![](\"http:\/\/circassiancenter.com\/cc-turkiye\/yz-image2\/279-cerkesB.GIF\")
<\/p>\n<\/p>\n
HAP\u0130 Cevdet Y\u0131ld\u0131z<\/span><\/b><\/p>\n \u00c7erkesler 1860’larda Ruslar taraf\u0131ndan, gemilere bindirilerek, Karadeniz limanlar\u0131ndan zorla ve toplu bir bi\u00e7imde Osmanl\u0131 Devleti topraklar\u0131na g\u00f6nderildiler, orada yine Karadeniz k\u0131y\u0131lar\u0131na, Kuzey Anadolu ve Rumeli\u2019ye \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131lar. Daha sonralar\u0131 oralardan ba\u015fka yerlere da\u011f\u0131ld\u0131lar. Bug\u00fcn bu s\u00fcrg\u00fcn \u00c7erkeslerin torunlar\u0131 40 kadar \u00fclkeye da\u011f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ve b\u00f6yle bir \u00c7erkes diasporas\u0131 olu\u015fmu\u015ftur. Diasporadaki \u00c7erkesler, 150 y\u0131ldan beri etnik kimliklerini korumay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015flard\u0131r. Ku\u015fkusuz \u00e7ok \u00f6nemli bir ba\u015far\u0131 ve olayd\u0131r bu. Toplumbilimci ve tarih\u00e7ilerin bu olguyu incelemeleri yerinde olacakt\u0131r.<\/p>\n Biz bu yaz\u0131m\u0131zda bu olguya de\u011finmek ve duruma ili\u015fkin baz\u0131 kan\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131 belirtmekle yetinece\u011fiz.<\/p>\n S\u00fcrg\u00fcn nedir ve nas\u0131l uygulanmaktad\u0131r?<\/b><\/p>\n S\u00fcrg\u00fcn cezai bir yapt\u0131r\u0131md\u0131r. Bir ki\u015finin ya da bir insan toplulu\u011funun bulundu\u011fu yerden al\u0131n\u0131p ba\u015fka bir yere, kendi iste\u011fi d\u0131\u015f\u0131nda (zorla) ta\u015f\u0131nmas\u0131\/g\u00f6nderilmesi ve iste\u011fi d\u0131\u015f\u0131nda oraya yerle\u015ftirilmesi olay\u0131d\u0131r. Ku\u015fkusuz de\u011fi\u015fik s\u00fcrg\u00fcn bi\u00e7imleri vard\u0131r. S\u00fcreli ve s\u00fcresiz s\u00fcrg\u00fcn, toplu ya da bireysel s\u00fcrg\u00fcn, i\u00e7 ve d\u0131\u015f s\u00fcrg\u00fcn gibi. Ruslar Adigeler i\u00e7in son s\u00fcrg\u00fcn bi\u00e7imini uygulam\u0131\u015flard\u0131r. D\u0131\u015f s\u00fcrg\u00fcn. Burada Adige deyimi ile t\u00fcm \u00c7erkesya topluluklar\u0131 kastedilmektedir: Shapsugh-Natukuay, Wub\u0131h, Abaza, Abzegh, \u00a0Besleney, Kuban Kabardey ve daha bir\u00e7ok Adige toplulu\u011fu. 1860\u2019larda ve sonras\u0131nda, Ruslar taraf\u0131ndan d\u0131\u015f s\u00fcrg\u00fcn, siyasal ve cezai bir yapt\u0131r\u0131m olarak sadece ve yaln\u0131zca Adigeler\/\u00c7erkesler i\u00e7in uygulanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu nokta iyi bilinmelidir. D\u0131\u015far\u0131ya g\u00f6\u00e7e zorlama olay\u0131, ulusun ya da toplumun ana kitlesini kapsamad\u0131\u011f\u0131 ve bir zorlay\u0131c\u0131 karara dayanmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece, Adigelerin ki gibi d\u0131\u015f s\u00fcrg\u00fcn olmaz.<\/p>\n Bildi\u011fim kadar\u0131yla tarihte d\u0131\u015far\u0131ya s\u00fcr\u00fclen ikinci bir halk da Yahudilerdir. Ancak son Yahudi s\u00fcrg\u00fcn\u00fc yurdundan kovulma<\/b> niteli\u011findedir ve kovulanlar istedi\u011fi yere gitmekte serbest b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Yahudiler Filistin\u2019den iki kez, son olarak da Araplar d\u00f6neminde gidip yerle\u015ftikleri \u0130spanya\u2019dan da, dini nedenlerle kovulmu\u015flard\u0131r (1492).<\/p>\n 20. y\u00fczy\u0131lda ise, i\u00e7 s\u00fcrg\u00fcn olay\u0131 say\u0131s\u0131 artm\u0131\u015ft\u0131r. 1915\u2019te Osmanl\u0131 Ermenileri, \u00e7ok a\u011f\u0131r ko\u015fullar alt\u0131nda ve b\u00fcy\u00fck \u00e7apta da yok edilerek, yer yer \u00f6ld\u00fcr\u00fclerek ve tecav\u00fczlere u\u011frayarak Suriye\u2019ye do\u011fru s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015flerdir. Bunlar\u0131n katledilmelerinden o zamanki Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fcmeti sorumludur. Ermeni soyk\u0131r\u0131m\u0131 <\/b>iddialar\u0131 da bu t\u00fcr \u00fcz\u00fcc\u00fc olaylar nedeniyle ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Bir \u201csosyalist\u201d \u00a0devlet olan Sovyetler Birli\u011fi\u2019nde de, 1941-1944 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda 10 ulus ya da etnik topluluk cezaland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve Sibirya taraflar\u0131na s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr: Volga Almanlar\u0131, \u00c7e\u00e7en, \u0130ngu\u015f, Kara\u00e7ay, Balkar, Ah\u0131ska T\u00fcrkleri, Kalm\u0131k, K\u0131r\u0131m Tatarlar\u0131, Balt\u0131k Germenleri ve Sovyet Korelileri<\/b>. Ayr\u0131ca s\u00fcr\u00fclenler ve Adige\/Shapsughlar<\/b> da dahil toplam 50 Sovyet halk\u0131na zul\u00fcm uygulanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu bak\u0131mdan Sovyetler Birli\u011fi (Ruslar) lekeli ve sab\u0131kal\u0131 bir devlettir. Bu da t\u00fcm demokrat insanlar taraf\u0131ndan iyi bilinmelidir.<\/p>\n 1956\u2019da \u00c7e\u00e7en, \u0130ngu\u015f, Kara\u00e7ay, Balkar ve Kaml\u0131klar\u0131n, yani 10 s\u00fcr\u00fclen halktan 5\u2019inin cezalar\u0131 kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, \u00a0eski \u00f6zerklik stat\u00fcleri geri verilmi\u015f, eski topraklar\u0131na d\u00f6nmeleri sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak Volga Almanlar\u0131, K\u0131r\u0131m Tatarlar\u0131 ve Adige\/Shapsughlar\u0131n <\/b> \u00f6zerklikleri geri verilmemi\u015f, eski topraklar\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fleri de engellenmi\u015ftir. \u00a0Bu bak\u0131mdan Sovyetlerin ve izleyicisi olan RF\u2019nun sorumlulu\u011fu devam etmektedir. Bu da iyi bilinmelidir.<\/p>\n 1864 \u00c7erkes s\u00fcrg\u00fcn\u00fc (bkz. \u00c7erkes s\u00fcrg\u00fcn\u00fc-Vikipedi)\u00a0 yukar\u0131da s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz i\u00e7 s\u00fcrg\u00fcn \u00f6rneklerinden farkl\u0131d\u0131r, belirtti\u011fimiz gibi \u00fclke d\u0131\u015f\u0131 bir s\u00fcrg\u00fcnd\u00fcr. Rus idari makamlar\u0131 \u00c7erkes d\u0131\u015f s\u00fcrg\u00fcn\u00fc olay\u0131n\u0131 \u015fimdiye de\u011fin Rus ve D\u00fcnya kamuoyundan gizlemeyi ve suland\u0131rmay\u0131 (bir spek\u00fclasyonmu\u015f gibi g\u00f6stermeyi) ba\u015farm\u0131\u015flard\u0131r. Ancak en b\u00fcy\u00fck Diaspora olan T\u00fcrkiye Adigeleri bu son bir iki y\u0131ldan beri, olaya Kuzey Kafkasya \u00f6l\u00e7e\u011finden de\u011fil, \u00c7erkesya\/Adigey \u00f6l\u00e7e\u011finden bakmaya ve olay\u0131 derinlemesine soru\u015fturmaya ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. \u00c7erkes s\u00fcrg\u00fcn\u00fc olay\u0131 Kuzey Kafkasya boyutu<\/b> ile ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda halk\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131n, az\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131n; Bat\u0131 Adigeleri boyutu<\/b> ile ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda ise, halk\u0131n % 99\u2019unun \u00fclkesi ya da Rusya s\u0131n\u0131rlar\u0131 d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n Rus makamlar\u0131 bu konuda \u015f\u00f6yle demek istemektedirler:<\/p>\n \u201cBiz Adigelere, g\u00fcvenlik gerek\u00e7esiyle yerlerini terk etmelerinin gerekli oldu\u011funu s\u00f6yledik, onlara Kuban ve Laba \u0131rmaklar\u0131 boylar\u0131nda toprak g\u00f6sterdik ama istemediler ve T\u00fcrkiye\u2019ye g\u00f6\u00e7 etmeyi ye\u011flediler\u201d. <\/b> \u00d6zetlersek Rus\u2019un dedi\u011fi bu.