak 1992\u2019de de yetkilerin belirlenmesi ile ilgili s\u00f6zle\u015fme imzalanmas\u0131n\u0131 teklif etti .<\/p>\n
Moskova\u2019da \u201cBirlik Anla\u015fmas\u0131\u201d, \u201cFederal Anla\u015fma\u201d haz\u0131rl\u0131klar\u0131 ve se\u00e7ilecek devlet modeli tart\u0131\u015fmalar\u0131 devam ederken cumhuriyetlerde etnopolitik elitin ate\u015flemesiyle \u201corman yang\u0131n\u0131\u201d h\u0131z\u0131yla yay\u0131lan aktif milliyet\u00e7i hareketler ortaya \u00e7\u0131kmaya ba\u015flad\u0131. A\u011fustos 1990\u2019dan \u015eubat 1991\u2019e kadar RSFSC\u2019ye ba\u011fl\u0131 on alt\u0131 \u00f6zerk cumhuriyetten on be\u015fi ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 ilan ettiler. Be\u015f \u00f6zerk oblasttan d\u00f6rd\u00fc \u00f6zerk cumhuriyet, on \u00f6zerk obrug daha y\u00fcksek stat\u00fcl\u00fc \u00f6zerklik sekizi \u00f6zerk cumhuriyet, ikisi \u00f6zerk oblast) karar\u0131 ald\u0131lar. Sonu\u00e7ta Rusya\u2019daki \u00f6zerk cumhuriyet say\u0131s\u0131 16\u2019dan -\u00c7e\u00e7enistan\u2019dan ayr\u0131lan \u0130ngu\u015fetiya ile- 21\u2019e y\u00fckseldi.<\/p>\n
Birlik cumhuriyetleri ile beraber bu cumhuriyetler i\u00e7erisindeki \u00f6zerk cumhuriyetlerin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ilanlar\u0131 RSFSC\u2019nin da\u011f\u0131lmas\u0131 tehdidini olu\u015fturmakla beraber, ger\u00e7ekte SSCB\u2019nin sonunu getirmi\u015f oldu. Rusya i\u00e7indeki cumhuriyetler Birlik Anla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131n imzalanmas\u0131 imkan\u0131n\u0131 kaybettikten sonra federal anla\u015fman\u0131n savunucusu oldular. 21 cumhuriyetten ikisi \u2013Tataristan ve Ba\u015fkurdistan- Rusya Federasyonu ile do\u011frudan devletler aras\u0131 anla\u015fma imzalanmas\u0131, 13 cumhuriyetin y\u00f6netimi ise federal anla\u015fma imzalanmas\u0131 taraftar\u0131yd\u0131lar. Sadece d\u00f6rt cumhuriyet federal anla\u015fma yerine Rusya Federasyonu ile cumhuriyetler aras\u0131nda yetkilerin belirlenmesi s\u00f6zle\u015fmesi imzalanmas\u0131 konusunda mutab\u0131k kald\u0131lar.<\/p>\n
1991\u2019in sonu ve 1992 Ocak ay\u0131nda bir dizi cumhuriyette ulusal eylem kongreleri d\u00fczenlendi ve t\u0131pk\u0131 1990 yaz ve sonbahar\u0131nda oldu\u011fu gibi ulusal ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k i\u00e7in sava\u015f istekleri dile getirilmeye ba\u015fland\u0131. Cumhuriyetlerin bas\u0131n-yay\u0131n organlar\u0131nda 1991 A\u011fustos-Aral\u0131k aras\u0131 sessizli\u011finden sonra \u201dRus s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fi\u201d kar\u015f\u0131t\u0131 propagandalar yeniden geni\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcde yer ald\u0131.<\/p>\n
Olduk\u00e7a hareketli olaylara sahne olan bu s\u00fcre\u00e7, \u201cparad suverenitetof (ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar ge\u00e7idi)\u201d diye adland\u0131r\u0131lan ve Rusya\u2019n\u0131n \u00fcniter, federatif ve konfederatif devletin \u00f6zelliklerini karma bir \u015fekilde \u00fczerinde birle\u015ftirdi\u011fi d\u00f6nem oldu.\u00a0\u00a0<\/strong><\/p>\n\u0130kinci Safha: 31 Mart 1992 Federal Anla\u015fman\u0131n \u0130mzalanmas\u0131 \u2013 12 Aral\u0131k 1993 Yeni Rusya Anayasas\u0131\u2019n\u0131n Kabul\u00fc<\/strong><\/p>\nEtnopolitik \u00e7\u00f6z\u00fclmenin ikinci safhas\u0131 Mart 1992 ile Aral\u0131k 1993 tarihleri aras\u0131 yani, Federal Anla\u015fman\u0131n imzalanmas\u0131ndan yeni Rusya Federasyonu Anayasas\u0131\u2019n\u0131n kabul\u00fcne kadar olan s\u00fcreyi kapsamaktad\u0131r.<\/p>\n
Yukar\u0131da k\u0131saca ifade etmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z cumhuriyetlerden, oblast ve okruglarda ortaya \u00e7\u0131kan kitlesel hareketler, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k deklarasyonlar\u0131 veya daha y\u00fcksek stat\u00fc talepleri beraberinde Rusya\u2019n\u0131n idari yap\u0131lanmas\u0131nda de\u011fi\u015fiklikler yap\u0131lmas\u0131n\u0131 zorunlu hale getirdi. Bu geli\u015fmeler \u00fczerine Rusya Federasyonu, birli\u011fi olu\u015fturan \u00f6zerk cumhuriyetlerle, 31 Mart 1992 tarihinde k\u0131saca \u201cFederal Anla\u015fma\u201d olarak bilinen, \u201cRusya Federasyonu \u0130\u00e7indeki Egemen Cumhuriyetlerin \u0130ktidar Organlar\u0131 ile Rusya Federasyonu \u0130ktidar Organlar\u0131 Aras\u0131nda Yetkinin Payla\u015f\u0131m\u0131 Hakk\u0131nda Anla\u015fma\u201dy\u0131 imzalad\u0131 . Tataristan ve \u00c7e\u00e7en-\u0130ngu\u015f Cumhuriyetleri Federal Anla\u015fmay\u0131 imzalamay\u0131 reddettiler. Bu iki cumhuriyet 12 Aral\u0131k 1993\u2019te federal ili\u015fkileri d\u00fczene koyan b\u00fct\u00fcn federe birimleri \u201ce\u015fit hakl\u0131\u201d ve \u201csimetrik\u201d kabul eden yeni Anayasa i\u00e7in yap\u0131lan referanduma da i\u015ftirak etmediler. 12 Haziran 1990 Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k Deklarasyonu ve bu son iki belge Rusya Federasyonu\u2019nun hukuki alt yap\u0131s\u0131n\u0131 olu\u015fturdu.<\/p>\n
Federal Anla\u015fma belki cumhuriyetlerin isteklerine cevap veriyordu; zira cumhuriyetler \u201cegemen devlet\u201dler olarak anlamada zikrediliyorlard\u0131. Fakat, di\u011fer birimler b\u00f6yle bir tan\u0131mlaman\u0131n muhatab\u0131 de\u011fildiler. Egemen devletlilik stat\u00fcs\u00fcn\u00fcn gerektirdi\u011fi yasama, y\u00fcr\u00fctme ve yarg\u0131 organlar\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 sadece cumhuriyetler i\u00e7in \u00f6ng\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. Ayn\u0131 \u015fekilde cumhuriyetlerin toprak b\u00fct\u00fcnl\u00fckleri anla\u015fmada a\u00e7\u0131k\u00e7a vurgulan\u0131rken ve yeralt\u0131 ve yer\u00fcst\u00fc zenginlikleriyle beraber toprak cumhuriyet halklar\u0131n\u0131n serveti kabul edilirken, oblast, kray ve \u00f6zerk okruglar\u0131n toprak b\u00fct\u00fcnl\u00fcklerine ve hi\u00e7 de\u011finilmiyordu.
\n<\/strong>
\n\u201cKurtar\u0131c\u0131\u201d olarak bel ba\u011flanan Federal Anla\u015fma\u2019n\u0131n imzalanmas\u0131ndan sonra Rusya ulusal g\u00fcvenli\u011fe y\u00f6nelik tehdit i\u00e7eren sars\u0131nt\u0131lar hissetti. Bu sars\u0131nt\u0131lar politik hayatta federe birimlerin stat\u00fclerinin farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulayan ve federal merkez ile olan ili\u015fkilerde e\u015fitsizli\u011fi y\u00fccelten Cumhuriyet Ba\u015fkanlar\u0131 Kurulu\u2019nun kurulmas\u0131nda kendini g\u00f6sterdi. Hukuki alanda 21 cumhuriyetin kendi anayasalar\u0131n\u0131 kabul etmesi ve bunlardan 19 tanesinin Rusya Federasyonu Temel Kanunlar\u0131\u2019na ayk\u0131r\u0131 olmas\u0131 Rusya\u2019n\u0131n b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne en b\u00fcy\u00fck tehdit oldu.<\/p>\nFederal Anla\u015fma\u2019n\u0131n adaletsizli\u011fine kar\u015f\u0131 ilk tepkiler kray ve oblastlardan y\u00fckseldi. 1992 Kas\u0131m\u2019\u0131nda cumhuriyetler d\u0131\u015f\u0131ndaki 53 b\u00f6lgenin y\u00f6neticisi birle\u015ferek \u201cValiler Birli\u011fi\u201dni kurdular ve Birli\u011fin temsilcisi Cumhuriyet Ba\u015fkanlar\u0131 Kurulu\u2019na kat\u0131ld\u0131. Bundan sonra kray ve oblastlar cumhuriyetlerle e\u015fit hale gelmeyi aktif olarak talep etmeye ba\u015flad\u0131lar. 1992-1993 periyodunda cumhuriyet stat\u00fcs\u00fcne \u00e7\u0131kar\u0131lmalar\u0131 hususunda bir k\u0131s\u0131m sosyo-ekonomik ihtiya\u00e7lar\u0131n kar\u015f\u0131lanmas\u0131 hari\u00e7 hi\u00e7 bir \u015fey yap\u0131lmayan kray ve oblastlar tekrar ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k istemeye ba\u015flad\u0131lar.<\/p>\n
Vatka ve Tula oblastlar\u0131n\u0131n kendi anayasalar\u0131n\u0131 kabul etmeleriyle ba\u011f\u0131ms\u0131zla\u015fma s\u00fcreci ba\u015flam\u0131\u015f oldu. Sonra Volagda\u2019da ba\u011f\u0131ms\u0131z devlet ilan edildi. Nijninovgorod Oblast Meclisi memnuniyetsizli\u011fini cumhuriyet olma niyetini a\u00e7\u0131klayarak g\u00f6sterdi. Ahrangelsk Oblast Meclisi Moskova\u2019dan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak stat\u00fcs\u00fcn\u00fc cumhuriyet seviyesine y\u00fckseltti. Bas\u0131nda Krasnoyarsk Kray\u0131 ile \u0130rkutsk Oblast\u0131\u2019n\u0131n birle\u015fme tasar\u0131s\u0131 yer ald\u0131.<\/p>\n
1993 A\u011fustos\u2019unda b\u00fcy\u00fck b\u00f6lgelerin yasama ve y\u00fcr\u00fctme organlar\u0131n\u0131n ba\u015fkanlar\u0131 \u201cRusya Gazetesi\u201d arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla Rusya Ba\u015fkan ve H\u00fck\u00fcmeti\u2019inden; kray ve oblastlar\u0131n i\u015ftirak etmedikleri, cumhuriyetlere ayr\u0131cal\u0131k tan\u0131yan anla\u015fmalar\u0131n iptal edilmesini ve cumhuriyetlerin y\u00f6netimleriyle yap\u0131lan \u201cb\u00f6l\u00fcc\u00fc\u201d g\u00f6r\u00fc\u015fmelerin derhal kesilmesini, \u201cRusya\u2019n\u0131n b\u00fct\u00fcn federe \u00f6\u011felerini siyasal ve ekonomik y\u00f6nden e\u015fit\u201d kabul eden yeni RF Anayasa\u2019s\u0131 yap\u0131lmas\u0131n\u0131 ve \u201culus-devlet\u201d temelli idari b\u00f6l\u00fcnme modeli yerine \u201cb\u00f6lgesel idari b\u00f6l\u00fcnme\u201d sisteminin benimsenmesini talep ettiler. Ayr\u0131ca \u00fclke i\u00e7erisinde tekrar etno-nasyonalizmin n\u00fcksetmesini \u00f6nlemek i\u00e7in b\u00f6lgesel idari birimlerin tek adla yani \u201czemliya\u201d (Almanya\u2019da oldu\u011fu gibi eyalet manas\u0131nda) ad\u0131yla adland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 teklif ettiler.<\/p>\n
