{"id":11336,"date":"2019-03-25T11:15:22","date_gmt":"2019-03-25T16:15:22","guid":{"rendered":"http:\/\/circassiancenter.com\/tr\/?p=11336"},"modified":"2019-03-25T11:15:22","modified_gmt":"2019-03-25T16:15:22","slug":"cerkesya-kronolojisi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/cerkesya-kronolojisi\/","title":{"rendered":"\u00c7ERKESYA KRONOLOJ\u0130S\u0130"},"content":{"rendered":"

Dr. YED\u0130C Bat\u0131ray \u00d6zbek<\/span><\/b><\/p>\n

Topra\u011f\u0131n hi\u00e7te ek\u015fi de\u011fil,
\nYoluma da s\u0131\u011fam\u0131yor de\u011filim
\nK\u0131z\u0131m da u\u011furlu
\nBerrak bir g\u00fcn gibi…<\/p>\n

O\u011flumsa uysal ve de e\u011fitimli
\n\u00c7erke\u015f yurduna kalbimi s\u00fcreyim,
\nHepimiz, hepimiz aran\u0131yoruz
\nKimi ar\u0131yoruz san\u0131yorsun sen?<\/p>\n

Arad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 Ben s\u00f6ylerim,
\nBen s\u00f6ylerim ama kim dinler?
\nKimse bizi aram\u0131yor,
\nKendi kendimizi ar\u0131yoruz…
\nKimse bizi aramayacak<\/p>\n

Bo\u015fu Bo\u015funa aranarak
\nGezinme bu d\u00fcnyada…<\/p>\n

Sen kendi kendini ara
\nKendini bul?
\nBen neredeyim?
\nKendimi nereden ta\u015f\u0131y\u0131p
\nGelece\u011fim?\u00a0 Diyerek
\nKendi kendine bir sor<\/p>\n

Anavatan\u0131m\u0131z \u00c7erkesya<\/strong>‘n\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 u\u011fruna kahramanca sava\u015fan, ya\u015famlar\u0131n\u0131 bu yolda \u00e7ekinmeden feda eden, \u00c7erke\u015f \u00d6zg\u00fcrl\u00fck Destan\u0131’n\u0131 yazd\u0131ran HALKIMIZA ve onlar\u0131n \u00f6nderli\u011fini yapan, a\u015fa\u011f\u0131da adlar\u0131 yaz\u0131l\u0131 olan, ya da adlar\u0131n\u0131 bulamad\u0131\u011f\u0131m di\u011fer \u00f6nder ve thamade<\/strong>lerimize, bu yap\u0131t\u0131m\u0131 ithaf ederek huzurlar\u0131n\u0131zda sayg\u0131 ile e\u011filiyorum. Bu ger\u00e7ek vatan evlatlar\u0131, Nart Soyu’nun son \u00e7ocuklar\u0131, g\u00f6n\u00fcllerimizde ya\u015famakta ve sonsuzlu\u011fa dek ya\u015fayacaklard\u0131r. Ulu kahramanlar, topra\u011f\u0131n\u0131zda rahat uyuyun, u\u011frunda \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz o topraklarda, torunlar\u0131n\u0131z tekrar k\u00f6k salarak, on binlerce y\u0131ll\u0131k \u015fanl\u0131 ulusumuzu yok olmaktan kurtarm\u0131\u015flar ve bar\u0131\u015f i\u00e7erisinde, ulusal k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fc daha bir y\u00fckseltmi\u015flerdir. Biz Anavatan d\u0131\u015f\u0131nda ya\u015fayan \u00c7erkesler, bar\u0131\u015f ve dostluk yollar\u0131yla vatan\u0131m\u0131za d\u00f6nece\u011fimize, t\u00fcm g\u00fcc\u00fcm\u00fczle vatan\u0131m\u0131z\u0131 daha ileri d\u00fczeylere ula\u015ft\u0131raca\u011f\u0131m\u0131za huzurunuzda s\u00f6z veriyoruz.<\/p>\n

Havdeko Mensur, Kehr\u0131ko \u015eamuz, \u015eiptlagoko Rassu, P\u015fat y\u00f6resinden Y\u0131ndar\u0131ko Hac\u0131 Chuj Beg, Dzep\u015f \u015e\u0131han Jeri,\u00a0 P\u015femaf Ali bi Vizeroko, Kalevibetako Hat\u0131kuay, Hatt\u0131v, P\u015faduje, Na\u015ft\u0131v, Hat\u0131kuayko Jambolet, T\u0131\u011fu\u0131j Ali Ahmet, Mehmet Efendi, Kissa Y\u00f6resinden Hac\u0131 Datchumuko, Bjedu\u011f p\u015f\u0131s\u0131 P\u015f\u0131k’uy, \u015eem\u0131t Urutz\u0131ko Yislam, Yerikoko Yislam, Berzek Alchaz\u0131ko Beyislam, Havd\u0131ko, Abedzech eyaletinden \u00fcnl\u00fc politikac\u0131\u00a0 Seraskeriko,\u00a0 Kertzij ve Ha\u015fmatzo, Hatla\u015fe’den Hamed, Aps\u0131\u011f’dan Yefen\u0131ko,\u00a0 Mehmet Ali, Abun’dan\u00a0 Hatuz\u00a0 Gete\u011fa\u015f,\u00a0 \u015eaps\u0131\u011f\u00a0 Pak, Chu\u015ft Hafe\u015f, Hat\u0131k’u uzokk, Chu\u015ft Bardam Hurayko Haf\u0131j,\u00a0 \u015eaps\u0131\u011f y\u00f6resinden Hantechu ve P\u015f\u0131k’uy Borok, Chodz Zabl, Abat Besni, \u00c7orat\u0131ko Hamutz, Yukar\u0131 Ab\u0131n’dan Anchur, Dagumuko Berzek, Melgo\u015f, Arslan Jeri, Tutza, Nekepsicho’dan Vana kabilesinden Y. Touisoko, Jaj\u0131 Ali, Jaj\u0131 Mehmet, Sapte Tza’ko, \u0130smail Brakok, Kobl\u0131 Arslam, Paris’ten gelerek \u00c7erkeslerle omuz omuza sava\u015fan K\u00fcrt Beyi Pharis Bey, M. \u00c7uroko, P\u015f\u0131k’uy Borok, Hakto\u015f, Hac\u0131 Bram, \u0130brahim Netcho, Arslam Beg, Hako, Tu. Adler’den Bayslam, Bjedugh P\u015f\u0131s\u0131 Acaigagako, Ub\u0131kh verklerinden Geranduk Brakok \u0130smail ve di\u011ferleri.<\/p>\n

Ayr\u0131ca say\u0131lar\u0131 y\u00fczleri bulan Polonyal\u0131 askerlere, onlar\u0131n subaylar\u0131n\u0131, \u00f6zellikle halk\u0131m\u0131z\u0131n Tevfik Bey ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi Tephil Lapinskiy ve Da\u011f\u0131stan’dan gelerek Abedsechleri organize eden Mehmet Emin’i de sayg\u0131 ile an\u0131yor ve huzurlar\u0131nda minnetle e\u011filiyorum.<\/p>\n

“Siz, b\u00fct\u00fcn M\u00fcsl\u00fcman ve H\u0131ristiyanlar, tek bir tanr\u0131dan s\u00f6z eden sizleri anlamak hem \u00e7ok zor, hem de siz bu iddialar\u0131n\u0131zla yan\u0131lmaktas\u0131n\u0131z. G\u00f6zlerimizin g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc hi\u00e7bir \u015fey yery\u00fcz\u00fcnde tek de\u011fildir, aksine pek \u00e7oktur, \u00e7e\u015fitlidir. Nas\u0131l olur da bu kadar \u00e7ok \u00e7e\u015fitlinin i\u00e7inden birisi, tek ve en kudretli oldu\u011funu iddia edebiliyor, kendini bu \u00e7okluklardan ay\u0131rabiliyor? Bizim \u00e7ok tanr\u0131lar\u0131m\u0131z varken, her \u015fey daha iyi ve d\u00fczenli idi; \u00e7\u00fcnk\u00fc her tanr\u0131n\u0131n g\u00f6revi ayr\u0131 ve belli idi. Su, ate\u015f, ormanlar, da\u011flar, insanlar\u0131n ve hayvanlar\u0131n tanr\u0131lar\u0131… Hepsi ayr\u0131 ayr\u0131 idi… Tek bir tanr\u0131 nas\u0131l oluyor da d\u00fcnyam\u0131zda say\u0131lamayacak kadar \u00e7ok sorunlar\u0131n \u00fcstesinden gelebiliyor? Bu tek tanr\u0131 ad\u0131na daha \u00f6nceleri T\u00fcrkler gelerek bizi boyunduruklar\u0131 alt\u0131na almaya kalkt\u0131lar, daha sonra yine bu tek tanr\u0131 ad\u0131na; Ruslar gelerek bizi k\u00f6lele\u015ftirmek istediler. Osmanl\u0131lar bizi tek bir tanr\u0131 ad\u0131na, yine ayn\u0131 tek tanr\u0131 ad\u0131na k\u00f6lele\u015ftirmek isteyen Ruslara kar\u015f\u0131 sava\u015fa \u00e7a\u011f\u0131r\u0131yorlar. Yine Ruslar bu tek tanr\u0131 ad\u0131na M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131, M\u00fcsl\u00fcmanlar da H\u0131ristiyanlar\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcyorlar.<\/p>\n

Nerede bu olaylardaki ger\u00e7ek?<\/p>\n

S\u00f6yler misiniz? Sizler de ayn\u0131 tek bir tanr\u0131 ad\u0131na, ama daha de\u011fi\u015fik bir tanr\u0131, T\u00fcrklerinkinden ve Ruslar\u0131nkinden de daha ba\u015fka tek bir tanr\u0131 ad\u0131na (Sizlerin de bizlerden ne istedi\u011finizi zaman\u0131 gelince g\u00f6recek ve anlayaca\u011f\u0131z) bizlerle birlikte tek bir tanr\u0131ya kar\u015f\u0131 sava\u015fmak istiyorsunuz.<\/p>\n

Ne tuhaf de\u011fil mi?”<\/p>\n

(Taupse Mart 1856, Kobli Arslamkeri)<\/p>\n

\u00d6NS\u00d6Z<\/strong><\/p>\n

Bu yap\u0131tta; \u00c7erkeslerin, bilinen en eski \u00e7a\u011flardan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar olan tarihi ele al\u0131nmakta ve kronolojik olarak sunulmaktad\u0131r.<\/p>\n

\u00c7erkeslerin milattan \u00f6nce ve milattan sonraki tarihleri, \u00f6zellikle ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k sava\u015f\u0131 y\u0131llar\u0131 bu g\u00fcne dek yeterince incelenmemi\u015f ve g\u00fcn \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131na \u00e7\u0131kart\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Bu konu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcc\u00fc, ayn\u0131 zamanda ac\u0131 dolu bir trajedidir. Kitap okunduk\u00e7a anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere, kronoloji \u00f6zellikle ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck sava\u015flar\u0131 y\u0131llar\u0131nda yo\u011funluk kazanmaktad\u0131r. Bu a\u00e7\u0131dan da kronoloji, bildi\u011fim kadar\u0131yla bu konuda \u015fimdiye dek yaz\u0131lm\u0131\u015f en kapsaml\u0131 tarih kitab\u0131 olmaktad\u0131r.<\/p>\n

Bug\u00fcne dek kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z tarihi bilgilerimiz \u00e7o\u011funlukla tek y\u00f6nl\u00fc, yanl\u0131\u015f ya da \u00f6zellikle yan\u0131lt\u0131lm\u0131\u015f kaynaklara dayanmaktad\u0131r. Bilin\u00e7li bir y\u00f6ntemle amac\u0131ndan sapt\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bilgilerle doludur. \u0130\u015fte bu yap\u0131t yan\u0131lg\u0131lar\u0131n ve yanl\u0131\u015fl\u0131klar\u0131n d\u00fczeltilmesine yard\u0131mc\u0131 olabilece\u011fi gibi bir\u00e7ok ki\u015fi ve konu hakk\u0131nda tart\u0131\u015fma olanaklar\u0131 haz\u0131rlayacakt\u0131r.<\/p>\n

Yukar\u0131da s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz yanl\u0131\u015f bilgiler nedeniyle, \u00c7erkes ayd\u0131nlar\u0131 ve \u00c7erkes Ulusal Sorunu terim karga\u015falar\u0131na ve de \u00e7e\u015fitli konularda tarihi \u00e7\u0131kmazlara s\u00fcr\u00fcklenmi\u015ftir. Bunun do\u011fal sonucu olarak; Kuzey Kafkasya halklar\u0131 b\u00fct\u00fcnle\u015fememi\u015fler, aksine daha \u00e7ok b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015flerdir. Bu b\u00f6l\u00fcn\u00fc\u015fte zamanla moral \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fclerine ve \u00e7\u00f6z\u00fclmelere neden olmu\u015ftur. Bu arada muhaceretteki Kuzey Kafkasyal\u0131lar\u0131n m\u00fc\u015fterek bir dille anla\u015fma olanaklar\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131ndan, toplant\u0131larda, demeklerde kullanabildikleri dil, ya\u015fad\u0131klar\u0131 \u00fclkenin hakim dili olmu\u015ftur. B\u00f6ylece Kuzey Kafkasya halklar\u0131 fark\u0131na varma\u00addan birbirlerini de asimile etmi\u015flerdir. Bu kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 dilsel erime is\u00adtenilen amac\u0131n tam tersine sonu\u00e7lar getirmi\u015ftir.<\/p>\n

Bu yap\u0131t haz\u0131rlan\u0131rken, ekte sunulan kaynak\u00e7alardan da anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi; ba\u015fta Alman, \u0130ngiliz ve Frans\u0131z kaynaklar\u0131 olmak \u00fczere bir de\u011ferlendirmeye gidilmi\u015f, bu arada baz\u0131 T\u00fcrk\u00e7e kaynaklardan da yararlan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Benim ula\u015famad\u0131\u011f\u0131m, inceleyemedi\u011fim kaynaklar\u0131n da olaca\u011f\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurularak, kitab\u0131n bu a\u00e7\u0131dan okunmas\u0131n\u0131, incelenmesi hususunu siz say\u0131n okuyuculardan \u00f6zellikle dilemekteyim.<\/p>\n

Ben tarih\u00e7i de\u011fil, etnologum. Bu nedenle de yap\u0131t Ethno-historik bir \u00f6zelli\u011fe sahiptir. Yap\u0131t\u0131n bu yakla\u015f\u0131mla incelenmesi\u00adnin daha uygun olaca\u011f\u0131n\u0131 ifade etmek isterim. Bu kitap ayn\u0131 zamanda bir denemedir. Eksik kalan kaynaklar\u0131n, \u00f6rne\u011fin \u0130talya’daki Vatikan Devlet K\u00fclliyat\u0131’n\u0131n, \u0130stanbul Bizans Kilisesi, \u00c7arl\u0131k Rusya’s\u0131, Osmanl\u0131, Sovyetler Birli\u011fi ar\u015fivlerinin taranmas\u0131ndan elde edilebilecek belgelerin de de\u011ferlendirilerek kitaba eklenmesi gerekir.<\/p>\n

Kaynak\u00e7alarda belirtilen yap\u0131tlar incelenirken kimi ger\u00e7eklerin de ortaya konmas\u0131 gerekmektedir. Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k Sava\u015f\u0131 zaman\u0131n\u0131 ya da \u00f6ncesi d\u00f6nemde Kafkasya’ya giden gezginler, \u00c7erkesya’y\u0131 ziyaret eden ki\u015filer, g\u00fcn\u00fcm\u00fcze tarafs\u0131z bilgi aktaramam\u0131\u015flard\u0131r. \u00d6rne\u011fin; Teophil Lapinski \u00c7erkes halk\u0131n\u0131n yan\u0131nda yer al\u0131rken, Frans\u0131z gezginci Dubois Montpereux ve Theodor Horschelt \u00c7ar, Ha\u015fim Efendi ise Osmanl\u0131 yanl\u0131s\u0131 bir \u00fcslup kullanm\u0131\u015flard\u0131r. Aktard\u0131klar\u0131 bilgiler, hizmet ettikleri devletlerin politik \u00e7\u0131karlar\u0131 do\u011frultusunda olu\u015fmu\u015ftur.<\/p>\n

Bu kitapta aktar\u0131lan bilgilere k\u0131zacak olan ya da “biz b\u00f6yle mi idik? Neden bunlar\u0131 yazd\u0131? Yazmasa idi daha iyi olurdu…” diyecek olan okuyucular da \u00e7\u0131kacakt\u0131r. Bu t\u00fcr s\u00fcbjektif ve duygusal g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fc tepkiler do\u011fald\u0131r. Ancak ger\u00e7ek\u00e7i ve sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir d\u00fc\u015f\u00fcnce ve davran\u0131\u015f tarz\u0131 de\u011fildir. Yanl\u0131\u015f ve do\u011frular\u0131n\u0131, g\u00fcnah ve sevaplar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a yazmayan, s\u00f6ylemeyen ya da \u00f6\u011frenmeyenler yanl\u0131\u015flar\u0131n\u0131 yinelemek durumundan kurtulamazlar. S\u00fcrekli yan\u0131lg\u0131lara d\u00fc\u015ferek umars\u0131z girdaplara kap\u0131l\u0131rlar. Ele\u015ftiriye a\u00e7\u0131k ki\u015fi ve toplumlar her zaman ilerlemi\u015flerdir. Kimi ger\u00e7ekleri ne kadar ac\u0131 olsa da kabullenmemiz gerekmektedir. B\u00f6ylece hatalar\u0131m\u0131z\u0131 d\u00fczeltme yollar\u0131n\u0131 bulal\u0131m. \u0130\u015fte bu yap\u0131t bu anlamda yol g\u00f6sterici adeta \u00c7erkeslerin aynas\u0131 olma i\u015flevini y\u00fcklenmektedir. Okuduk\u00e7a kendimizi g\u00f6rece\u011fimize, en az 200 y\u0131l \u00f6nceki \u00c7erkes toplumu ile bug\u00fcnk\u00fc \u00c7erkesler aras\u0131nda bu anlamda hi\u00e7bir fark bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlayaca\u011f\u0131m\u0131za inan\u0131yorum. O \u00e7a\u011flardaki kabilecilik, s\u0131n\u0131f\u00e7\u0131l\u0131k, menfaat\u00e7ilik, \u00c7ar yanl\u0131s\u0131, Osmanl\u0131 yanl\u0131s\u0131, dincilik ve benzeri hastal\u0131klar\u0131m\u0131z\u0131n bug\u00fcn bile s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, y\u00fczy\u0131llardan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze yans\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rece\u011fiz.<\/p>\n

\u00c7erkes tan\u0131m\u0131n\u0131n kapsam\u0131 \u00e7ok geni\u015f al\u0131nabildi\u011fi gibi, dar anlamda da kullan\u0131labilmektedir. Hazar’dan Karadeniz’e kadar, b\u00fct\u00fcn Kuzey Kafkasya halklar\u0131n\u0131 i\u00e7ine alan geni\u015f kapsam\u0131 yan\u0131nda Adigece, Abazaca ve \u00f6l\u00fc dil haline gelen Wub\u0131h\u00e7a dillerini konu\u015fan halklar\u0131 kapsar bi\u00e7imde dar anlamda da kullan\u0131labilmektedir. Ben bu kitapta, \u00f6zellikle ikinci anlamda kullanarak ara\u015ft\u0131rmalar\u0131m\u0131 y\u00fcr\u00fctt\u00fcm. Yabanc\u0131 k\u00f6kenli bir s\u00f6zc\u00fck olan “\u00c7erkes” teriminin yerine Kuzey Kafkasya halklar\u0131n\u0131n kendi kendilerine vermi\u015f olduklar\u0131 \u00f6z adlar\u0131n\u0131 kullanman\u0131n en do\u011fru y\u00f6ntem oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmekteyim. Bu adlar, Abaza, Adige, \u00c7e\u00e7en, Asetin, Lezgi ve benzerleridir. Di\u011fer Kuzey Kafkasya halklar\u0131n\u0131n da ayn\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarla bu t\u00fcr yap\u0131tlar vermeleri en b\u00fcy\u00fck sevin\u00e7 kayna\u011f\u0131m\u0131z olacakt\u0131r.<\/p>\n

Bu kitapta s\u00fcrg\u00fcnden sonraki \u00c7erkeslerin, 1864’den sonra \u00c7arl\u0131k Rusya\u2019s\u0131 s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde kalanlar\u0131n Ekim \u0130htilalinden sonraki tarihleri yelerince incelenerek ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 i\u00e7in \u00f6zverili \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n yap\u0131lmas\u0131 gerekmektedir. Bu gereksinme nedeni ile:<\/p>\n

Ge\u00e7mi\u015fin hatalar\u0131ndan ders alarak, ki\u015fisel ve politik \u00e7\u0131karlar, makam ve mevki kaybetme ku\u015fku ve korkular\u0131 bir yana b\u0131rak\u0131larak, binlerce y\u0131ld\u0131r yok edilemeyen halk\u0131m\u0131z\u0131n, dili ile, tarihi ile, k\u00fclt\u00fcr\u00fc ile bir b\u00fct\u00fcn olarak, son y\u0131llarda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 tehlikeli d\u00f6neme\u00e7ten kurtar\u0131lmas\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na her Adige\u2019yi, Abaza\u2019y\u0131, \u00c7e\u00e7en\u2019i vb. \u00e7a\u011f\u0131r\u0131yoruz. Bu g\u00f6rev hi\u00e7bir ki\u015finin ya da kurulu\u015fun tek ba\u015f\u0131na y\u00fcklenece\u011fi, ya da sahiplenece\u011fi bir g\u00f6rev de\u011fildir. Herkesin ortak sorunudur. Herkesin kat\u0131lmas\u0131 gerekmektedir.<\/p>\n