<\/p>\n Bu t\u00fcr ifadeler \u00f6teden beri fa\u015fistlerin de s\u0131k\u00e7a kulland\u0131klar\u0131 terimlerden. \u0130nand\u0131r\u0131c\u0131 olmad\u0131klar\u0131n\u0131 bilmekle birlikte, Rus gerek\u00e7elerinin inand\u0131r\u0131c\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bir bir g\u00f6sterelim:<\/p>\n 1. S\u00fcre yetersizli\u011fi:<\/b> Adigelere, yerlerini terk etmeleri i\u00e7in \u00e7ok az, 15, 20 ve 30 g\u00fcn gibi k\u0131sa s\u00fcreler veriliyor, ek s\u00fcre ve tolerans tan\u0131nm\u0131yordu. Ayr\u0131ca Adigeler par\u00e7alan\u0131yor ve istedikleri yerlere yerle\u015femiyorlard\u0131. Bu da olay\u0131n d\u0131\u015f s\u00fcrg\u00fcn\u00fc ama\u00e7lad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlamaktad\u0131r. Bir uygulama emri sunal\u0131m. General Yermolov<\/b>\u2019un Karadeniz K\u0131y\u0131 Hatt\u0131 Komutan\u0131 General Vlasov<\/b>\u2019a g\u00f6nderdi\u011fi yaz\u0131\/emirname: \u00c7erkeslerden\u00a0 \u201cB\u00fct\u00fcn bir k\u00f6y ya da soy ailesi b\u00fct\u00fcn\u00fc bi\u00e7iminde taraf\u0131m\u0131za ge\u00e7ip yerle\u015fmek isteyenleri kabul etmeyiniz, onlar\u0131 par\u00e7alay\u0131n\u0131z\u201d<\/b> (Bkz. Kim \u015e\u0131bzuh, \u201dYeni D\u00f6nem Bize Yeni Sorumluluklar Y\u00fckl\u00fcyor\u201d yaz\u0131s\u0131n\u0131n \u201cAdigelerin d\u00fcze indirilmeleri ve s\u00fcrg\u00fcn olay\u0131\u201d<\/b> ba\u015fl\u0131kl\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fcnden, CircassianCanada, internet).<\/p>\n Ayr\u0131ca bu kadar k\u0131sa bir s\u00fcrede ve bu ko\u015fullar alt\u0131nda Adigelerin, isteseler bile Ruslarca g\u00f6sterilecek yerlere gidemeyecekleri ve oralara yerle\u015femeyecekleri de bellidir. S\u00fcreyi doldurduklar\u0131 gerek\u00e7esiyle halk apar topar ve s\u00fcng\u00fc zoruyla gemilere doldurulup T\u00fcrkiye\u2019ye postalan\u0131yordu. <\/p>\n 2. K\u00f6le sahibi Beylerin ve zenginlerin \u00a0d\u0131\u015far\u0131ya g\u00f6\u00e7 yollu tehdit edilmeleri:<\/b> Rusya\u2019da serflik (k\u00f6lelik), \u00c7erkes s\u00fcrg\u00fcn\u00fcnden \u00fc\u00e7 y\u0131l \u00f6nce, 1861\u2019de kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Bunu Adige k\u00f6le sahiplerinin bilmemesi olanaks\u0131zd\u0131r. Genelde iyi olan bu olay Adigelerin d\u0131\u015far\u0131ya g\u00f6\u00e7\u00fcn\u00fc tetikleyici bir i\u015flev g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ruslar karars\u0131z Adige derebeylerini bu yasayla korkutup g\u00f6\u00e7e zorlam\u0131\u015flard\u0131r. Osmanl\u0131 Devleti de Rus politikas\u0131na arka \u00e7\u0131kar bir bi\u00e7imde, 1855\u2019te yasaklad\u0131\u011f\u0131 \u00c7erkes k\u00f6le ticaretini, ans\u0131z\u0131n ve oport\u00fcnist bir tav\u0131rla 1857\u2019de yeniden serbest b\u0131rak\u0131yor, devletin kendisi 1860\u2019da Samsun ve Trabzon\u2019da \u00c7erkes k\u00f6le pazarlar\u0131 kurduruyor ve insan sat\u0131\u015f\u0131 ba\u015flat\u0131yordu (Bkz. \u00c7erkes s\u00fcrg\u00fcn\u00fc-Vikipedi, internet).<\/p>\n Mart 1864\u2019te Wub\u0131h s\u0131n\u0131r\u0131na dayanan Rus generali Heyman<\/b>, Adige\/Wub\u0131h ileri gelenlerine (kua\u015fkalara\/zenginlere) g\u00f6nderdi\u011fi mektubunda, direnmemeleri halinde serbest\u00e7e T\u00fcrkiye\u2019ye gidebileceklerini, kendisinden destek de alabileceklerini, direnmeleri halinde ise k\u00f6lelerinin ellerinden al\u0131n\u0131p \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirilece\u011fini, k\u00f6lesiz ve hizmet\u00e7isiz olarak Azak Denizi k\u0131y\u0131s\u0131ndaki \u00e7orak topraklara s\u00fcr\u00fcleceklerini bildiriyordu (Bkz. \u00c7erkesya\u2019n\u0131n Ruslar Taraf\u0131ndan \u0130\u015fgali; \u00c7erkesya G\u00f6n\u00fcl Yaram). Bilindi\u011fi gibi \u00c7erkes bey ailelerinin \u00a0ve Wub\u0131h k\u00f6le sahiplerinin her t\u00fcrl\u00fc hizmetini k\u00f6leler g\u00f6r\u00fcrd\u00fc, bu insanlar \u00e7ok tembel, \u00e7al\u0131\u015fmayan ve \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 da bilmeyen ki\u015filer idiler ve k\u00f6lesiz ya\u015fayamazlard\u0131. <\/p>\n 3. H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131 dayatma:<\/b> Verilen \u00e7ok k\u0131sa s\u00fcrenin dolmas\u0131 durumunda, Rus makamlar\u0131 \u00f6z\u00fcr kabul etmiyor, askerler s\u00fcng\u00fclerini tak\u0131p sivil halk\u0131 zorla, bal\u0131k istifi gemilere dolduruyorlard\u0131. Bu durumda sadece istavroz \u00e7\u0131karanlar\u0131 ay\u0131r\u0131yor, onlar\u0131 gemilere bindirmiyor, kalmalar\u0131na izin veriyorlard\u0131.<\/p>\n 1864 y\u0131l\u0131 Haziran ay\u0131 ortas\u0131na de\u011fin koca bir \u00fclke, yani \u00c7erkesya insans\u0131zla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, yakla\u015f\u0131k 2 milyon insan zorla \u00fclke (Rusya) d\u0131\u015f\u0131na at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu olay\u0131n (s\u00fcrg\u00fcn olay\u0131) i\u00e7inde alternatif ve tolerans diye bir \u015fey aramak bo\u015funad\u0131r, sadece zorlama ve dayatma vard\u0131r. <\/p>\n D\u00fcnya\u2019daki yeni yerle\u015fme ve g\u00f6\u00e7 \u00f6rnekleri:\u0130srail<\/b><\/p>\n Yahudiler biri Filistin\u2019den Babil\u2019e (\u015fimdi Irak), di\u011feri 70 y\u0131l sonra d\u00f6nd\u00fckleri Filistin\u2019den, bu kez Romal\u0131lar taraf\u0131ndan kovulmu\u015flar ve de\u011fi\u015fik \u00fclkelere da\u011f\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Son kez de, \u0130spanya\u2019dakiler de \u00a0\u00fclke d\u0131\u015f\u0131na kovulmu\u015flard\u0131r, sadece \u00a0Katolik olmay\u0131 kabul edenler \u0130spanya\u2019da b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n Yahudi etnik kimli\u011finin birle\u015ftirici ba\u011f\u0131 ve \u00e7imentosu Musevi dinidir.