Sverdlovsk Oblast\u0131\u2019n\u0131n kendisini Ural Cumhuriyeti olarak ilan etmesi kray ve oblastlar\u0131n e\u015fitlik m\u00fccadelelerinin doruk noktas\u0131 oldu. Sverdlovsk Oblast\u0131\u2019n\u0131n bu hareketi kray ve oblastlar\u0131n 1992-1993 aras\u0131nda e\u015fit hakl\u0131l\u0131k i\u00e7in yapt\u0131klar\u0131 m\u00fccadelelerinde b\u00fcy\u00fck tesir g\u00f6sterdi. Ve nihayet Federasyondaki 6 \u00e7e\u015fit federe birimin e\u015fit haklara sahip oldu\u011fu Aral\u0131k 1993\u2019te kabul edilen yeni Anayasa ile tespit edildi (m.5).\u00a0\u00a0<\/em><\/strong><\/p>\n\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Safha: \u201cAnla\u015fmal\u0131 ili\u015fkiler\u201d d\u00f6nemi<\/strong><\/p>\nEtnopolitik ayr\u0131\u015fman\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc etab\u0131 \u201cAnla\u015fmal\u0131 ili\u015fkiler\u201d d\u00f6nemidir. Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k hedefli hareketler, cumhuriyet y\u00f6netimlerinin \u201cb\u00fct\u00e7e ayr\u0131l\u0131k\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131\u201d politikas\u0131, kaynaklar\u0131n, m\u00fclkiyetin ve iktidar\u0131n cumhuriyetler yarar\u0131na yeniden da\u011f\u0131l\u0131m\u0131, Rusya\u2019n\u0131n konfederalizasyonu gibi fakt\u00f6rler \u201canla\u015fmal\u0131 ili\u015fkiler (dogovorn\u0131ye otno\u015feniya)\u201d denilen yeni bir model ve yeni bir s\u00fcre\u00e7 ortaya \u00e7\u0131kard\u0131. Bu s\u00fcre\u00e7, yeni Rusya Federasyonu ile federe birimler aras\u0131nda daha \u00e7ok federe birimler lehine tavizler i\u00e7eren anla\u015fma ve s\u00f6zle\u015fmelerin imzaland\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemdir. (Belirtmek gerekir ki yeni anla\u015fmalar imzalanmaya devam edilmektedir.)<\/p>\n
1994 \u015eubat\u2019\u0131nda \u201cTataristan ile Rusya Federasyonu Devlet organlar\u0131 Aras\u0131nda Yetkilerin Belirlenmesi ve Kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 Yetki De\u011fi\u015fimi Hakk\u0131nda Anla\u015fma\u201d imzalanmas\u0131yla ba\u015flayan bu s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde 1999 y\u0131l\u0131na kadar yakla\u015f\u0131k 50 anla\u015fma imzaland\u0131 . Bunlardan bir tanesi de, 1997 y\u0131l\u0131nda \u201cRusya ile \u0130\u00e7kerya-\u00c7e\u00e7en Cumhuriyeti Aras\u0131nda Kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 \u0130li\u015fkilerin \u00d6l\u00e7\u00fc ve Prensipleri Hakk\u0131nda\u201dki anla\u015fmad\u0131r . Anla\u015fmal\u0131 ili\u015fkiler d\u00f6nemi ve federal anla\u015fmalar konusuna ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak a\u015fa\u011f\u0131da de\u011finmeye \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z.<\/p>\n
\u00c7e\u00e7enistan ile olan ili\u015fkiler Rusya\u2019n\u0131n milliyetler politikas\u0131n\u0131 g\u00f6stermesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan ayr\u0131 bir \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r . SSCB d\u00f6neminde \u00f6zerk stat\u00fcs\u00fc olan \u00c7e\u00e7en-\u0130ngu\u015f Cumhuriyeti 23-25 Kas\u0131m 1990 y\u0131l\u0131nda \u00c7e\u00e7en Genel Halk Kongresi\u2019nin ald\u0131\u011f\u0131 kararla yeni bir yola girdi: Ba\u011f\u0131ms\u0131z \u00c7e\u00e7en Cumhuriyeti\u2019nin ilan\u0131.<\/p>\n
27 Ekim 1991\u2019de yeni \u00c7e\u00e7enistan Cumhurba\u015fkan\u0131 ve Parlametosu se\u00e7ildi. 1 Kas\u0131m 1991\u2019de Cumhurba\u015fkan\u0131 yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 emirname (ukaz) ile \u00c7e\u00e7enistan\u2019\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve Rusya Federasyonu\u2019ndan ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ilan etti. Fakat bunu kabul ettirmek ilan etmek kadar kolay olmad\u0131. Bu d\u00f6nemde pop\u00fclerli\u011fi artan Dudayev, taraftarlar\u0131yla beraber 1992 y\u0131l\u0131nda iktidar\u0131 ele ge\u00e7irdi. Ortaya koydu\u011fu fikir ve sloganlarla halk\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funun deste\u011fini kazand\u0131. Burada akla gelebilecek olan, neden \u00c7e\u00e7enler Kafkaslardaki ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k hareketinin \u00f6nc\u00fcs\u00fc oldular sorusunun cevab\u0131 \u00e7ok basit; Stalin d\u00f6neminde (1944) fa\u015fistlere yard\u0131m ettikleri bahanesiyle yar\u0131m milyon \u00c7e\u00e7en ve \u0130ngu\u015f zorla vatanlar\u0131ndan \u00e7\u0131kar\u0131larak olduk\u00e7a olumsuz \u015fartlar alt\u0131nda Kazakistan, Orta Asya ve Sibirya\u2019ya s\u00fcrg\u00fcn edildi. Bir y\u0131l i\u00e7inde so\u011fuk, a\u00e7l\u0131k ve tifodan 300 bin insan \u00f6ld\u00fc. Geriye kalanlar ise \u0131st\u0131rapl\u0131 ya\u015fam m\u00fccadelesi verdiler. Tam manas\u0131yla bir soyk\u0131r\u0131m ya\u015fand\u0131. Fakat fa\u015fistlerin i\u015fledikleri soyk\u0131r\u0131mdan farkl\u0131 olarak Sovyet-Stalin soyk\u0131r\u0131m\u0131 hi\u00e7bir k\u0131nama almam\u0131\u015f ve sorumlular cezaland\u0131r\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Bug\u00fcne kadar da olumsuz sonu\u00e7lar\u0131n tazmini ve rehabilitasyonu i\u00e7in tek ad\u0131m at\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Stalin\u2019in ard\u0131ndan ba\u015fa ge\u00e7en Hru\u015f\u00e7ev on \u00fc\u00e7 y\u0131ll\u0131k s\u00fcrg\u00fcnden sonra \u00c7e\u00e7enlerin vatanlar\u0131na d\u00f6nmelerine izin vermi\u015f, fakat hi\u00e7 bir haklar\u0131 iade edilmemi\u015ftir.<\/p>\n
1944 sonras\u0131nda ya\u015fanan bu ac\u0131lar ve Rus-\u00c7e\u00e7en ili\u015fkilerindeki tarihi arka plan \u00c7e\u00e7en halk\u0131n\u0131 sosyopsikolojik planda ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k isteklerine daha istekli hale getirmi\u015ftir. Ancak \u00c7e\u00e7en sava\u015f\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 sadece \u00c7e\u00e7enlerin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k istekleri ile a\u00e7\u0131klamak do\u011fru olmayacakt\u0131r. A\u011fustos 1991 darbesiyle Moskova\u2019daki iktidar\u0131n\u0131 kuvvetlendiren Yeltsin\u2019in hem bir s\u00fcredir ayr\u0131l\u0131k\u00e7\u0131 hareketlerle \u00e7alkalanan cumhuriyetlere ve di\u011fer b\u00f6lgelere kar\u015f\u0131, hem de Moskova\u2019daki rakiplerine g\u00fcc\u00fcn\u00fc g\u00f6stermesi gerekiyordu. Galibiyetle sonu\u00e7lanacak bir sava\u015f Kremlin\u2019in g\u00fcc\u00fcne g\u00fc\u00e7 katacakt\u0131. Rus\u00e7a\u2019daki \u201cKagda \u015fah shodit s\u0131 uma, on idy\u00f6t pohodom na Kafkaz ( \u201c\u015eah ne zaman \u00e7\u0131ld\u0131rsa Kafkas\u2019a sefer yap\u0131yor)\u201d s\u00f6z\u00fc Yeltsin\u2019in durumunu \u00e7ok iyi ifade etmektedir.<\/p>\n
\u00c7e\u00e7enlere g\u00f6re tarihte onlar\u0131 tahakk\u00fcm alt\u0131na alabilecek hi\u00e7 bir g\u00fc\u00e7 yoktur. Bundan dolay\u0131 sava\u015f ulusal ideal ve \u00e7\u0131karlar i\u00e7in b\u00fct\u00fcn \u00c7e\u00e7enleri birle\u015ftiren bir ba\u015flang\u0131\u00e7 oldu. Sava\u015f\u0131n temel sebep ve hedeflerini Rusya ve \u00c7e\u00e7enistan i\u00e7in ayr\u0131 ayr\u0131 s\u0131ralad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda kar\u015f\u0131m\u0131za \u015fu tablo \u00e7\u0131k\u0131yor;\u00a0<\/strong><\/p>\nRusya\u2019n\u0131n hedefleri:<\/strong><\/p>\n– Ekonomik \u00e7\u0131karlar (petrol),<\/p>\n
– Politik hesaplar ( Moskova\u2019n\u0131n otoritesini art\u0131rma arzusu),<\/p>\n
– Hukuki gayeler ve jeopolitik hesaplar (\u00c7e\u00e7enistan\u2019da d\u00fczeni sa\u011flamak, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00c7e\u00e7enistan\u2019\u0131n istikrar\u0131 Kafkasya\u2019n\u0131n istikrar\u0131 demektir.),<\/p>\n
– Azametli ve muktedir devlet hissi (Rusya\u2019n\u0131n b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc korumak ve kuvvetlendirmek.\u00a0<\/strong><\/p>\n\u00c7e\u00e7enlerin hedefleri:<\/strong><\/p>\n– Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 koruma iste\u011fi,<\/p>\n
– \u0130slam devleti kurma,<\/p>\n
– Yeni ortaya \u00e7\u0131kan politik elitin \u00e7\u0131karlar\u0131na cevap verme.<\/p>\n