\u00c7erkeslerin \u00c7arl\u0131k Rusya’s\u0131na kar\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fctt\u00fckleri ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck sava\u015f\u0131, bilindi\u011fi gibi y\u00fcz elli y\u0131ldan fazla s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Sonunda, \u00c7erkesler kendilerinden asker, gerekse silah a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7ok daha g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00c7ar y\u00f6netimine boyun e\u011fmek zorunda kalm\u0131\u015flard\u0131r. \u00c7arl\u0131k Rusya\u2019s\u0131 tarihi yak\u0131ndan incelenecek olursa, \u0130mparatorlu\u011fun y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc kolonile\u015ftirme sava\u015flar\u0131nda hi\u00e7bir halk bu kadar uzun s\u00fcre \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, ne Avrupa’da ne de Asya’da \u00c7arlara kar\u015f\u0131 direnebilmi\u015flerdir.<\/p>\n

Kuzey Kafkasyal\u0131lar\u0131n kolonisi \u00c7arlara kar\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fctt\u00fckleri m\u00fcdafaa sa\u00adva\u015flar\u0131, pek \u00e7ok ara\u015ft\u0131rmac\u0131 ve tarih\u00e7ilerce yanl\u0131\u015f yorumlanarak, daha sonraki y\u0131llarda \u00c7erkes halk\u0131na yanl\u0131\u015f aktar\u0131lm\u0131\u015f, yanl\u0131\u015fl\u0131klar tarihi ger\u00e7ek imi\u015f gibi halka \u00f6\u011fretilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu aktar\u0131\u015f bi\u00e7imleri bir \u00f6l\u00e7\u00fcde bilgisizli\u011fe dayanmaktad\u0131r. Ancak, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde de \u00c7erkes halk\u0131n\u0131n daha \u00e7abuk eritilerek yok edilmesi amac\u0131yla kas\u0131tl\u0131 olarak yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Kuzey Kafkasya halklar\u0131n\u0131n y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc sava\u015flar, tarafs\u0131z bilim adamlar\u0131nca ikiye ayr\u0131larak incelenmektedir.<\/p>\n

Dar anlamda ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00c7erkes kavram\u0131 i\u00e7erisine giren Adige, Abaza ve Wub\u0131hlar\u0131n y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k sava\u015flar\u0131, \u00c7e\u00e7en ve Da\u011f\u0131stan halklar\u0131n\u0131n din a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak y\u00fcr\u00fctt\u00fckleri sava\u015flar.<\/p>\n

K\u00f6kenleri farkl\u0131 olan bu iki sava\u015f, \u00e7o\u011fu kez birlikte incelenmektedir ki bu y\u00f6ntem olarak yanl\u0131\u015ft\u0131r. Bu t\u00fcr birlikte inceleme y\u00f6ntemi ayr\u0131ca bilimsel de de\u011fildir. Zira bu y\u0131llarda \u00c7erkeslerin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu daha \u0130slam dinine ge\u00e7mi\u015f de\u011fillerdi. K\u0131smen H\u0131ristiyan ve k\u0131smen de daha \u00f6nceki dinsel inan\u00e7lar\u0131 ya\u015famakta idiler. Bu durumu o devrin bir\u00e7ok Avrupal\u0131 gezgini taraf\u0131ndan a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya konulmaktad\u0131r. Hatta 1980’li y\u0131llarda Yugoslavya’da yapt\u0131\u011f\u0131m ara\u015ft\u0131rmalar s\u0131ras\u0131nda Velika Ryeka k\u00f6y\u00fcnde oturan seksen ya\u015f\u0131n\u0131 a\u015fk\u0131n Hac\u0131 \u0130shak’a dedesinin dininin ne oldu\u011funu sordu\u011fumda, g\u00fcl\u00fcmseyerek “Bir\u00e7ok tanr\u0131lara inan\u0131yordu” yan\u0131t\u0131n\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131m. Nitekim Osmanl\u0131 Pa\u015fas\u0131 Ferah Ali Pa\u015fa’n\u0131n 1780’den sonra \u00c7erkesya’ya \u0130slam dinini yaymaya kalk\u0131\u015fmas\u0131 da bu sav\u0131m\u0131z\u0131 do\u011frulamaktad\u0131r. \u015eeyh \u015eamil’in \u00c7erkesleri kendine ba\u011flayarak dini bir sava\u015fa sokabilmek amac\u0131yla Adigelere g\u00f6nderdi\u011fi Hac\u0131 Mehmet, 1842’de di\u011fer m\u00fcritlerinden Hac\u0131 S\u00fcleyman 1944’de, Adigeler taraf\u0131ndan zehirlenerek \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015flerdir. \u00d6ld\u00fcr\u00fclme nedenleri ise, binlerce y\u0131ll\u0131k Adige geleneklerini kald\u0131rarak, dogmatik \u015feriat kanunlar\u0131n\u0131 uygulamaya kalk\u0131\u015fmalar\u0131d\u0131r. Bu naiblerin bilmedikleri ger\u00e7ek; i\u00e7lerine girdikleri halk\u0131n \u00e7o\u011funlu\u011funun H\u0131ristiyan olmas\u0131 ya da H\u0131ristiyanl\u0131k \u00f6ncesi tanr\u0131lara halen tapmalar\u0131 idi. Hatta Wub\u0131hlar \u0130slamiyet\u2019ten s\u00f6z a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 bile istemiyorlard\u0131. \u015eamil’in en son g\u00f6nderdi\u011fi Nabi M. Emin ise Abedzechlerin aras\u0131na yerle\u015ferek, hi\u00e7bir \u00e7\u0131k\u0131\u015f yapmadan, birka\u00e7 y\u0131l Abedzechleri inceler. Onlar\u0131 tan\u0131r, halk\u0131n karakterini ve hassas olduklar\u0131 konular\u0131 \u00f6\u011frenir, daha sonra naipli\u011fini ilan eder.<\/p>\n

    \n
  1. Emin s\u00f6zde \u015eamil’e ba\u011fl\u0131, ger\u00e7ekte ise tamamen gelenek\u00adlere g\u00f6re y\u00f6netilen bir y\u00f6netim bi\u00e7imi kurarak, \u015feriattan hi\u00e7 s\u00f6z etmeden kendisini kabul ettirmi\u015f, b\u00f6ylece ba\u015far\u0131 sa\u011flayabilmi\u015ftir. Teophil Lapinski’den ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z bilgilere g\u00f6re, \u015eamil sava\u015f\u0131 kaybedece\u011fini anlay\u0131nca, M. Emin’e mektup yazarak Abedzech b\u00f6lgesine gelmek istedi\u011fini bildirir. M. Emin ise ona \u015fu yan\u0131t\u0131 yazar: “Sak\u0131n buraya gelmeye kalk\u0131\u015fma, Abedzechler \u015feriat d\u00fc\u015fman\u0131d\u0131r. Senin kat\u0131 dini kurallar\u0131n\u0131 kabul etmezler. Buraya gelirsen ya\u015fam\u0131n\u0131 g\u00fcvence alt\u0131na alamam”. \u015eamil de Abedzech b\u00f6lgesine gelmekten vazge\u00e7er. Bu olaylar \u015eamil’in \u00c7erkesler indinde bir kahraman olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u00c7erkeslerle yak\u0131n bir ili\u015fki i\u00e7erisine giremedi\u011fini, a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya koymaktad\u0131r. Unutulmamas\u0131 gereken, \u015eamil’in \u00c7arl\u0131k Rusya’s\u0131na kar\u015f\u0131 y\u0131llarca kahramanca sava\u015fan bir Da\u011f\u0131stan dini lideri olmas\u0131d\u0131r.<\/li>\n<\/ol>\n

    Bu kitapta, birinci grubun, yani \u00c7erkeslerin kronolojisi ortaya konmu\u015ftur. Bu nedenle de, dar anlamda \u00c7erkesler (Adige, Abaza, Wub\u0131h) incelenmektedir.<\/p>\n

    \u00c7erkeslerin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k sava\u015f\u0131n\u0131 neden kaybettikleri sorusu her zaman belle\u011fimizi me\u015fgul edegelmi\u015ftir. Bunun nedenleri pek \u00e7oktur. Ben \u015furada bir ka\u00e7\u0131n\u0131 yazmakla yetinece\u011fim. Bu yazd\u0131klar\u0131m\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bile ge\u00e7erli oldu\u011funu b\u00fcy\u00fck bir \u00fcz\u00fcnt\u00fc ile belirtmek isterim:<\/p>\n

    1) <\/strong>\u00a0\u00c7erkes halklar\u0131 ve boylar\u0131 aras\u0131nda birlik sa\u011flayam\u0131yorlard\u0131.
    \n2) <\/strong>\u00c7erkesler, toplumda mevcut s\u0131n\u0131fsal yap\u0131 nedeni ile anla\u015fam\u0131yorlard\u0131.
    \n3)<\/strong> Birlik sa\u011flanmak i\u00e7in kurultaylar toplan\u0131yor, ancak kararlar al\u0131nam\u0131yor, karar al\u0131nm\u0131\u015f olsa bile, kan davas\u0131 gelene\u011fi nedeni ile yerine getirilemiyordu.
    \n4)<\/strong> Bir lider se\u00e7ilerek onun emir ve komutas\u0131 alt\u0131na girilemiyordu.
    \n5)<\/strong> Osmanl\u0131 ve \u0130ngiliz ajanlar\u0131 ama\u00e7lar\u0131 do\u011frultusunda kabile ba\u015fkanlar\u0131n\u0131 aldatabiliyorlard\u0131.
    \n6)<\/strong> Belirli bir devlet \u00f6rg\u00fctlenmesi ve idari yap\u0131 bulunmad\u0131\u011f\u0131ndan, o anda yap\u0131lan sava\u015f i\u00e7in toplanan \u2018asker\u2019, sava\u015f bittikten sonra hemen da\u011f\u0131l\u0131yorlar ve bir sonraki sava\u015f i\u00e7in yeniden toplan\u0131yorlard\u0131. Oysa kar\u015f\u0131lar\u0131nda devaml\u0131 ve e\u011fitimli, \u00f6rg\u00fctl\u00fc d\u00fczenli bir ordu vard\u0131.
    \n7)<\/strong> \u00c7arlar\u0131n silah s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 bir yana, cephane fabrikalar\u0131 vard\u0131.
    \n8)<\/strong> \u00c7erkesler ise Osmanl\u0131 ve \u0130ngilizlerin bo\u015f vaatlerine bel ba\u011flay\u0131p \u00fcmit i\u00e7erisinde silah bekleyip duruyorlard\u0131.<\/p>\n

    Sava\u015f\u0131n devam etmesinin en b\u00fcy\u00fck nedeni, kendi \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 \u00e7ok iyi planlayan \u0130ngiliz ve Osmanl\u0131 politikalar\u0131 olmu\u015ftur. \u0130ngilizler, Hindistan ve Ortado\u011fu’daki ulusal \u00e7\u0131karlar\u0131 do\u011frultusunda, \u00c7erkesleri devaml\u0131 sava\u015fmak i\u00e7in te\u015fvik ediyorlard\u0131. David Urquhart \u0130ngiltere’de verdi\u011fi bir konferansta “\u00c7erkesler, \u0130ngiltere’nin Hindistan bek\u00e7ileridir” s\u00f6zleri ile \u0130ngiliz politika ve entrikas\u0131n\u0131 net olarak g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne sermeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

    Osmanl\u0131 Devleti i\u00e7in \u00c7erkesya her an ileri s\u00fcr\u00fclebilecek, satran\u00e7 piyon ta\u015flar\u0131ndan biri idi. \u0130mparatorlu\u011fun do\u011fu s\u0131n\u0131rlar\u0131 \u00c7erkesya sava\u015flar\u0131 sayesinde korunuyordu. Nitekim Kuzey Kafkasya’ da 500.000 ki\u015filik bir ordu bulunduran \u00c7ar y\u00f6netimi, Osmanl\u0131lar\u0131n do\u011fu s\u0131n\u0131r\u0131nda yaln\u0131zca 10.000 ki\u015filik bir ordu bulunduruyordu. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi sembolik bir say\u0131da olan Rus ordusunu Osmanl\u0131lar do\u011fuda her zaman bertaraf edebilir ve Kuzey Kafkasya’da s\u00fcrd\u00fcr\u00fclen sava\u015fa kat\u0131labilirlerdi. Ancak Osmanl\u0131 cephesinde ne b\u00f6yle bir hareket yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r, ne de Kuzey Kafkasyal\u0131larca istenilen silahlar g\u00f6nderilmi\u015ftir. G\u00f6nderilen \u00e7ok az miktardaki silahlar ise ya \u00e7ok eski ya da \u00e7\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f baruttan \u00f6teye ge\u00e7memi\u015ftir. Bu denli g\u00fc\u00e7l\u00fc ve kalabal\u0131k \u00c7ar ordular\u0131n\u0131n Kuzey Kafkasya’da oyalanmas\u0131, Balkanlar’da Osmanl\u0131 egemenli\u011fini uzatabilmi\u015ftir. Osmanl\u0131 devletinin izledi\u011fi politikaya ve iste\u011fine bu durum uygun d\u00fc\u015fmekte idi. Nitekim \u00c7erkesya d\u00fc\u015ft\u00fckten sonra Osmanl\u0131 devleti 13 y\u0131l gibi k\u0131sa bir s\u00fcre Balkanlar’da direnebilmi\u015ftir. Daha sonra Osmanl\u0131lar Balkanlar’da toprak kayb\u0131na ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. Hatta 1876-1877 Sava\u015flar\u0131’nda \u00c7ar ordular\u0131 \u00c7orlu’ya, Ye\u015filk\u00f6y’e kadar gelebilmi\u015flerdir.<\/p>\n

    Osmanl\u0131 Devleti \u00c7erkeslere ne yard\u0131m etmi\u015f, ne de \u0130slam dininin Kafkasya’da yay\u0131lmas\u0131 i\u00e7in \u00f6zel bir \u00e7aba g\u00f6stermi\u015ftir. Asl\u0131nda Osmanl\u0131 y\u00f6netimi hi\u00e7bir zaman cihad i\u00e7in, dini yaymak i\u00e7in sava\u015f yapmam\u0131\u015ft\u0131r. Cihad kavram\u0131 gayeye ula\u015fabilmek i\u00e7in ara\u00e7 olarak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ger\u00e7ekten cihad ama\u00e7lanarak Balkanlar ele ge\u00e7irilmi\u015f olsa idi, bug\u00fcn Balkan halklar\u0131n\u0131n hepsinin \u0130slam dininde olmalar\u0131 gerekirdi.<\/p>\n

    Osmanl\u0131 y\u00f6netimi \u00c7erkesya’ya a\u015fa\u011f\u0131da belirtilen nedenlerle ilgi g\u00f6stermi\u015ftir:<\/p>\n

    1)<\/strong> Askeri ve stratejik \u00e7\u0131karlar,
    \n2)<\/strong> Ekonomik \u00e7\u0131karlar,
    \n3)<\/strong> Politik \u00e7\u0131karlar,
    \n4)<\/strong> Saraya ve pa\u015fa konaklar\u0131na k\u00f6le ve cariye bulma pazarlar\u0131n\u0131n s\u00fcreklili\u011fini sa\u011flamak.<\/p>\n

    Bu belirtti\u011fim hususlar\u0131n ger\u00e7ekli\u011fini kan\u0131tlayan yeterince bilgi\u00a0 kitapta bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n

    \u00c7erkesler yaln\u0131zca Kolonist \u00c7arlara kar\u015f\u0131 de\u011fil, ayn\u0131 zamanda Prusya’ya (Almanya) kar\u015f\u0131 da sava\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7ar’\u0131n emrine girerek \u00c7erkeslere kar\u015f\u0131 sava\u015fan generallerin b\u00fcy\u00fck bir \u00e7o\u011funlu\u011fu Alman k\u00f6kenli Prusyal\u0131 subaylard\u0131. Alman askerlerinin Kafkas cephesinde \u00c7erkeslere kar\u015f\u0131 sava\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 belgelerden \u00f6\u011frenmekteyiz. Bu ger\u00ad\u00e7ek bug\u00fcne dek bilinmiyordu, ya da gizli kalm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

    \u00c7arl\u0131k y\u00f6netimi ele ge\u00e7irdi\u011fi topraklar\u0131n halklar\u0131ndan olu\u015fturdu\u011fu askerleri de \u00c7erkeslere kar\u015f\u0131 kullanmak istemi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin, G\u00fcney Bat\u0131 Kafkas halklar\u0131ndan Abhaz ve Mingreller \u00c7ar y\u00f6netimine asker vermelerine kar\u015f\u0131n, bu birlikler cepheye g\u00f6nderilince Bat\u0131 Adigelerine kar\u015f\u0131 kur\u015fun atmam\u0131\u015flar ve t\u00fcfeklerini havaya bo\u015faltm\u0131\u015flard\u0131r. Yine Adigey’de ya\u015fanan kurakl\u0131k y\u0131llar\u0131nda ilk yard\u0131m elini uzatan karde\u015f Abhaz halk\u0131 olmu\u015ftur. Abhazlar kar\u015f\u0131l\u0131ks\u0131z olarak binlerce ton yiyecek maddesini Adigelere getirmi\u015flerdir. Bu insanc\u0131l ve i\u00e7ten davran\u0131\u015flar\u0131ndan dolay\u0131 Adigeler, bu karde\u015f halklara \u015f\u00fckran duymu\u015flard\u0131r.<\/p>\n

    \u00c7a\u011fda\u015f devlet kavram\u0131 ile \u00f6rg\u00fctlenmemi\u015f, askeri, stratejik ve politik bilgilerden uzak, okuma yazmas\u0131 ve kurmay okullar\u0131 bulunmayan \u00c7erkeslerin yenilmesi ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir sonu\u00e7 idi. Bu denli \u00fcst\u00fcn bir g\u00fcce kar\u015f\u0131 \u00c7erkes halk\u0131n\u0131n yok olmak noktas\u0131na dek sava\u015f vererek, tarihini onurla yazd\u0131rmas\u0131 belki \u00f6v\u00fcn\u00e7 ve gurur vericidir. Ancak, halk\u0131n\u0131n yok olmas\u0131, anavatan\u0131n\u0131n elden gitmesi gibi felaketlerle dolu bir sonuca ula\u015fan bu t\u00fcr kahramanl\u0131klar\u0131n \u00f6v\u00fcn\u00e7 ve gurur kavramlar\u0131ndan da ay\u0131rt edilmesi gerekmektedir. Ger\u00e7ekten Osmanl\u0131 ve \u0130ngiliz ajanlar\u0131n\u0131n etkisi olmasa idi \u00c7erkes halk\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131ndaki yenilmez g\u00fcc\u00fc g\u00f6recek ve b\u00fcy\u00fck bir olas\u0131l\u0131kla \u015ferefli bir bar\u0131\u015f yolunu se\u00e7ecekti. Bug\u00fcn oldu\u011fu gibi d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir k\u00f6\u015fesine da\u011f\u0131lmayacakt\u0131. Ayr\u0131ca anavatan\u0131nda b\u00fcy\u00fck\u00e7e bir cumhuriyet olabilecekti, k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn bug\u00fcnk\u00fc ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 d\u00fczey \u00e7ok daha ilerilere gidebilecekti. \u0130\u015fte bu trajik sava\u015f\u0131n sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 daha \u00f6nce sezebilen liderlerden birisi Kale Vibetako’dur. Ancak bu liderin ileri g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc, bir silah ya da bir tabanca ile sat\u0131n al\u0131nabilen di\u011fer liderlerce g\u00f6z ard\u0131 edilmi\u015f, bu t\u00fcr ileri g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fc liderlere olanak tan\u0131nmam\u0131\u015f, hatta bu t\u00fcr liderlerin baz\u0131lar\u0131 \u0130ngiliz ve Osmanl\u0131 ajanlar\u0131n\u0131n bask\u0131lar\u0131 ile “hain” ilan ettirilmi\u015flerdir.<\/p>\n

    Toplumun s\u0131n\u0131fsal yap\u0131s\u0131, s\u0131n\u0131flar aras\u0131 \u00e7eki\u015fmeler, kabile anla\u015fmazl\u0131klar\u0131, i\u00e7 sava\u015flar birli\u011fin olu\u015fmas\u0131n\u0131 engelleyen \u00f6nemli etkenlerdir. Kurulan birlikler ise ayn\u0131 nedenlerle uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fc olamam\u0131\u015flard\u0131r. S\u00f6z konusu b\u00fct\u00fcn bu nedenler \u00c7erkes halk\u0131n\u0131n yenilgisini kolayla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Ayn\u0131 etkenler yenilgiden sonra imzalanmas\u0131 gereken anla\u015fmalarda \u00c7erkeslerin aleyhine sonu\u00e7lar\u0131n yer almas\u0131 olgusunu da getirmi\u015ftir.<\/p>\n

    Bu s\u0131n\u0131fsal \u00e7eli\u015fkiler, bug\u00fcn bile az da olsa \u00c7erkes halk\u0131n\u0131n sorunlar\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fc olumsuz y\u00f6nde etkilemektedir.<\/p>\n