<\/p>\n \u00c7eli\u015fik s\u0131n\u0131f ve katmanlar\u0131 bar\u0131nd\u0131ran bir toplum olan Yahudiler, banker, tefeci, kuyumcu, ticaret ve m\u00fctercimlik gibi mesleklerle ge\u00e7imlerini sa\u011flayan insanlar olarak tan\u0131n\u0131r, \u0131rk\u00e7\u0131 y\u00f6netimlerce hi\u00e7 sevilmezler, s\u0131k s\u0131k da sald\u0131r\u0131lara u\u011frar ve ezilirlerdi. Yani bir t\u00fcr g\u00fcnah ke\u00e7isi idiler.<\/p>\n \u0130stanbul\u2019da Parmaks\u0131z Hamdi<\/b> adl\u0131 bir polis komiseri vard\u0131. B\u00fct\u00fcn mimli kom\u00fcnistleri tek tek tan\u0131r ve istedi\u011finde parma\u011f\u0131 ile koymu\u015f gibi bulurdu. Bu nedenle ona bu ad tak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Bir politik olay oldu diyelim, hemen ba\u015fta rahmetli Aziz Nesin<\/b> olmak \u00fczere, mimli kom\u00fcnistleri bir bir toplarm\u0131\u015f. O ki\u015filer de bunu bildiklerinden bavullar\u0131n\u0131 haz\u0131rlar, Parmaks\u0131z Hamdi\u2019yi beklerlermi\u015f. Her olay\u0131n g\u00fcnah ke\u00e7ileri de hep kom\u00fcnistler olurmu\u015f. Fa\u015fist 6-7 Eyl\u00fcl Olaylar\u0131<\/b> bile kom\u00fcnistlere y\u00fcklenmek ve kamuoyu yat\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmak istenmi\u015fti.<\/p>\n Yahudiler de istenmeyen \u015feylerin g\u00fcnah ke\u00e7ileri (bzege tetlhapvo\/\u0431\u0437\u044d\u0434\u0436\u044d \u0442\u044d\u043b\u044a\u0445\u044c\u0430\u043f1\u044d)<\/span> idiler.<\/p>\n Yahudi \u00e7o\u011funlu\u011fu yoksuldu ve gettolarda bar\u0131n\u0131yordu. Zengin olanlar ise, getto d\u0131\u015f\u0131na, varl\u0131kl\u0131 semtlere ta\u015f\u0131n\u0131rd\u0131. Avrupa\u2019da gerici h\u00fck\u00fcmetlerin (\u00f6zellikle Ruslar\u0131n) sald\u0131r\u0131lar\u0131ndan (pogrom) y\u0131lan ve daha iyi bir ya\u015fama kavu\u015fmak isteyen bir\u00e7ok Yahudi, 19. y\u00fczy\u0131lda, bir f\u0131rsatlar \u00fclkesi olan ABD\u2019ne g\u00f6\u00e7 etti. Bu g\u00f6\u00e7lerin bir sonucu olarak g\u00fcn\u00fcm\u00fczde 5, 7 milyon say\u0131s\u0131yla en b\u00fcy\u00fck Yahudi n\u00fcfusu ve lobisi ABD\u2019ndedir. \u0130srail\u2019de ise 5, 5 milyon Yahudi vard\u0131r. Rusya\u2019da 700 bin, Fransa\u2019da 600 bin, Arjantin ve Kanada\u2019da 400\u2019er bin, \u0130ngiltere\u2019de 300 bin, T\u00fcrkiye\u2019de de 20 bin Yahudi ya\u015famaktad\u0131r. Yahudi lobileri paral\u0131 ve \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr: \u00d6rne\u011fin ABD Ba\u015fkan\u0131 se\u00e7ilmek i\u00e7in Yahudi deste\u011fi gerekir, ABD\u2019nde sermaye ve ileti\u015fim sekt\u00f6r\u00fc de Yahudi a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131d\u0131r.<\/p>\n 19. y\u00fczy\u0131lda Yahudi ayd\u0131nlar\u0131 ve b\u00fcy\u00fck burjuvalar\u0131, tefeci (banker) Yahudilerin l\u00fcks ya\u015fam\u0131n\u0131n Avrupa\u2019daki s\u0131radan halk\u0131n tepkisini ve k\u0131skan\u00e7l\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00e7ekti\u011fini, bunun Yahudi toplumu i\u00e7in bir tehlike oldu\u011funu anlad\u0131lar; sonunda Yahudileri Avrupa\u2019dan uzakla\u015ft\u0131rma ve Filistin\u2019e y\u00f6nlendirme karar\u0131 ald\u0131lar. B\u00f6ylece Siyonizm<\/b> ve \u0130srail <\/b>(Yahudi Devleti) d\u00fc\u015f\u00fcncesi do\u011fmu\u015f oldu. Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u2019\u0131nda Yahudi deste\u011fini yan\u0131na almak isteyen \u0130ngiltere, \u00a02 Kas\u0131m 1917 Balfour Deklarasyonu<\/b> ile Yahudilere Filistin\u2019de bir Yahudi yurdu<\/b> olu\u015fturma s\u00f6z\u00fc verdi (Bkz. Balfour Dekerasyonu, Vikipedi).<\/p>\n Sava\u015ftan sonra Filistin\u2019de \u0130ngiliz mandat y\u00f6netimi kuruldu ve k\u00fc\u00e7\u00fck Yahudi topluluklar\u0131n\u0131n Filistin\u2019e yerle\u015ftirilmelerine ba\u015fland\u0131. Ancak Avrupa\u2019dan Filistin\u2019e do\u011fru b\u00fcy\u00fck bir g\u00f6\u00e7 ak\u0131m\u0131 da ger\u00e7ekle\u015fmedi. 1917\u2019de 70 bin olan Filistin\u2019deki Yahudi say\u0131s\u0131 1932\u2019de ancak 132 bine y\u00fckselebildi. Yani din ve milliyet \u00fczerine yap\u0131lan destek ve \u00e7a\u011fr\u0131lar fazla bir i\u015fe yaramad\u0131, gettolar bo\u015falmad\u0131.<\/p>\n Bu arada Sovyetlerde de Do\u011fu Sibirya\u2019da, \u00a0Yahudiler i\u00e7in, 1930\u2019larda merkezi Birobican<\/b> olan bir Yahudi \u00d6zerk Oblast\u0131 <\/b>olu\u015fturuldu ama Tanr\u0131\u2019n\u0131n (Yahova\u2019n\u0131n) \u2018se\u00e7kin kullar\u0131\u2019 oray\u0131 da be\u011fenmediler. Burada 2002\u2019de 190 bin 915 toplam n\u00fcfus i\u00e7inde 2 bin 327 Yahudi (% 1. 22) n\u00fcfus bulunuyordu. \u00d6lmeseydi Stalin\u2019in Yahudileri, t\u0131pk\u0131 Volga Almanlar\u0131, K\u0131r\u0131m Tatarlar\u0131 ve Adige\/Shapsughlar gibi buraya s\u00fcrmeyi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc s\u00f6ylenir.<\/p>\n Ancak Almanya\u2019da Hitler<\/b>\u2019in Nazi<\/b> (fa\u015fist) iktidar\u0131 ile birlikte, Yahudilere g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bask\u0131lar uygulanmaya ba\u015fland\u0131:1939-45 y\u0131llar\u0131 boyunca Yahudiler kamplarda toplanmaya, zorla \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmaya ve gaz odalar\u0131na doldurulup \u00f6ld\u00fcr\u00fclmeye ba\u015fland\u0131: Soyk\u0131r\u0131m\/Holokost <\/b>yoluyla 6 milyonu a\u015fk\u0131n Yahudi\u2019nin \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc s\u00f6ylenmektedir.<\/p>\n Sava\u015f s\u00fcresince Nazilerden ka\u00e7may\u0131 ba\u015faran on binlerce Yahudi Filistin\u2019e y\u00f6nlendirildi. \u0130ngiltere, \u00a0Yahudilerden olu\u015fma Filistin taburlar\u0131 kurdu, Yahudiler Almanlara kar\u015f\u0131 sava\u015fa ve yeralt\u0131 direni\u015flerine kat\u0131ld\u0131lar.<\/p>\n B\u00f6ylece Yahudiler askerlik, \u00e7etecilik ve silahl\u0131 direni\u015f konular\u0131nda e\u011fitim alm\u0131\u015f ve deneyim kazanm\u0131\u015f oldular. Almanlardan ka\u00e7anlarla 1948\u2019de Filistin\u2019deki Yahudi say\u0131s\u0131 650 bine ula\u015ft\u0131 ve \u0130srail Devleti<\/b> ilan edildi.<\/p>\n \u0130srail, \u015fimdi Bat\u0131 standard\u0131nda modern bir devlettir, ya\u015fam d\u00fczeyi y\u00fcksektir ve b\u00fct\u00fcn Yahudilere a\u00e7\u0131k olan bir \u00fclkedir. Bu gibi nedenlerle 1990\u2019larda 1 milyon dolay\u0131nda bir Yahudi n\u00fcfus, da\u011f\u0131lan SSCB \u00fclkeleri ve Do\u011fu Avrupa\u2019dan \u0130srail ve ABD\u2019ne g\u00f6\u00e7 etmi\u015ftir. Yahudi g\u00f6\u00e7\u00fcn\u00fcn temel nedeni daha iyi bir ya\u015fam \u00f6zlemidir. Sovyet Almanlar\u0131 ve Rumlar\u0131 da, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde Almanya ve Yunanistan\u2019a g\u00f6\u00e7 etmi\u015flerdir.