G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, \u00c7e\u00e7enistan\u2019\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k iste\u011finin yan\u0131nda Moskova\u2019daki politik ve ekonomik elitin Kafkasya\u2019daki petrole olan ilgileri ihtilaf\u0131n b\u00fcy\u00fcmesinde ve sava\u015f\u0131n \u00e7\u0131kmas\u0131nda \u00f6nemli rol oynad\u0131. Sovyetler Birli\u011fi\u2019nin y\u0131k\u0131lmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan \u00c7e\u00e7en topraklar\u0131ndan Sovyet ordusunun \u00e7ekilmesi ve silahlar\u0131n geride b\u0131rak\u0131lmas\u0131yla \u00c7e\u00e7enlerin kendi ordular\u0131n\u0131 kurma imkan\u0131 bulmas\u0131 ba\u015fkald\u0131r\u0131 i\u00e7in ayr\u0131 bir sebep olarak m\u00fctalaa edilebilir.\u00a0<\/strong><\/p>\n26 Kas\u0131m 1994\u2019te ilk Rus tank birli\u011fi Grozni\u2019ye sald\u0131rd\u0131. 30 Kas\u0131m\u2019da Yeltsin ordunun sava\u015fa girmesine izin veren gizli emri imzalad\u0131 ve 31 Aral\u0131k 1994 tarihinde Rus ordusu resmi olarak \u00c7e\u00e7enistan\u2019a kar\u015f\u0131 iki y\u0131l s\u00fcren -\u0130ki taraf\u0131n da \u201cal\u00e7ak\u00e7a ve vah\u015fice\u201d olarak adland\u0131rd\u0131klar\u0131- kanl\u0131 bir sava\u015fa giri\u015fti. Ba\u015fkent Grozni, onlarca k\u00f6y ve di\u011fer yerle\u015fim yerleri yerle bir oldu, iki taraf\u0131n \u00f6l\u00fc ve yaral\u0131 say\u0131s\u0131 hakk\u0131nda hala kesin bilgi yoktur. Ayn\u0131 zamanda \u00c7e\u00e7enler taraf\u0131ndan esir al\u0131nan asker ve sivillerin adedi de hala belirsizdir. \u201cWashington Post\u201d gazetesine g\u00f6re \u00c7e\u00e7enistan halk\u0131n\u0131n yar\u0131s\u0131 (\u0130ngu\u015flar hari\u00e7 1 milyon insan) cumhuriyet s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 terk etti. Rusya bas\u0131n\u0131nda sava\u015f\u0131n korkun\u00e7 sonu\u00e7lar\u0131 hususunda bir\u00e7ok haber yer ald\u0131; bir bu\u00e7uk y\u0131lda \u00c7e\u00e7enistan\u2019da 3 bin Rus askeri, 60 bin sivil halk \u00f6ld\u00fc, 100 bin ki\u015fi sakat kald\u0131 . \u00c7a\u011fda\u015f Rus tarihinin en keskin ve en s\u0131k\u0131c\u0131 problemi haline d\u00f6n\u00fc\u015fen sava\u015f Rus halk\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funun kafas\u0131nda \u201canla\u015f\u0131lmaz sava\u015f\u201d olarak yer etti.<\/p>\n
\u0130ki sene s\u00fcren sava\u015f\u0131n ard\u0131ndan 12 May\u0131s 1997\u2019de \u201c\u00c7e\u00e7en Cumhuriyeti \u0130\u00e7kerya ile kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ili\u015fkilerin prensip ve \u00f6l\u00e7\u00fclerini belirleyen anla\u015fma\u201d imzaland\u0131. D\u00f6nemin Rusya G\u00fcvenlik Konseyi sekreteri \u0130van R\u0131bkin anla\u015fmayla ilgili olarak \u015funlar\u0131 ifade etmektedir: \u201cBu anla\u015fman\u0131n \u00f6nemi federal merkez ile \u00c7e\u00e7en Cumhuriyeti aras\u0131ndaki ili\u015fkilere g\u00fcven ve samimiyet unsurunu getirmesinde yatmaktad\u0131r. En \u00f6nemlisi de, Rusya\u2019n\u0131n imparatorluk fikrinden vazge\u00e7ti\u011finin kararl\u0131 bir g\u00f6sterisi olmas\u0131d\u0131r. Bana g\u00f6re i\u015fte tam olarak bu fikir gelecekte Rusya Federasyonu\u2019nu sa\u011flamla\u015ft\u0131rmaya muktedir fikirdir\u201d .<\/p>\n
Anla\u015fma Moskova ile \u00c7e\u00e7en Cumhuriyeti aras\u0131ndaki anla\u015fmazl\u0131klara ve silahl\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmalara \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde son verdi. Taraflar aras\u0131ndaki gerginli\u011fin kald\u0131r\u0131lmas\u0131na, politik ve moral iklimin s\u0131hhate kavu\u015fturulmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olup, \u00c7e\u00e7enistan ekonomisinin onar\u0131lmas\u0131 ve su\u00e7larla m\u00fccadele, kanuni olmayan silahl\u0131 guruplar\u0131n silahs\u0131zland\u0131r\u0131lmas\u0131 gibi konular\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015fmeler ve anla\u015fmalarla \u00e7\u00f6z\u00fclebilmesinin yolunu a\u00e7t\u0131. Bununla beraber s\u00f6z konusu anla\u015fma Federal Anayasa\u2019n\u0131n temel ilkelerini ihlaline ra\u011fmen imzaland\u0131. Anla\u015fma, pratikte \u00c7e\u00e7enya Cumhuriyeti\u2019nin uluslararas\u0131 hukukun \u00f6\u011fesi, \u00f6zg\u00fcr, ba\u011f\u0131ms\u0131z ve egemen devlet oldu\u011funu kabul ediyordu.<\/p>\n
Rusya\u2019n\u0131n \u00c7e\u00e7enistan sorunu ile alakal\u0131 bug\u00fcn hala belirlenmi\u015f bir politikas\u0131 mevcut de\u011fildir. Hi\u00e7 bir yetkili \u015fah\u0131s anla\u015f\u0131lmaz bir \u015fekilde \u00c7e\u00e7en sorunu ile fazla me\u015fgul olmak istememektedir; \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00c7e\u00e7enistan\u2019\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n kabul edilmesi bu \u201cutan\u00e7 verici\u201d sava\u015f\u0131n kaybedildi\u011finin itiraf\u0131 manas\u0131na gelmektedir. Kafkasya ile olan ili\u015fkilerin y\u00f6n\u00fc politikac\u0131lar\u0131n tav\u0131rlar\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak de\u011fi\u015fen Moskova\u2019da, sorunlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fc m\u00fcmk\u00fcn olabilecek en iyi zamanlara kadar ertelemek her zaman ba\u015fvurulan yol haline gelmi\u015ftir. Son \u00fc\u00e7 y\u0131lda Federal meclisin alt kanad\u0131 Duma\u2019n\u0131n \u00c7e\u00e7en sorunuyla ilgili olarak anla\u015fmazl\u0131klar\u0131 bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l yollarla \u00e7\u00f6zmeye y\u00f6nelik yap\u0131c\u0131 \u00f6neriler i\u00e7eren 37 dok\u00fcman kabul etmesine kar\u015f\u0131l\u0131k, Ba\u015fkan B. Yeltsin ve H\u00fck\u00fcmet konuya gereken ilgi ve \u00f6zeni g\u00f6stermediler . \u00c7e\u00e7enistan\u2019\u0131n stat\u00fcs\u00fcn\u00fcn belirlenmesi be\u015f y\u0131l sonraya ertelendi. Bu nedenle anla\u015fmazl\u0131\u011f\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in \u015fimdiden kesin konu\u015fmak olduk\u00e7a erken olur. Fakat her \u015feye ra\u011fmen \u00c7e\u00e7enistan kendini ba\u011f\u0131ms\u0131z kabul etmekte ve Cumhurba\u015fkan\u0131 Aslan Mashadov \u00c7e\u00e7enistan\u2019\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n uluslararas\u0131 d\u00fczeyde tan\u0131nmas\u0131 ve Avrupa \u00fclkeleri taraf\u0131ndan Rusya\u2019ya bask\u0131 yap\u0131lmas\u0131 i\u00e7in \u00e7aba sarf etmektedir.<\/p>\n
Federalizmin temel prensibi federe birimlerin e\u015fitli\u011fidir. Kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 yetki ve sorumluluklar\u0131n belirlenmesinde bu prensip sistemin bel kemi\u011fini te\u015fkil etmektedir. \u201cE\u015fitlik\u201d prensibi Rusya prati\u011finde acaba ne kadar yer bulabilmi\u015ftir?<\/p>\n
\n- RUSYA FEDERASYONU FEDERAL B\u0130R\u0130MLER\u0130N\u0130N E\u015e\u0130TL\u0130\u011e\u0130, FEDERAL ANAYASA, CUMHUR\u0130YET ANAYASALARI VE FEDERAL ANLA\u015eMALAR<\/strong>Bug\u00fcn teorik planda Rusya federalizmi, di\u011fer \u00fclkelerdeki federalizm modellerinden farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcyle \u00f6nemli bir tart\u0131\u015fma konusu olmaya devam etmektedir.<\/li>\n<\/ol>\n
Federalizm; geleneksel manada birka\u00e7 cumhuriyet, eyalet, kanton ve benzeri birimlerin tek bir devlet halinde birle\u015ferek \u00f6rg\u00fctlenmeleriyle olu\u015fturduklar\u0131 siyasi-idari yap\u0131d\u0131r. \u00d6rg\u00fctlenen devlet \u015fekline de federasyon ad\u0131 verilmektedir.<\/p>\n
Federasyonun karakteri, yarat\u0131lma tarz\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u201cAnla\u015fma\u201dya ya da bir \u201cAnayasa\u201dya ba\u011fl\u0131 olarak devletler birle\u015febilirler (anla\u015fma sadece uzla\u015fmaya varma s\u00fcreci de\u011fil, ayn\u0131 zamanda hukuki bir belgedir). 1922\u2019de RSFSC, Ukrayna, Beyaz Rusya ve Kafkas \u00f6tesi Cumhuriyeti\u2019nin kurduklar\u0131 SSCB anla\u015fmaya ba\u011fl\u0131 olarak kurulan federasyonlara \u00f6rnektir. Anla\u015fma ile kurulan federasyonlar daha \u00e7ok adem-i merkeziyet\u00e7idirler. Bir anayasan\u0131n kabul\u00fc ile ya da anayasada yap\u0131lan de\u011fi\u015fiklikle federasyon kurulabilir. Hindistan, Pakistan, Etiyopya ve Bel\u00e7ika (1993\u2019te yap\u0131lan de\u011fi\u015fiklikle) anayasa ile kurulan federasyonlard\u0131r. Di\u011fer taraftan bir federasyon bu iki tarz\u0131n birle\u015ftirilmesiyle, yani \u201canayasal\u0131-anla\u015fmal\u0131\u201d olarak da kurulabilir. Yeni bir federasyon kurulurken se\u00e7ilen model gelecekteki federal ili\u015fkileri do\u011frudan etkilemektedir.<\/p>\n
1918-1992 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda SSCB\u2019nin b\u00fcy\u00fck cumhuriyeti Rusya, uygulamada farkl\u0131 olsa da bi\u00e7imsel olarak \u00f6zerklik temeli \u00fczerine oturtulmu\u015f anayasal federasyon olmu\u015ftur. 31 Mart 1992\u2019de imzalanan federal anla\u015fma ve12 Aral\u0131k 1993 kabul edilen Anayasa ile birlikte \u201canayasal\u0131-anla\u015fmal\u0131 federasyona\u201d d\u00f6n\u00fc\u015fmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
II.1. Federal Anayasa ve Cumhuriyet Anayasalar\u0131<\/strong><\/p>\nRusya\u2019da federatif ili\u015fkiler bir dizi spesifik \u00f6zelli\u011fe sahiptir. Birinci olarak, bug\u00fcn ve yak\u0131n gelecekte Rus federalizmi dinamik, de\u011fi\u015fken ve \u00e7eli\u015fkili \u015fekilde geli\u015fen bir yap\u0131 arz etmektedir . \u0130kincisi, federalizmin kurulmas\u0131 ve g\u00fc\u00e7lendirilmesinde etnik fakt\u00f6r \u00f6nemli rol oynamaktad\u0131r . \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, federalizm ve onun \u00f6nemli par\u00e7as\u0131 olan Moskova ile federe birimler aras\u0131ndaki anla\u015fmalar s\u00fcrecinin hen\u00fcz tamamlanmam\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r .<\/p>\n
SSCB sonras\u0131 d\u00f6nemde Rusya\u2019da Moskova ve federe birimler aras\u0131ndaki ili\u015fkileri federal anla\u015fmalar ve yeni Anayasa d\u00fczenlemi\u015ftir. Anla\u015fmalar ve yeni Anayasa Rusya\u2019n\u0131n kaderinde nas\u0131l bir yol oynad\u0131?