    \u00c7erkes halk\u0131n\u0131n tarihinin en karanl\u0131k ve en trajik y\u00f6n\u00fc, anavatanlar\u0131ndan ayr\u0131l\u0131p yabanc\u0131 topraklara gitmeye zorlanmas\u0131 ve yabanc\u0131 topraklara da\u011f\u0131larak yerle\u015fme zorunda kalmalar\u0131d\u0131r. Kimine g\u00f6re “G\u00f6\u00e7”, kimine g\u00f6re “S\u00fcrg\u00fcn” olan bu olay, ad\u0131 ne olursa olsun, binlerce y\u0131ll\u0131k ge\u00e7mi\u015fi olan \u00c7erkeslerin yok olmas\u0131na ya da yok edilmesine y\u00f6nelik s\u00fcrecin ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 olmu\u015ftur. Bu olaya ger\u00e7ek ad\u0131n\u0131 verebilmek i\u00e7in \u015fu anda elde bulunan yap\u0131tlar\u0131n i\u00e7erdi\u011fi bilgiler yetersiz kal\u0131r. Herkes kendi politik d\u00fc\u015f\u00fcncesi do\u011frultusunda, ideolojisini destekler anlamda olay\u0131 yap\u0131tlar\u0131na aktarm\u0131\u015flard\u0131r. Hi\u00e7 kimse olay\u0131 bilimsel a\u00e7\u0131dan inceleme yoluna gitmemi\u015f, onun bunun yazd\u0131klar\u0131n\u0131 demagojik metotla ya uzatm\u0131\u015f ya da \u00e7\u00fcr\u00fctmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Sonu\u00e7ta ortada mozai\u011fin ta\u015flar\u0131 kalm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

    \u00c7erkesler ger\u00e7ekten anavatanlar\u0131ndan s\u00fcr\u00fcld\u00fcler mi? Yoksa istekleri ile mi ayr\u0131ld\u0131lar ya da kand\u0131r\u0131larak m\u0131 yabanc\u0131 topraklara g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fcler? \u0130\u015fte bu kitapta bu sorulara belgelerle yan\u0131t verilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n

    \u00c7erkes halk\u0131n\u0131n vatanlar\u0131ndan ayr\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131n ilk sorumlular\u0131 elbette bug\u00fcn yabanc\u0131 topraklarda ya\u015fayan \u00c7erkeslerin dedeleridir. Ancak bu ayr\u0131l\u0131\u015fta halk\u0131n sosyal, k\u00fclt\u00fcrel ve politik yap\u0131s\u0131n\u0131n, b\u00fcy\u00fck etkisi vard\u0131r. Bilgisizlik, ulusal bilincin ve devlet olma bi\u00adlincinin hen\u00fcz olu\u015fmamas\u0131 gibi etkenler vatandan ayr\u0131l\u0131\u015f olay\u0131n\u0131 daha da h\u0131zland\u0131ran ger\u00e7ek etkenlerdir. Bu etkenlere d\u00f6nemin \u0130ngiliz politikas\u0131n\u0131, Osmanl\u0131 devletinin yakla\u015f\u0131m\u0131 ile, Rus \u00c7arlar\u0131n\u0131n bask\u0131lar\u0131n\u0131 ekleyebiliriz.<\/p>\n

    \u00c7a\u011f\u0131m\u0131zda \u0130ngiliz devleti ayaktad\u0131r. Osmanl\u0131 y\u00f6netiminin resmi miras\u00e7\u0131s\u0131 da T.C. devletidir. Bir zamanlar \u00c7erkes halk\u0131n\u0131n u\u011frad\u0131\u011f\u0131 bu trajik olay\u0131n a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 yaralar\u0131 ge\u00e7 de olsa sar\u0131lmas\u0131nda bu iki devlete b\u00fcy\u00fck g\u00f6rev d\u00fc\u015fmektedir. Bu yara, b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu T\u00fcrkiye’de bulunan ve d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir taraf\u0131na da\u011f\u0131t\u0131lm\u0131\u015f olan ve yok olma noktas\u0131ndaki \u00c7erkeslerin vatanlar\u0131na d\u00f6nmeleri ile sar\u0131labilecektir. \u0130nsan Haklar\u0131 Evrensel Bildirisi’ne imza koymu\u015f olan bu devletlerin, miras\u00e7\u0131s\u0131 olduklar\u0131 d\u00f6nemin kanatt\u0131\u011f\u0131 yaray\u0131 sarmalar\u0131 en az\u0131ndan politik ahlak\u0131n gerektirdi\u011fi bir \u00f6dev olmaktad\u0131r.<\/p>\n

    Bu iki devletin sevab\u0131na sahip \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131 d\u00f6nemin g\u00fcnah\u0131n\u0131 da kabul ederek bu b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f halk\u0131n vatan\u0131nda b\u00fct\u00fcnle\u015fmesine yard\u0131m etmeleri en az\u0131ndan uluslararas\u0131 ahlak kural\u0131n\u0131n gere\u011fidir.<\/p>\n

    Bu kronoloji ortaya konulurken bizim bilmediklerimizi ve kimi problemleri de birlikte getirmi\u015ftir:<\/p>\n

    1) <\/strong>1834 y\u0131l\u0131n\u0131n Sefer Bey’i ile 1856 y\u0131l\u0131n\u0131n Sefer Bey’i (Zano\u011flu Sefes Bey) ayn\u0131 ki\u015fi midir? 1834 y\u0131l\u0131n\u0131n Sefer Bey’inden \u0130ngilizler s\u00f6z ederlerken onun Tatar olup olmad\u0131\u011f\u0131 konusunda bir-\u015fey belirtmemektedirler. 1856 y\u0131l\u0131n\u0131n Sefer Bey’inin Tatar k\u00f6kenli oldu\u011fu iddias\u0131n\u0131 Theophil Lapinski’den \u00f6\u011frenmekteyiz.<\/p>\n

    2) <\/strong>Gerek Osmanl\u0131 d\u00f6neminde ve gerekse Cumhuriyet d\u00f6ne\u00adminde T\u00fcrk topraklar\u0131nda bar\u0131nan \u00c7erkeslerin, devletin co\u011frafi ve siyasi b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc \u00fczerine hi\u00e7bir olumsuz talep ve davran\u0131\u015flar\u0131 olmam\u0131\u015ft\u0131r. Devlet \u00c7erkeslerden her zaman yararlanm\u0131\u015ft\u0131r. Hatta devletin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn korunmas\u0131na b\u00fcy\u00fck katk\u0131lar\u0131 varken, \u00c7erkes halk\u0131n\u0131n tarihinin ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn ara\u015ft\u0131r\u0131larak ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 ve \u00f6\u011fretilmesine neden resmi makamlarca engeller \u00e7\u0131kart\u0131ld\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131l\u0131r bir tutum de\u011fildir.<\/p>\n

    3)<\/strong> Osmanl\u0131 ar\u015fivlerinin \u00c7erkes ayd\u0131nlar\u0131 ve ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131na hala kapal\u0131 olmas\u0131, bu ar\u015fivlerin ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara a\u00e7\u0131lmas\u0131ndan neden \u00e7ekinildi\u011fi de anla\u015f\u0131lamamaktad\u0131r.<\/p>\n

    4)<\/strong> \u00c7erkesya’dan d\u0131\u015far\u0131ya yap\u0131lan g\u00f6\u00e7lerden sonra, Anavatana zaman zaman d\u00f6n\u00fc\u015f te\u015febb\u00fcslerinin oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. Bal\u0131kesir y\u00f6resinden Adigey’e d\u00f6nmek \u00fczere yola \u00e7\u0131kan \u00c7erkeslerin sonu ne olmu\u015ftur? Bunlar anavatana ula\u015fabilmi\u015fler midir? Ula\u015famam\u0131\u015flar ise ak\u0131betleri ne olmu\u015ftur? Nerelere g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015flerdir?<\/p>\n

    5)<\/strong> G\u00fcn\u00fcm\u00fczde oldu\u011fu gibi ge\u00e7mi\u015fte de \u00c7erkes yurtseverleri vatanlar\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015f i\u00e7in hemen ekim ihtilalinin sonunda, Sovyet D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131 ile g\u00f6r\u00fc\u015fmeler yapm\u0131\u015flard\u0131r. Bu d\u00f6n\u00fc\u015f hareketi o zaman ileri mevkilerde bulunan \u00c7erkes as\u0131ll\u0131 b\u00fcrokratlar ta\u00adraf\u0131ndan \u00f6nlenmi\u015ftir: Alman kaynaklar\u0131na g\u00f6re T\u00fcrk Ajans genel m\u00fcd\u00fcr\u00fc H\u00fcseyin Tosun ile General \u00a0Bu. Musa Kunduk en \u00f6nde gelen ki\u015filerdir. Di\u011fer d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc engelleyenlerin ve d\u00f6nmek isteyenlerin kimler oldu\u011funu tarihin karanl\u0131\u011f\u0131ndan ayd\u0131nl\u0131\u011fa \u00e7\u0131kart\u0131lmas\u0131 ve bug\u00fcn tekerr\u00fcr eden ayn\u0131 olaylarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ve ibretle de\u011ferlendirilmesi gerekmektedir.<\/p>\n

    Yap\u0131tta \u00c7erkesce s\u00f6zc\u00fcklerin yaz\u0131lmas\u0131nda Latin harfleri kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7erkesce s\u00f6zc\u00fckleri ve isimleri tam anlam\u0131 ile yazmaya yeterli olmamaktad\u0131r. Ayn\u0131 zamanda kaynak\u00e7ada belirtilen yap\u0131tlardan al\u0131nan \u00c7erkesce k\u00f6kenli s\u00f6zc\u00fcklerde yine yazarlar\u0131 taraf\u0131ndan Latince harflerle yaz\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Bu nedenle yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131lan ya da okunamayan, anla\u015f\u0131lamayan s\u00f6zc\u00fckler ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Her gezgin kendi anadilinden yararlanarak sesleri duyabildi\u011fi, anlayabildi\u011fi ve okuyucusunun okuyabilece\u011fi \u015fekilde yazm\u0131\u015ft\u0131r. Ben de ayn\u0131 y\u00f6ntemi kullanarak, okuyucular\u0131n okuyabilecekleri bir \u015fekilde, Latin harfli T\u00fcrk\u00e7e alfabe uygun bir yaz\u0131 \u015fekli kullanmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m. Altm\u0131\u015f\u0131n \u00fcst\u00fcnde bir ses yap\u0131s\u0131 olan \u00c7erkes dilinin 29 harfli bir alfabe ile yaz\u0131lamayaca\u011f\u0131, hele hele 19 harfli Arap alfabesi ile hi\u00e7 yaz\u0131lamayaca\u011f\u0131 hususunu herkesin \u00e7ok iyi bildi\u011fini san\u0131yorum.<\/p>\n

    Bu yap\u0131t\u0131n yaz\u0131lmas\u0131nda, Bilgisayarla bana yard\u0131mda bulunan Adige k\u0131z\u0131, S. Kambir’e, yaz\u0131n kurallar\u0131 d\u00fczeltmelerinde yard\u0131mc\u0131 olan Meltem Tamzok ve Halil Hatko’ya te\u015fekk\u00fcrlerimi sunar\u0131m.<\/p>\n

    Bat\u0131ray\u00a0 \u00d6zbek Yedic<\/strong><\/p>\n

    <\/strong><\/p>\n\n\n\n
    \u00a0 \u00c7erkesya Kronolojisi<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

    <\/p>\n

    20-19. yy. <\/strong>
    \nK\u0131r\u0131mda topraktan mamul ilk e\u015fyalar\u0131n yap\u0131lmas\u0131<\/p>\n

     <\/p>\n

    16-13. yy.<\/strong>
    \nKuban ve \u00c7erek (Terek) k\u00fclt\u00fcr\u00fc.<\/p>\n

     <\/p>\n

    10-12. yy.<\/strong>
    \nBachsan Nehri k\u0131y\u0131lar\u0131nda Mezololit devrin ya\u015fanmas\u0131.<\/p>\n

     <\/p>\n

    6000<\/strong>
    \nDicle ile F\u0131rat nehirleri aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f olan Mittanilerin dili ile yaz\u0131lm\u0131\u015f belgelerin Abhazya’da (Apsn\u0131) da var oldu\u011fu d\u00f6nem.<\/p>\n

     <\/p>\n

    5000-2000<\/strong>
    \n\u00c7e\u015fitli el sanatlar\u0131 \u00fcr\u00fcnlerinin ve maden \u00e7a\u011f\u0131na ait Kokazik eserlerin Abhazya’da (Apsn\u0131) yap\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

     <\/p>\n

    4000-3000<\/strong>
    \nKafkasya’da Anaerkil toplum d\u00fczeninin etkili oldu\u011fu d\u00f6nem.<\/p>\n

     <\/p>\n

    3000<\/strong>
    \nKafkasya’da tar\u0131m\u0131n ba\u015flamas\u0131. Kuzey Kafkasya’da bu tarihlerden kalma Abhazca yaz\u0131l\u0131 bir kitabe bulunmaktad\u0131r.
    \nBu \u00e7a\u011flara rastlayan Miyekuape (Maykop) kurganlar\u0131nda bulunan yap\u0131tlar\u0131n Dicle ile F\u0131rat aras\u0131ndaki k\u00fclt\u00fcrle yak\u0131n ili\u015fki i\u00e7inde oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n

     <\/p>\n

    3000-1900 <\/strong>
    \nMiyekuape (Maykop) uygarl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemi.<\/p>\n

     <\/p>\n

    3000<\/strong>
    \nKimmerlerin (\u00c7erkeslerin ilk atalar\u0131) tarih sahnesinde g\u00f6r\u00fcnmeleri.<\/p>\n

     <\/p>\n

    2000-1000<\/strong>
    \nKimmer \u0130mparatorlu\u011fu d\u00f6nemi.<\/p>\n

     <\/p>\n

    1800<\/strong>
    \nKafkasya’da Bronz Devri. Karadeniz’in Kuzey steplerinde ve Kuzey Kafkasya’da koyun ve atlar\u0131n evcille\u015ftirilerek hayvanc\u0131l\u0131\u011fa ge\u00e7i\u015f. Hayvan yeti\u015ftiricilerinin zenginle\u015fmesi ile ilk s\u0131n\u0131fsal yap\u0131la\u015fmalar\u0131n ba\u015flamas\u0131.<\/p>\n

     <\/p>\n

    1200-1000
    \n<\/strong>Kuban Bronz K\u00fclt\u00fcr\u00fc.<\/p>\n

     <\/p>\n

    1000
    \n<\/strong>Kuban k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn s\u00fcrmesi. Demir Devri’nin ba\u015flamas\u0131. \u00c7erkeslerin yerle\u015fik k\u00fclt\u00fcre ge\u00e7meleri.<\/p>\n

     <\/p>\n

    IX-VIII yy.
    \n<\/strong>\u0130lk tar\u0131m ara\u00e7lar\u0131n\u0131n demirden yap\u0131lmaya ba\u015flanmas\u0131.<\/p>\n

     <\/p>\n

    VII. yy.
    \n<\/strong>Klasik eski \u00e7a\u011fda ad\u0131 Pagry olan bug\u00fcnk\u00fc Gagra kentinin (Abhazya’da) Grekler taraf\u0131ndan kurulmas\u0131.<\/p>\n

     <\/p>\n

      \n
    1. yy.
      \n<\/strong>Yunanlar\u0131n Karadeniz k\u0131y\u0131lar\u0131nda koloniler kurmalar\u0131.<\/li>\n<\/ol>\n

       <\/p>\n

        \n
      1. yy.
        \n<\/strong>Adigelerin atalar\u0131 olan Sindlerin Gorgippa (bug\u00fcnk\u00fc Anapa) kenti ba\u015fkent olmak \u00fczere Site Devleti kurmalar\u0131. Krallar\u0131n\u0131n ad\u0131na para bast\u0131rmalar\u0131. \u00c7ift\u00e7ilik, hayvanc\u0131l\u0131k \u00e7ok iyi topraktan e\u015fyalar yap\u0131yorlar ve demiri i\u015fliyorlar. Devlet organizasyonlar\u0131 olan Sindler, krallar\u0131n\u0131 kendi aralar\u0131ndan se\u00e7iyorlar, kanunlar \u00e7\u0131kar\u0131yorlar ve g\u00fczel sanata da \u00f6nem veriyorlard\u0131. Kral Hek’otey 433-388 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r.<\/li>\n<\/ol>\n

        Yunan gezgini Heredotos’un “SUCHA” yani Adigelerden s\u00f6z etmesi.<\/p>\n

        Abhazya’n\u0131n Coelhis Krall\u0131\u011f\u0131’n\u0131n egemenli\u011fi alt\u0131na girmesi, Dioscurias ve Pythion’da Yunan kolonilerinin kurulmas\u0131.<\/p>\n

         <\/p>\n

        V-IV. yy
        \n<\/strong>Sindlerin topra\u011f\u0131 sabanla s\u00fcrmeye ba\u015flamalar\u0131.<\/p>\n

         <\/p>\n

        480
        \n<\/strong>Bosfor \u0130mparatorlu\u011fu’nun kurulmas\u0131. Bu imparatorlu\u011fun “Spartakidler” d\u00fcnastisi b\u00fcy\u00fck bir olas\u0131l\u0131kla Adigelerde idi.<\/p>\n

         <\/p>\n

          \n
        1. yy.
          \n<\/strong>Bu y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk yar\u0131s\u0131nda Sind Devleti’nin Bosfor \u0130mparatorlu\u011fu’nca y\u0131k\u0131lmas\u0131.<\/li>\n<\/ol>\n

           <\/p>\n

          III. yy.
          \n<\/strong>Sarmatlar\u0131n Kafkas da\u011flar\u0131na s\u0131\u011f\u0131nmalar\u0131.<\/p>\n

           <\/p>\n

            \n
          1. yy.
            \n<\/strong>Abhazya’n\u0131n Pontus Kral\u0131 6. Mithiritades Eputor’a hara\u00e7 \u00f6demesi.<\/li>\n<\/ol>\n

            Korinth’li gezgin Skylax’un “KERKET” tan\u0131m\u0131n\u0131 kullanmas\u0131 ve Kerketlerden s\u00f6z etmesi.<\/p>\n

            M\u0130LAD<\/strong><\/p>\n

            I. yy.
            \n<\/strong>Yunan gezgini Strabon’un “Cercetae” ad\u0131 alt\u0131nda \u00c7erkeslerden s\u00f6z etmesi.
            \nKuzey Kafkasya’da ilk alan k\u00f6ylerinin kurulmas\u0131 ZIX’lerin (Adige) kutsal asa ta\u015f\u0131yan thamadeler taraf\u0131ndan y\u00f6netilmeleri. Bu asalarda kutsal say\u0131lan \u00e7e\u015fitli hayvan r\u00f6lyefleri bulunuyordu. \u00c7a\u011f\u0131m\u0131zda Adigey b\u00f6lgesinde yap\u0131lan kaz\u0131larda bu asalar ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Asa kullanma gelene\u011fi g\u00fcn\u00fcm\u00fcze dek ya\u015fayagelmi\u015ftir. Ancak, asa g\u00fcn\u00fcm\u00fczde kullan\u0131\u015f amac\u0131 de\u011fi\u015fik bir \u015fekilde, \u00c7erkes d\u00fc\u011f\u00fcnlerinde Hatiyako (Cegu) taraf\u0131ndan ta\u015f\u0131nmaktad\u0131r. Sembolik olarak kullan\u0131lmaktad\u0131r.
            \nG\u00fcrc\u00fc kronolojilerinde \u00c7erkeslerden “KAVKAZI” diye bahsedilmeye ba\u015flanmas\u0131. Bu \u00e7a\u011flarda Adigeler kendilerine “Z\u0130CH\u0130” demekte idiler.
            \nAbhazlar\u0131n kabilelere b\u00f6l\u00fcnerek feodal yap\u0131ya ge\u00e7meleri.
            \nYunanlar\u0131n Romal\u0131lar taraf\u0131ndan Karadeniz k\u0131y\u0131lar\u0131ndan kovulmalar\u0131, Abhazlar\u0131n Roma y\u00f6netimi alt\u0131na girmeleri.<\/p>\n

             <\/p>\n

              \n
            1. yy.
              \n<\/strong>Romal\u0131 Adrian’\u0131n 2. yy.\u0131n ilk yar\u0131s\u0131nda Kafkasya’y\u0131 gezmesi ve a\u015fa\u011f\u0131da belirtilen halklardan s\u00f6zetmesi.<\/li>\n<\/ol>\n

              SAMGHER-ABASKER-ASP\u0130-ZYG\u0130ER<\/p>\n

               <\/p>\n

                \n
              1. yy.
                \n<\/strong>Kuban (Ps\u0131j) nehrinin sol k\u0131y\u0131lar\u0131n\u0131n Adigelerce yerle\u015fme alan\u0131 haline getirilmesi.<\/li>\n<\/ol>\n

                 <\/p>\n

                IV-VI. yy.
                \n<\/strong>Abhazya’da soylular\u0131n ve \u00f6zg\u00fcr \u00e7ift\u00e7ilerin birlikte askeri-demokratik kabileler birli\u011fini kurmalar\u0131.<\/p>\n

                 <\/p>\n

                IV-XIV. yy.
                \n<\/strong>Adigelerde feodalizmin tedricen olu\u015fma s\u00fcreci.<\/p>\n

                 <\/p>\n

                  \n
                1. yy.
                  \n<\/strong>H\u0131ristiyan dininin Kafkasya’da yay\u0131lmaya ba\u015flamas\u0131.<\/li>\n<\/ol>\n