<\/p>\n T\u00fcrkiye\u2019den 4 milyon dolay\u0131nda insan ba\u015fta Almanya ve Hollanda olmak \u00fczere Avrupa\u2019da ya\u015famaktad\u0131r. Bu insanlar \u00e7al\u0131\u015fmak \u00fczere oralara gitmi\u015f ve kalm\u0131\u015flard\u0131r. Bu insanlar\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc \u00c7erkes<\/b>\u2019tir, say\u0131lar\u0131 13 bin olarak s\u00f6yleniyorsa da, ku\u015fkusuz bunlar oralardaki \u00c7erkes dernekleri kanal\u0131yla belirlenmi\u015f olan c\u00fcz\u2019i rakamlard\u0131r, say\u0131 ku\u015fkusuz daha fazla olmal\u0131d\u0131r. Ancak bu \u00c7erkeslerin bir\u00e7o\u011fu T\u00fcrkiye\u2019deki demokratik geli\u015fimlerin d\u0131\u015f\u0131nda kald\u0131klar\u0131ndan ve Alman toplumundan kopuk ya\u015fad\u0131klar\u0131ndan, eskinin \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131m\u0131yla hala korkmakta olan ve kendilerini T\u00fcrk olarak tan\u0131tan fikren geri ve e\u011fitimsiz ki\u015filerdir.<\/p>\n Bu arada Bulgaristan\u2019dan \u0131rk\u00e7\u0131 ve ay\u0131r\u0131mc\u0131 bask\u0131lar nedeniyle \u00e7ok say\u0131da insan, zaman zaman utan\u00e7 verici bir bi\u00e7imde ve a\u015fa\u011f\u0131lanarak T\u00fcrkiye\u2019ye at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Daha iyi bir ya\u015fam umudu da bu t\u00fcr ka\u00e7\u0131\u015flar\u0131 tetiklemi\u015ftir.<\/p>\n K\u0131br\u0131s T\u00fcrklerinin bir\u00e7o\u011fu 1960\u2019larda ve \u00f6ncesinde, ekonomik ya da Rum bask\u0131lar\u0131 nedeniyle \u0130ngiltere, Avustralya ve Kanada gibi \u00fclkelere g\u00f6\u00e7 etmi\u015ftir.<\/p>\n B\u00fct\u00fcn bunlar de\u011fi\u015fik t\u00fcrden g\u00f6\u00e7 \u00f6rnekleridir. <\/p>\n \u00c7erkes s\u00fcrg\u00fcnleri<\/b><\/p>\n 1860 y\u0131l\u0131 ba\u015flar\u0131nda Ortodoks\/dinci ve s\u00f6m\u00fcrgeci Rus h\u00fck\u00fcmeti Kuzey Kafkasya\u2019daki M\u00fcsl\u00fcman n\u00fcfusu azaltmak ve H\u0131ristiyan y\u00fczdesini y\u00fckseltmek i\u00e7in, Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fcmeti nezdinde diplomatik giri\u015fimlerde bulundu. Bu \u00e7er\u00e7evede baz\u0131 Kabardey, Oset ve \u00c7e\u00e7en topluluklar\u0131n\u0131n Osmanl\u0131 topraklar\u0131na al\u0131nmalar\u0131 sa\u011fland\u0131. Daha \u00f6nceleri de K\u2019emguy ve Besleney gibi k\u00fc\u00e7\u00fck \u00c7erkes g\u00f6\u00e7leri de olmu\u015ftu.<\/p>\n Bu t\u00fcr iste\u011fe dayal\u0131 g\u00f6\u00e7lere ili\u015fkin olarak Adige tarih\u00e7isi Kim \u015e\u0131bzuh<\/b> \u015f\u00f6yle yazmaktad\u0131r: 1860\u2019larda \u201cKabardiya Adigelerinin T\u00fcrkiye\u2019ye g\u00f6\u00e7 etmelerine yol a\u00e7acak\u00a0 \u00f6l\u00e7\u00fcde ciddi nedenler bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve Kabardeylerin (Ruslarla bir) sava\u015f i\u00e7inde bulunmad\u0131klar\u0131n\u0131 belirtmemiz gerekecektir\u201d<\/b> (Bkz. Kim \u015e\u0131bzuh\u2019un s\u00f6z konusu yaz\u0131s\u0131, \u201cG\u00f6\u00e7 olay\u0131nda soylular\u0131n pay\u0131\u201d <\/b>ba\u015fl\u0131kl\u0131 b\u00f6l\u00fcmden).<\/p>\n Bu t\u00fcr g\u00f6\u00e7ler ana \u00c7erkes s\u00fcrg\u00fcn\u00fcnden farkl\u0131 bir kategoride yer al\u0131rlar. Maalesef g\u00fcn\u00fcm\u00fczde, her ne hikmetse, her bir g\u00f6\u00e7 olay\u0131, bir s\u00fcrg\u00fcn ve soyk\u0131r\u0131m olay\u0131 imi\u015f gibi sunulmak istenmektedir. Bu t\u00fcr bir harmanlama ve \u00e7arp\u0131tma, bir trajedi olan \u00c7erkes s\u00fcrg\u00fcn\u00fc olay\u0131na zarar vermektedir. \u00a0\u00d6rne\u011fin, \u00a0Kara\u00e7ay, Oset, \u0130ngu\u015f, Lezgi ve benzeri serbest g\u00f6\u00e7lere de \u2018s\u00fcrg\u00fcn\u2019 \u00a0denilmekte, bu da Adigelerin s\u00fcr\u00fcld\u00fckleri ger\u00e7e\u011fine de ku\u015fkuyla bak\u0131lmas\u0131na yol a\u00e7maktad\u0131r.<\/p>\n 1860\u2019larda \u00c7erkesya d\u0131\u015f\u0131ndaki Kuzey Kafkasya b\u00f6lgelerinden yapt\u0131r\u0131lan iste\u011fe ba\u011fl\u0131 g\u00f6\u00e7ler, tam bilemedi\u011fimiz nedenlerle, k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7inde kesintiye u\u011frad\u0131 (bu konuda Rusya i\u00e7i ve d\u0131\u015f\u0131 tepkiler iyi ara\u015ft\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r). T\u00fcrkiye de bu n\u00fcfusu kabul etmeye devam etmeyi zararl\u0131 bulmu\u015f olabilir. Ancak yine de 1877\u2019de Abhazya\u2019dan, T\u00fcrk i\u015fbirlik\u00e7isi Abhaz n\u00fcfusunu getirip topraklar\u0131na yerle\u015ftirmi\u015ftir. Ku\u015fkusuz bu bir vefa borcuydu.<\/p>\n S\u00fcrg\u00fcn karar\u0131 sadece Bat\u0131 \u00c7erkesleri\/Adigelerini (ve bu ba\u011flamda \u00c7erkesya\u2019n\u0131n Karadeniz k\u0131y\u0131s\u0131nda ya\u015fayan, kendilerini Adige sayan ve Adigece de konu\u015fan Abazalar\u0131, Ciget, vb) kaps\u0131yordu.<\/p>\n Ancak Diaspora\u2019da hastal\u0131k d\u00fczeyinde, her bir g\u00f6\u00e7e, toptanc\u0131 bir anlay\u0131\u015fla \u2018s\u00fcrg\u00fcn\u2019 \u00a0de denilebilmektedir. Bu mant\u0131kla gidecek olursak, s\u00f6zgeli\u015fi Rumlardan ka\u00e7an \u0130ngiltere\u2019deki K\u0131br\u0131s T\u00fcrklerini de \u00a0s\u00fcr\u00fclen halklar \u00a0listesine eklememiz gerekecektir.<\/p>\n Her bask\u0131 g\u00f6ren ve bu bask\u0131lar nedeniyle g\u00f6\u00e7 eden insanlar s\u00fcrg\u00fcn ulus kapsam\u0131na al\u0131namaz. UNPO taraf\u0131ndan S\u00fcrg\u00fcnde ulus<\/b> stat\u00fcs\u00fc<\/b> sadece \u00c7erkes ulusuna verilmi\u015ftir (Bkz. Unpo, \u00c7erkes ulusunun durumu \u00fczerine karar, internet). Her g\u00f6\u00e7 edeni s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f ulus sayarsak, o guruptan olup da yerinde kalan \u00e7o\u011funlu\u011fu nas\u0131l a\u00e7\u0131klayaca\u011f\u0131z?<\/p>\n \u00d6rne\u011fin Kuzey Kafkasya\u2019daki 6-7 milyonu bulan \u015fimdiki yerli n\u00fcfusun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 nas\u0131l a\u00e7\u0131klayaca\u011f\u0131z?19. y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131nda Kara\u00e7ay n\u00fcfusu sadece 15 bin, Balkar n\u00fcfusu da 9 bin idi. Adige n\u00fcfusu ise 2 milyon idi. Ya \u015fimdi? Kara\u00e7ay ve Balkarlar 300 binin \u00fczerinde, 400 bine do\u011fru ilerliyor, gerici ve sahtekar Kara\u00e7ay yazarlar\u0131 tarihi kendi anlay\u0131\u015flar\u0131na g\u00f6re, Rus\/Kazaklarla elbirli\u011fi i\u00e7inde yeniden yorumlamaya, Adige tarihini ise, \u00e7arp\u0131tmaya c\u00fcret edebiliyorlar. 1864\u2019te 2 milyon olan Bat\u0131 Adigeleri bug\u00fcn ancak 200 bin bile de\u011fildir. 