\nFederasyonlarda en \u00f6nemli problem federe birimlerle federal organlar aras\u0131ndaki yetki ve sorumluluklar\u0131n payla\u015f\u0131m\u0131 konusudur. Anayasa\u2019n\u0131n 11.maddesinin 3. bendi; \u201cRusya Federasyonu iktidar organlar\u0131 ile Rusya Federasyonu federe birimlerinin iktidar organlar\u0131 aras\u0131nda yetki ve sorumluluklar\u0131n belirlenmesi Anayasa, federal anla\u015fma ve yetkilerin belirlenmesi ile ilgili di\u011fer anla\u015fmalarla ger\u00e7ekle\u015ftirilir\u201d kural\u0131n\u0131 getirmi\u015ftir.<\/p>\n
Federal birimler aras\u0131ndaki ili\u015fkileri d\u00fczenleyecek hukuki stat\u00fcn\u00fcn nas\u0131l olaca\u011f\u0131 veya olmas\u0131 gerekti\u011fi konusunda Anayasa\u2019da herhangi bir d\u00fczenleme yoktur. Yap\u0131lan i\u015flemlerdeki dayanak noktas\u0131 sadece, 11. madde\u2019de belirtilen \u201cfederal organlar ile federe organlar aras\u0131ndaki ili\u015fkiler anla\u015fmalar ile kurulur ve i\u015fler\u201d maddesidir. Anayasa\u2019da Rusya Federasyonu\u2019nun yetkileri ve federal merkez ve federe birimlerin ortak yetkileri a\u00e7\u0131k\u00e7a s\u0131ralanm\u0131\u015f oldu\u011fu halde sadece federe birimlere ait yetkiler belirtilmemi\u015ftir. Baz\u0131 yetkilerin federal organlara m\u0131, yoksa federe organlara m\u0131 ait oldu\u011fu yeterince a\u00e7\u0131k de\u011fildir. \u00d6rne\u011fin \u201cinsan ve vatanda\u015f hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinin korunmas\u0131\u201d ve \u201caz\u0131nl\u0131klar\u0131n hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinin korunmas\u0131\u201d ayn\u0131 anda hem merkezin yetkisi i\u00e7inde , hem de ortak yetkilerden say\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n
Cumhuriyetlerin her birinin Federasyon Anayasa\u2019s\u0131yla \u00e7eli\u015fmemesi gereken anayasalar\u0131 vard\u0131r. Fakat olmas\u0131 gerekenin aksine anayasalar\u0131n bir \u00e7ok maddesi Rusya Anayasas\u0131 ile uyu\u015fmamaktad\u0131r.
\nFederal Anayasa\u2019ya kar\u015f\u0131 en bariz ayk\u0131r\u0131l\u0131k Tataristan, Tuva ve \u00c7e\u00e7enistan cumhuriyetlerinin anayasalar\u0131nda g\u00f6r\u00fclmektedir. Tataristan Anayasas\u0131\u2019n\u0131n \u201cTataristan hukuki stat\u00fcs\u00fcn\u00fc \u00f6zg\u00fcr olarak kendisi belirler\u201d (md. 50) ve \u201cTataristan egemen bir devlettir ve uluslararas\u0131 hukukun bir \u00f6\u011fesidir\u201d (md. 61) maddeleri Federal Anayasa\u2019n\u0131n 66\/1 maddesine ayk\u0131r\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Benzer bir durum \u00c7e\u00e7enistan Anayasas\u0131\u2019n\u0131n dibacesinde s\u00f6z konusudur. Zira, dibacede \u00c7e\u00e7enistan\u2019\u0131n Rusya Federasyonu\u2019nun bir birimi oldu\u011funa dair hi\u00e7 bir ifade yer almamas\u0131na kar\u015f\u0131n \u00c7e\u00e7enistan\u2019\u0131n \u00f6zg\u00fcr bir devlet oldu\u011fu ve \u201cd\u00fcnya milletler toplulu\u011fu sisteminin e\u015fit hakl\u0131 bir \u00f6\u011fesi\u201d oldu\u011funu ilan etmektedir. Fakat, Rus Anayasas\u0131\u2019n\u0131n 65\/1 maddesine g\u00f6re \u00c7e\u00e7enistan Rusya Federasyonu\u2019nun 89 biriminden birisidir.<\/p>\n
Yine bir dizi cumhuriyetin stat\u00fcleri kendi anayasalar\u0131nda farkl\u0131 olarak belirlenmi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin, Kuzey Osetya-Alanya Cumhuriyeti Anayasas\u0131 \u201cKuzey Osetya g\u00f6n\u00fcll\u00fc olarak Rusya Federasyonu\u2019na girmi\u015f bir devlettir\u201d derken, Ba\u015fkurdistan, Buryat, Da\u011f\u0131stan, Kalm\u0131kya, Komi, \u0130ngu\u015fetiya ve Yakutistan anayasalar\u0131 bu cumhuriyetlerin Rusya Federasyonu\u2019nun birer birimi (subyekt\u0131 federatsii) oldu\u011funu kabul etmektedir.<\/p>\n
Federal Anayasa\u2019n\u0131n 4\/1 maddesine g\u00f6re federasyonun egemenli\u011fi b\u00fct\u00fcn Rusya s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde ge\u00e7erlidir. Fakat, cumhuriyetler self-determination hakk\u0131n\u0131 \u00f6zendiren bir \u00e7ok uluslararas\u0131 belgeye g\u00f6ndermeler yaparak Rusya Federasyonundan ayr\u0131lmak istediklerini ifade etmektedirler. 1994\u2019te kabul edilen Ba\u015fkurdistan Anayasas\u0131\u2019n\u0131n 69. maddesine g\u00f6re cumhuriyet, Ba\u015fkurt halk\u0131n\u0131n kendi kaderini tayin hakk\u0131n\u0131 ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmek \u00fczere kurulmu\u015ftur .<\/p>\n
21 Ekim 1993 tarihli milliyet\u00e7ili\u011fi ile \u00fcnl\u00fc Tuva Cumhuriyeti Anayasas\u0131\u2019na g\u00f6re Tuva \u201cTuva halk\u0131n\u0131n kat\u0131laca\u011f\u0131 referandum karar\u0131 ile Rusya Federasyonu\u2019ndan ayr\u0131lma hakk\u0131na sahiptir\u201d (md.1\/1) . Federal Anayasa ile \u00e7eli\u015fen bu madde Rusya\u2019n\u0131n toprak b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc tehdit etmektedir.<\/p>\n
Cumhuriyetlerin anayasalar\u0131 ve oblast ve kraylar\u0131n t\u00fcz\u00fcklerinde (ustavlar\u0131nda) tabii kaynaklar\u0131n m\u00fclkiyeti konusu farkl\u0131l\u0131k arz etmektedir. Genele \u00f6zg\u00fc olan, daha geni\u015f haklar elde etme e\u011filimidir. Bu e\u011filimin bir sonucu, cumhuriyetlerden bir \u00e7o\u011funun toprak ve di\u011fer tabii kaynaklar\u0131n cumhuriyet halk\u0131n\u0131n mal\u0131 oldu\u011funu kabul etmeleridir (Buryat, Kalm\u0131kya, Ba\u015fkurdistan, Tuva, Karelya, \u0130ngu\u015fetiya).<\/p>\n
Yine Federal Anayasa\u2019n\u0131n 4\/2. maddesine g\u00f6re Rusya\u2019n\u0131n her taraf\u0131nda Federal Anayasa ve federal kanunlar\u0131n \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ge\u00e7erlidir. Buna ra\u011fmen bir k\u0131s\u0131m cumhuriyetin anayasalar\u0131 federal kanunlar\u0131n de\u011fil cumhuriyet kanunlar\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kabul etmektedir. \u00d6rne\u011fin, \u0130ngu\u015fetiya Cumhuriyeti (md.7), Yakutistan (md.8), Tataristan (md.59), Tuva (md.112\/2), Ba\u015fkurdistan (md.1\/2), Da\u011f\u0131stan (md.1), Komi (md.7), \u00c7e\u00e7enistan (md.7) anayasalar\u0131 \u015fu h\u00fckm\u00fc i\u00e7ermektedir: \u201cRusya Federasyonu devlet organlar\u0131n\u0131n kanunlar\u0131 ve di\u011fer hukuki i\u015flemleri Cumhuriyetin egemenlik haklar\u0131yla \u00e7eli\u015fmedi\u011fi s\u00fcrece Cumhuriyet topraklar\u0131nda ge\u00e7erlidir\u201d.<\/p>\n
Ba\u011f\u0131ms\u0131z devlet olman\u0131n \u00f6nemli i\u015faretlerinden biri \u201cvatanda\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u201d olmas\u0131d\u0131r. Anayasan\u0131n 6.maddesi, federal kanunlara g\u00f6re edinilen ve sona eren federal vatanda\u015fl\u0131k konusunu d\u00fczenlemektedir. Federasyonun tabiat\u0131na uygun olarak Rusya Federasyonu vatanda\u015f\u0131 olan ki\u015fi ayn\u0131 zamanda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 cumhuriyetin de vatanda\u015f\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Tuva Anayasas\u0131 bu kurala istisna getirmektedir. \u201cVatanda\u015fl\u0131\u011f\u0131n edinilmesi Cumhuriyetteki demografik olaylar\u0131n hesaba kat\u0131lmas\u0131yla belirlenir. Bu, yerli halk\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131k kazanmas\u0131na ve onun etnik ve k\u00fclt\u00fcrel miras\u0131n\u0131n korunmas\u0131na yard\u0131m etmektedir. Tuva vatanda\u015fl\u0131\u011f\u0131 edinmede Tuva d\u0131\u015f\u0131nda ya\u015fayan etnik Tuval\u0131lar di\u011fer yabanc\u0131lara nazaran \u00f6nceliklidirler\u201d .<\/p>\n
Uluslararas\u0131 hukuk kurallar\u0131 federe birimlere uluslararas\u0131 temaslarda bulunma hakk\u0131n\u0131 vermemektedir. Fakat bir dizi cumhuriyetin anayasalar\u0131nda bu problem ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc \u00e7\u00f6z\u00fclmektedir. Da\u011f\u0131stan (md.65), Tuva (md.1) ve Ba\u015fkurdistan (md.1\/2) anayasalar\u0131 \u201ccumhuriyet d\u0131\u015f politikas\u0131n\u0131 \u00f6zg\u00fcrce belirler ve i\u015fletir\u201d h\u00fckm\u00fcn\u00fc i\u00e7ermektedir.<\/p>\n
\u00c7e\u00e7enistan (md.73\/9) ve Tuva (md.62\/11) anayasalar\u0131 Federal Anayasa\u2019n\u0131n (71\/k) maddesine ayk\u0131r\u0131 olarak cumhurba\u015fkan\u0131na parlamentonun onay\u0131yla sava\u015f emri verme yetkisi vermektedir.<\/p>\n
Federe birimlerin mevzuatlar\u0131n\u0131n analizi, Rusya\u2019n\u0131n federal devlet olarak ortaya \u00e7\u0131kma s\u00fcrecinin olduk\u00e7a zor ve marazl\u0131 oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Bir k\u0131s\u0131m ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara g\u00f6re bug\u00fcn Rusya, \u00fczerinde \u00fcniterizm ve konfederalizmden izler ta\u015f\u0131yan yar\u0131 federasyondur.\u00a0<\/strong><\/p>\nFederal Anayasa\u2019n\u0131n 77. Maddesi, federe birimlerin devlet organlar\u0131n\u0131 (temsil ve y\u00fcr\u00fctme organlar\u0131n\u0131) kendilerinin \u00f6zg\u00fcrce Rusya Anayasas\u0131\u2019na, y\u00fcr\u00fctme ve temsil organlar\u0131n\u0131n organizasyonunun genel prensiplerini belirleyen federal kanuna uygun olarak kurabileceklerini \u00f6ng\u00f6rmektedir. Fakat \u015fu ana kadar s\u00f6z\u00fc edilen federal kanun \u00e7\u0131kar\u0131lamam\u0131\u015ft\u0131r. Bir k\u0131s\u0131m federe birimler Anayasa\u2019ya uygun olarak benzeri anla\u015fmalar\u0131n y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmesine imkan veren kendi kanunlar\u0131n\u0131 kabul etmektedirler. Gerekli mevzuat\u0131n eksikli\u011finden dolay\u0131 yetkilerin belirlenmesi konusunda anla\u015fma yapan federe birimin di\u011fer birimlere kar\u015f\u0131 olan konumunu belirlemek olduk\u00e7a zordur. Bu nedenle anla\u015fmalar\u0131n stat\u00fcs\u00fcn\u00fcn yasal d\u00fczeni, haz\u0131rl\u0131k safhas\u0131, kabul\u00fc ve y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe giri\u015fi ilk \u00f6nce halledilmesi gereken konulard\u0131r.<\/p>\n