                   <\/p>\n

                  374
                  \n<\/strong>\u00c7erkeslerin Barbar Hun sald\u0131r\u0131lar\u0131na u\u011framalar\u0131. Kuzey Kafkasya’n\u0131n Hunlarca yak\u0131l\u0131p y\u0131k\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

                   <\/p>\n

                  IV-V. yy
                  \n<\/strong>Abhazlar\u0131n (Abasgin) Laz Krall\u0131\u011f\u0131’n\u0131n y\u00f6netimi alt\u0131na girmeleri.<\/p>\n

                   <\/p>\n

                    \n
                  1. yy.
                    \n<\/strong>“Adige” ad\u0131n\u0131n ilk kez ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 ve kullan\u0131lmaya ba\u015flanmas\u0131.<\/li>\n<\/ol>\n

                     <\/p>\n

                    455
                    \n<\/strong>G\u00fcrc\u00fc Kral\u0131 Wahtang Gurgaslar\u0131n Mingrelya ve Abhazya’y\u0131 Patschangi (bug\u00fcnk\u00fc Abata)’ya kadar ele ge\u00e7irmesi.<\/p>\n

                     <\/p>\n

                      \n
                    1. yy.
                      \n<\/strong>Abhazya’n\u0131n Bizans’a ba\u011flanmas\u0131. Bu d\u00f6nemde Adige Beyi Lawristan’\u0131n, Avar y\u00f6netimi alt\u0131na girmeyi kabul etmemesi \u00fczerine, Avar Han\u0131 Baykan b\u00fcy\u00fck bir ordu ile Bachsan \u0131rma\u011f\u0131na kadar olan yerleri yak\u0131p y\u0131kar. Adigeler bu vah\u015fi sald\u0131r\u0131dan sonra kendilerini zor toparlarlar.<\/li>\n<\/ol>\n

                      Abhazlar\u0131n Bizans y\u00f6netimine girmeleri ve H\u0131ristiyan dinini benimsemeleri.<\/p>\n

                      H\u0131ristiyan dininin Kafkasya’da yay\u0131lmaya ba\u015flamas\u0131 ve Nal\u00e7ik’te ilk H\u0131ristiyan Ba\u015fpiskoposlu\u011fu’nun kurulmas\u0131.
                      \nPers \u015eah\u0131 Anu\u015firva (531-579) ile birlikle Abhazlar\u0131n Bizans’a kar\u015f\u0131 sava\u015fmalar\u0131.
                      \nYunan tarih\u00e7isi Procopius’un ABASG-ZECCHEN ve SAG\u0130Plerden s\u00f6z etmesi. Bizans \u0130mparatoru I.Justinian’\u0131n Pitzunda’da (Abhazya’da) Ayasofya kilisesinin benzeri ilk kiliseyi yapt\u0131rtmas\u0131.
                      \nAdigelerin Hazarlar\u0131n egemenli\u011fi alt\u0131na girmeleri.
                      \nNikopsis’te Yunan Ortodoks kilisesi rahipli\u011finin kurulmas\u0131.
                      \n“KOSOG” ad\u0131n\u0131n Adigeler i\u00e7in ilk kez kullan\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

                       <\/p>\n

                      VIII.\u00a0 yy.
                      \n<\/strong>Abhaz Krall\u0131\u011f\u0131’n\u0131n kurulmas\u0131 ve s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 Mingrel ve Karthveli topraklar\u0131na kadar geni\u015fletmesi. Leon’ un (Eristav) kral olmas\u0131<\/p>\n

                       <\/p>\n

                      746
                      \n<\/strong>II. Ansabadze Lewan’in Abhaz-G\u00fcrc\u00fc Krall\u0131\u011f\u0131’n\u0131 kurmas\u0131.<\/p>\n

                       <\/p>\n

                      772
                      \n<\/strong>Abhazya Kral\u0131 Thewdos ile Ermeni Kral\u0131 A\u015fot’un dostluk ve sald\u0131rmazl\u0131k pakt\u0131 imzalamalar\u0131.<\/p>\n

                       <\/p>\n

                      780
                      \n<\/strong>Abhaz Lideri II. Tatas’\u0131n Bizans’tan ayr\u0131larak Abhaz Krall\u0131\u011f\u0131n\u0131 yeniden kurmas\u0131.<\/p>\n

                      IX. yy.
                      \n<\/strong>Abhazya Krall\u0131\u011f\u0131’n\u0131n Laz Krall\u0131\u011f\u0131’n\u0131 da i\u00e7ine alacak \u015fekilde geni\u015flemesi. Bu d\u00f6nemde Abhazya Krall\u0131\u011f\u0131’n\u0131n ba\u015fkenti KUTA\u0130S\u0130 kentidir. Bu d\u00f6nem Abhazlar\u0131n ulusla\u015fma bilinci’nin olu\u015ftu\u011fu d\u00f6nemdir.<\/p>\n

                      X. yy.
                      \n<\/strong>Tek dil konu\u015fan Adige halk\u0131n\u0131n olu\u015fmas\u0131.
                      \nArap gezgini \u0130bni Masudi’nin Kafkasya’y\u0131 gezmesi, Karadeniz k\u0131y\u0131lar\u0131nda ya\u015fayanlar i\u00e7in “Ke\u015fak” ad\u0131n\u0131 kullanmas\u0131.
                      \nBizans \u0130mparatoru Constantin Porphirogennetos’un \u0130mparatorluk y\u00f6netimi alt\u0131nda bulunan halklar hakk\u0131nda bilgi verirken, bu d\u00f6nemde Kafkasya’n\u0131n yerli halklar\u0131 olarak ABASG ve Z\u0130CH’lerden s\u00f6zetmesi.<\/p>\n

                      921
                      \n<\/strong>Ermenistan’\u0131n i\u00e7 beylik sava\u015flar\u0131na Abhazlar\u0131n da kat\u0131lmas\u0131. Kral A\u015fot’un ermeni taht\u0131na ge\u00e7mesine yard\u0131m edilmesi.<\/p>\n

                       <\/p>\n

                      930
                      \n<\/strong>“AY\u0130” adl\u0131 Abhaz Kral\u0131n\u0131n Ermenistan’a girmesi ve Ermeni Kilisesi’ni Bizans Kilisesi’ne ba\u011flamak istemesi. Kral bu amac\u0131nda ba\u015far\u0131l\u0131 olamaz, boz\u00adguna u\u011frar. Tutuklanarak g\u00f6zleri oyulur.
                      \nG\u00fcrcistan Krali\u00e7esi Tamara’n\u0131n iktidar\u0131 ile birlikte H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n Kafkasya’da h\u0131zla benimsenmeye ba\u015flamas\u0131. Bu yay\u0131lma G\u00fcneyden gelen M\u00fcsl\u00fcman Sel\u00e7uklulara kar\u015f\u0131 Kafkasya’y\u0131 korumaya y\u00f6neliktir.
                      \nKiev Prensi Svyatoslav’\u0131n (964-972) Hazarlara ba\u011fl\u0131 olan \u00c7erkesleri yenmesi.<\/p>\n

                      1022
                      \n<\/strong>Adige P\u015fi (Prensi) Redade ile Kiev Prensi Vladimir’ in o\u011flu Mistislav aras\u0131nda yap\u0131lan ikili m\u00fccadeleyi Mistislav’\u0131n kazanmas\u0131. Prens Mistislav’\u0131n Tmurtokan’a yerle\u015fmesi.<\/p>\n

                      1030
                      \n<\/strong>6000 ki\u015fiden olu\u015fan Adige ve Osetin sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n Tmurtokan Kalesi’ni ku\u015fatmas\u0131, kaleyi ele ge\u00e7irerek yak\u0131p y\u0131kmalar\u0131, Redade’nin \u00f6c\u00fcn\u00fcn al\u0131nmas\u0131.<\/p>\n

                      XI. yy.
                      \n<\/strong>\u00c7erkeslerin Ruslar\u0131 yenilgiye u\u011fratmalar\u0131.<\/p>\n

                      1237
                      \n<\/strong>K\u0131r\u0131m’\u0131n \u00c7erkeslerin Kabardey Boyu taraf\u0131ndan ele ge\u00e7irilmesi.<\/p>\n

                       <\/p>\n

                      1238
                      \n<\/strong>Kuban ovalar\u0131nda oturan Adigelerin Mo\u011follara yenilmesi.<\/p>\n

                      1245
                      \n<\/strong>Roma Kilisesinin Adigeler aras\u0131nda k\u00f6k salmaya ba\u015flamas\u0131.<\/p>\n

                      Papal\u0131k Misyoner K\u00fclliyat\u0131’nda Zichelerden s\u00f6z edilmeye\u00a0 ba\u015flanmas\u0131.<\/p>\n

                      XII-XIII. yy.
                      \n<\/strong>Kabardeylerin K\u0131r\u0131m Hanlar\u0131n\u0131n bask\u0131lar\u0131na dayanamayarak Azak Denizi’nin do\u011fu k\u0131y\u0131lar\u0131ndan ayr\u0131lmalar\u0131, yava\u015f yava\u015f Orta Kafkasya’ya do\u011fru yay\u0131larak yerle\u015fmeleri…<\/p>\n

                      XIII-XV yy.
                      \n<\/strong>Katolik mezhebinin Kafkasya’da yay\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

                      1333
                      \n<\/strong>Adige kral\u0131 Fersache’nin Roma Katolik mezhebini Matrega kentinde yap\u0131lan bir merasimle kabul etmesi. Ancak, bu kabul Bizans Kilisesinin egemenli\u011fini sarsamam\u0131\u015ft\u0131r. Ferzache t\u00fcm resmi\u00a0 seremonilerde han\u0131m\u0131 da yan\u0131nda kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 Dominik rahipleri yazmaktad\u0131r. Feryache Avrupa krall\u0131klar\u0131n\u0131 ve Papal\u0131\u011f\u0131 Do\u011fu’dan gelecek olan Mo\u011fol ve Tamelan tehlikesine kar\u015f\u0131 uyarsa da kimse inanmaz.<\/p>\n

                      8 Eyl\u00fcl 1380
                      \n<\/strong>Mo\u011follar\u0131n Ruslara kar\u015f\u0131 sava\u015flar\u0131nda Adigelerin Mo\u011follara yard\u0131m etmeleri.<\/p>\n

                      25 Mart 1382
                      \n<\/strong>M\u0131s\u0131r’da \u00c7erkes K\u00f6lemen Devleti’nin kurulmas\u0131.<\/p>\n

                      1390
                      \n<\/strong>Mingrel Kral\u0131 Daoban Wamek Cristav’\u0131n Kral VI. Bagrat ad\u0131na \u00c7erkesya’ya ak\u0131n d\u00fczenlemesi, Mingrel kral\u0131 ak\u0131nda ba\u015far\u0131l\u0131 olur. \u00c7erkesya’da ki kiliseleri ve putperest tap\u0131naklar\u0131 y\u0131kar, bu y\u0131k\u0131nt\u0131lardan mermerleri ta\u015f\u0131tarak KOP\u0130’deki piskoposluk kilisesini yapt\u0131r\u0131r.<\/p>\n

                      15 Nisan 1395
                      \n<\/strong>Adige P\u015fi’si Tochtam\u0131\u015f’\u0131n Ter\u00e7 (Terek) \u0131rma\u011f\u0131 k\u0131y\u0131s\u0131nda Timur’a kar\u015f\u0131 sava\u015fmas\u0131. Tatarlar\u0131n yard\u0131ma gelmesi.<\/p>\n

                       <\/p>\n

                      1396
                      \n<\/strong>Timur’un Kafkasya’y\u0131 tamamen yak\u0131p y\u0131kmas\u0131 (Timur ordusunun barbarl\u0131\u011f\u0131 o denli y\u0131k\u0131ma neden olmu\u015f ki, \u00c7erkesler ancak 100 y\u0131l i\u00e7erisinde ancak toparlanabilmi\u015flerdir. Timur ordusunun ge\u00e7ti\u011fi yerlerde y\u00fczy\u0131l tah\u0131l ve ot yeti\u015fmemi\u015f. Eski Adige G\u0131bzelerinda (A\u011f\u0131t) Timur’un barbarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlatan pasajlar g\u00fcn\u00fcm\u00fcze dek ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

                       <\/p>\n

                      XIV. yy.
                      \n<\/strong>K\u0131r\u0131m Hanlar\u0131n\u0131n askeri bask\u0131lar\u0131 sonucu \u00c7erkes k\u00f6ylerinin aras\u0131na Tatar k\u00f6ylerinin yerle\u015ftiril\u00admesi. Da\u011f Adigeleri bu t\u00fcr bask\u0131 ve egemenliklerden uzak kalm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n

                       <\/p>\n

                        \n
                      1. yy.
                        \n<\/strong>Kabardey Prenslerinin \u0130slam dinini kabul etmeleri. Halka ise bu dini yasaklamalar\u0131.
                        \nBizansl\u0131 yazar Chaleocondyles \u2018Tzarcassen\u2019 s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kullanmas\u0131.<\/li>\n<\/ol>\n

                         <\/p>\n

                        1474
                        \n<\/strong>Gezgin Barbaro Josafat taraf\u0131ndan AD\u0130GE teriminin kullan\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

                        8 Haziran 1438
                        \n<\/strong>\u00c7erkes K\u00f6lemenleri Sultan\u0131 Barasbi’nin \u00f6l\u00fcm\u00fc.<\/p>\n

                        21 Eyl\u00fcl 1491
                        \n<\/strong>\u00c7erkes K\u00f6lemen Sultan\u0131 Kay\u0131tbi’nin \u00f6l\u00fcm\u00fc.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1497 ve 1592
                        \n<\/strong>Cenevizlilerce yap\u0131lan Kafkasya haritas\u0131nda, bu tarihlerde Adigelerin s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131n bug\u00fcnk\u00fc Taganrog kentine kadar uzand\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclebilmektedir.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        XVI. yy.
                        \n<\/strong>Asetinlerin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn Kabardey y\u00f6netimi alt\u0131na girmeleri.<\/p>\n

                        Abhazya’n\u0131n Osmanl\u0131 y\u00f6netimini tan\u0131mas\u0131.
                        \n\u0130slam dininin Abhazlara zorla ve kanl\u0131 bir \u015fekilde kabul ettirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131.
                        \nPs\u0131j (Kuban) nehrinin \u00f6zg\u00fcr Adigeler ile K\u0131r\u0131m egemenli\u011fi alt\u0131ndaki Adigeler aras\u0131nda s\u0131n\u0131r olarak kabul edilmesi.
                        \nKabardey’in k\u00fc\u00e7\u00fck ve b\u00fcy\u00fck Kabardey ad\u0131 alt\u0131nda ikiye b\u00f6l\u00fcnmesi.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1502
                        \n<\/strong>Bu y\u0131llara rastlayan Ceneviz kaynaklar\u0131nda Azak Denizi’nin do\u011fu yakas\u0131 ve Don Nehri’nin do\u011fu yakas\u0131na kadarki yerlerde Adigelerin oturduklar\u0131 yaz\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

                        1509
                        \n<\/strong>\u00c7erkes Prensi Yinal’den, G\u00fcrc\u00fc kroniklerinde, deh\u015fet verici ve korkun\u00e7 bir h\u00fck\u00fcmdar olarak s\u00f6z etmesi. Yinal \u00c7erkesya’ya sald\u0131ran G\u00fcrc\u00fc ve Mingrel ordular\u0131n\u0131 durdurur. Bu sava\u015fta G\u00fcrc\u00fc Prensi Dadian ya\u015fam\u0131n\u0131 yitirir. Di\u011fer G\u00fcrc\u00fc Prensleri ve komutanlar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011fu \u00c7erkeslere tutsak d\u00fc\u015fer. Bu tutsaklar\u0131 Abhazya Patri\u011fi Malakia G\u00fcrc\u00fcler ad\u0131na sat\u0131n alarak \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerine kavu\u015fturur.<\/p>\n

                        24 A\u011fus. 1516
                        \n<\/strong>Osmanl\u0131 ordular\u0131, \u00c7erkes K\u00f6lemenlere ihanet eden Arap birliklerinin yard\u0131m\u0131 ile Mercidab\u0131k sava\u015f\u0131n\u0131 kazan\u0131rlar. \u00c7erkes Komutan\u0131 Gavguru’ n\u00fcn \u00f6l\u00fcm\u00fc.<\/p>\n

                        22 Ocak 1517
                        \n<\/strong>M\u0131s\u0131r’\u0131n Osmanl\u0131larca zapt\u0131 ve \u00c7erkes K\u00f6lemen Devleti’nin sonu.<\/p>\n

                        1545
                        \n<\/strong>K\u0131r\u0131m Han’\u0131 Sahip Girey’in Kabardey’e ak\u0131n\u0131.<\/p>\n

                        1551
                        \n<\/strong>Cenevizli gezgin \u0130nteriano Giorgio’nun Adige \u00fclkesi \u00fczerine gezi notlar\u0131n\u0131 yazmas\u0131. Bu notlarda Adigelerin s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131n Kuzeyde Don Nehri k\u0131y\u0131la\u00adr\u0131ndan Abhazya’ya kadar uzand\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve 500 \u0130talyan mili uzunlu\u011funda ve i\u00e7eriye do\u011fru da en az be\u015f g\u00fcnl\u00fck yaya y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fc geni\u015fli\u011finde oldu\u011funu yazm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

                        1532
                        \n<\/strong>Ps\u0131fabe (Pyatigorsk) y\u00f6resinde oturan Kabardey \u00c7erkeslerinin varl\u0131klar\u0131n\u0131 Tatarlar\u0131n bask\u0131 ve vah\u015fetinden koruyabilmek i\u00e7in g\u00f6n\u00fcll\u00fc olarak Rus \u00c7ar’\u0131 \u0130van Vasilievi\u00e7 ile birle\u015fmeleri ve \u00c7ar ordusuna g\u00f6n\u00fcll\u00fc asker olarak kat\u0131lmalar\u0131.<\/p>\n

                        1553 (?)
                        \n<\/strong>Kabardey P\u015fi’si (Prensi) Yinal’\u0131n torunlar\u0131 Kabard\u0131 ve Kaytuko’nun Adigeleri ikiye b\u00f6lmeleri.
                        \nKabardi, Bachsan Irma\u011f\u0131 k\u0131y\u0131lar\u0131nda kal\u0131r. Kaytuko Terek \u0131rma\u011f\u0131 k\u0131y\u0131s\u0131na yerle\u015fir. B\u00f6ylece B\u00fcy\u00fck ve K\u00fc\u00e7\u00fck Kabardey b\u00f6l\u00fcnmesi ortaya \u00e7\u0131kar.<\/p>\n

                        1557
                        \n<\/strong>Kabardey Prensi Temriyuko’nun \u015eamhal Beylerine kar\u015f\u0131 korunabilmek i\u00e7in \u00c7ar IV. \u0130van’\u0131n himayesi alt\u0131na girmesi.<\/p>\n

                        1558
                        \n<\/strong>Kabardey \u00c7erkeslerinin Ruslarla birlikte Livon sava\u015f\u0131nda \u0130sve\u00e7’e kar\u015f\u0131 sava\u015fmalar\u0131.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1560<\/b><\/p>\n

                        \u0130slam dinini kabul etmi\u015f olan Kabardey soylular\u0131n\u0131n, \u0130slam \u00fclkelerinin askeri ve politik bask\u0131lar\u0131na kar\u015f\u0131 Ruslardan yard\u0131m istemeleri. H\u0131ristiyan dininin Kabardey halk\u0131 aras\u0131nda yeniden canlanmas\u0131 i\u00e7in Moskova’dan Kabardey’e papazlar\u0131n g\u00f6nderilmesinin istenmesi.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        31 A\u011fustos 1561<\/b><\/p>\n

                        Kabardey Prensi Temriyuko’nun k\u0131z\u0131 Go\u015fenay’\u0131n \u00c7ar IV. \u0130van ile politik bir evlilik yapmas\u0131. Daha sonra Maria Temriyukovna ad\u0131yla vaftiz edilen Go\u015fenay, Moskova’da \u00c7ari\u00e7e olur. \u00c7ok g\u00f6rkemli bir t\u00f6renle Rus \u00c7ari\u00e7esi tac\u0131n\u0131 giyer. Kabardeyler \u00c7ar ve \u00c7ari\u00e7e’yi korumak i\u00e7in \u00c7erkeslerden olu\u00ad\u015fan koruma birlikleri g\u00f6nderirler. Bu tarihten ba\u015flayarak \u00c7erkes erkek giysisi \u00c7arlarca da benimsenir. Koruma birlikleri \u00c7erkes elbisesi giymeye ba\u015flarlar. Yeni Muhaf\u0131z Alaylar\u0131n\u0131n \u00fcniformas\u0131 \u00c7erkes giysisi olur. Daha sonra, \u00e7o\u011funlukla Ka\u00adzaklardan olu\u015fan bu koruma birlikleri, \u00c7erkes elbisesi (Adigece Tziye, Kabardeyce Tsey, Abazaca ”K’umj\u0131”ni yani \u00c7erkeska’y\u0131 benimserler ve ulusal giysi olarak al\u0131rlar.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1566\/1567<\/b><\/p>\n

                        Prens Temriyuko’nun iste\u011fi ile Terek’te ilk Rus kalesinin kurulmas\u0131<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        6 Eyl\u00fcl 1569<\/b><\/p>\n