1864\u2019te 700 binin \u00fczerinde olan Karadeniz k\u0131y\u0131s\u0131ndaki \u00f6ks\u00fcz Adige\/Shapsugh\/Natukuay\/Hak\u2019u\u00e7 ve Wub\u0131hlar\u0131n (K\u0131y\u0131boyu Shapsughyal\u0131lar\u0131n) say\u0131s\u0131 \u015fimdilerde 12 bine d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, Shapsugh halk\u0131n\u0131n trajedisi ve y\u00fcrek burkan \u015fimdiki durumu ise g\u00f6zler \u00f6n\u00fcnde\u2026<\/p>\n Bir n\u00fcfus transferinin s\u00fcrg\u00fcn olabilmesi i\u00e7in, s\u00fcrg\u00fcne yol a\u00e7an kapsaml\u0131 bir s\u00fcrg\u00fcn karar\u0131n\u0131n bulunmas\u0131 ve \u00a0s\u00fcrg\u00fcn edilen toplumun bulundu\u011fu yerden \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131p ba\u015fka bir yere yerle\u015ftirlmesi, af olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece de d\u00f6n\u00fc\u015fe izin verilmemesi gerekir. Bu ba\u011flamda Adigeler \u00fczerindeki 10 May\u0131s 1862 tarihli s\u00fcrg\u00fcn karar\u0131n\u0131n (cezas\u0131n\u0131n), Diaspora ba\u011flam\u0131nda hala kalkmam\u0131\u015f oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. <\/b><\/p>\n 19. y\u00fczy\u0131lda ve 20. y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131nda dini ve siyasi bask\u0131 g\u00f6ren bir\u00e7ok insan ve Yahudi, daha mutlu ve daha \u00f6zg\u00fcrce bir gelecek umuduyla Avrupa\u2019dan Amerika\u2019ya g\u00f6\u00e7 etti. Bu olay bir s\u00fcrg\u00fcn de\u011fil, sadece basit bir g\u00f6\u00e7t\u00fcr; bir olaya<\/b> s\u00fcrg\u00fcn diyebilmek i\u00e7in, o olay\u0131n \u00a0istek d\u0131\u015f\u0131 olarak ve bir ceza niteli\u011finde, zorla ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015f olmas\u0131 gerekir. <\/b>Aksi takdirde s\u00fcrg\u00fcn de\u011fil, \u00fclke i\u00e7i ya da \u00fclke d\u0131\u015f\u0131 bir g\u00f6\u00e7 s\u00f6z konusu olabilir.<\/p>\n \u00d6rne\u011fin 1915 Ermeni tehciri ve 1923-27 Rum-M\u00fcsl\u00fcman ahali m\u00fcbadelesi, kat\u0131lanlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir s\u00fcrg\u00fcnd\u00fcr, birincisi \u00fclke i\u00e7i, ikincisi ise \u00fclke d\u0131\u015f\u0131 s\u00fcrg\u00fcnd\u00fcr ama T\u00fcrkiye\u2019den 1964 ve 1967\u2019deki Rum ka\u00e7\u0131\u015flar\u0131 bir s\u00fcrg\u00fcn olay\u0131 de\u011fildir, sadece bask\u0131 ve korku nedeniyle yap\u0131lm\u0131\u015f toplu ka\u00e7\u0131\u015f\/g\u00f6\u00e7lerdir. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131rmamak ve bir Arap sa\u00e7\u0131 yaratmamak gerekir.<\/p>\n Eski TCY\u2019nda s\u00fcrg\u00fcn cezas\u0131 vard\u0131, cezal\u0131 ki\u015fi, cezas\u0131 bitene de\u011fin g\u00f6nderildi\u011fi yerden ayr\u0131lamazd\u0131, \u00a0ayr\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da imza vererek kan\u0131tlamak zorundayd\u0131. <\/p>\n \u00c7erkes s\u00fcrg\u00fcn\u00fc deyiminin kapsam\u0131 nedir?<\/b><\/p>\n Ancak \u00c7erkes s\u00fcrg\u00fcn\u00fc<\/b> deyiminin, siyasal anlamda, Adigeler gibisine s\u00fcr\u00fclmemi\u015f olsalar da, \u00a0\u00f6b\u00fcr Kuzey Kafkasya halklar\u0131n\u0131 da kapsayaca\u011f\u0131n\u0131 bilmeliyiz, \u00a0onlar da keyifleri \u00f6yle istedi diye T\u00fcrkiye\u2019ye g\u00f6\u00e7 etmi\u015f de\u011fildirler. \u00d6rne\u011fin T\u00fcrkiye\u2019de K\u00fcrt\u00e7e\u2019nin serbest b\u0131rak\u0131lmas\u0131, beraberinde K\u00fcrt\u00e7e ile birlikte di\u011fer dillere, bu arada \u00c7erkesce\u2019ye de bir serbestlik getirecektir. RF taraf\u0131ndan Adige soyk\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n ve s\u00fcrg\u00fcn\u00fcn tan\u0131nmas\u0131, beraberinde di\u011fer RF halklar\u0131n\u0131n da \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc getirecektir. RF y\u00f6netiminin sessizli\u011fi, asl\u0131nda tedirginli\u011fi ve inkardan gelmesi de bundand\u0131r. Uzun s\u00fcre T\u00fcrk makamlar\u0131, b\u0131rak\u0131n soyk\u0131r\u0131m\u0131, bir Ermeni s\u00fcrg\u00fcn\u00fcne, dahas\u0131 bir K\u00fcrt ad\u0131na bile sans\u00fcr uyguluyorlard\u0131. Daha d\u00fcne de\u011fin \u201cEtnik grup\u201d ve \u201cA\u015firet reisi\u201d diye a\u015fa\u011f\u0131lanan Irak K\u00fcrtlerinin ve Barzani\u2019nin kap\u0131s\u0131n\u0131 bug\u00fcn \u00e7almaktad\u0131r. Ku\u015fkusuz k\u00f6t\u00fc de\u011fil, bar\u0131\u015f\u00e7\u0131 y\u00f6nde at\u0131lm\u0131\u015f olumlu bir ad\u0131md\u0131r bu.<\/p>\n Ku\u015fkusuz Rusya\u2019da da normalle\u015fmeye s\u0131ra gelecektir. Rusya\u2019n\u0131n \u015fimdi muhalefette olan b\u00fcy\u00fck bir k\u00fclt\u00fcr\u00fc, kaliteli ve derinlikli bir ayd\u0131n kitlesi vard\u0131r. Bu g\u00fc\u00e7 ve kitle, erge\u00e7 a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 duyuracakt\u0131r. <\/p>\n S\u00fcrg\u00fcn ve g\u00f6\u00e7lerin halk\u0131n haf\u0131zas\u0131nda yaratt\u0131\u011f\u0131 izlenimler ve d\u00f6n\u00fc\u015f konulu giri\u015fimler<\/b><\/p>\n 1864 s\u00fcrg\u00fcn\u00fc ertesinde, T\u00fcrkiye\u2019ye gelen \u00c7erkeslerden Kafkasya\u2019ya d\u00f6nmek isteyenler \u00e7\u0131km\u0131\u015f, bu ama\u00e7la binlerce imzal\u0131 toplu dilek\u00e7eler Rus yetkililere verilmi\u015fti. Ancak bu t\u00fcr d\u00f6n\u00fc\u015f istekleri bizzat \u00c7ar\u2019\u0131n imzas\u0131yla geri \u00e7evrilmi\u015ftir (Bkz. \u00c7erkes Soyk\u0131r\u0131m\u0131, Ankara, 1995).<\/p>\n 1905 Rus ve 1908 Osmanl\u0131 me\u015frutiyetleri sonucu Kafkasya ile ili\u015fkilerde nispi bir serbestle\u015fme ve canlanma d\u00f6nemi a\u00e7\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n 1917 Ekim devrimi sonras\u0131nda Lenin<\/b>\u2019in T\u00fcrkiye\u2019deki Adigelerle ili\u015fki kurdurdu\u011fu, onlar\u0131n eski topraklar\u0131na d\u00f6nmelerini ve bir hatay\u0131 gidermek istedi\u011fi, bu ama\u00e7la da, 1922\u2019de Karadeniz k\u0131y\u0131s\u0131ndaki Shapsugh Cumhuriyeti<\/b>\u2019ni kurdurdu\u011fu s\u00f6ylenmektedir. Ancak o s\u0131rada Lenin bir suikaste u\u011fray\u0131p fel\u00e7 oldu ve yata\u011fa d\u00fc\u015ft\u00fc, bir s\u00fcre sonra da aya\u011fa kalkamaz ve konu\u015famaz oldu, 1924\u2019te de \u00f6ld\u00fc. Bunun \u00fczerine yetkiler, Lenin taraf\u0131ndan y\u00f6netimden uzakla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 vasiyet edilen gaddar bir G\u00fcrc\u00fc ve kaba bir Rus milliyet\u00e7isi olan Stalin\u2019de topland\u0131. \u00dclkede b\u00fcrokratik (gerici) bir diktat\u00f6rl\u00fck olu\u015ftu.