Gelecekte do\u011fabilecek ili\u015fkilerin belirlenmesinin \u00f6n ko\u015fulu olmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan anla\u015fmaya dayal\u0131 ili\u015fkilerin \u00e7ok sa\u011flam temellere oturtulmas\u0131 gerekmektedir. Bir k\u0131s\u0131m federe birim taraf\u0131ndan merkezle ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 ili\u015fkiler kurulmas\u0131 halinde farkl\u0131 ekonomik ve co\u011frafik \u015fartlara sahip federe birimlerin de Anayasa\u2019n\u0131n verdi\u011fi \u201ce\u015fit hakl\u0131l\u0131k\u201d prensibini ileri s\u00fcrerek ayn\u0131 \u015feyleri talep etmeleri gayet tabiidir.<\/p>\n
Sorunlar\u0131n hukuki yollardan \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in ya y\u00fcr\u00fcrl\u00fckte olan Anayasa\u2019da de\u011fi\u015fiklikler yapmak ya da devletin organizasyonunun temel prensiplerini ortaya koyan federal kanunu bir an \u00f6nce kabul etmek gerekmektedir. Birinci yol ba\u015fka problemlerden ba\u011f\u0131ms\u0131z ele al\u0131namayaca\u011f\u0131 ve uzun bir s\u00fcrece ihtiya\u00e7 duydu\u011fu i\u00e7in tercihi \u00e7ok zordur. \u0130kinci yol ise, anayasal temele dayanmaktad\u0131r. Geriye sadece a\u00e7\u0131k olan bu kap\u0131dan i\u00e7eri girmek kalmaktad\u0131r.<\/p>\n
Yeni Anayasa, Federal Anla\u015fma\u2019dan farkl\u0131 olarak federe birimlerim e\u015fitli\u011fi, temel kanun ve federal kanunlar\u0131n \u00fclkenin her taraf\u0131nda \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc sa\u011flam temellere oturtup ger\u00e7ek federasyona ge\u00e7i\u015f yolunu a\u00e7m\u0131\u015f oldu. Fakat objektif bir k\u0131s\u0131m sebepler y\u00fcz\u00fcnden Federal Anla\u015fma ve yeni Anayasa \u201csosyalist federalizm\u201din ve ondan da \u00f6te Rus uygarl\u0131k krizinin a\u015f\u0131lmas\u0131 i\u00e7in yeterli olamad\u0131lar.<\/p>\n
2. Federal Anla\u015fmalar<\/strong><\/p>\nFederal ili\u015fkilerin d\u00fczenlenmesinde ikinci yol federal anla\u015fmalar yap\u0131lmas\u0131d\u0131r. Kabul edilen Rusya Anayasas\u0131 di\u011fer federasyonlardan farkl\u0131 olarak federe birimlerle merkez aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin anla\u015fmalar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla d\u00fczenlenebilmesine imkan vermi\u015ftir. 1994 k\u0131\u015f\u0131nda ba\u015flayan anla\u015fma s\u00fcreci hala devam etmektedir. S\u00fcrecin kayna\u011f\u0131 31 Mart 1992\u2019de imzalanan merkezle federe birimler aras\u0131ndaki kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ili\u015fkileri ve yetkileri belirleyen, birbiriyle ili\u015fkili \u00fc\u00e7 belgeden olu\u015fan Federal Anla\u015fmad\u0131r . VI. Rusya Halk Milletvekilleri Kongresi taraf\u0131ndan 10 Nisan 1992\u2019de onaylanan Anla\u015fma Rusya Anayasas\u0131\u2019n\u0131n ayr\u0131lmaz par\u00e7as\u0131 kabul edilmi\u015ftir.<\/p>\n
Federal Anla\u015fman\u0131n kabul\u00fc, Rusya\u2019n\u0131n federatif yap\u0131s\u0131nda iki b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fiklik meydana getirdi. Birincisi; Anla\u015fma kabul edilene kadar Rusya etnik yap\u0131ya ba\u011fl\u0131 olarak belirlenmi\u015f 32 federe birimden (21 cumhuriyet, 1 \u00f6zerk oblast, 10 \u00f6zerk okrug) olu\u015fuyordu. Anla\u015fmayla beraber 75 y\u0131l i\u00e7erisinde hi\u00e7bir zaman g\u00f6r\u00fclmemi\u015f olan \u201cidari-b\u00f6lgesel\u201d taksimat modeli kabul edildi. \u0130kinci \u00f6nemli de\u011fi\u015fiklik ise, yeni modele g\u00f6re kurulan 6 kray, 49 oblast ve 2 \u015fehirden m\u00fcte\u015fekkil 57 yeni birimle toplam federe birim say\u0131s\u0131n\u0131n 89\u2019a y\u00fckselmesi oldu.<\/p>\n
Bir k\u0131s\u0131m siyaset bilimci, tarih\u00e7i ve hukuk\u00e7ular\u0131n kabul etti\u011fi gibi Federal Anla\u015fma\u2019n\u0131n kabul\u00fc, yeni milliyet\u00e7ili\u011fin ve \u015fovenizmin b\u00fct\u00fcn \u015fiddetiyle g\u00fcndemde oldu\u011fu bir d\u00f6nemde Rusya\u2019n\u0131n da\u011f\u0131lmas\u0131 tehdidinin azald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren \u00f6nemli bir i\u015faret olmu\u015ftur . Fakat bu g\u00f6r\u00fc\u015fe tamam\u0131yla kat\u0131lmak zordur, \u00e7\u00fcnk\u00fc; \u201ciki cumhuriyet – Tataristan ve \u00c7e\u00e7enya – Federal Anla\u015fmay\u0131 imzalamad\u0131lar. \u0130kincisi, anla\u015fma ihtilaf\u0131n artmas\u0131ndan endi\u015felenilerek lokal forma sokuldu ve \u00e7ok k\u0131sa s\u00fcre m\u00fczakere edildi. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc olarak, Federal Anla\u015fma\u2019n\u0131n kendisinin birbiriyle \u00e7eli\u015fkili h\u00fck\u00fcmler i\u00e7ermesi federasyon i\u00e7in esas tehlikeyi olu\u015fturmaktad\u0131r\u201d . Bir yandan t\u00fcm federe birimlerin resmi olarak ekonomik, sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel alanlarda e\u015fit hak ve yetkilere sahip olduklar\u0131n\u0131 ifade eden anla\u015fma, bir k\u0131sm\u0131na \u201c\u00e7ok e\u015fit hakl\u0131\u201d, bir k\u0131sm\u0131na \u201caz e\u015fit hakl\u0131\u201d stat\u00fc vermi\u015ftir.<\/p>\n
Bu konuda Federal Anla\u015fma\u2019n\u0131n maddeleri a\u00e7\u0131k\u00e7a muhakemeye tabi tutulabilir. \u0130lk olarak, Rusya\u2019y\u0131 olu\u015fturan federe birimlerin farkl\u0131 stat\u00fclerde olduklar\u0131 g\u00f6ze \u00e7arpmaktad\u0131r. Anla\u015fmada cumhuriyetler \u201cegemen\u201d ve toprak b\u00fct\u00fcnl\u00fckleri garanti edilen \u00f6\u011feler kabul edilirken kray, oblast ve di\u011fer \u00f6zerk birimlerin b\u00fct\u00fcnl\u00fcklerine ayn\u0131 \u00f6nem verilmemi\u015ftir. Anla\u015fmaya g\u00f6re, kray ve oblastlar\u0131n kendi topraklar\u0131nda yasama, y\u00fcr\u00fctme, yarg\u0131 gibi devlet iktidar\u0131n\u0131 simgeleyen organlar\u0131, cumhuriyetlerin devlet organlar\u0131 kadar dikkate al\u0131nmam\u0131\u015ft\u0131r. Cumhuriyetler uluslararas\u0131 ve d\u0131\u015f ekonomik ili\u015fkilerde \u00f6zg\u00fcr i\u015ftirak\u00e7i olarak kabul edilirlerken kray, oblast \u00f6zerk oblast ve \u00f6zerk okruglar ba\u011f\u0131ml\u0131 i\u015ftirak\u00e7iler olarak kalm\u0131\u015flar, yer alt\u0131 ve yer \u00fcst\u00fc zenginlikleriyle beraber toprak, \u00fczerinde ya\u015fayan cumhuriyet halk\u0131n\u0131n \u00f6z mal\u0131 kabul edildi\u011fi halde di\u011ferleri bu ayr\u0131cal\u0131ktan mahrum b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n
Federal anla\u015fmal\u0131 yeni federasyonun kurulu\u015f karakteri anla\u015fmaya yap\u0131lan ayr\u0131 eklerde a\u00e7\u0131k ve net olarak g\u00f6r\u00fclmektedir: Anla\u015fmaya Ba\u015fkurdistan Cumhuriyeti i\u00e7in yap\u0131lan eklemede, \u201cBa\u015fkurdistan Cumhuriyeti cumhuriyette kabul edilen kanunlarla vergi koyma ve b\u00fct\u00e7eye gelir toplaman\u0131n genel prensiplerini \u00f6zg\u00fcrce tespit eder \u201d denilerek Rus Anayasas\u0131\u2019n\u0131 ihlal peki\u015ftirilmi\u015ftir. Bir ba\u015fka ayr\u0131cal\u0131k ise, Ba\u015fkurdistan\u2019a \u201cyasama ve yarg\u0131 sistemini, savc\u0131l\u0131k, avukatl\u0131k ve noter i\u015flerini \u00f6zg\u00fcrce kurma ve d\u00fczenleyebilme\u201d hakk\u0131n\u0131n verilmesidir. \u00d6nemle dikkat edilmelidir ki, eklerin getirdi\u011fi hukuki normlar Federal Anla\u015fman\u0131n kendisiyle ba\u011fda\u015fmamaktad\u0131r.<\/p>\n
Yukar\u0131da da belirtti\u011fimiz gibi 1994 \u015eubat\u2019\u0131ndan 1999 ba\u015f\u0131na kadar Moskova ile federe birimler aras\u0131nda 50\u2019ye yak\u0131n anla\u015fma imzaland\u0131. Bu anla\u015fmalardan Tataristan ve \u00c7e\u00e7enistan ile imzalanan iki tanesi \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc ve karma\u015f\u0131k niteli\u011fe sahiptir. Tataristan ile 1994 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lan anla\u015fma, b\u00f6lgesel anla\u015fmazl\u0131klar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcne yeni bir tarz getirerek Tataristan topraklar\u0131 i\u00e7erisinde ya\u015fanan \u00e7ok keskin problemlerin Rusya Anayasas\u0131 ve Federal Kanunlarla a\u015f\u0131lmas\u0131na imkan sa\u011flad\u0131. Tataristan Cumhurba\u015fkan\u0131\u2019n\u0131n \u015fu s\u00f6zleri bu durumu teyit etmektedir: \u201cAnla\u015fma, ihtilaflar\u0131 ortadan kald\u0131r\u0131p, topluma istikrar getirmi\u015ftir\u201d .<\/p>\n
Di\u011fer yandan anla\u015fma, Federasyon Anayasas\u0131 ile Tataristan Cumhuriyet Anayasas\u0131 aras\u0131ndaki ciddi manadaki \u00e7eli\u015fkileri giderememi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin anla\u015fmada Tataristan\u2019\u0131n Rusya Federasyonu i\u00e7erisinde bir cumhuriyet oldu\u011funu belirten anayasal h\u00fck\u00fcm yoktur ve Federal Anayasas\u0131\u2019n\u0131n \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc kabul edilmemektedir. Pratikte bu anla\u015fma uluslararas\u0131 ve devlet i\u00e7i anla\u015fmalar\u0131n \u00e7izgilerini uyu\u015fturarak, konfederatif ve federatif ili\u015fkilerin birbirine kar\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir hal meydana getirmi\u015ftir. Yine ayn\u0131 anla\u015fma, Anayasa\u2019daki \u201cb\u00fct\u00fcn federe birimlerin e\u015fitli\u011fi\u201d prensibini ger\u00e7ekle\u015ftirme yerine, RSFC zaman\u0131ndaki \u201casimetrik federalizm\u201d anlay\u0131\u015f\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fe hizmet etmi\u015ftir.<\/p>\n