                        Kabardey Prensesi ve Rus \u00c7ari\u00e7esi Go\u015fenay’\u0131n Rus boyarlar\u0131nca \u00e7ocu\u011fu ile birlikte zehirlenerek \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi. Rus boyarlar\u0131 IV. Ivan’\u0131n Go\u015fenay ile evlenmesine kar\u015f\u0131 idiler. \u00c7ar, Go\u015fenay’\u0131n zehirlenerek \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesinden sonra t\u00fcm Rusya’da yas ilan ettirir. Herkesi siyah elbise giymeye zorlar. Alt\u0131n tak\u0131lmas\u0131n\u0131, m\u00fccevher ta\u015f\u0131nmas\u0131n\u0131 yasaklar.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1569<\/b><\/p>\n

                        K\u0131r\u0131m Valisi’nin Osmanl\u0131lar ile birlikte Astrahan’a sefer a\u00e7mas\u0131, Yedi Adige Bey’i de bu sefere askerleri ile kat\u0131lmalar\u0131 i\u00e7in \u00e7a\u011f\u0131r\u0131l\u0131r. Beyler bu \u00e7a\u011fr\u0131y\u0131 kabul etmezler.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1570<\/b><\/p>\n

                        Pyatigorsk (Psihuabe) y\u00f6resinde oturan Kabardeylerin Nogaylarla yapt\u0131klar\u0131 sava\u015flardan g\u00fc\u00e7s\u00fcz d\u00fc\u015fmeleri K\u0131r\u0131m Hanlar\u0131n\u0131n bask\u0131lar\u0131na kar\u015f\u0131, onlarla anla\u015fma yoluna gitmeleri, Tatarlara her y\u0131l 6000 k\u00f6le ve at vermeyi kabul etmeleri… Tatarlar bu anla\u015fmaya kar\u015f\u0131n, Adigelerin g\u00fc\u00e7s\u00fcz d\u00fc\u015fmelerinden yararlanarak, \u00fclkede zul\u00fcm yapmaya ba\u015flarlar. Bu zul\u00fcm Adigelerin isyan\u0131na neden olur, \u00f6dedikleri vergiyi de keserler.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        Haziran 1571<\/b><\/p>\n

                        Prenses Go\u015fenay (Maria)’n\u0131n karde\u015fi Michail Temiyruk’un \u00c7ar \u0130van’\u0131n emri ile di\u011fer Opri\u00e7inkilerle birlikte \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi.<\/p>\n

                        Kazaklarca i\u015fgal edilmi\u015f olan Terek \u0131rma\u011f\u0131 k\u0131y\u0131s\u0131ndaki iki Adige k\u00f6y\u00fcn\u00fcn K\u0131r\u0131m Tatarlar\u0131n\u0131n bask\u0131s\u0131 sonucu bo\u015falt\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        4 Eyl\u00fcl 1571<\/b><\/p>\n

                        Tatar El\u00e7ilerinin \u00c7ar Korkun\u00e7 \u0130van’a giderek Antla\u015fma teklif etmeleri. El\u00e7iler \u00c7ar’a \u015funu s\u00f6ylerler: “Biz dostluk i\u00e7in geldik, bizim servete, paraya ihtiyac\u0131m\u0131z yok. Olursa o zaman \u00c7erkesya’ ya ya da Litvanya’ya ak\u0131n d\u00fczenleyip ya\u011fmalar\u0131z…”<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        29 Ekim 1585<\/b><\/p>\n

                        \u00c7erkes k\u00f6kenli Osmanl\u0131 Pa\u015fas\u0131 Wezdemir\u0131ko’nun \u015fark cephesinde hastalanarak \u00f6lmesi.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1590<\/b><\/p>\n

                        Ter\u00e7 Nehri ile Sunje Irma\u011f\u0131’n\u0131n birle\u015fti\u011fi yerde Ruslarca Sunje kalesinin kurulmas\u0131.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        XVII. yy.<\/b><\/p>\n

                        \u00c7erkes-Rus ili\u015fkilerinin yeniden ba\u015flamas\u0131.<\/p>\n

                        Abhazlar\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn Kafkas Da\u011flar\u0131n\u0131n Kuzeyine 15. yy.dan itibaren g\u00f6\u00e7 ederek Kabardey \u00c7erkeslerinin aras\u0131na yerle\u015fmeleri. Bunlara yabanc\u0131lar Abazin demektedir. Kendi kendilerine takt\u0131klar\u0131 adlar\u0131 ise kabilesine g\u00f6re A\u015f\u0131wua ya da A\u015fkar\u0131wua’d\u0131r.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1604<\/b><\/p>\n

                        Ps\u0131j (Kuban) \u00c7erkeslerine kar\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015fe ge\u00e7en bir Rus ordusunun \u015eetkale (Stavropol)’de durdurulmas\u0131.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1613<\/b><\/p>\n

                        \u015eetkale’nin Ruslarca Fethi. Takviye edilerek Rus askeri idare merkezi haline getirilmesi.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1615<\/b><\/p>\n

                        P\u015fi \u015eenceley’in Ruslarca Kabardey B\u00f6lgesi Prens’i olarak tan\u0131nmas\u0131.<\/p>\n

                        Kalmuk ve Kazaklardan olu\u015fan bir ordunun Ka\u00adbardey’i yak\u0131p y\u0131karak ya\u011fmalamalar\u0131.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1645<\/b><\/p>\n

                        Baz\u0131 Kabardey P\u015fileri ile birlikte Nogay ve Avar Beylerinin Rusya’ya ba\u011fl\u0131l\u0131k yemini etmeleri.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1658<\/b><\/p>\n

                        Sunjeske kalesinin Kabardey \u00c7erkeslerince fethe\u00addilerek y\u0131k\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1661<\/b><\/p>\n

                        \u00c7ar Alexej’in Kabardey P\u015fi’si Kanbulat Mirza’ya t\u00fcm \u00c7erkeslerin Bey’i unvan\u0131n\u0131 vermesi.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1667<\/b><\/p>\n

                        \u00c7ar’in Osmanl\u0131larla yapt\u0131\u011f\u0131 anla\u015fmaya dayanarak Kabardey \u00fclkesinin kendisine ait oldu\u011funu ilan etmesi.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1672<\/b><\/p>\n

                        K\u0131r\u0131m Han\u2019\u0131n\u0131n Kabardey’i i\u015fgal etmek i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir ordu g\u00f6ndermesi.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1684<\/b><\/p>\n

                        \u00dcnl\u00fc \u00c7erkes d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fc, sosyologu ve filozofu Kazan\u0131ko Jaba\u011f\u0131’n\u0131n Janchotoko k\u00f6y\u00fcnde do\u011fmas\u0131.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1695 Aral\u0131k<\/b><\/p>\n

                        \u00c7ar hzetinde \u00e7al\u0131\u015fan Alec\u0131ko \u00c7erkasske Mihail\u2019in gnrl r\u00fctbesi almas\u0131.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1696<\/b><\/p>\n

                        Karadeniz K\u0131y\u0131s\u0131ndaki Tsemez’de k\u0131y\u0131 Adigeleri taraf\u0131ndan Suyuk kalesinin kurulmas\u0131.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        XVIII.yy.<\/b><\/p>\n

                        Abhazya’n\u0131n \u00fc\u00e7e b\u00f6l\u00fcnmesi. Abhazya beylerinin birbirlerine d\u00fc\u015fmeleri sonucu i\u00e7 sava\u015f\u0131n ba\u015flamas\u0131.
                        \nKabardey P\u015filerinden ka\u00e7an k\u00f6lelerin Ruslara s\u0131\u011f\u0131nmalar\u0131, Kabardey Prenslerinin iade talebinin \u00c7ar taraf\u0131ndan reddedilmesi.
                        \nRus dostu Prens Kurgokin Muhammed ile \u015feriat kar\u015f\u0131t\u0131 Kazaniko Jaba\u011f\u0131’n\u0131n birle\u015ferek, K\u0131r\u0131m Han\u0131n\u0131n dostu ve taraftar\u0131 olan Roslan Bek Kaitoko’ya kar\u015f\u0131 sava\u015fmalar\u0131. Birbirlerine d\u00fc\u015ferek i\u00e7 sava\u015f\u0131 ba\u015flatmalar\u0131.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1705<\/b><\/p>\n

                        Rus-\u0130sve\u00e7 sava\u015f\u0131n\u0131 f\u0131rsat bilen K\u0131r\u0131m Han\u0131 Kaplan Girey’in Osmanl\u0131 sultan\u0131n\u0131n da onay\u0131n\u0131 alarak 100 bin ki\u015filik bir ordu ile Kabardey yurduna sald\u0131rmas\u0131. Ancak bu sava\u015fta Kabardeyler Tatar\u00adlar\u0131 bozguna u\u011frat\u0131rlar. \u00c7erkesler Bachsan ormanlar\u0131na \u00e7ekilirler. B\u00fct\u00fcn ge\u00e7itleri ta\u015ftan duvarlarla \u00f6rerek savunmaya \u00e7ekilirler. Tatarlar konaklad\u0131k\u00adlar\u0131 yerden \u00e7evreyi talan etmeye ba\u015flarlar. Sonun\u00adda yorulup \u00c7erkeslere el\u00e7iler g\u00f6nderirler. Onlara eski anla\u015fmay\u0131 kabul ettiklerini, anla\u015fman\u0131n hala y\u00fcr\u00fcrl\u00fckte oldu\u011funu bildirirler. Antla\u015fmaya g\u00f6re Kabardeyler Tatarlara erkek ve k\u0131z \u00e7ocuklar\u0131ndan olu\u015fan k\u00f6leler vermek zorundad\u0131rlar. Erkeklerin 10, k\u0131zlar\u0131n ise 20 g\u00fcn i\u00e7erisinde verilmesi zorunludur. Kabardeyler on g\u00fcn sonra erkek \u00e7ocuk\u00adlar\u0131ndan olu\u015fan ilk k\u00f6le grubunu Tatarlara g\u00f6nderirler. Onlarla birlikte \u00e7ok\u00e7a yiyecek ve i\u00e7ecekte g\u00f6nderirler. Tatar ordusunun tamam\u0131 sarho\u015f olur. Y\u00fcksek bir tepede kurulan Tatar Han\u0131 Kaplan Girey’in \u00e7ad\u0131r\u0131na \u00c7erkesler yukar\u0131lardan kayalar yu\u00advarlarlar. Di\u011fer Kabardey sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 da gizlice Tatar \u00e7ad\u0131rlar\u0131na sokulup sarho\u015f Tatar askerlerini ay \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131ndan da yararlanarak tek tek k\u0131l\u0131\u00e7tan ge\u00e7irirler. \u00c7ok az Tatar can\u0131n\u0131 kurtarabilir.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1708<\/b><\/p>\n

                        Tatar Han\u0131n\u0131n \u00c7erkeslerden kendisine itaat etme\u00adlerini isteyerek yeniden \u00c7erkesya’ya sald\u0131rmas\u0131. Tatar Han\u0131 her y\u0131l hara\u00e7 verilmesini ister. \u00c7erkesler bu iste\u011fi reddedince Tatar Han\u0131 b\u00fcy\u00fck bir ordu ile yeniden Kafkasya’ya gelir. \u00c7erkesler bar\u0131\u015f is\u00adtemek zorunda kal\u0131rlar ve 30 se\u00e7kin sava\u015f\u00e7\u0131y\u0131 Hana arma\u011fan olarak g\u00f6nderirler. Han bu arma\u011fanlara \u00e7ok sevinir. Bu \u00c7erkes sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 uygun bir gecede Tatar subaylar\u0131n\u0131 bir bir \u00f6ld\u00fcr\u00fcrler, ertesi g\u00fcn \u00c7erkesler ani bir bask\u0131nla Tatar ordusu\u00adnu bozguna u\u011frat\u0131rlar.
                        \n\u00c7ar I. Peter (Petro)’e isyan eden Kazak Ataman’\u0131 Bulavin’in Adigelere s\u0131\u011f\u0131nmas\u0131. \u00c7ar’\u0131n geri iste\u00addi\u011fi Kazak Bey’ini Adigeler geri vermezler.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1711<\/b><\/p>\n

                        \u00c7ar I. Peter’in (Petro) \u00c7erkes k\u00f6kenli generali Alexander Bekovi\u00e7’in \u00c7erkeslerin de T\u00fcrk-Rus Sava\u015f\u0131na kat\u0131lmalar\u0131n\u0131 istemesi.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1712<\/b><\/p>\n

                        Adige el\u00e7ilerinin \u00c7ar I. Peter’e gitmeleri ve dostluk istemlerini bildirmeleri.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1717<\/b><\/p>\n

                        K\u0131r\u0131m Han\u0131 Devlet Girey ve Gazi Girey’in yeni\u00adden Kabardey’e gitmeleri. K\u0131r\u0131m Han\u0131n\u0131n \u00c7erkesleri yeniden islam dinine girmesi i\u00e7in zorlamas\u0131. Kabul etmeyenlerin k\u0131l\u0131\u00e7tan ge\u00e7irilmesi. Papazlar\u0131n ve H\u0131ristiyan Adigelerin kiliselere doldurularak canl\u0131 canl\u0131 yak\u0131lmalar\u0131. Bu vah\u015fette papazlar\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131 ilk \u00c7erkes tarihi yazar\u0131 olan papaz ile birlikte yanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1720<\/b><\/p>\n

                        K\u0131r\u0131m Han\u0131 Saadet Girey’in Kabardey’e gelmesi. Rus \u00c7ar\u0131 B\u00fcy\u00fck Peter’in Astarakan Valisi Graf Valinski’yi b\u00fcy\u00fck bir ordu ile \u00c7erkeslerin yard\u0131\u00adm\u0131na g\u00f6ndermesi.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1722<\/b><\/p>\n

                        Karadeniz k\u0131y\u0131s\u0131nda Tzigoz’iku (Suncuk) kalesinin kurulmas\u0131.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1723<\/b><\/p>\n

                        Ruslar\u0131n Mezdegu ile Kafkas da\u011flar\u0131 aras\u0131nda kale kurmalar\u0131.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1725<\/b><\/p>\n

                        Kabardey Prensi Ruslan Bek Kaitoko’nun K\u0131r\u0131m Han\u0131 Bahtiyar Girey’in Kabardey’e sald\u0131rmas\u0131n\u0131 desteklemesi.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1725-1728<\/b><\/p>\n

                        Abhazlar\u0131n Osmanl\u0131 egemenli\u011fine kar\u015f\u0131 ayaklan\u00admalar\u0131.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1732<\/b><\/p>\n

                        Tatar ve Kalmuklarca ku\u015fat\u0131lan bir Rus birli\u011finin Kabardey kuvvetlerince kurtar\u0131lmas\u0131.
                        \nKabardey P\u015filar\u0131n\u0131n hemen hepsinin \u0130slam dinine ge\u00e7mesine kar\u015f\u0131n, Kabardey halk\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u00ad\u011funlu\u011funun halen H\u0131ristiyan olarak kald\u0131klar\u0131 hususunun Kabardey el\u00e7ilerince Moskova’da \u00c7ar’a s\u00f6ylenmesi.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1733<\/b><\/p>\n

                        Abhaz \u00c7erkeslerinin Osmanl\u0131 egemenli\u011finden kurtulmak i\u00e7in ikinci kez ayaklanmalar\u0131.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1735<\/b><\/p>\n

                        K\u0131r\u0131m Han\u0131n\u0131n Kabardey’de egemenlik kurmas\u0131. Kabardey \u00c7erkeslerinin de Ruslar\u0131n yan\u0131nda kat\u0131ld\u0131klar\u0131 Rus-T\u00fcrk Sava\u015f\u0131n\u0131n ba\u015flamas\u0131.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1736<\/b><\/p>\n

                        K\u0131zlar Kalesi’nin yap\u0131m\u0131n\u0131n bitmesi.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1739<\/b><\/p>\n

                        Ruslar\u0131n Osmanl\u0131lar\u0131 yenilgiye u\u011fratmas\u0131, Tatarlar\u0131n Kabardey’deki egemenliklerinin y\u0131k\u0131lmas\u0131. Belgrat antla\u015fmas\u0131 ile Kabardey’in ba\u011f\u0131ms\u0131z ve tarafs\u0131z bir \u00fclke oldu\u011fu hususunun Rus ve Os\u00admanl\u0131 h\u00fck\u00fcmetlerince kabul edilmesi.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1742<\/b><\/p>\n

                        Adige el\u00e7ilerinin \u00c7ari\u00e7e Elizabeth-Petrovna’ya gitmeleri<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1744<\/b><\/p>\n

                        Rus co\u011frafyac\u0131s\u0131 Stephan \u00c7i\u00e7ekov’un B\u00fcy\u00fck ve K\u00fc\u00e7\u00fck Kabardey b\u00f6lgelerinin haritalar\u0131n\u0131 yapmas\u0131.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1745<\/b><\/p>\n

                        H\u0131ristiyanl\u0131ktan eski \u00e7ok tanr\u0131l\u0131 dinlerine d\u00f6nen Asetinleri tekrar H\u0131ristiyan dinine d\u00f6nd\u00fcrmek i\u00e7in kampanya ba\u015flat\u0131lmas\u0131. H\u0131ristiyan vaftizi yapt\u0131ran her Asetin’e bir g\u00fcm\u00fc\u015f ha\u00e7 ile bir g\u00f6mlek arma\u011fan verilir. Asetinlerin tamam\u0131na yak\u0131n bir \u00e7o\u011funlu\u011fu kendini vaftiz ettirir. Bu Rus politikas\u0131na kar\u015f\u0131 Dervi\u015f Mansur Muhammed (\u015eeyh Mansur) \u0130slam dinini yaymaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.
                        \n\u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131nda yaln\u0131zca Lezgi ve \u00c7e\u00e7enler aras\u0131nda ba\u015far\u0131 sa\u011flayabilir.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1747<\/b><\/p>\n

                        \u00dcnl\u00fc Adige d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fc, sosyolog ve filozofu Kazan\u0131ko Jeba\u011f\u0131’n\u0131n Kosgo (\u015fimdiki Kenje) k\u00f6y\u00fcnde hayata g\u00f6zlerini yummas\u0131.
                        \nNaa\u015f\u0131 19. yy’da Nal\u00e7ik’e getirilerek m\u00fczenin bah\u00e7esine g\u00f6m\u00fcl\u00fcr. Adigeler 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131na kadar onun mezar\u0131na el koyarak yemin ederlerdi. 1957 y\u0131l\u0131nda mezar\u0131 onar\u0131l\u0131rken e\u015fi de onun yan\u0131na defnedilmi\u015ftir.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1752<\/b><\/p>\n

                        Kabardey Prensi II. Teymurza’nm G\u00fcrc\u00fc Krall\u0131\u011f\u0131n\u0131n yeniden kurulmas\u0131nda G\u00fcrc\u00fc Kral\u0131na yard\u0131mda bulunmas\u0131.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1753<\/b><\/p>\n

                        Kabardey Prenslerinin karde\u015f kan\u0131 d\u00f6k\u00fclmesine ve i\u00e7 sava\u015fa son vermek i\u00e7in antla\u015fmalar.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1754<\/b><\/p>\n

                        Dameley \u00f6nderli\u011findeki Adige k\u00f6yl\u00fclerinin P\u015filara kar\u015f\u0131 ayaklanmalar\u0131.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1758<\/b><\/p>\n

                        Baz\u0131 Kabardey P\u015f\u0131lar\u0131n\u0131n Ruslar\u0131n yan\u0131nda \u00c7e\u00e7enistan seferine kat\u0131lmalar\u0131.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1759<\/b><\/p>\n

                        Terek’te Rus kalesinin kurulmas\u0131.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1760(?)-1812<\/b><\/p>\n

                        Kabardey Prensi Haetoch\u015fokue \u0130smail’in ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nem.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1760<\/b><\/p>\n

                        Germencik K\u00f6y\u00fc \u00e7ift\u00e7ilerinin P\u015fi Dolet Ceri’ye kar\u015f\u0131 ayaklanmalar\u0131.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1762<\/b><\/p>\n

                        K\u00fc\u00e7\u00fck Kabardey b\u00f6lgesi Prensi Kuncoko Konocoko’nun Petersburg’da t\u00f6renle H\u0131ristiyan dinine girmesi.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1762-1769<\/b><\/p>\n

                        Rusya’da rehin olarak bulunan \u00c7erkes Prenslerinin Rusla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1763<\/b><\/p>\n

                        Terek’te ikinci Rus kalesinin kurulmas\u0131.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        Kas\u0131m 1764<\/b><\/p>\n

                        Mezdegu b\u00f6lgesinde Adigelere ve Kumuklara, vergi \u00f6demeksizin topra\u011f\u0131 i\u015fletme ve toprak sahibi olma izninin verilmesi.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1765<\/b><\/p>\n

                        K\u0131zlar Kalesi’nin \u00c7erkeslerce ku\u015fat\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1767<\/b><\/p>\n

                        Her iki Kabardey’in birle\u015ferek Ps\u0131j (Kuban) Tatarlar\u0131n\u0131 da yanlar\u0131na alarak \u00c7arl\u0131k Rusyas\u0131’na kar\u015f\u0131 sava\u015f ilan etmeleri.
                        \nKabardey de \u00e7ift\u00e7i ve k\u00f6yl\u00fclerin yer yer P\u015f\u0131lara kar\u015f\u0131 ayaklanmalar\u0131 baz\u0131 prenslerin k\u00f6yl\u00fclerini de g\u00f6t\u00fcrerek Kuma \u0131rma\u011f\u0131 k\u0131y\u0131lar\u0131na yerle\u015fmeleri.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1768<\/b><\/p>\n