<\/p>\n Adigelerin Kafkasya\u2019ya d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn ve bir Shapsugh Cumhuriyeti\u2019nin k\u00f6kle\u015fmesinin s\u00f6z konusu oldu\u011fu bir s\u0131rada, Eyl\u00fcl 1922\u2019de T\u00fcrkiye Yunanl\u0131lar\u0131 yendi ve \u00fclkede kontrol\u00fc sa\u011flad\u0131, ard\u0131ndan \u00c7erkes aleyhtar\u0131 m\u00fcthi\u015f bir hava olu\u015ftu, sindirme ama\u00e7l\u0131 Adige\/\u00c7erkesler G\u00fcney Marmara y\u00f6resi k\u00f6ylerinden ba\u015flanarak \u0130\u00e7 ve Do\u011fu Anadolu\u2019ya do\u011fru s\u00fcr\u00fclmeye ba\u015fland\u0131 (1922 y\u0131l\u0131 sonu ve 1923 y\u0131l\u0131 ba\u015f\u0131, 1923 Lozan Antla\u015fmas\u0131\u2019na de\u011fin). Aleyhteki bu iki paralel olu\u015fumun bir sonucu olarak Shapsugh Cumhuriyeti ve d\u00f6n\u00fc\u015f program\u0131 da g\u00fcndemden d\u00fc\u015ft\u00fc. Stalin y\u00f6netimi, Kuban oblast\u0131 (1864 y\u0131l\u0131 \u00f6ncesinin \u00c7erkesya\u2019s\u0131)\u00a0 Rus\/Kazaklar\u0131ndan gelen Shapsugh ve \u00c7erkeslerin d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc aleyhtar\u0131 tepkileri de dikkate almak zorunda kald\u0131, b\u00f6ylece Shapsugh Cumhuriyeti, \u00fcst makamca onanmad\u0131 ve onun yerine 23 Eyl\u00fcl 1924\u2019te merkezi Tuapse olan bir Shapsugh il\u00e7esi<\/b> (rayon) olu\u015fturmakla yetindi (Bkz. \u201dShapsugh Ulusal Rayonu\u201d, Vikipedi).<\/p>\n Lenin\u2019i izleyen uzun bir milliyet\u00e7i\/\u201ckom\u00fcnist\u201d d\u00f6nemin ard\u0131ndan, Gorba\u00e7ov<\/b> d\u00f6neminde (1985-1991 aras\u0131 d\u00f6nem) Sovyetlerde yeniden bir \u00f6zg\u00fcrle\u015fme r\u00fczgar\u0131 esti. 3 Temmuz 1991\u2019de Rusya Parlamentosu taraf\u0131ndan onanarak Adige<\/b> ve Kara\u00e7ay-\u00c7erkes<\/b> oblastlar\u0131 birer cumhuriyet yap\u0131ld\u0131lar (Sibirya\u2019da da Altay ve Hakas cumhuriyetleri kuruldu). T\u00fcm Sovyet halklar\u0131n\u0131n, bu arada Kabardey ve \u015eerceslerin boynundaki prangalar da gev\u015fetildi. Cumhuriyetlerin yetkileri art\u0131r\u0131ld\u0131 ve diasporadan d\u00f6n\u00fc\u015flere kolayl\u0131klar getirildi. Ancak bu \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ortam\u0131 fazla s\u00fcrmedi. RF Merkezi y\u00f6netimi yeniden militarizme ve Rus milliyet\u00e7ili\u011fine kayd\u0131, cumhuriyetlerin yetkileri k\u0131s\u0131tland\u0131.<\/p>\n B\u00fct\u00fcn bu kritik geli\u015fmelere kar\u015f\u0131n \u00c7erkesler, 150 y\u0131l boyunca umutsuzlu\u011fa kap\u0131lmad\u0131lar ve ata topra\u011f\u0131na duyduklar\u0131 \u00f6zlemi kalplerinde ta\u015f\u0131maya devam ettiler. \u00c7ok \u00f6nemli bir olgudur bu. \u00d6rne\u011fin hi\u00e7bir Bulgar g\u00f6\u00e7meni, Pomak, Arnavut ya da Bo\u015fnak, Adige\/\u00c7erkesler gibi geldi\u011fi yerin \u00f6zlemini ta\u015f\u0131m\u0131yor.<\/p>\n Bir an\u0131:<\/p>\n 1990\u2019larda G\u00f6nen\u2019in Sar\u0131k\u00f6y beldesinden, bir Cuma g\u00fcn\u00fc k\u00f6y minib\u00fcs\u00fc ile belde pazar\u0131ndan Derek\u00f6y\u2019e d\u00f6n\u00fcyorum. Kar\u015f\u0131mda bir Macir (sar\u0131\u015f\u0131n, buru\u015fuk y\u00fczl\u00fc ve avurdu \u00e7\u00f6km\u00fc\u015f, yer yer de di\u015fleri d\u00f6k\u00fclm\u00fc\u015f, zay\u0131f, zavall\u0131 ve ya\u015fl\u0131 bir g\u00f6\u00e7men, yan\u0131nda da sar\u0131\u015f\u0131n, duda\u011f\u0131 yaral\u0131 bir o\u011flan \u00e7ocu\u011fu). Derek\u00f6y\u2019\u00fc s\u0131rf \u00c7erkes sand\u0131\u011f\u0131mdan meraklan\u0131p sordum: \u201dDerek\u00f6y arabas\u0131nda b\u00f6yle nereye gidiyorsun?\u201d diyerek. \u201dDerek\u00f6y\u2019e\u201d yan\u0131t\u0131n\u0131 ald\u0131m. \u201dNe yapacaks\u0131n orada?\u201d. \u201dOral\u0131y\u0131m\u201d dedi adam. \u201dPeki, Derek\u00f6y\u2019e nereden geldin\u201d diye sordum. \u201dBulgarya Osmanpazar\u0131\u2019ndan, 25 hane Derek\u00f6y\u2019e yerle\u015ftirildik\u201d dedi. \u201dPeki, geldi\u011fin yeri \u00f6zledi\u011fin oluyor mu?\u201d diye sordum yeniden. \u201d\u00d6zlenir mi \u00f6yle k\u00f6t\u00fc memleket\u201d dedi ve ilave etti:\u201dDevlet bana burada bedava 25 d\u00f6n\u00fcm siyah toprak verdi, susuz, ama verimli\u201d dedi.<\/p>\n \u201cPeki, bu yan\u0131ndaki \u00e7ocuk kim?\u201d diye sordum. \u201dBu k\u0131z\u0131mdan torunum. G\u00f6nen\u2019de oturuyorlar. Damad\u0131m marangoz. Bu \u00e7ocuk da onun\u201d. \u201dPeki, duda\u011f\u0131na ne oldu b\u00f6yle?\u201d dedim. \u201dUroz gagalad\u0131\u201d dedi, anlayamad\u0131m, \u201dNe demek o?\u201d diye sordum. \u201dUroz be, uroz\u201d dedi.<\/p>\n Sonunda, horoz dedi\u011fini anlayabilmi\u015ftim.<\/p>\n G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere, \u00a0bu gibi adamlar\u0131n T\u00fcrkiye d\u0131\u015f\u0131 bir \u00f6zlemleri yok, bu bak\u0131mdan Adigelerden farkl\u0131lar\u2026 <\/p>\n Kafkasya\u2019n\u0131n art\u0131 ve eksi puanlar\u0131<\/b><\/p>\n Antalyal\u0131 olup Nal\u00e7ik<\/b>\u2019e yerle\u015fen d\u00f6n\u00fc\u015f\u00e7\u00fc dostum \u00a0Nihai \u00d6zbek<\/b> (Yedi\u00e7) \u00fczerine \u00a0bir f\u0131kra anlat\u0131l\u0131r, bilmem kendisi duymu\u015f mudur?<\/p>\n Nihai, \u00a0Nal\u00e7ik\u2019e ayak basar basmaz, oras\u0131n\u0131 bir avu\u00e7 Adige\u2019nin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ve d\u0131\u015far\u0131dan gelen bir Adige\u2019nin sarma\u015f dola\u015f kar\u015f\u0131land\u0131\u011f\u0131 *Antalya ile kar\u0131\u015ft\u0131rm\u0131\u015f olmal\u0131, ilk rastlad\u0131\u011f\u0131 ki\u015fiye, \u00a0\u201d\u0423\u044b \u0430\u0434\u044b\u0433\u0430?\u201d (\u00c7erkes misin?) diye sormu\u015f, \u201d\u0421\u044b \u0430\u0434\u044b\u0433\u201d (\u00c7erkes\u2019im) yan\u0131t\u0131n\u0131 al\u0131nca da adam\u0131n boynuna sar\u0131l\u0131p yanaklar\u0131ndan \u00f6pmeye ba\u015flam\u0131\u015f. Adam \u015fa\u015f\u0131rm\u0131\u015f, \u201dNe yap\u0131yorsun b\u00f6yle, bir akrabam m\u0131s\u0131n yoksa?\u201d diye sormu\u015f, \u201dAdige\u2019sin ya\u201d\u00a0 diye yan\u0131t vermi\u015f Nihai de. Bunun \u00fczerine adam sokakta y\u00fcr\u00fcyen adamlar\u0131 g\u00f6sterip \u201c\u015eu \u015fu \u015fu da Adige, hepsi Adige, Nal\u00e7ik\u2019te 100 bin Adige var, her birinin boynuna b\u00f6yle sar\u0131l\u0131p \u00f6p\u00fcp duracaksan i\u015fin i\u015f\u201d demi\u015f\u2026<\/p>\n Bu f\u0131kra \u015fimdiki diaspora ile Kafkasya\u2019y\u0131 anlatan tipik ve \u00e7arp\u0131c\u0131 bir mizah \u00f6rne\u011fi. Yani diasporada de\u011ferli olan bir\u00e7ok \u015fey Kafkasya\u2019da art\u0131k anlams\u0131z. Tersi de m\u00fcmk\u00fcn tabii ki\u2026<\/p>\n \u00d6rne\u011fin Kafkasya\u2019da seni tan\u0131mayan ya da yak\u0131n\u0131n olmayan biri seninle hi\u00e7 ilgilenmeyebilir, selam versen bile almayabilir, \u015fa\u015f\u0131rmamak gerekir. Zaman ve ko\u015fullar onlar\u0131 \u00f6yle yapt\u0131. \u0130stisnas\u0131, belki de Adige ayd\u0131nlar\u0131, yani \u015fair, yazar, sanat\u00e7\u0131, ressam, m\u00fczisyen, vb. sonra k\u00f6yl\u00fcler geliyor. En k\u00f6t\u00fcs\u00fc ise yozla\u015fm\u0131\u015f b\u00fcrokratlar\u2026 Ba\u015fkan Hazret \u015eovmen<\/b>\u2019in t\u0131rpan \u00e7eke \u00e7eke bitiremedi\u011fi ve \u00fcstesinden gelemedi\u011fi ki\u015filer \u00a0(Bkz. \u015eovmen\u2019in Veda Mesaj\u0131, internet).