\u201cAsimetriklik\u201d federal devletin, kendi i\u00e7 yap\u0131s\u0131 itibariyle federe birimlerinin co\u011frafi, ekonomik ve di\u011fer fakt\u00f6rlere ba\u011fl\u0131 olarak farkl\u0131 yetkilerine ve farkl\u0131 stat\u00fclerine m\u00fcsade edip varl\u0131klar\u0131n\u0131 kabul etmesidir. Rusya Anayasas\u0131\u2019nda asimetrik yap\u0131ya do\u011frudan izin veren bir herhangi bir kural yoktur. Fakat anayasan\u0131n bir k\u0131s\u0131m maddelerini ve prati\u011fi analiz etti\u011fimizde kar\u015f\u0131m\u0131za asimetrik bir yap\u0131 \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin, \u201dCumhuriyetlerin kendi anayasa ve yasama faaliyetleri vard\u0131r. Kray, oblast, federal \u015fehirler, \u00f6zerk oblast ve \u00f6zerk okruglar t\u00fcz\u00fck (ustav) ve yasama mevzuat\u0131na sahiptirler (md. 5\/2)\u201d maddesiyle cumhuriyetler d\u0131\u015f\u0131ndaki di\u011fer birimler devlet olarak kabul edilmemektedirler. Bunun bir sonucu olarak cumhuriyetler kendilerine ayr\u0131 stat\u00fc garanti eden asimetrik federasyonun savunucusu olmu\u015flard\u0131r. Fakat, ayn\u0131 federal devlet i\u00e7erisinde federe birimlerden bir k\u0131sm\u0131n\u0131n fazla hakka, bir k\u0131sm\u0131n\u0131n daha az hakka sahip olmalar\u0131 \u00e7a\u011fda\u015f federalizmin \u00f6z\u00fcne ayk\u0131r\u0131d\u0131r. Ekonomik, co\u011frafi, etnik vb. fakt\u00f6rler a\u00e7\u0131s\u0131ndan farkl\u0131l\u0131k arz etmeleri cumhuriyetlerin anayasal olarak di\u011fer federe birimlerden farkl\u0131 hak ve ayr\u0131cal\u0131klar talep etmelerini gerektirmez.<\/p>\n
1994-1995 aras\u0131nda cumhuriyetlerle akdedilen ilk anla\u015fmalar, kuvvetli b\u00f6l\u00fcc\u00fcl\u00fck e\u011filimli ve kray ve oblastlar\u0131n ho\u015fnutsuzluklar\u0131n\u0131 art\u0131r\u0131c\u0131 niteliktedirler. Bunun i\u00e7indir ki di\u011fer birimlere oranla cumhuriyetler daha fazla hak ve ayr\u0131cal\u0131k elde ettiler. Federal merkezin cumhuriyet b\u00fcrokrasilerine verdi\u011fi siyasal tavizler Anayasa\u2019y\u0131 ihlal eden maddelerin anla\u015fmalara girmesine yol a\u00e7t\u0131. Federe birimler aras\u0131ndaki e\u015fitsizli\u011fi art\u0131rma pahas\u0131na da olsa, yerel politik elitin yard\u0131m\u0131n\u0131 alarak Moskova iktidar\u0131n\u0131 kuvvetlendirmek ve \u00fclke b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc korumak i\u00e7in Tataristan, Kabardin-Balkar, Ba\u015fkurdistan, Kuzey Osetya-Alanya, Yakutistan ile ardarda anla\u015fmalar imzalan\u0131r.<\/p>\n
Tataristan ile 1994 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lan anla\u015fma Tataristan\u2019\u0131 egemen devlet stat\u00fcs\u00fcne \u00e7\u0131kar\u0131p, \u00f6nemli ayr\u0131cal\u0131klar tan\u0131yarak, hem ikinci bir sava\u015f\u0131n \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 \u00f6nledi ve hem de federal ili\u015fkilere yeni bir boyut kazand\u0131rd\u0131. Anla\u015fmayla ayn\u0131 zamanda federal yap\u0131n\u0131n konfederatif yap\u0131ya d\u00f6n\u00fc\u015fmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131n i\u015faretleri g\u00f6r\u00fclmeye ba\u015fland\u0131. Fakat bu anla\u015fma Federal Anayasa ile Tataristan Anayasas\u0131 aras\u0131ndaki \u00e7eli\u015fkileri ortadan kald\u0131ramad\u0131. An\u0131lan anla\u015fma ve ayr\u0131ca yap\u0131lan 11 s\u00f6zle\u015fme ile Federal Merkeze ait olan veya birlikte kullan\u0131lmas\u0131 gereken bir k\u0131s\u0131m yetkiler Tataristan\u2019a devredilmekte, m\u00fclkiyet, petrol \u00fcretimi ve ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131\u011f\u0131, vergi \u00f6deme ve federal b\u00fct\u00e7eden pay alma ve askeri konularda ayr\u0131cal\u0131klar tan\u0131nmaktad\u0131r.<\/p>\n
Tataristan\u2019\u0131n ard\u0131ndan benzer anla\u015fma ve s\u00f6zle\u015fmeler Ba\u015fkurdistan ve Yakutistan (Saha) ile imzaland\u0131. Tabii kaynaklar\u0131 itibariyle \u00e7ok zengin olan bu \u00fc\u00e7 cumhuriyet federal iktidar organlar\u0131ndan \u201cdonar-verici\u201d olmama yani federal merkeze \u00f6demede bulunmama ve cumhuriyette elde edilen gelirlerin b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131n\u0131 kendi halklar\u0131na harcayabilme hakk\u0131n\u0131 alm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n
Cumhuriyetlerin hukuki ayr\u0131cal\u0131klar\u0131n\u0131n yan\u0131nda dikkate de\u011fer ekonomik ayr\u0131cal\u0131klar\u0131 da vard\u0131r. K\u0131saca bu ayr\u0131cal\u0131klara g\u00f6z atal\u0131m.<\/p>\n
II.3.Ekonomik Ayr\u0131cal\u0131klar<\/strong><\/p>\nD\u00fcnyada halen var olan 24 adet federal devletten biri ve \u00e7ok uluslu yap\u0131ya sahip olan Rusya b\u00fct\u00e7e ili\u015fkileri y\u00f6n\u00fcyle d\u00fcnyada ge\u00e7erli tecr\u00fcbelerden \u00e7ok uzak kalm\u0131\u015ft\u0131r. En ba\u015fta ba\u015fka federal yap\u0131larda Rusya\u2019da oldu\u011fu gibi federe birimler aras\u0131nda \u201cistisnai-ayr\u0131cal\u0131kl\u0131\u201d b\u00fct\u00e7e ili\u015fkileri yoktur. \u0130kinci olarak di\u011fer hi\u00e7 bir federasyonda Rusya\u2019daki gibi vergi gelirleri sistemi yoktur. \u00d6rne\u011fin, 1992 y\u0131l\u0131nda Kanada\u2019da toplanan toplam vergi gelirlerinden federal b\u00fct\u00e7enin pay\u0131 % 56 iken, federe birimlerin pay\u0131 % 35 olmu\u015f, geri kalan % 9 ise yerel b\u00fct\u00e7elere b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ayn\u0131 \u015fekilde bu payla\u015f\u0131m s\u0131ras\u0131yla \u0130svi\u00e7re\u2019de; % 61,% 23 ve % 16, ABD\u2019de % 69, % 19 ve % 12, Federal Almanya\u2019da % 69, % 23 ve % 8, Avusturya\u2019da % 76, % 13 ve % 11, Avustralya\u2019da % 81, % 16 ve % 3 oranlar\u0131na ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir .<\/p>\n
Federal organlarla federe organlar aras\u0131nda ekonomik alandaki yetkilerin da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 dikkatle incelendi\u011finde federal merkezin belirgin bir \u015fekilde federe birimlere kar\u015f\u0131 paternalist yakla\u015f\u0131m e\u011filiminde oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu e\u011filimi federasyonun g\u00fc\u00e7lendirilmesine y\u00f6nelik kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 \u00f6d\u00fcnler sistemi olarak nitelemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u0130\u015fte bu \u00f6d\u00fcnlerden biri, \u00fclkenin ekonomik hayat\u0131ndaki b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011fe ve istikrara y\u00f6nelik bir tehdit olan Ba\u015fkurdistan, Karelya, Tataristan, \u00c7e\u00e7enistan ve Yakutistan gibi cumhuriyetlerin y\u00f6netimleri taraf\u0131ndan uygulanan \u201cb\u00fct\u00e7e ayr\u0131l\u0131k\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131\u201d politikas\u0131d\u0131r.<\/p>\n
\u00d6zerk-ulusal birimler (cumhuriyetler ve okruglar), Moskova ile olan ekonomik ili\u015fkilerde Ruslar\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131kta oldu\u011fu federe birimlere oranla daha fazla ayr\u0131cal\u0131\u011fa sahiptirler. Ekonomik istatistiklere g\u00f6re cumhuriyetlerdeki ki\u015fi ba\u015f\u0131na d\u00fc\u015fen b\u00fct\u00e7e gideri toplad\u0131klar\u0131 vergilerin b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131n\u0131 kendilerinde tutmalar\u0131na ve federal b\u00fct\u00e7eden yap\u0131lan yard\u0131mlara ba\u011fl\u0131 olarak olduk\u00e7a y\u00fcksek seviyededir (bkz. Tablo-2 ve Tablo-3).<\/p>\n
1994 y\u0131l\u0131nda uygulanan b\u00fct\u00e7eler aras\u0131 istisnai rejim sonucunda cumhuriyetlerden Ba\u015fkurdistan toplad\u0131\u011f\u0131 vergilerin yaln\u0131z % 12\u2019sini, Tataristan % 16, Karelya %5, \u0130ngu\u015fetiya % 11\u2019ini federal b\u00fct\u00e7eye g\u00f6nderirken, Yakutistan hi\u00e7 bir \u015fey g\u00f6ndermemi\u015ftir. Cumhuriyet stat\u00fcs\u00fcnde olmayan Moskova \u015eehri toplad\u0131\u011f\u0131 vergilerin % 40\u2019\u0131n\u0131 Moskova Oblast\u0131 ile beraber Nijninovgorod Oblast\u0131 % 42\u2019sini, S.Petersburg % 43\u2019\u00fcn\u00fc, Samara Oblast\u0131 % 45\u2019ini federal b\u00fct\u00e7eye g\u00f6ndermi\u015ftir.Ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 b\u00fct\u00e7e rejiminin muafiyetleri sonucunda 1995 y\u0131l\u0131nda cumhuriyetlerden baz\u0131lar\u0131n\u0131n toplad\u0131klar\u0131 vergilerin t\u00fcm\u00fcnden Rusya b\u00fct\u00e7esine ay\u0131rd\u0131klar\u0131 oranlar; Ba\u015fkurdistan % 26.2, Tataristan % 22.7, Yakutistan % 0.5 \u015feklinde ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. Ku\u015fkusuz cumhuriyetlere tan\u0131nan muafiyetlerin faturas\u0131 vergi veren di\u011fer federe birimlere \u00f6dettirilmi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin, Sverdlovskiy Oblast\u0131 toplad\u0131\u011f\u0131 vergilerin % 43.1\u2019ini, Moskova \u015eehri % 45.6\u2019s\u0131n\u0131, Nijninovgorod Oblast\u0131 % 48.1\u2019ini, Moskova Oblast\u0131 % 49.1\u2019ini federal b\u00fct\u00e7eye yollam\u0131\u015ft\u0131r .<\/p>\n