                        Osmanl\u0131-Rus sava\u015f\u0131nda, Rus ordular\u0131n\u0131n Kabar\u00addey topraklar\u0131n\u0131 istila etmeleri.<\/p>\n

                         <\/p>\n

                        1769<\/b><\/p>\n

                        \u00c7ari\u00e7e II. Katerine’nin Terek k\u0131y\u0131s\u0131na 517 Volga Kaza\u011f\u0131 ve 100 Don Kazak ailesini yerle\u015ftirmesi.<\/p>\n

                          \n
                        1. Katerina’n\u0131n general Medeni’yi Rus birliklerinin m\u00fcfetti\u015fi olarak atamas\u0131, Gmelin ile Gildenstein adl\u0131 iki bilim adam\u0131n\u0131n Kafkasya’ya ke\u015fif amac\u0131 ile g\u00f6nderilmesi.<\/li>\n<\/ol>\n

                           <\/p>\n

                          17 A\u011fustos 1771<\/b><\/p>\n

                            \n
                          1. Katerina’n\u0131n Kabardey Prenslerine soyluluklar\u0131n\u0131 belirleyen belgeler da\u011f\u0131tmas\u0131.<\/li>\n<\/ol>\n

                             <\/p>\n

                            1771<\/b><\/p>\n

                            Abhazlar\u0131n Osmanl\u0131lara kar\u015f\u0131 ba\u015far\u0131l\u0131 bir ayaklanma yapmalar\u0131 ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131na kavu\u015fmalar\u0131. Osmanl\u0131lar\u0131n Abhazya’dan \u00e7ekilmeleri. Daha sonra karde\u015f Abhaz Prensleri Servas ve Surasa aras\u0131nda i\u00e7 sava\u015f\u0131n \u00e7\u0131kmas\u0131. Servas’\u0131n y\u0131lda 20 torba alt\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda Sochum-Kale’yi (Akua, Sogumi, Dordup) Yeni\u00e7erilere teslim ederek halk\u0131na ihanet etmesi, \u00fc\u00e7 y\u0131l sonra Osmanl\u0131lar kaleyi b\u0131rak\u0131nca Abhaz halk\u0131n\u0131n h\u0131nc\u0131ndan korkarak Anakba’ya ka\u00e7mas\u0131.
                            \nKabardeylerin Rus’larla birle\u015fmeyi kabul etmeleri.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1770<\/b><\/p>\n

                            Abedzech \u00c7erkeslerinin h\u00fcr \u00e7ift\u00e7i ve k\u00f6lelerinin P\u015fi ve Vork’lere kar\u015f\u0131 (Prens ve Soylulara kar\u015f\u0131) ayaklanmalar\u0131, P\u015fi ve Vorklerin di\u011fer \u00c7erkes soylular\u0131ndan ve Ruslardan yard\u0131m istemeleri, gelen yard\u0131mlarla bu isyanlar\u0131n bast\u0131r\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1774<\/b><\/p>\n

                            K\u00fc\u00e7\u00fck Kaynarca Antla\u015fmas\u0131. Osmanl\u0131lar bu antla\u015fma ile Kabardey topraklar\u0131n\u0131n Rus \u00c7arl\u0131\u011f\u0131’na ait oldu\u011funu kabul eder. II. Katerina, Kabardeylere kendi k\u00fclt\u00fcr ve geleneklerine g\u00f6re idare edilmelerini i\u00e7eren \u00f6zerklik verir. Prens Kessay, Ruslarla bar\u0131\u015f i\u00e7erisinde olman\u0131n halka daha \u00e7ok yarar sa\u011flayaca\u011f\u0131n\u0131 di\u011fer p\u015filere kar\u015f\u0131 savunur. Di\u011fer p\u015filerde bu \u00f6neriyi kabul ederek Ruslarla bar\u0131\u015f\u0131rlar.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1776<\/b><\/p>\n

                            Kabardey \u00c7erkeslerinin t\u00fcm kom\u015fu Kafkas halklar\u0131ndan vergi ve hara\u00e7 ald\u0131klar\u0131 d\u00f6nem. Di\u011fer halklar Kabardeylere, mallar\u0131n\u0131n ve \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n 1\/20’sini vermek zorunda idiler.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1776-1778<\/b><\/p>\n

                            Ruslar\u0131n Azak Denizi’nden Mezdegu’e kadar bir askeri kordon kurmalar\u0131.<\/p>\n

                            1776 \u00c7ar’\u0131n General Potemkin’i \u0130mparatorlu\u011fun temsilcisi olarak Kafkasya’ya g\u00f6ndermesi.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1777-1779<\/b><\/p>\n

                            Kabardeylerin Kazak garnizonlar\u0131na kar\u015f\u0131 ayaklanmalar\u0131. Bu ayaklanman\u0131n general Fabrizian taraf\u0131ndan bast\u0131r\u0131lmas\u0131.
                            \n\u00c7erkeslerin yenilgiye u\u011framalar\u0131na kar\u015f\u0131n P\u015fi Kessay’\u0131n \u00c7erkes halk\u0131n\u0131n lehine olan avantajl\u0131 bir antla\u015fma imzalamas\u0131.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1778<\/b><\/p>\n

                            Osmanl\u0131 imparatorlu\u011funun k\u0131y\u0131 Adigelerine ilgi duymaya ba\u015flamas\u0131. Canikli Hac\u0131 Ali Pa\u015fa’n\u0131n \u00c7erkesler hakk\u0131nda bilgi toplamak g\u00f6revi ile So\u011fucak’a g\u00f6nderilmesi.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1779<\/b><\/p>\n

                            Rus \u00c7arl\u0131\u011f\u0131’n\u0131n \u00e7\u0131kartt\u0131\u011f\u0131 bir kanunla \u00c7erkes Beylerinin Rusya’ya kar\u015f\u0131 yapacaklar\u0131 her t\u00fcrl\u00fc askeri harekata kat\u0131lmama hakk\u0131n\u0131n halka tan\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131n belirtilmesi.
                            \nP\u015fi Janchot Patarchan’a Kabardeylerin en b\u00fcy\u00fck valisi unvan\u0131n\u0131n verilerek \u00eedari ve Hukuki a\u00e7\u0131dan en y\u00fcksek m\u00fclki amir olarak atanmas\u0131.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1780<\/b><\/p>\n

                            Kabardey Prensi Kessay’\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc.
                            \nKessay’\u0131n yerine P\u015fi Misost’\u0131n se\u00e7ilmesi.
                            \nOsmanl\u0131lar\u0131n do\u011fu s\u0131n\u0131rlar\u0131nda endi\u015fe duymaya ba\u015flamalar\u0131. Konu ile ilgili olarak Bab-\u0131 Ali’de g\u00f6r\u00fc\u015fmelerin yap\u0131lmas\u0131. Kuzey Bat\u0131 Kafkasya halk\u0131n\u0131n Osmanl\u0131 y\u00f6netimine ba\u011flanmas\u0131n\u0131n planlanmas\u0131, Da\u011fl\u0131k Kuzey Bat\u0131 Kafkasya’da askeri harekat\u0131n zorlu\u011fu dikkate al\u0131narak uygulamada her t\u00fcrl\u00fc askeri harekattan ka\u00e7\u0131n\u0131lmas\u0131na ili\u015fkin karar\u0131n \u00e7\u0131kmas\u0131.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1781<\/b><\/p>\n

                            Kabardey’deki Digor k\u00f6ylerinin ayaklanmas\u0131.
                            \nP\u015fi M.G. San ile Muhammed G. Jan’\u0131n Anapa’da bir Osmanl\u0131 ordusu kurulmas\u0131na m\u00fcsaade etmeleri.
                            \nKabardey P\u015f\u0131lar\u0131n\u0131n G\u00fcrcistan’a ya da Osmanl\u0131 \u00fclkesine g\u00f6\u00e7 etme isteklerinin \u00c7ar taraf\u0131ndan reddedilmesi.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1782<\/b><\/p>\n

                            G\u00fcrc\u00fc k\u00f6kenli Osmanl\u0131 Pa\u015fas\u0131 Ferah Ali’nin \u00c7erkesleri M\u00fcsl\u00fcmanla\u015ft\u0131rmak, Osmanl\u0131 tabiiyetine sokmak, imparatorlu\u011fun do\u011fu s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 bu yolla g\u00fcvence alt\u0131na almak amac\u0131 ile So\u011fucak Kalesine gelmesi.
                            \nFerah Ali Pa\u015fa’n\u0131n politik ili\u015fkileri ve oyunlar\u0131 ile Hac\u0131lar 2.000, Hatukuay’a 10.000 ve Anapa Kalesi civar\u0131na da 10.000 Tatar\u0131n yerle\u015ftirilmesi.<\/p>\n

                            Ferah Ali Pa\u015fa bu tarihte Kuzey Adigelerinin baz\u0131 beyleri ile bir antla\u015fma imzalayarak herhangi bir sava\u015f an\u0131nda Osmanl\u0131 Devleti’nin yan\u0131nda yer almalar\u0131 hususunu karar alt\u0131na alm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1783<\/b><\/p>\n

                            Ferah Ali Pa\u015fa ve Keth\u00fcda’s\u0131n\u0131n Anapa’y\u0131 b\u0131rakarak di\u011fer \u00c7erkes Prensleri ile antla\u015fma imzalamak \u00fczere Habeli’ye gitmesi. \u00c7ar’\u0131n emri ile kazaklar\u0131n Ps\u0131j (Kuban) b\u00f6lgesini i\u015fgal etmeleri ve Rus topraklar\u0131na katmalar\u0131.<\/p>\n

                            Ruslar\u0131n K\u0131r\u0131m, Taman ve Kuban k\u0131y\u0131lar\u0131na asker y\u0131\u011fmalar\u0131.
                            \nOsmanl\u0131 Devleti’nin Ruslara Kafkasya s\u0131n\u0131r\u0131 olarak Kuban \u0131rma\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermesi.
                            \nFerah Ali Pa\u015fa’n\u0131n kendisine ba\u011fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 sand\u0131\u011f\u0131 kabile reislerinden vergi \u00f6demelerini istemesi, \u00c7erkeslerin vergi \u00f6demeyi reddetmeleri.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1784<\/b><\/p>\n

                            K\u0131r\u0131m Han\u0131 \u015eahin Girey’in Ruslardan tamamen ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 Osmanl\u0131’ya hizmet etmek isledi\u011fini a\u00e7\u0131klamas\u0131. Adigeler K\u0131r\u0131m Han\u0131 \u015eahin Girey’in bu a\u00e7\u0131klamas\u0131na inanmay\u0131p onun askerlerini yok etmek i\u00e7in harekete ge\u00e7erler. Ancak Ferah Ali Pa\u015fa bu harekete mani olur.
                            \nK\u0131r\u0131m ve Taman’\u0131n Ruslar taraf\u0131ndan zapt edilmesinden sonra \u00c7erkeslerin Jane ve Hatukuay kollar\u0131 Antahir ovas\u0131nda toplanarak bundan b\u00f6yle Rus sald\u0131r\u0131lar\u0131na kar\u015f\u0131 birlikte hareket etmek i\u00e7in antla\u015fma imzalarlar. Bu antla\u015fmaya Ferah Ali Pa\u015fa da kat\u0131l\u0131r. Antla\u015fmay\u0131 imzalar, ancak antla\u015fman\u0131n \u00f6nemli maddelerinden biri olan silah yard\u0131m\u0131 vaadini yerine getiremez.
                            \nFerah Ali Pa\u015fa ve Ha\u015fim Efendi’nin hat\u0131ralar\u0131na g\u00f6re, Shapsugh b\u00f6lgesinde camiler ve okullar a\u00e7t\u0131r\u00add\u0131klar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamaktad\u0131r. 1858 y\u0131l\u0131nda, yani bu hat\u0131ralar\u0131n kaleme al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 tarihten 78 y\u0131l sonra Adigelere yard\u0131ma gelen Polonyal\u0131 subay ise bu hat\u0131rat\u0131n tam tersini yazmaktad\u0131r: “Bu y\u0131llarda Shapsughlar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131n h\u0131ristiyan ve animist kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 bir dini inan\u00e7lar\u0131 oldu\u011funu, ayn\u0131 zamanda ne naib M. Emin’i ne de Tatar k\u00f6kenli Zano\u011flu Sefer Bey’i lider olarak kabul ettiklerini…”<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1785-1787<\/b><\/p>\n

                            U\u015furme komutas\u0131ndaki Kuzey Kafkasya k\u00f6yl\u00fclerinin ayaklanmas\u0131.
                            \n 16.11.1785 <\/b><\/p>\n

                            Bican o\u011flu Ali Pa\u015fa’n\u0131n So\u011fucak ve Anapa muhaf\u0131zl\u0131\u011f\u0131na atanmas\u0131.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1785<\/b><\/p>\n

                            \u0130mam Mansur U\u015furme’nin Adige, Abaza ve Nogay’lara mektup g\u00f6ndererek, Osmanl\u0131larla her t\u00fcrl\u00fc ili\u015fkilerini keserek kendisine kat\u0131lmalar\u0131n\u0131 istemesi. Bu durumdan tedirgin olan Osmanl\u0131 y\u00f6netimi, Adige ve Abhazlar aras\u0131nda g\u00fc\u00e7l\u00fc bir propaganda kampanyas\u0131 ba\u015flat\u0131rlar. Mansur’un ba\u015far\u0131l\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131n\u0131 engelleyemeyen Keth\u00fcda Hasan Efendi su\u00e7lu bulunarak idam edilir.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1785-1791<\/b><\/p>\n

                            Mansur U\u015furme’nin Adigeleri \u0130slam dinine d\u00f6nd\u00fcrmeye \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1786<\/b><\/p>\n

                            Divri\u011fili K\u00f6se Mustafa’n\u0131n So\u011fucak ve \u00e7evresi Ba\u015fbu\u011fu’su olarak atanmas\u0131. Bu \u015fah\u0131s s\u00f6z konusu g\u00f6revden \u00f6nce, bulundu\u011fu y\u00f6rede halka zul\u00fcm ve i\u015fkence yapt\u0131\u011f\u0131ndan, zimmetine para ge\u00e7irdi\u011finden cezaland\u0131r\u0131larak So\u011fucak’a s\u00fcrg\u00fcne g\u00f6nderilmi\u015ftir.
                            \nZano\u011flu Mehmet Girey (Tatar k\u00f6kenli)’in yan\u0131na baz\u0131 Adige kabile ba\u015fkalar\u0131n\u0131 da alarak \u0130stanbul’a gelmesi. \u0130stanbul’a giden bu heyete b\u00fcy\u00fck ilgi g\u00f6sterilir. Kabilelere da\u011f\u0131t\u0131lmak \u00fczere S\u00fcleyman A\u011fa’ya 70.000 kuru\u015f para verilerek Kafkasya’ya g\u00f6nderilir.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1787<\/b><\/p>\n

                            Ruslar\u0131n Anapa’ya inmek, bu y\u00f6reden Osmanl\u0131lar\u0131 uzakla\u015ft\u0131rmak isteklerini ger\u00e7ekle\u015ftirmek i\u00e7in \u00fc\u00e7 taarruz kolu haz\u0131rlamalar\u0131. Bu kollardan ikisi Varp ve Laba’dan y\u00fcr\u00fcmek isterler. Osmanl\u0131lar Anapa’ya 10 000 asker y\u0131\u011far. Ruslar Kuban’\u0131 ge\u00e7erek y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fc ba\u015flat\u0131rlar. Adigelerle sava\u015fa tutu\u015furlar. Kimi zaman k\u00fc\u00e7\u00fck galibiyetler al\u0131rlar. Kimi zaman da ma\u011flup olurlar. Bu \u00e7at\u0131\u015fma k\u0131rk g\u00fcn s\u00fcrer. Ancak Ruslar Anapa’ya ula\u015famazlar.
                            \nAyn\u0131 tarihte \u00c7erkeslerin Besleney Kolu’nun Anapa’dan istedi\u011fi top ve asker yard\u0131m\u0131 ise g\u00f6nderilmez.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1788<\/b><\/p>\n

                            Kabardey \u00c7erkeslerinin Kuban’\u0131n G\u00fcneyindeki Adigelere kar\u015f\u0131 sava\u015fa zorlanmalar\u0131.
                            \nRuslar\u0131n Anapa kalesini ku\u015fatmalar\u0131, ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011fa u\u011frayarak geri \u00e7ekilmeleri.
                            \nKutais’li Mehmet Bey’in 25 000 kuru\u015f ve ba\u015fka hediyeleri Kabardey P\u015f\u0131lar\u0131na g\u00f6ndermesi.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            9 A\u011fustos1789<\/b><\/p>\n

                            Battal Pa\u015fa’n\u0131n 31 k\u0131ta asker, top ve m\u00fchimmat ile Kabardey’e hareket etmesi. Battal Pa\u015fa’n\u0131n Ps\u0131j’a 12 g\u00fcnde ula\u015fmas\u0131 gerekirken yolculuk 63 g\u00fcn s\u00fcrer. Sonunda 13 Ekim 1789’da General Herrman taraf\u0131ndan yenilgiye u\u011frat\u0131l\u0131r ve tutsak d\u00fc\u015fer.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            14.Temmuz 1791<\/b><\/p>\n

                            Anapa’n\u0131n Ruslar\u0131n eline ge\u00e7mesi. General Godovi\u00e7 arka arkaya \u00fc\u00e7 sald\u0131r\u0131 d\u00fczenler. Adigeler kale\u00adnin d\u00fc\u015fece\u011fini anlay\u0131nca b\u00fct\u00fcn surlar\u0131 havaya u\u00e7ururlar.
                            \nAbadzech \u00f6zg\u00fcr \u00e7ift\u00e7ileri ve k\u00f6lelerinin P\u015fi (Prens) ve verk (k\u00fc\u00e7\u00fck aristokrat, soylu) kar\u015f\u0131 ayaklanmalar\u0131. Bu ayaklanmada kimse P\u015f\u0131 ve verklere yard\u0131m etmez, ele ge\u00e7irilen prensler \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Ka\u00e7abilenler di\u011fer \u00c7erkes boylar\u0131na ve Ruslara s\u0131\u011f\u0131n\u0131rlar. Verklerin elindeki b\u00fct\u00fcn ayr\u0131cal\u0131klara son verilir. Bundan b\u00f6yle Verkler “Abedzech b\u00f6lgesinde ya\u011fmac\u0131l\u0131k yapamayacaklar, ba\u015fka yerlerden ya\u011fmalad\u0131klar\u0131 mallar\u0131 Abedzech topraklar\u0131ndan ge\u00e7irmeyecekler, bu topraklara sokmayacaklar, onlar da halk\u0131n di\u011fer kesimi gibi \u00e7al\u0131\u015facaklar. Bu kurallara uymayan verkler ya Abedzech topraklar\u0131n\u0131 terk edecekler ya da P\u015f\u0131’lar gibi k\u0131l\u0131\u00e7tan ge\u00e7irileceklerdi.” Verkler b\u00fct\u00fcn bu \u015fartlar\u0131 kabul ederler, Rus ara\u015ft\u0131rmac\u0131 Ladyzenski bu olay\u0131 \u015f\u00f6yle aktarmaktad\u0131r: Abedzech \u0130htilali Frans\u0131z ihtilali ile ayn\u0131 zamana rastlamaktad\u0131r. Bir\u00e7ok Frans\u0131z soylusu Rusya’ya s\u0131\u011f\u0131n\u0131rken, \u00c7erkes soylular\u0131n\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc de ayn\u0131 yolu se\u00e7mi\u015f ve Rusya’ya s\u0131\u011f\u0131nm\u0131\u015flard\u0131r.” Heidelberg \u00dcniversitesi, G\u00fcney Asya Enstit\u00fcs\u00fc Politika K\u00fcrs\u00fcs\u00fc Profes\u00f6r\u00fc E.M. Sarkisyan da bu olay\u0131 \u015f\u00f6yle anlatmaktad\u0131r: “Frans\u0131z ihtilali, e\u011fitim g\u00f6rm\u00fc\u015f, entelekt\u00fcellerce haz\u0131rlanarak y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00adm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u00dcniversiteleri, kitaplar\u0131, gazeteleri olmayan bu halk acaba bu d\u00fc\u015f\u00fcnceye nas\u0131l gelmi\u015f ve bu ihtilali ger\u00e7ekle\u015ftirebilmi\u015ftir…”<\/p>\n

                            \u0130lk ihtilal denemesini 1770 y\u0131l\u0131nda yapan Abedzechler b\u00f6ylece ilk halk ihtilalini yapan halk olarak tarihe ge\u00e7mi\u015flerdir.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1792<\/b><\/p>\n

                            300 Kazak ailesinin Ter\u00e7 (Terek) nehri boyunda kurulan 12 Kazak Stanitzas\u0131na yerle\u015ftirilmesi.
                            \n\u00c7ari\u00e7e Katerina’n\u0131n Zaporoje Kazaklar\u0131n\u0131 Ps\u0131j nehrinin sa\u011f k\u0131y\u0131s\u0131na yerle\u015ftirmeye ba\u015flamas\u0131. Adigeler bu yeni yerle\u015fenleri devaml\u0131 ak\u0131mlarla rahats\u0131z ederler.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1793<\/b><\/p>\n

                            Rus Mahkeme usullerinin ve Ceza Kanunlar\u0131n\u0131n Kabardey’e getirilmesi.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1794<\/b><\/p>\n

                            Bu de\u011fi\u015fiklikleri istemeyen Kabardeylerin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn ayaklanmas\u0131.<\/p>\n