<\/p>\n Gelirler \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck, ayda 30-50-100 Dolar aras\u0131nda de\u011fi\u015fiyor. Oysa Moskova\u2019da miktar\u0131n 1.000 Dolar ve \u00fczeri oldu\u011fu s\u00f6yleniyor. Konut s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131 var. Adigey\u2019deki devlet konutlar\u0131 1989-2003 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda, Aslan Car\u0131me<\/b> d\u00f6neminde, belki de o zamanki yerel y\u00f6netimin yard\u0131m\u0131yla ve \u00fcst makamlar\u0131na yaranma amac\u0131yla olmal\u0131, d\u0131\u015far\u0131dan getirilen 155 bin 400 Rus yerle\u015fimciye pe\u015fke\u015f \u00e7ekilmi\u015f. Yerle\u015fim 2003\u2019te Hazret \u015eovmen<\/b>\u2019in se\u00e7ilmesiyle kesilmi\u015f. Her nedense, bu konuda da kimseden t\u0131s \u00e7\u0131km\u0131yor\u2026<\/p>\n Adigece e\u011fitim se\u00e7imlik tek derse d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f, Adige m\u00fczi\u011fi devre d\u0131\u015f\u0131, Rus m\u00fczi\u011finin \u00f6n\u00fc a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f, Adige m\u00fczisyeni a\u00e7, a\u015fa\u011f\u0131lanm\u0131\u015f, zavall\u0131, meydan \u00e7\u0131\u011fl\u0131k \u00e7\u0131\u011fl\u0131\u011fa ba\u011f\u0131ranlara kalm\u0131\u015f, kaliteli m\u00fczisyen bir t\u00fcr aforoz\/yasak kapsam\u0131na al\u0131nm\u0131\u015f\u2026 Adige \u00e7ocuklar\u0131na a\u011fabey ulusun \u015fark\u0131lar\u0131 s\u00f6yletiliyor ve onlara takdirnameler da\u011f\u0131t\u0131l\u0131yor, hem de Adige K\u00fclt\u00fcr Bakanl\u0131\u011f\u0131 eliyle\u2026 Sokakta, d\u00fc\u011f\u00fcn derneklerde, gazino ve evlerde Rus\u00e7a \u015fark\u0131lar ba\u015f\u0131n\u0131 alm\u0131\u015f gidiyor. Y\u00f6neticilerde t\u0131s yok, aksi takdirde Moskova, b\u00fcy\u00fck patron k\u0131zabilir\u2026<\/p>\n 1992\u2019de Maykop\u2019taki b\u00fcy\u00fck lokantada adam\u0131n biri kafay\u0131 \u00e7ekmi\u015f, y\u00fcksek sesle Rus\u00e7a \u015fark\u0131lar s\u00f6yleyip at\u0131\u015ft\u0131r\u0131yor ve arada bir kadehini kald\u0131r\u0131p i\u00e7iyordu. Esmerdi, Adige\u2019ye de benziyordu, nitekim \u201dAdige\u201d dediler. \u201dPeki, m\u00fc\u015fteri bundan rahat\u0131z olmuyor mu?\u201d dedim. \u201dBizden ba\u015fka Adige m\u00fc\u015fteri yok ki, niye rahats\u0131z olsunlar, Rus\u00e7a \u015fark\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor, Ruslar\u0131 e\u011flendiriyor ya \u2026\u201d demi\u015fti kar\u015f\u0131mdaki de. Do\u011frusu adam\u0131n sesi de fena de\u011fildi yani\u2026<\/p>\n Kentlerde ve sokakta konu\u015fulan -hakim- dil Rus\u00e7a. Kara\u00e7ay, Balkar, \u00c7e\u00e7en ve Da\u011f\u0131stanl\u0131 k\u00f6y\u00fcne hi\u00e7bir Rus girmiyor, yerle\u015fmiyor, onlardan uzak duruyor. Adige yerle\u015fimi ve beldesi dedin mi, sanki yolge\u00e7en han\u0131\u2026 \u00d6zellikle kent b\u00fcrokratlar\u0131 o denli ki\u015filiksizle\u015fmi\u015fler ki\u2026 Her \u015fey para ve avanta olmu\u015f. Ku\u015fkusuz onurlu b\u00fcrokratlar da vard\u0131r ama say\u0131lar\u0131 fazla olmamal\u0131\u2026<\/p>\n Adige dili \u015fimdilik, \u015f\u00f6yle b\u00f6yle k\u00f6ylerde ya\u015f\u0131yor, ama ku\u015fkusuz g\u00fcnleri say\u0131l\u0131, \u00e7ocuklar Rus\u00e7a televizyon dizilerinin ba\u015f\u0131ndan kalkm\u0131yor. Rus bunu biliyor, ama bunlar Adige b\u00fcrokrat\u0131n\u0131n umurunda bile de\u011fil. O, ruhunu \u00e7oktan satm\u0131\u015f. K\u00f6yler bo\u015fal\u0131yor. \u00d6rne\u011fin gitti\u011fim 1992\u2019de 150 bin n\u00fcfuslu Maykop\u2019ta 10 bin dolay\u0131nda bir Adige n\u00fcfusunun bulundu\u011fu s\u00f6ylenmi\u015fti. \u015eimdi say\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7 kat\u0131na, 30 bine ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 s\u00f6yleniyor. Ancak bu say\u0131sal art\u0131\u015f (t\u00fcm Adigelerin d\u00f6rtte bir kadar\u0131 \u015fimdi Maykop\u2019ta) Adigece\u2019ye bir canl\u0131l\u0131k getirecek mi? Yoksa eriyip gidecek mi? G\u00f6rece\u011fiz.<\/p>\n 1970\u2019lerde Nal\u00e7ik\u2019te sadece 20 binin biraz \u00fczerinde bir Adige n\u00fcfusu vard\u0131. Kabardey ve Balkarlar, Adigey Adigelerine g\u00f6re daha atak, daha y\u0131rt\u0131c\u0131lar, nitekim devlet konutlar\u0131n\u0131 d\u0131\u015far\u0131dan getirilenlere kapt\u0131rmad\u0131lar. \u015eimdilerde 300 bin n\u00fcfusa ula\u015fan (2002\u2019de 274 bin 974) \u00a0Nal\u00e7ik\u2019te Kabardey ve Balkar \u00e7o\u011funlu\u011fu var. Ancak dil orada da Rus\u00e7a. Oradaki Adige\/Kabardeyler aras\u0131nda m\u00fcthi\u015f bir Rus hayranl\u0131\u011f\u0131 var, neredeyse Rus\u2019un \u00f6p\u00fclmedik yer b\u0131rak\u0131lmam\u0131\u015f gibi\u2026 Balkar ise, gerekmedik\u00e7e Rus\u2019a ve Kabardey\u2019e y\u00fcz vermiyor, \u00a0kendine bula\u015ft\u0131rm\u0131yor, uzak tutuyor\u2026 Kara\u00e7ay ve Balkar ki\u015fisi diline ve kimli\u011fine sahip \u00e7\u0131k\u0131yor, gitti\u011fimde, 1992\u2019de Balkarca saatinde Balkar da\u011flar\u0131 ve g\u00f6lleri e\u015fli\u011finde televizyon g\u00fczelim Balkarca \u015fark\u0131lar veriyordu, Kabardey saatinde ise, bir st\u00fcdyo odas\u0131ndan monoton bir akordeon \u00e7al\u0131nmakla yetiniliyordu\u2026<\/p>\n K\u0131br\u0131s T\u00fcrk\u2019\u00fc, nas\u0131l ki T\u00fcrkiyeli yerle\u015fimci T\u00fcrk\u2019\u00fc ikinci s\u0131n\u0131f insan olarak g\u00f6rmek istiyorsa (ki, o insanlar\u0131 da Rum ikinci s\u0131n\u0131f g\u00f6r\u00fcyor), Kafkasya yerlisi Adige, Rus\u2019a gerdan k\u0131rarken, Adige yerle\u015fimciden de kendisine gerdan k\u0131rmas\u0131n\u0131 bekliyor gibi. Ancak, en k\u00f6t\u00fc g\u00fcn\u00fcnde bile diaspora T\u00fcrk\u2019e ve Arap\u2019a gerdan k\u0131rm\u0131\u015f de\u011fil, bundan sonra da k\u0131racak de\u011fil. Bu da iyi bilinmelidir\u2026 T\u00fcrkiye Adige\u2019si, ana kitle olarak hala ki\u015filikli ve onurludur\u2026<\/p>\n Kafkasya, \u015fu ko\u015fullarda d\u00fc\u015f\u00fck gelirli emekliler i\u00e7in ideal\/uygun bir yer. Orada daha iyi bir ya\u015fam olana\u011f\u0131 var, yiyecek i\u00e7ecek bol ve bize g\u00f6re ucuz, ancak oras\u0131 \u00a0\u201cyamyam\u201d dolu. Bir Adige T\u00fcrkiye\u2019nin her yerine (asayi\u015f sorunu olan baz\u0131 K\u00fcrt b\u00f6lgeleri hari\u00e7) korkusuzca yerle\u015febilir, huzur i\u00e7inde ya\u015fayabilir ama Kafkasya\u2019da o denli bir g\u00fcvenlikli ortam hen\u00fcz yok. Kafkasya\u2019da T\u00fcrkiye\u2019den gitme ve dayan\u0131\u015fma i\u00e7inde olan toplu bir koloni ve kitle a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 da yok. Bu da bilinmelidir. \u0130leride yolunu bulup d\u00f6nenler olursa, ayr\u0131 yerle\u015fim birimleri, mahalle ya da siteler olu\u015fturmalar\u0131 daha isabetli olur. <\/p>\n D\u00f6n\u00fc\u015f nas\u0131l m\u00fcmk\u00fcn olur?