1996 y\u0131l\u0131nda Ba\u015fkurdistan, Tataristan ve Yakutistan cumhuriyetleri federal b\u00fct\u00e7edeki ayr\u0131cal\u0131klar\u0131n\u0131 muhafaza ettiler. Ba\u015fkurdistan gelir vergisinden federal b\u00fct\u00e7eye hi\u00e7bir \u015fey g\u00f6ndermezken di\u011ferlerinin g\u00f6nderdiklerinin oran\u0131 %10\u2019dur. Uygulamada b\u00fct\u00fcn federe birimler alkoll\u00fc \u00fcr\u00fcnlerden ald\u0131klar\u0131 dolayl\u0131 vergilerin yar\u0131s\u0131n\u0131, petrol, petrol \u00fcr\u00fcnleri ve gazdan ald\u0131klar\u0131 dolayl\u0131 vergilerin tamam\u0131n\u0131 Rusya hazinesine g\u00f6ndermektedirler. Fakat Tataristan ve Ba\u015fkurdistan dolayl\u0131 vergilerin tamam\u0131n\u0131 kendilerine b\u0131rakt\u0131lar. 1996 y\u0131l\u0131n\u0131n sonunda Tataristan toplad\u0131\u011f\u0131 vergilerin %18.9\u2019unu, Ba\u015fkurdistan %27\u2019sini federal b\u00fct\u00e7eye yollarken, Moskova %57.6\u2019s\u0131n\u0131 g\u00f6nderdi. Ge\u00e7mi\u015fe bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bu iki cumhuriyetin, SSCB\u2019nin da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonraki y\u0131llarda s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131 b\u00f6lgelerdeki sosyo-ekonomik, teknik ve askeri programlar\u0131n finansman\u0131na da i\u015ftirak etmedikleri g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n
Moskova Belediye Ba\u015fkan\u0131 Yuri Lujkov\u2019un 23 Ekim 1996 y\u0131l\u0131nda Federal Meclis\u2019in \u00fcst kanad\u0131 Federasyon Konseyi\u2019nde yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fma cumhuriyetlerin ayr\u0131cal\u0131klar\u0131n\u0131 ifade etmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan gayet manidard\u0131r. \u015e\u00f6yle demektedir: \u201c\u2026\u00f6zg\u00fcr bir federe birim olmaktansa Tataristan\u2019da bir \u015fehir olma fikri akl\u0131ma daha \u00e7ok yatmaktad\u0131r. B\u00f6ylelikle Moskova \u015fehri \u00f6zerkli\u011fini kaybedip g\u00fc\u00e7l\u00fc, ola\u011fan\u00fcst\u00fc ekonomik potansiyel kazanacak; \u00e7\u00fcnk\u00fc Tataristan ve di\u011fer bir k\u0131s\u0131m cumhuriyetler \u00f6zel \u015fartlara ba\u011fl\u0131 olarak merkeze \u00f6deyecekleri vergiler hususunda di\u011fer federe birimlerle e\u015fit olmalar\u0131 gerekirken ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 durumdad\u0131rlar… \u00c7\u00f6zmek zorunda oldu\u011fumuz problem federe birimlerle devlet aras\u0131ndaki ili\u015fkilerde ekonomik \u015fartlar\u0131 e\u015fitlemektir \u201d.<\/p>\n
Anla\u015fmal\u0131 ili\u015fkiler \u00e7er\u00e7evesinde A\u011fustos 1991 y\u0131l\u0131nda b\u00fct\u00fcn devlet i\u015fletmelerini cumhuriyetin kendi \u00f6z mal\u0131 oldu\u011funu ilan eden Yakutistan dikkatleri \u00e7ekmektedir . E\u011fer Rusya elmaslar\u0131n\u0131n % 99.5\u2019ni \u00e7\u0131karan Yakutistan\u2019\u0131n y\u0131lda ortalama \u00fclkeden d\u00fcnya pazar\u0131na 1.2 milyar Dolarl\u0131k i\u015flenmemi\u015f elmas ve 300-400 milyon Dolarl\u0131k teknik elmas hammadesi pazarlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6z\u00f6n\u00fcne al\u0131rsak Rusya b\u00fct\u00e7esinin neden k\u00f6t\u00fc g\u00fcnler ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlam\u0131\u015f oluruz. 1995\u2019te \u201cRusya-Saha Elmaslar\u0131 \u015eirketi (Aksionernaya Kampaniya Almaz\u0131 Rassii-Saha)\u201dnin 1.3 milyar Dolarl\u0131k elmas sat\u0131\u015f\u0131ndan Yakutistan 1 milyar Dolar do\u011frudan 300 milyon Dolar dolayl\u0131 olarak kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Bununla beraber federal b\u00fct\u00e7e, \u015firketin elmas \u00fcretiminden ve sat\u0131\u015f\u0131ndan bir ruble bile vergi alamam\u0131\u015fken Yakutistan federal b\u00fct\u00e7eden 2 milyar Dolar faizsiz kredi kullanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Yakutistan\u2019\u0131n bu ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 durumundan dolay\u0131d\u0131r ki, yard\u0131m \u00f6denekli Yakutistan\u2019da 1995 y\u0131l\u0131nda ki\u015fi ba\u015f\u0131na d\u00fc\u015fen gelir miktar\u0131 2 milyon 228 bin rubledir. Bu miktar Rusya ortalama ki\u015fisel gelir seviyesinin 1.7 kat\u0131, vergi \u00f6deyen 11 federe birimin 8 kat\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Yukardaki verilerle ili\u015fkili olarak Y. Lujkov tepkisini \u015f\u00f6yle ortaya koymaktad\u0131r; \u201cNi\u00e7in biz, Devlette kim iyi halde ya\u015f\u0131yor, ni\u00e7in Yakutistan di\u011fer oblastlarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda tabii kaynaklar\u0131n kullan\u0131m\u0131nda \u00fcst\u00fcn haklara sahip, diye konu\u015fmak zorunday\u0131z, \u00e7ok sa\u00e7ma!\u201d<\/p>\n
B\u00fct\u00e7eler aras\u0131 ili\u015fkilerdeki belirgin ayr\u0131cal\u0131klar 1997 y\u0131l\u0131nda sadece Tataristan, Ba\u015fkurdistan ve Saha-Yakut cumhuriyetleri i\u00e7in kalm\u0131\u015ft\u0131r. Daha \u00e7ok oblast ve kraylardan kurulu b\u00f6lgeler aras\u0131 birlik olan \u201cSibirya S\u00f6zle\u015fmesi\u201dnin may\u0131s 1997\u2019deki toplant\u0131s\u0131nda Krashoyarsk Kray\u0131 valisi V. Zubov rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle dile getirmektedir; \u201cFederal merkezle \u00f6zel b\u00fct\u00e7e ili\u015fkileri i\u00e7eren istisnai alanlar\u0131n yarat\u0131lmas\u0131 kabul edilemez. Fakat Tataristan, Ba\u015fkurdistan, \u0130ngu\u015fetiya ve Yakutistan b\u00f6yle bir imkana sahiptir. E\u011fer federal h\u00fck\u00fcmetin \u00fclkede tek d\u00fczenlili\u011fi sa\u011flayacak politik iradesi yoksa, Sibirya\u2019ya bel ba\u011flamay\u0131n\u0131z\u2026\u201d<\/p>\n
Yukar\u0131da ifade etmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z federe birimler aras\u0131ndaki hukuki, siyasi ve ekonomik ili\u015fkilerdeki belirsizlikler ve bir k\u0131s\u0131m ayr\u0131cal\u0131klar Rusya\u2019ya \u00f6zg\u00fc yeni bir federal ili\u015fkiler d\u00fczeni ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. R\u00fczgar\u0131n y\u00f6n\u00fcne g\u00f6re de\u011fi\u015fen bu ili\u015fkiler gen\u00e7 Rusya Federasyonu\u2019nun \u00f6mr\u00fc \u00fczerindeki tart\u0131\u015fma ve spek\u00fclasyonlar\u0131n kayna\u011f\u0131n\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r.<\/p>\n
<\/p>\n
SONU\u00c7<\/strong><\/p>\nOlduk\u00e7a sorunlu ge\u00e7en on y\u0131ll\u0131k bir s\u00fcre zarf\u0131nda \u015fekil alan Rus federalizminin temel \u00f6zelliklerini \u00f6zetlemek \u00e7al\u0131\u015fmada vurgulanan temel unsurlar\u0131 ortaya koyacakt\u0131r. Rusya\u2019da ge\u00e7erli olan federalizm, d\u00fcnyan\u0131n ba\u015fka hi\u00e7bir yerinde bir araya getirilmesi ba\u015far\u0131lamayan, etnik (cumhuriyetler ve di\u011fer \u00f6zerk olu\u015fumlar) ve idari-b\u00f6lgesel taksimat temeline dayal\u0131 devlet yap\u0131lar\u0131n\u0131 \u00fczerinde birle\u015ftirmektedir . Bu ikili yap\u0131 ger\u00e7ek federalizm ile \u00e7eli\u015fmektedir. Sonu\u00e7ta b\u00f6yle bir devlet i\u00e7 yap\u0131s\u0131 bir yandan federal merkezle cumhuriyetler aras\u0131nda, di\u011fer yandan cumhuriyetlerle oblastlar ve kraylar aras\u0131nda her zaman ihtilaf do\u011furmakta veya mevcut ihtilaflar\u0131n yeniden canlanmas\u0131na imkan vermektedir.<\/p>\n
Bir di\u011fer \u00f6nemli konu \u00f6zel stat\u00fcler ile ilgili oland\u0131r. Anayasa\u2019da 89 federe birimin e\u015fit haklara sahip oldu\u011fu prensibi ilan edildi\u011fi halde Rusya\u2019da de facto olarak asimetrik federal yap\u0131 h\u00fck\u00fcm s\u00fcrmektedir. Bunun en a\u00e7\u0131k \u00f6rne\u011fi Tataristan ve \u00c7e\u00e7enistan\u2019\u0131n \u201c\u00f6zel stat\u00fc\u201dleridir. Rus federalizmi Anayasa ve federal kanunlardan ba\u015fka Federal Anla\u015fma\u2019ya ve federal organlarla federe birimler aras\u0131ndaki yetki ve sorumluluklar\u0131n belirleyen anla\u015fmalara dayanmaktad\u0131r. Yetki ve sorumluluklar\u0131n belirlenmesi ile ilgili sorunlar\u0131 anayasa ve yasama yolu d\u0131\u015f\u0131nda anla\u015fmalar yoluyla \u00e7\u00f6zen Rusya d\u0131\u015f\u0131nda ba\u015fka \u00fclke yoktur. Rus federalizmi \u00e7o\u011fu defa farkl\u0131 g\u00fc\u00e7lerin politik hakimiyet m\u00fccadelelerinde ma\u015fa g\u00f6revi g\u00f6rmektedir. Bu nedenle federal ili\u015fkileri d\u00fczenleyen kurallar b\u00fct\u00e7e ve bir dizi di\u011fer alanlarda daha \u00e7ok ka\u011f\u0131t \u00fczerinde kalmaktad\u0131r. Y\u00fczlerce y\u0131l \u00fcniter devlet olarak ya\u015fam\u0131\u015f olan Rusya, devaml\u0131, federalizmi adem-i merkeziyet\u00e7i y\u00f6netime d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrme denemelerine sahne olmaktad\u0131r.<\/p>\n
\u00d6zetle, etnopolitik ayr\u0131\u015fma Sovyet sonras\u0131 Rusya\u2019da \u201csosyalist federalizm\u201dden geride kalan mirasla ili\u015fkilidir. \u201dSosyalist federalizm\u201d tarih i\u00e7erisinde Rus \u0130mparatorlu\u011fu\u2019ndan kalan b\u00f6lgede halk\u0131n sosyal, ekonomik ve k\u00fclt\u00fcrel geli\u015fiminde ve ulusal problemlerin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcnde k\u0131sa vadede ba\u015far\u0131l\u0131 sonu\u00e7lar vermi\u015ftir. Fakat sonra milliyet\u00e7ili\u011fe ve nihayet b\u00f6l\u00fcc\u00fcl\u00fc\u011fe yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r, yani uzun y\u0131llar toplumun bilincinde Rus d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc de\u011fil, insanlar\u0131 kan ve milliyetine g\u00f6re \u201cyerli\u201d olan ve \u201cyerli olmayan\u201d diye ay\u0131ran ve her etnik unsur \u201ckendi devletine sahip olmal\u0131d\u0131r\u201d anlay\u0131\u015f\u0131ndan do\u011fan etnik milliyet\u00e7ilik hakim olmu\u015ftur. B\u00fct\u00fcn bunlar demokrasinin ve hukuk devletinin prensiplerinin y\u0131k\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir.<\/p>\n