                            Ekaterinador (Krasnodar)’in \u00c7ari\u00e7e Katerina’ya arma\u011fan olarak kurulmas\u0131.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            18 Aral\u0131k 1794<\/b><\/p>\n

                            Mustafa Pa\u015fa’n\u0131n Anapa civar\u0131ndaki Adigelerle yeni ili\u015fkilere girmesi. Mustafa Pa\u015fa bu y\u00f6redeki Adigeleri bu arada Natuhuace, Shapsugh ve Abedzech beylerini toplayarak a\u011f\u0131rlar. Onlardan Osmanl\u0131 Devletine sad\u0131k kalacaklar\u0131na dair s\u00f6z al\u0131r.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1796<\/b><\/p>\n

                            Abedzechlerin ihtilal d\u00fc\u015f\u00fcncesini Shapsugh ve Bjedugh \u00c7erkeslerine ta\u015f\u0131malar\u0131. Shapsugh ve Bjedugh Soylular\u0131 Ruslardan yard\u0131m isterler. Bu yard\u0131ma ra\u011fmen yenilen soylular b\u00f6lgeden ayr\u0131l\u0131rlar, b\u00f6ylece devrim bu b\u00f6lgelerde de ger\u00e7ekle\u015fir.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            13 Eyl\u00fcl 1796<\/b><\/p>\n

                            Osman Pa\u015fa’n\u0131n Anapa Muhaf\u0131zl\u0131\u011f\u0131’na tayin edilmesi.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1800<\/b><\/p>\n

                            Bat\u0131 Adigelerinin hemen hepsinin halk meclisle\u00adrince y\u00f6netilmeye ba\u015flamas\u0131 (Xase Psucho-Xase-Kuace Xace).<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1801-1844<\/b><\/p>\n

                            \u00dcnl\u00fc \u00c7erkes Tarih\u00e7isi sora Neguma Be\u00e7m\u0131rza’n\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nem.<\/p>\n

                            \u0130lk Adige dilbilgisi ve ilk \u00c7erkes tarihini yazan, Neguma Ps\u0131fabe (Pyatigorsk) yak\u0131nlar\u0131ndaki Negume k\u00f6y\u00fcnde do\u011fmu\u015ftur. Kabardey’e yerle\u015fmi\u015f bir Abedzech aileden gelmi\u015ftir. Babas\u0131 onu Da\u011f\u0131stan’a din e\u011fitimi i\u00e7in g\u00f6nderir. Ancak “Halk\u0131ma ve Vatan\u0131ma yarar\u0131 olmayacak bir ilmi \u00f6\u011frenmek istemiyorum” diyerek medreseden ka\u00e7ar, Rus okulunu ba\u015far\u0131 ile bitirir. Rus memuru olarak \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, Rusya kitapl\u0131klar\u0131nda ara\u015ft\u0131rmalar yapar. Yukar\u0131da yazd\u0131\u011f\u0131 belirtilen kitaplar\u0131n\u0131 halk\u0131na arma\u011fan eder.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1801<\/b><\/p>\n

                            Ali Pa\u015fa’n\u0131n Anapa Muhaf\u0131zl\u0131\u011f\u0131’na tayin edilmesi.<\/p>\n

                            Daha sonra onun yerine Hasan Pa\u015fa’n\u0131n getirilmesi.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1802<\/b><\/p>\n

                            Kabardey’de sivil idarenin, ordunun elinden al\u0131narak d\u0131\u015f i\u015flerine ba\u011flanmas\u0131.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1804<\/b><\/p>\n

                            Ruslan Bek Missost’un Ruslara kar\u015f\u0131 ayaklanmas\u0131.
                            \nG\u00fcrc\u00fc askeri yolunun G\u00fcrc\u00fc Kral\u0131 Zizanov taraf\u0131ndan yapt\u0131r\u0131lmas\u0131.
                            \nEdirne Bostanc\u0131ba\u015f\u0131s\u0131 H\u00fcseyin A\u011fa’n\u0131n Anapa Muhaf\u0131zl\u0131\u011f\u0131’na tayin edilmesi.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1805<\/b><\/p>\n

                            Kabardey isyan\u0131n\u0131 bast\u0131ran General Glasenapp’\u0131n seksen Adige k\u00f6y\u00fcn\u00fc yak\u0131p y\u0131kmas\u0131.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1806<\/b><\/p>\n

                            Abhazlar\u0131n \u00c7ar’a kar\u015f\u0131 ayaklanmas\u0131.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1807<\/b><\/p>\n

                            Kabardey’de dini mahkemelerin yeniden kurulmas\u0131. Anapa’n\u0131n Ruslarca ele ge\u00e7irilmesi.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1808<\/b><\/p>\n

                            G\u00fcrcistan’\u0131n ilhak\u0131ndan sonra Abhazya’n\u0131n da Rusya’ya ilhak edilmesi. Abhazya’n\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yitirmesi.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1809<\/b><\/p>\n

                            Kabardeylerin \u00c7ar’a kar\u015f\u0131 yeniden ayaklanmas\u0131.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1810<\/b><\/p>\n

                            General Bulgakov’un Kabardey ayaklanmas\u0131n\u0131 bast\u0131rmas\u0131 ve su\u00e7lu bulduklar\u0131n\u0131 cezaland\u0131rmas\u0131.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1811<\/b><\/p>\n

                            Kabardey Prenslerinin \u00c7ar’a g\u00f6nderdikleri dilek\u00e7elerinin yan\u0131ts\u0131z kalmas\u0131.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            Eyl\u00fcl 1811<\/b><\/p>\n

                            Mare\u015fal D\u00fck Richelieu’nun bir\u00e7ok deneme ve zorlamalardan sonra Sucuk Kalesine ula\u015fmas\u0131 ve kaleyi yeniden in\u015fa ettirmesi. Bu kale bir y\u0131l kadar Ruslar\u0131n elinde kalm\u0131\u015ft\u0131r. Kalenin Adigelerce ku\u015fat\u0131lmas\u0131 sonucu, Ruslar\u0131n bir y\u0131l kadar kalede tutsak kalmas\u0131. Sonunda Ruslar kaleden uzakla\u015f\u0131rken Adigeler kaleyi temelinden y\u0131karlar.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1813-1814<\/b><\/p>\n

                            Anapa Kalesi’nin Osmanl\u0131larca yeniden onar\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1813<\/b><\/p>\n

                            G\u00fcney Rusya Valisi General Bucholz ve D\u00fck Richelieu, \u00c7ar Alexander’e bir \u00f6neride bulunurlar. Buna g\u00f6re t\u00fcm \u00c7erkesya denizden abluka edilecek ve \u00c7erkeslerin T\u00fcrklerle ticareti \u00f6nlenecek, bu yollarla Ruslarla ticari ili\u015fkiye ge\u00e7meleri sa\u011flanacak ve sava\u015f yap\u0131lmadan \u00c7ar y\u00f6netimine ba\u011flanm\u0131\u015f olacaklard\u0131. G\u00f6revli Rus memurlar\u0131n\u0131n yeteneksizlikleri y\u00fcz\u00fcnden bu plan ger\u00e7ekle\u015ftirilemez. \u0130lk dost\u00e7a ili\u015fki P\u015fad’da oturan Natukhace lideri Mehmed Senderiko ile kurulur. Senderiko’nun k\u0131z\u0131 General Bucholz’un bir akrabas\u0131 ile evlendirilir. Ruslara P\u015fad ve Jelenz\u2019\u0131k kale muhaf\u0131zl\u0131klar\u0131 kurmalar\u0131 i\u00e7in gerekli m\u00fcsaade verilir. Be\u015f yelkenliden olu\u015fan bir ticaret filosu kurulur. Cenevizli Scaffi’nin ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131 nedeniyle planlar uygulamaya konulamaz. Bu i\u015f i\u00e7in g\u00f6nderilen paralar yok olur. Scaffi Avusturyal\u0131 Tausch’u Adigey’e casus olarak g\u00f6nderir.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1818<\/b><\/p>\n

                            Muhammed Emin’in Da\u011f\u0131stan’da d\u00fcnyaya gelmesi.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1820<\/b><\/p>\n

                            Stavropol’un Ruslarca ele ge\u00e7irilmesi. B\u00f6ylece ovalara yerle\u015ftirilen Kazak k\u00f6yl\u00fcleri’nin Adigelerin bask\u0131nlar\u0131ndan korunmalar\u0131 sa\u011flanm\u0131\u015f oluyordu.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1822<\/b><\/p>\n

                            General Manca Vlassov’un Adigelere ani bir bask\u0131n d\u00fczenlemesi. Bu bask\u0131n sonucu General Vlassov \u00e7ok miktarda ganimet ele ge\u00e7irir. Adige liderlerinden Kalabatiko’nun k\u0131z\u0131n\u0131 da tutsak eder. Adigeler, Ruslarla aralar\u0131nda sald\u0131rmazl\u0131k pakt\u0131 bulundu\u011fundan b\u00f6yle bir sald\u0131r\u0131 beklemiyorlard\u0131. Adige liderlerinden Mansur bu sald\u0131r\u0131n\u0131n nedenini Ruslara sorar, General “Adigelerden nefret etti\u011fini, onlar\u0131 yok etmek istedi\u011fini” s\u00f6yler. Mansur k\u0131l\u0131c\u0131n\u0131 \u00e7ekerek Generalin \u00fczerine y\u00fcr\u00fcr. General bir \u015faka havas\u0131 yaratarak ortal\u0131\u011f\u0131 yat\u0131\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Adige sava\u015f esirlerini geri verir. \u00d6l\u00fc ve yaral\u0131lar i\u00e7in tazminat \u00f6der, gasp etti\u011fi mallar\u0131 da iade eder.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1822<\/b><\/p>\n

                            Da\u011flarda ya\u015fayan Kabardeylerin zorla ovalara yerle\u015ftirilmesi. P\u015f\u0131lar bu zorunlu iskana kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131karlar. Ruslar ise k\u00f6lelere ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k verirler.<\/p>\n

                            General Yermelov ayr\u0131ca di\u011fer \u00c7erkes boylar\u0131ndan \u00e7ocuk al\u0131p (P’ur) b\u00fcy\u00fctme gelene\u011fini yasaklar.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1823<\/b><\/p>\n

                            \u00c7arl\u0131k y\u00f6netimince Terek Y\u00f6resinin istilas\u0131n\u0131n tamamlanmas\u0131. Bu b\u00f6lgenin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc Nal\u00e7\u0131k, di\u011fer b\u00f6l\u00fcm\u00fc Vladikafkas (Ordjonikidze) idare merkezlerine ba\u011flan\u0131r. B\u00f6ylece Kabardey \u00c7erkesleri ikiye b\u00f6l\u00fcnerek iki ayr\u0131 yerden y\u00f6netilmeye ba\u015flan\u0131l\u0131r.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1824<\/b><\/p>\n

                            Yermelov’un ilk kez Karadeniz k\u0131y\u0131s\u0131ndaki GU-DA da\u011f\u0131na dev bir ha\u00e7 diktirmesi. Buran\u0131n ad\u0131 bundan b\u00f6yle Ha\u00e7l\u0131 Da\u011f olarak an\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n

                            Adige kabile ba\u015fkanlar\u0131n\u0131n bir \u00e7o\u011funun Sultan’a siyasi y\u00f6nden ba\u011fl\u0131l\u0131klar\u0131m bildirmeleri.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1825<\/b><\/p>\n

                            Anapa muhaf\u0131z\u0131 Hac\u0131 Hasan Pa\u015fa’n\u0131n Adige Ka\u00adbile ba\u015fkanlar\u0131na da\u011f\u0131t\u0131lmak \u00fczere \u0130stanbul’dan 130 k\u00fcrk, (o t\u00fcfek istemesi) Bu pa\u015fa ayr\u0131ca sava\u015f tehlikesine kar\u015f\u0131 Adige halk\u0131n\u0131n derhal silahlan\u00add\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 raporla bildirir. B\u00fct\u00fcn istekleri sultan taraf\u0131ndan reddedilir. 1825-1829 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Bab-\u0131 Ali’nin bu tutumu de\u011fi\u015fmeyecektir.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1825<\/b><\/p>\n

                            Kabardey’den ge\u00e7ecek olan yeni askeri yolun ya\u00adp\u0131lmas\u0131n\u0131 istemeyen \u00c7erkeslerin ayaklanmas\u0131.
                            \n\u015eore Negume’nin ilk Adige Alfabesi’ni haz\u0131rlamas\u0131.<\/p>\n

                             <\/p>\n

                            1827<\/b><\/p>\n

                            Kabardey P\u015f\u0131leri (Prens) \u00c7ar I. Nikola’ya dilek\u00e7e ile ba\u015fvurarak a\u015fa\u011f\u0131da a\u00e7\u0131klanan isteklerini bildir\u00admeleri:<\/p>\n

                              \n
                            1. Asetinlerin yeniden kendi y\u00f6netimlerine verilmesi<\/li>\n
                            2. \u00c7ar IV \u0130van ile daha \u00f6nce yap\u0131lan antla\u015fma \u00e7er\u00e7evesinde Rus aristokratlar\u0131na tan\u0131nan haklar\u0131n kendilerine de tan\u0131nmas\u0131, \u00c7ar bu isteklerini reddeder.<\/li>\n<\/ol>\n

                              General Men\u00e7ikof’un 1700 Adige sava\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 Ps\u0131j (Kuban) batakl\u0131klar\u0131nda bo\u011fdurmas\u0131.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              30 Ekim 1828<\/b><\/p>\n

                              Elbruz Ge\u00e7idi’nin General Emanuel taraf\u0131ndan ele ge\u00e7irilmesi.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              1829<\/b><\/p>\n

                              Osmanl\u0131lar\u0131n Bat\u0131 Kafkasya’n\u0131n kendilerine ait oldu\u011funu iddia etmeleri.<\/p>\n

                              Bu tarihte General Men\u015fikof Anapa kalesini ku\u015fatm\u0131\u015ft\u0131r. Scaffi ise Adigelerin bar\u0131\u015f\u00e7\u0131 yollarla kendiliklerinden Ruslar\u0131n taraf\u0131na ge\u00e7eceklerini,
                              \nbu nedenle her t\u00fcrl\u00fc zorlaman\u0131n hatal\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 savunur. Men\u015fikof ise 5.000 Adige’nin Osmanl\u0131lar ile birlikte \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia ederek kale ku\u015fatmas\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr. Ve kaleyi zapt eder. Scaffi daha sonra 3.000 Adige’yi imha etti\u011fi, 1.700 Adige’yi ise Ps\u0131j’a s\u00fcrerek bo\u011fdurttu\u011fu su\u00e7lamalar\u0131 ile General Men\u015fikof aleyhine mahkemeye ba\u015f\u00advurur. Ancak mahkeme Scaffi’yi tutuklar. Scaffi ya\u015fam\u0131n\u0131 zor kurtar\u0131r. \u0130ngiltere ise Anapa’n\u0131n Ruslarca zapt edildi\u011fini protesto ederek ticaret ge\u00admisi g\u00f6nderir.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              14 Eyl\u00fcl 1829<\/b><\/p>\n

                              Adrianapol (Edirne) Antla\u015fmas\u0131’n\u0131n IV. maddesine g\u00f6re t\u00fcm \u00c7erkesya Rus b\u00f6lgesi olarak ve t\u00fcm haklar\u0131n da \u00c7ar’a ait oldu\u011fu hususlar\u0131n\u0131n Osmanl\u0131larca kabul edilmesi. Ancak ortada b\u00fcy\u00fck bir sorun \u00e7\u00f6z\u00fcm kazanm\u0131yordu. Zira Osmanl\u0131lar k\u0131y\u0131larda birka\u00e7 yerde yerle\u015fme hakk\u0131 ele ge\u00e7irmi\u015fler ve birka\u00e7 kabile reisi ile iyi ili\u015fkiler i\u00e7erisine girmi\u015flerdi. Da\u011flar\u0131n i\u00e7erisindeki as\u0131l b\u00fcy\u00fck \u00c7erkes halk\u0131 Osmanl\u0131lar\u0131 tan\u0131mamakta idi ve kendilerini \u00f6zg\u00fcr ve ba\u011f\u0131ms\u0131z bilmekte idiler. Bu nedenle de Osmanl\u0131lar\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 antla\u015fman\u0131n onlar\u0131 ba\u011flamayaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131. \u0130slamiyet’i yeni kabul eden bir k\u0131s\u0131m \u00c7erkes ise sultan\u0131 sadece dini bir lider, yani halife olarak kabulleniyorlar, politik y\u00f6nden sultan\u0131n egemenli\u011fini kabul etmiyorlard\u0131. Bu nedenle de \u0130ngilizler, Osmanl\u0131lar\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 bu antla\u015fmalar\u0131 kabul etmiyorlar ve \u00c7erkesleri ba\u011f\u0131ms\u0131z bir ulus olarak tan\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n

                              Osmanl\u0131lar ile Ruslar aras\u0131nda yap\u0131lan bu antla\u015fmaya dayanarak Ruslar Adigelerle antla\u015fma yollar\u0131 ararlar. Ancak, kendilerine muhatap olacak ve anla\u015fabilecekleri yetkili otoriteyi bulamazlar. Herkes birbirine kar\u015f\u0131d\u0131r. Birinin kabul etti\u011fini di\u011feri kabul etmez. \u00c7erkes boylar\u0131 aras\u0131nda i\u00e7 sava\u015flar ba\u015flar. \u00c7erkesler Ps\u0131j nehrinin Kuzeyindeki Kazak yerle\u015fim alanlar\u0131na ak\u0131nlar d\u00fczenlerler, Kazak k\u00f6ylerini ya\u011fmalarlar. Halk\u0131 tutsak edilerek getirilir.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              Ekim 1829<\/b><\/p>\n

                              Bu tarihte \u00c7ar taraf\u0131ndan yay\u0131nlanan bir manifestoda, Kafkasya’y\u0131 istila etme nedeni olarak, halen y\u00fcr\u00fct\u00fclen k\u00f6le ticareti g\u00f6sterilmi\u015ftir. Ancak Ruslarca yay\u0131nlanan haritalarda Adigey b\u00f6lgesi hep \u00f6zg\u00fcr ve ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak g\u00f6sterilmi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin; Rus memuru Felix Fonton’un 1840’da Paris’te yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 haritada Adigey, \u00f6zg\u00fcr b\u00f6lge olarak belirtilmi\u015ftir.<\/p>\n

                              Karadeniz’in t\u00fcm d\u00fcnya denizcilerine a\u00e7\u0131k deniz olarak ilan edilmesi. <\/p>\n

                              MARE LIBERUM<\/strong><\/p>\n

                              Anapa Kalesi’nin fethinden sonra Adigeler Abat kabilesi ba\u015fkan\u0131 Besni, Halukai, Jelentz’ik ten \u00c7orakuko Hamutz’u yard\u0131m talebi ile \u0130stanbul’a g\u00f6nderirler. \u0130stenilen her yard\u0131m kalemi Osmanl\u0131larca reddedilir. Yard\u0131m yerine bu ki\u015filere ki\u015fisel hediyeler verilir. Bu arada Besni’ye daha \u00e7ok ilgi g\u00f6sterilir. Bu ilgi Hamutz’un can\u0131n\u0131 s\u0131kar. \u0130stanbul’daki ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131n sorumlusunun Besni oldu\u011funu savunur.
                              \nOsmanl\u0131lar\u0131n \u00c7erkesya \u00fczerinde hak iddia etmeleri.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              1830-1839<\/b><\/p>\n

                              Sefer Bey \u00c7erkesya’da \u0130ngiliz silah yard\u0131m\u0131n\u0131 bekler, bu yard\u0131m hi\u00e7bir zaman ger\u00e7ekle\u015fmez.
                              \n\u0130ngu\u015flarm (Lamur) Rusya’ya teslim olmalar\u0131.
                              \nRuslar Paris Kongresi’nde, kendilerine daha \u00f6nce tan\u0131nan Karadeniz’de iki gemi bulundurma yetkisini “\u00c7erkesya k\u0131y\u0131lar\u0131n\u0131 yeterince kontrol edememe” gerek\u00e7esi ile on gemiye \u00e7\u0131kartma talebinde bulunurlar, bu istekleri kabul edilir.
                              \n1830 y\u0131l\u0131nda Osmanl\u0131lar \u00c7erkesya’ya silah yard\u0131m\u0131 yaparlar. Yap\u0131lan yard\u0131m 15 top, 300 f\u0131\u00e7\u0131 barut, 4 top\u00e7u subay\u0131ndan ibarettir. Toplar \u00e7ok eski ve a\u011f\u0131r ve da\u011fl\u0131k arazide kullan\u0131lamayacak bi\u00e7imde hantal, yedek par\u00e7as\u0131z, barut f\u0131\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n ise \u00e7o\u011fu yar\u0131m g\u00f6nderilmi\u015ftir. Bu nedenle Theophil Lapin\u015fki bu yard\u0131mdan “Tipik T\u00fcrk Yard\u0131m\u0131” tabirini kullanarak s\u00f6z eder.
                              \nWagner’e g\u00f6re bu y\u0131llarda Adigeler, yaln\u0131zca sava\u015f i\u00e7in se\u00e7imle liderlerini belirtmi\u015flerdir. Bu liderler; Chuj Beg, Cumbulat, Mensur, A. J\u0131b\u011fe, \u015eamuz ve Hasan Bey’dir.
                              \nGeneral Emanuel’in g\u00f6revinden al\u0131nmas\u0131 ve yerine Paskevi\u00e7’in getirilmesi. Paskevi\u00e7’te kendinden \u00f6ncekiler gibi ba\u015far\u0131 sa\u011flayamaz. Ancak yaln\u0131zca O\u015fhamafe’yi (Kutsal Da\u011f) ele ge\u00e7irir.
                              \n\u00c7ar Nikola, Edirne antla\u015fmas\u0131ndan hemen sonra \u00c7erkesya’ya sava\u015f ilan eder. General Paskevi\u00e7’i \u00c7erkesya’y\u0131 fethetmek \u00fczere g\u00f6nderir. Generalin \u00e7ok k\u0131sa zamanda ba\u015far\u0131 sa\u011flayaca\u011f\u0131na inanmaktad\u0131r. Ancak \u00fcst\u00fcn askeri g\u00fc\u00e7 ve sava\u015f malzemesine ra\u011fmen ba\u015far\u0131 sa\u011flayamaz. Paskevi\u00e7’te g\u00f6revinden al\u0131n\u0131r.
                              \nJelentz’ik de, Anapa’dan sonra ikinci Rus kalesinin kurulmas\u0131. Bu kale iki tabur askerle korunur.
                              \nAbhazya’da Gagra kalesinin kurulmas\u0131.
                              \nGeneral Zasse (Zas)’in Kuban b\u00f6lgesi komutanl\u0131\u011f\u0131na atanmas\u0131. General Zasse Labe, Kuban ve Varp’ta be\u015f yeni kale kurulaca\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klar. Bu yoldan, Labe ve Varp nehirleri k\u0131y\u0131lar\u0131ndan, bu sular\u0131n kaynaklar\u0131na do\u011fru ilerlemeyi planlar, \u00c7erkesler derhal kuvvetlerini toplarlar, bu askeri mevkilere sald\u0131rarak ba\u015far\u0131lar elde ederler.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              1831 Yaz\u0131<\/b><\/p>\n