<\/b><\/p>\n \u015eu ko\u015fullarda, ancak bireysel ve belki de perakende d\u00f6n\u00fc\u015fler yap\u0131labilir. Rus h\u00fck\u00fcmeti toplu d\u00f6n\u00fc\u015fe, \u015fu a\u015famada asla izin vermez, orada milliyet\u00e7i bir y\u00f6netim var, Adigelere ku\u015fkuyla bak\u0131l\u0131yor, Rusya kent sokaklar\u0131 Adigeler i\u00e7in tehlikeli. Bu ger\u00e7ek iyi bilinmelidir. 1990\u2019larda d\u00f6n\u00fc\u015f ba\u015fvurular\u0131 \u00e7o\u011falm\u0131\u015ft\u0131. Bunun \u00fczerine n\u00fcfus kabul etme yetkisi yerel cumhuriyetlerden al\u0131nd\u0131, yetki merkeze, Moskova\u2019ya verildi. Adigey Cumhuriyeti\u2019ne de, yukar\u0131da de\u011finildi\u011fi \u00fczere, \u00a0bindirilmi\u015f k\u0131talar halinde, birilerinin de yard\u0131m\u0131yla 155 bin 400 Rus yerle\u015fimci getirilip yerle\u015ftirildikten ve Rus \u00e7o\u011funlu\u011fu garantiye al\u0131nd\u0131ktan sonra, 2004 y\u0131l\u0131ndan itibaren g\u00f6\u00e7men kotalar\u0131 verilmeye ba\u015fland\u0131. \u00d6rne\u011fin 2009 y\u0131l\u0131 i\u00e7in Adigey\u2019e 465 ki\u015filik bir kota verilmi\u015ftir, ancak bu kotan\u0131n tamam\u0131 yine Rus yerle\u015fimciler i\u00e7in ayr\u0131lm\u0131\u015fa benzemektedir (Bkz. \u201cAdigey, G\u00f6\u00e7 \u0130\u015fini G\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fc\u201d, <\/b> Haberler b\u00f6l\u00fcm\u00fc, CircassianCanada, Biga \u00c7erkesleri, internet).<\/p>\n Kafkasya\u2019ya bir ba\u015f\u0131na davetli olarak gidenlerin kefaletle ge\u00e7ici oturma izni alabildi\u011fi s\u00f6ylenmektedir. Bu t\u00fcr ailelerden olu\u015fma semt ya da siteler olu\u015fturuldu\u011fu, bu birimler de iyi bir koruma alt\u0131na al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 takdirde, belki de bireysel d\u00f6n\u00fc\u015fler olabilir. T\u00fcrkiye\u2019den gidenler oradaki Adigeler ile iyi bir diyalog kuramamaktad\u0131rlar, k\u00fclt\u00fcr ve zihniyet farkl\u0131l\u0131klar\u0131 vard\u0131r. \u00a0Adige gelene\u011finin en fazla ayakta kald\u0131\u011f\u0131 k\u00f6yler ise bo\u015falmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca kent sokaklar\u0131nda konu\u015fulan ortak dil Rus\u00e7a. Bu bak\u0131mdan okul d\u0131\u015f\u0131 Adigece \u00f6\u011frenme olana\u011f\u0131 yok gibidir. Adigece e\u011fitimin hali ise i\u00e7ler ac\u0131s\u0131\u2026<\/p>\n Bu bak\u0131mdan, ger\u00e7ek\u00e7i olursak, \u015fu ko\u015fullarda d\u00f6n\u00fc\u015f i\u00e7in fazlaca umutlanmamak yerinde olur. Ayr\u0131ca d\u00f6n\u00fc\u015f i\u015fine \u00f6nderlik edecek ki\u015filerin de d\u00fcr\u00fcst ve g\u00fcvenilir ki\u015filer olmalar\u0131 sorunu vard\u0131r. Adige\u2019nin s\u00fctten a\u011fz\u0131 yand\u0131, yo\u011furdu \u00fcfleyerek yiyor\u2026<\/p>\n Bireysel d\u00f6n\u00fc\u015flerin h\u0131zlanmas\u0131 i\u00e7in, ilk \u00f6nce Rus y\u00f6netiminin Adigeleri sak\u0131ncal\u0131 halklar listesinden \u00e7\u0131karmas\u0131, sak\u0131ncal\u0131 halklar kavram\u0131na son vermesi gerekir<\/b>. D\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn \u00f6n\u00fcndeki as\u0131l engel Rus y\u00f6netiminin bizzat kendisinden gelmektedir. Kafkasya\u2019daki yerel y\u00f6netimlerin yetkileri s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Bu da bilinmelidir.<\/p>\n Toplu d\u00f6n\u00fc\u015f i\u00e7in RF y\u00f6netiminin Adigelere eski topraklar\u0131na yeniden yerle\u015fme izni ve \u00e7ifte vatanda\u015fl\u0131k hakk\u0131 tan\u0131mas\u0131 gerekir, \u00f6nde gelen ko\u015ful budur. D\u00f6n\u00fc\u015f\u00e7\u00fclerimiz bu noktay\u0131 g\u00f6rmezlikten gelmektedirler. Ancak bir d\u00f6n\u00fc\u015f izni \u00e7\u0131kmas\u0131 da yetmez. RF\u2019ndaki ya\u015fam standartlar\u0131n\u0131n diasporay\u0131 a\u015fan boyutlara ula\u015fmas\u0131, \u00e7ekici bir hal almas\u0131, ayr\u0131ca diasporan\u0131n da bulundu\u011fu yerlerdeki ko\u015fullar\u0131 be\u011fenmemeye, anayurdu ye\u011flemeye ba\u015flamas\u0131 gerekir.<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" HAPİ Cevdet Yıldız Çerkesler 1860’larda Ruslar tarafından, gemilere bindirilerek, Karadeniz limanlarından zorla ve toplu bir biçimde Osmanlı Devleti topraklarına gönderildiler, orada yine Karadeniz kıyılarına, Kuzey Anadolu ve Rumeli’ye çıkarıldılar. Daha sonraları oralardan başka yerlere dağıldılar. Bugün bu sürgün Çerkeslerin torunları 40 kadar ülkeye dağılmıştır ve böyle bir Çerkes diasporası oluşmuştur. Diasporadaki Çerkesler, 150 yıldan beri […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_bbp_topic_count":0,"_bbp_reply_count":0,"_bbp_total_topic_count":0,"_bbp_total_reply_count":0,"_bbp_voice_count":0,"_bbp_anonymous_reply_count":0,"_bbp_topic_count_hidden":0,"_bbp_reply_count_hidden":0,"_bbp_forum_subforum_count":0,"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"0","ocean_second_sidebar":"0","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"0","ocean_custom_header_template":"0","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"0","ocean_menu_typo_font_family":"0","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"0","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"off","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[29],"tags":[],"class_list":["post-11299","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarih","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11299","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11299"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11299\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11301,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11299\/revisions\/11301"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11299"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=11299"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=11299"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}