Kazan\u0131lan b\u00fct\u00fcn ayr\u0131cal\u0131klara ra\u011fmen, federasyonu olu\u015fturan cumhuriyetlerden bir k\u0131sm\u0131nda ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k iste\u011fi ortadan kalkm\u0131\u015f de\u011fildir. Fakat Sovyetlerden ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kazanm\u0131\u015f cumhuriyetlerin \u00e7o\u011funlu\u011funun, ekonomileri y\u00f6n\u00fcyle hala Moskova\u2019ya ba\u011fl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 dikkate ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda mevcut Rusya \u00f6zerk cumhuriyetlerinin Rusya Federasyonu i\u00e7erisinde bug\u00fcnk\u00fc ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 stat\u00fcleriyle kalmalar\u0131 kendi \u00e7\u0131karlar\u0131na daha uygun d\u00fc\u015fece\u011fi g\u00f6zlenmektedir. XXI.yy.\u0131n e\u015fi\u011finde Rusya \u00f6ncelikle \u00f6n\u00fcndeki bu \u00e7ok kritik etnopolitik ayr\u0131\u015fma problemini silaha ba\u015fvurmadan siyasi ve hukuki yollardan \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 durumunda kazanan Avrasya co\u011frafyas\u0131 olacakt\u0131r. Bununla beraber b\u00fct\u00fcn alanlarda demokratik d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc en az kay\u0131pla ger\u00e7ekle\u015ftirebilmesi i\u00e7in, insan hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinin korunmas\u0131, ekonomik alanlarda istikrarl\u0131 pazar ekonomisi mekanizmas\u0131n\u0131n kurulmas\u0131, toplumun kontrol\u00fc alt\u0131nda, hukuki kurumlar\u0131 olu\u015fturulmu\u015f g\u00fc\u00e7l\u00fc devlet iktidar\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi, sivil toplum \u00f6rg\u00fctlerinin yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131, yerel \u00f6zerk y\u00f6netimlerin geli\u015ftirilmesi, cumhuriyetlere y\u00f6nelik \u201culuslar politikas\u0131\u201dn\u0131n a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturulup, ekonomik ve hukuki bo\u015fluklar\u0131n giderilmesi, t\u00fcm alanlarda ulusal-k\u00fclt\u00fcrel \u00f6zerkliklerin hukuki ve siyasi alt yap\u0131lar\u0131n\u0131n kurulup, geli\u015ftirilmesi, hayat\u0131n b\u00fct\u00fcn alanlar\u0131nda toplum ile iktidar aras\u0131nda uzla\u015fma sa\u011flan\u0131p, devlet ile halk\u0131n bar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00f6nlemlerin zaman ge\u00e7irilmeden al\u0131nmas\u0131 gerekmektedir.<\/p>\n
<\/p>\n
KAYNAKLAR<\/strong>
\nAbdulatipov, R.G.- Baltenkovo, L.F.- Yarov, Y.F., Federalizm v istorii Rassii., M.: Respublika, 1992.<\/p>\nAbdulatipov, R.G., Op\u0131t\u0131 federalizma, M.: Respublika, 1994.<\/p>\n
Berezovskiy, V. \u201cUnitarizm, federalizm i regionalizm v sovremennoy natsionalnoy politike Rassii\u201d Obozrovatel, no.7, 1993<\/p>\n
Vert, Nikola,. \u0130storiya sovyetskovo gosudarstva: 1900-1991, M.: Progress, 1992.<\/p>\n
Vinogradskaya, T. \u201cRaspad SSSR kak sistemn\u0131y faktor natsionaln\u0131h konfliktof\u201d Obozrovatel. No.7, 1993<\/p>\n
Gac\u0131yev, K.-Dahin, V.-Zgladin, N., \u201cProblem\u0131 razvitiya gosudarstvennosti na fone politi\u00e7eskovo krizisa v Rassii\u201d, no.7, Obozrovatel. 1993. \u21167.<\/p>\n
Kuprits, N.Y., \u0130z istorii gosudarstvenno-pravovoy m\u0131sli dorevalutsionnoy Rassii (XIX v.). M.: \u0130zd.<\/p>\n
Moskovskovo unv. 1980.<\/p>\n
Mar\u00e7enko, M.N., \u201cSravnitelnoe issledovaniye problem federalizma\u201d Vestnik Moskovskovo Universiteta, Ser.11\/no.1, Prava, 1993,<\/p>\n
\u00c7istyakov, O.\u0130., Stanovlenie Rassiyskoy Federatsii (1917-1922). M.<\/p>\n
\u00c7istyakov, O.\u0130.- Aba\u015fmadze, V.V.- D\u00fckov, L.V.- Taukelev, A.N., \u0130storiya oto\u00e7estvennovo gosudarstva i prava, M: \u0130zd. MGU, 1992<\/p>\n
Zaharova, A.A., Asimmetri\u00e7nost federatsii., M. 1997.<\/p>\n
Zlatopolskiy, D.L., SSSR-federativnoye gosudarstvo, M: MGU, 1967.<\/p>\n
Kiri\u00e7enko, M.G., SSSR: Natsionalno-gosudarstvennoye ustroystvo (Konstitutsionn\u0131ye osnov\u0131), M: Y\u00fcrid.lit.,1982.<\/p>\n
Kozlov, A.E., Federativn\u0131ye otno\u015feniya i regionalnoye upravleniye v Rassii: puti reformirovaniya. M: \u0130N\u0130ON, 1994.<\/p>\n
Kozlov, A.E., Federativn\u0131ye na\u00e7ala organizatsii gosudarstvennoy vlasti v Rassii. M: \u0130N\u0130ON RAN, 1996.<\/p>\n
L\u0131senko, V.N., Razvitiye federativn\u0131h otno\u015feniy v sovremennoy Rassii. Moskova \u0130SP 1995.<\/p>\n
Federalizm vlasti i vlast federalizma, M. \u0130ntelTex, 1997.
\nAbakyan, S.A., \u201cO statuse subyekta Rassiyskoy Federatsii\u201d, Konstitutsionn\u0131y vestnik, no:1\/17, 1994<\/p>\n
Valentey, S.A., \u201cProblem\u0131 oto\u00e7estvennovo federalizma\u201d Federalizm, no.2, 1997<\/p>\n
\u015eahray, S.M., \u201cAktualn\u0131ye vopros\u0131 rasiyskovo federalizma\u201d, Vlast, no.8, 1995<\/p>\n
Zlatopolskiy, D.L., \u201cProtsess razvitiya federativn\u0131h otno\u015feniy v Rassii\u201d, Vestnik Moskovskova Universiteta,. seri: 11\/no.6, Prava, 1998.<\/p>\n
\u00c7ibiryayeva, S.A., \u0130storiya Gosudarstva i Prava Rassii, Moskova, 1998.<\/p>\n
Arinin, A.N., Na puti k novoy federatsii.- v kn.: Yedinaya konstitutsionnaya sistema Rassiyskoy Federatsii, Moskova, 1994.<\/p>\n
Arinin, A.N., \u201cProblem\u0131 razvitiya rassiyskoy gasudarstvennosti v kantse XX veka\u201d, Federalizm vlasti i vlast federalizma, M., TOO \u201c\u0130nteltex\u201d, 1997.<\/p>\n
Abdulatipov, Ramazan, Paradoks\u0131 suveriniteta. Perspektiv\u0131 \u00e7eloveka, natsii, gosudarstva, M. 1995.<\/p>\n
Ti\u015fkov, V.A., Natsionalnaya politika Rassii: istoriya i sovremennost, Moskova, 1997.<\/p>\n
Vya\u00e7eslav Mihaylov. O\u00e7erki teorii i politiki etni\u00e7nosti v Rassii, M., 1997.<\/p>\n
Karapetyan, L.M., \u201cSubyekt\u0131 federatsii\u201d, no.11, 1996.<\/p>\n
Pastuhov, V.B., \u201cNov\u0131y federalizm dla Rassii: institutsionalizatsiya svobod\u0131\u201d, Polis, no.2, 1994,<\/strong><\/p>\nABSTRACT
\nThe theme of the article consists of the critical phases that Russia has gone into after the dissolution of USSR, the meaning and the features of the Russian federalism, the causes and the conditions of the appearance of the republics as federal subjects, and the legal status of the republics within the federal system of interrelations.<\/p>\n
Besides, the article shortly analyzes the following popular questions for the Russian society: Firstly, which kind of state administration is preferable for the Russian society: unitary, federative, or confederative? Secondly, if the federative model is preferred, which model of federative relations should be preferred: contractual model, constitutive model, contractual-constitutive model. Thirdly, Is it possible for the federal institutions to reach, not only legal but also ‘de facto’ (political and economic) “equal rights”? Or is asymmetric federal structure inevitable? Fourthly, how may the federal relations be improved protecting the interests of the different ethnic groups, without harming the state’s unity? The article is concluded listing the aims that Russia has to reach in <\/strong>order to realize its democratic evolution without any losses.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Dr. Bekir Demir www.academical.org (6.sayı) Giriş Sovyetler Birliği’nin 1991 yılında dağılmasının ardından tarih sahnesine on beş yeni devlet çıktı. Bunlardan en büyüğü Sovyetlerin halefi olarak ortaya çıkan Rusya Federasyonu’ydu. İdeolojik planda komünizmin reddedilmesinin bir yansıması olan bu gelişme siyasal, ekonomik ve sosyal alanda da bir çok değişikliğin meydana geldiği bir geçiş sürecini başlattı. Bu periyoda […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_bbp_topic_count":0,"_bbp_reply_count":0,"_bbp_total_topic_count":0,"_bbp_total_reply_count":0,"_bbp_voice_count":0,"_bbp_anonymous_reply_count":0,"_bbp_topic_count_hidden":0,"_bbp_reply_count_hidden":0,"_bbp_forum_subforum_count":0,"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"0","ocean_second_sidebar":"0","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"0","ocean_custom_header_template":"0","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"0","ocean_menu_typo_font_family":"0","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"0","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"off","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-10480","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-arastirma-ana-sayfa","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10480","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=10480"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10480\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":36186,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10480\/revisions\/36186"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=10480"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=10480"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=10480"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
![\"\"](\"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/YAKIN-TARIHE-BIR-BAKIS-1990-Sonrasi-Rusyada-Etnopolitik-Ayrisma-Sureci-a.png\")
<\/p>\n