                              K\u00fc\u00e7\u00fck bir \u00c7erkes \u00e7iftli\u011fi olan “Kutlitze”nin \u00c7ar askerlerince i\u015fgal edilerek yak\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              Ekim 1831<\/b><\/p>\n

                              Baron Von Rossen’in Kafkas Ordular\u0131 Komutan\u00adl\u0131\u011f\u0131na getirilmesi. Paskevi\u00e7’in Polonya cephesine g\u00f6nderilmesi. General Kl\u00fcke Von Klugcnau ise 10 000 ki\u015filik bir ordu ile haz\u0131r bi\u00e7imde bekletilir.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              1832<\/b><\/p>\n

                              Sucuk-Kale’nin Ruslarca topa tutularak yak\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              A\u011fustos 1832<\/b><\/p>\n

                              Tzimisse suyu k\u0131y\u0131s\u0131ndaki 50 evlik bir \u00c7erkes k\u00f6y\u00fcn\u00fcn \u00c7ar askerlerince yak\u0131lmas\u0131. Bu k\u00f6y \u00c7erkeslerin ticaret kap\u0131s\u0131 idi. Tuz ve barut kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda yerli mallar\u0131n\u0131 ve esirlerini burada takas ediyorlard\u0131.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              1833<\/b><\/p>\n

                              General Bergmann komutas\u0131ndaki 5000 askerin 15 yelkenli ile gelerek Sucuk-Kale’yi ele ge\u00e7irmesi. Bu harekette 16 Osmanl\u0131 gemisi yak\u0131lm\u0131\u015f ve yedi depo da havaya u\u00e7urulmu\u015ftur.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              23 Haziran 1833<\/b><\/p>\n

                              Rus askerlerinin Sucuk-Kale’ye 7-8 km uzaktaki Atzesboho’ya sald\u0131rarak k\u0131\u015f erzak\u0131 temin etmeye \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131. Bu sald\u0131r\u0131da Ruslar 300 asker ve iki top ile harekete ge\u00e7mi\u015flerdir. 60 kadar \u00c7erkes bu sald\u0131r\u0131ya kar\u015f\u0131l\u0131k vermi\u015f ve kar\u015f\u0131 sald\u0131r\u0131ya ge\u00e7mi\u015ftir. \u00c7ar askerleri uzaktan top at\u0131\u015f\u0131 ile kendilerini koruyarak geri \u00e7ekilebilmi\u015flerdir.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              26 Haziran 1833<\/b><\/p>\n

                              Rus askerlerinin Mezippe’den erzak ve et toplamak i\u00e7in \u00e7\u0131kmalar\u0131. Bu \u00e7\u0131k\u0131\u015fta k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7apta \u00e7arp\u0131\u015fmalar yap\u0131ld\u0131ktan sonra \u00c7ar askerleri geri \u00e7ekilirler.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              1834-1838<\/b><\/p>\n

                              \u00c7ar Ordusunun Shapsugh’lara kar\u015f\u0131 askeri operasyon ba\u015flatmas\u0131.
                              \nOlga-Stanitza ile Jelentz’ik kalelerinin kurulmas\u0131.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              1834<\/b><\/p>\n

                              Aguyips’in (Adigey) Kuzey y\u00f6relerinde kurakl\u0131k.<\/p>\n

                              G\u00fcney Agusyips’ten 200 gemi dolusu yiyecek g\u00f6nderilmesi.
                              \nDavid Urquhard’\u0131n \u00c7erkesya’ya gelmesi. Urquhard \u0130ngiliz h\u00fck\u00fcmetinin kendisine her t\u00fcrl\u00fc yard\u0131m\u0131 yapaca\u011f\u0131 vaadi ile \u00c7erkesya topraklar\u0131na ayak basar.
                              \nRuslar\u0131n yeni kurduklar\u0131 Abun m\u00fcstahkem mevkiine 14.000 askerin koruyuculu\u011funda kumanya g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcrken, 700 ki\u015fiden olu\u015fan Mensur komutas\u0131ndaki \u00c7erkes Birli\u011fi, ormanda pusu kurar.<\/p>\n

                              Shapsughlar t\u00fcfek ate\u015fi ile sald\u0131r\u0131ya ge\u00e7ilmesini isterler. Mensur ise kama ve k\u0131l\u0131\u00e7larla sald\u0131r\u0131 yap\u0131lmas\u0131n\u0131 ister. \u00d6nerisi b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlukla kabul
                              \nedilir. Bu \u00f6neriyi kabul etmeyen 150 Shapsugh sava\u015f\u00e7\u0131s\u0131 cepheden \u00e7ekilir. Bu s\u0131rada Shapsughlar\u0131n lideri Chuj Beg’dir. Geri kalan \u00c7erkesler kama ve
                              \nk\u0131l\u0131\u00e7larla sald\u0131r\u0131ya ge\u00e7erler. Konvoydaki 7 cephane arabas\u0131 ile ge\u00e7irilir. 150’ye yak\u0131n Rus askeri \u00f6l\u00fcr.
                              \nKuzey ve Bat\u0131 Abedzechlerinin kurultay kararlar\u0131 alarak, bundan b\u00f6yle kendi eyaletlerinde ya\u011fmac\u0131l\u0131k yapmayacaklar\u0131na dair ant i\u00e7meleri. Daha sonra bu anta G\u00fcney Abedzechleri de kat\u0131l\u0131rlar.
                              \nBaron Von Rossen komutas\u0131ndaki kuvvetlerden \u00f6zel bir birlik olu\u015fturulup, bu birli\u011fin ba\u015f\u0131na General Villiaminoff getirilir. Bu yeni birli\u011fin g\u00f6revi, Jelentz’ik’e yerle\u015ferek \u00c7erkesya’n\u0131n d\u0131\u015f d\u00fcnya ile ili\u015fkisini kesmek idi. General Villiaminoff Kuban’a ve Oginsikaya’ya do\u011fru y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015fe ge\u00e7mek ister. Bu y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f i\u00e7in iki yol vard\u0131r: Birincisi Atagum, Aderbay \u00fczerinden, di\u011feri ise Mezippe, Dobe yolu. Bu yol \u00fczerinde, 80 Werst uzakta
                              \n(l Werst= 1.0668 km) bir k\u00f6pr\u00fcden ge\u00e7meleri gerekir. Tehlikeli \u015ehadotops \u00fczerinden Jelentz’ik’e Rus birli\u011fi ula\u015f\u0131r. Adigeler da\u011flara \u00e7ekilirler.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              Ocak 1834<\/b><\/p>\n

                              Sefer Bey ile \u0130ngiliz Kaptan\u0131 Lyohs ve David Urquhard’\u0131n Samsun’da g\u00f6r\u00fc\u015fmeleri. Sefer Bey soylu bir aileden idi. \u00c7ocuk iken okumaya g\u00f6nderildi\u011fi T\u00fcrkiye’den ka\u00e7\u0131p Rusya’ya gider. Orada bir Rus okulunda okur. Uzun y\u0131llar Rus ordusunda g\u00f6rev yapar. Babas\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc \u00fczerine kendisine kalan miras\u0131 almak i\u00e7in vatan\u0131na d\u00f6ner. Daha sonra Anapa’da Osmanl\u0131 ordusuna girer. Kendisine Albay r\u00fctbesi verilir. 1828 y\u0131l\u0131nda Ruslar taraf\u0131ndan tutuklan\u0131r. 1829 y\u0131l\u0131nda serbest b\u0131rak\u0131l\u0131r ve T\u00fcrkiye’ye ge\u00e7er. Trabzon ile Samsun aras\u0131nda dola\u015farak \u00c7erkesya i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              Nisan 1834<\/b><\/p>\n

                              \u00c7ar y\u00f6netiminin \u00c7erkesya’y\u0131 zapt etme planlar\u0131 yapmas\u0131. Bu planlara g\u00f6re; Kuban k\u0131y\u0131s\u0131ndaki Olginski ile Jelentz\u2019ik\u2019i karadan ba\u011flamak ve yolu Abhazya\u2019ya uzatmak ama\u00e7lan\u0131yordu.
                              \nE\u011fer bu ger\u00e7ekle\u015fecek olursa, gerekti\u011finde en k\u0131sa ve h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde asker sevk\u0131yat\u0131 yap\u0131labilecek, ayr\u0131ca Osmanl\u0131lar\u0131n \u00c7erkeslerle olan ili\u015fkileri de kontrol alt\u0131na al\u0131nabilecekti.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              Haziran 1834<\/b><\/p>\n

                              \u0130ngiliz diplomat\u0131 David Urquhard\u2019\u0131n \u00e7abalar\u0131 ile Adige Kabileleri toplant\u0131s\u0131n\u0131n Anapa yak\u0131nlar\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi. Bu Kabilelerin tek bayrak alt\u0131nda bir ulus olmas\u0131 i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n y\u00fcr\u00fct\u00fclmesi.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              Temmuz-A\u011fustos 1834<\/b><\/p>\n

                              David Urquhard, Natuchac Eyaleti\u2019ni P\u015fad\u2019a kadar ev ev dola\u015farak, halk\u0131 Ruslarla ili\u015fki kurmamalar\u0131 i\u00e7in uyar\u0131r. Ruslarla ili\u015fki kuranlar\u0131n, kan ak\u0131tma pahas\u0131na da olsa cezaland\u0131r\u0131lacaklar\u0131n\u0131 duyurur. David Urquhard yapt\u0131\u011f\u0131 toplant\u0131larda herkese ant i\u00e7mesini \u00f6nerir. And\u0131n metni: \u201cYemin eden ben, vatan\u0131ma sad\u0131k kalaca\u011f\u0131m, d\u00fc\u015fman\u0131m olan Ruslarla al\u0131\u015fveri\u015f ve daha ba\u015fka ili\u015fkiler kurmayaca\u011f\u0131m. Ruslarla ili\u015fkiler kuranlar\u0131n isimlerini derhal bildirece\u011fim. Onlar\u0131n cezaland\u0131r\u0131lmalar\u0131na yard\u0131m edece\u011fim. Kendi Kabile ve halk\u0131m i\u00e7inde, bundan b\u00f6yle ya\u011fmac\u0131l\u0131k yapmayaca\u011f\u0131m. Yapanlar\u0131 a\u00e7\u0131klayaca\u011f\u0131m, onlar\u0131n cezaland\u0131r\u0131lmalar\u0131 i\u00e7in bir fiil \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m. Daha \u00f6nce yapm\u0131\u015f oldu\u011fum bu t\u00fcr yanl\u0131\u015f hareketleri a\u00e7\u0131k\u00e7a s\u00f6yleyece\u011fim ve bundan sonra yapmayaca\u011f\u0131ma s\u00f6z veriyorum…\u201d<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              11 Eyl\u00fcl 1834<\/b><\/p>\n

                              \u0130ngiliz B\u00fcy\u00fckel\u00e7isi Lord Ponsonby\u2019nin kendisini ziyarete gelen \u00c7erkes temsilcilerinden, bir ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k komitesinin haz\u0131rlanarak d\u00fcnyaya ilan edilmesini istemesi. Bu haz\u0131rlanan komite ve bildirisi Portofolio\u2019da yay\u0131nlan\u0131r.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              1835<\/b><\/p>\n

                              Petersburg’da, \u00c7ar’\u0131n muhaf\u0131z alay\u0131ndaki \u00c7erkes, Lezgi ve Kazaklar\u0131n Cigitovka “Harp Oyunlar\u0131” g\u00f6sterilerini yapmalar\u0131.
                              \nAbin ve Atakuma’da iki Rus m\u00fcstahkem mevkiinin kurulmas\u0131.
                              \n1834 y\u0131l\u0131nda kullan\u0131lan askeri y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f yolunun iki araban\u0131n ge\u00e7ebilece\u011fi geni\u015flikte yeniden d\u00fczeltilmesi.
                              \nBu sene i\u00e7erisinde David Urquhard taraf\u0131ndan Portofolio’da ilk kez a\u015fa\u011f\u0131daki haber yay\u0131nlan\u0131r: “\u00c7erkesler, bir Rus Kolordusu’nu ve 10 adet topu imha ettiler”. Ger\u00e7eklen Jelentz’ik’ten Anapa’ya y\u00fcr\u00fcmekte olan Rus kolordusu m\u00fcfreze \u00e7arp\u0131\u015f\u00admalar\u0131 ile h\u0131rpalan\u0131r, yorulur. Sonunda dinlenmi\u015f olarak bekleyen \u00c7erkes s\u00fcvari birliklerinin ani bask\u0131n\u0131 ile Rus kolordusu yok edilir.
                              \nBu y\u0131l i\u00e7erisinde Rus ordusunun \u00c7erkesya cephe-, sinde bekleyen g\u00fc\u00e7leri 594 000 ki\u015fiden olu\u015f\u00admaktad\u0131r. Bu say\u0131ya \u00c7e\u00e7enistan ve Da\u011f\u0131stan’da haz\u0131r bekletilen Rus askerleri dahil de\u011fildir.
                              \nRottenkamp \u00c7erkesya cephesinden \u00f6vg\u00fcyle \u015f\u00f6yle s\u00f6z etmektedir: 1831 y\u0131l\u0131ndan bu yana B\u00fcy\u00fck \u00c7arl\u0131k \u0130mparatorlu\u011fumun b\u00fct\u00fcn askeri ve malzeme \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne ra\u011fmen \u00a0, pek \u00e7ok zayiat vermesine ra\u011fmen, \u00c7erkesler sava\u015f\u0131n ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fck bir kahramanl\u0131kla durdurmu\u015flard\u0131r.”
                              \nLord Spencer’in gemisine el konulmas\u0131, daha sonra Lord Palmerston, halk\u0131n protestolar\u0131 \u00fcze\u00adrine Ruslara ba\u015fvurarak, gemileri geri al\u0131r. Ayn\u0131 y\u0131l\u0131n kas\u0131m ay\u0131nda David Urquhard “Vix” adl\u0131 iki yelkenlisini \u00c7erkesya k\u0131y\u0131lar\u0131na g\u00f6nderir. Ancak bu gemilere Sucuk-kale’deki Ruslar el koyarlar. Bu olay \u00fczerine Lord Palmerston ile Ruslar aras\u0131nda tart\u0131\u015fma ba\u015flar. David Urquhard da b\u00f6ylece \u00c7erkesya sorununu g\u00fcndeme getirerek amac\u0131na ula\u015f\u0131r.
                              \nYedi T\u00fcrk gemisi \u00c7erkesya k\u0131y\u0131lar\u0131nda Ruslar\u0131n eline ge\u00e7er. Gemiler ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131 mallarla birlikte sat\u0131l\u0131r. Paras\u0131, yakalanan gemicilere da\u011f\u0131t\u0131l\u0131r ve 150 gemici serbest b\u0131rak\u0131l\u0131r. 1829 Edirne bar\u0131\u015f antla\u015fmas\u0131 ile Ruslara b\u00fcy\u00fck haklar tan\u0131yan Osmanl\u0131 Sultan\u0131 bu davran\u0131\u015fa ses \u00e7\u0131karamaz. Zaten Osmanl\u0131 y\u00f6netimi denizcilere \u00c7erkesya ile ticaret yapmalar\u0131n\u0131 yasaklam\u0131\u015f ve Trabzon Valili\u011fine de bu yasaklamay\u0131 kontrol etmek \u00fczere yetki ve emir verilmi\u015fti.
                              \n\u00c7erkesya’da veba hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131n h\u0131zla yay\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              May\u0131s 1836<\/b><\/p>\n

                              General Villiaminoff \u00c7erkeslere bir deklarasyon g\u00f6nderir. Bu mektubu \u00c7erkesler de\u011fil de, \u0130ngilizler, kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 do\u011frultusunda yan\u0131tlarlar. Ruslar\u0131n \u00f6teden beri amac\u0131, \u0130ngiliz \u00e7\u0131kar alan\u0131 olan Afganistan-Pakistan-Hindistan y\u00f6resine yakla\u015f\u0131p buralar\u0131 ele ge\u00e7irmekti. Kuzey Kafkasya cephesi Rus ordusunu b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde oyal\u0131yor ve bu ise \u0130ngilizleri s\u00f6m\u00fcrge b\u00f6lgelerinde rahatlat\u0131yordu. \u0130ngilizler \u00e7e\u015fitli entrika ve vaatlerle sava\u015f\u0131n s\u00fcr\u00fcp gitmesini sa\u011fl\u0131yorlard\u0131. B\u00f6ylece yukar\u0131da s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz \u00fclkelerin kolonile\u015ftirilmesi rahat\u00e7a oluyordu.
                              \nBu y\u0131l i\u00e7erisinde \u00c7erkesler \u00e7ok say\u0131da Rus subay\u0131n\u0131 vururlar. \u00c7\u00fcnk\u00fc giysileri farkl\u0131 olan subaylar ilk anda hedef oluyordu. Bu durumu kavrayan Rus komutanlar\u0131, cephede subaylar\u0131 da erler gibi giyindirmeye ba\u015flarlar.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              1836 Yaz\u0131<\/b><\/p>\n

                              General Villiaminoff Sucuk-Kale’yi almak ister. Ancak ba\u015faramaz. Doba’dan Kuban’a Ad\u0131gum vadisinden d\u00f6nmek ister. Ancak 24 g\u00fcn bu vadide sava\u015fmak zorunda kal\u0131r. Komutas\u0131ndaki 20.000 ki\u015filik ordusu (15.000 piyade, 5.000 s\u00fcvari) \u00c7erkeslerce bozguna u\u011frat\u0131l\u0131r. General de \u00c7erkeslere esir d\u00fc\u015fer. Ancak ya\u015fam\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fck bir kurnazl\u0131kla kurtar\u0131r. “Sava\u015f bitti, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u0130ngilizler, sava\u015fa kat\u0131lmaya karar verip \u00c7ar’a mektup yazd\u0131lar. Bu nedenle \u00c7ar\u0131m\u0131z sava\u015f\u0131lmamas\u0131n\u0131 emretti” \u015feklinde d\u00fczmece bir mektubun var oldu\u011funu iddia eder. \u00c7erkesler ondan mektubu g\u00f6stermesini ve yemin etmesini\u00a0 isterler. Villiaminoff b\u00fct\u00fcn \u00c7erkes liderleri \u00f6n\u00fcnde yemin eder. Bu yeminden sonra Villiaminoff ve esir askerler serbest b\u0131rak\u0131l\u0131r. Asl\u0131nda b\u00f6yle bir mektup bulunmamaktad\u0131r. Nitekim General Villiaminoff etti\u011fi yemini unutarak yeniden sava\u015fa ba\u015flayacakt\u0131r.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              1837-1839<\/b><\/p>\n

                              \u0130ngiliz kaptan\u0131, t\u00fcccar\u0131 ve politik casusu Lord Palmerston ve James Stanislaus Bell’in \u00c7erkesya’da bulundu\u011fu d\u00f6nem. Bu d\u00f6nemde b\u00fct\u00fcn \u00c7erkesya Ruslarca denizden abluka alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              1837<\/b><\/p>\n

                              \u00c7ar y\u00f6netimi Kuzey Kafkasya Da\u011fl\u0131lar\u0131n\u0131n ayaklanma nedeni olarak d\u0131\u015f etkileri ve g\u00f6r\u00fc\u015fleri ileri s\u00fcrer. D\u0131\u015far\u0131dan gelen propagandalar\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in askeri ablukay\u0131 s\u0131kla\u015ft\u0131r\u0131r. Bunda da b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ba\u015far\u0131l\u0131 olur.<\/p>\n

                              David Urquhard’\u0131n tavsiyesi ve Sefer Bey’in onay\u0131 ile G\u00fcney \u00c7erkesya’da 12 ki\u015filik ge\u00e7ici bir h\u00fck\u00fcmet kurulur. Bu h\u00fck\u00fcmetin \u00fcyelerinden \u00fc\u00e7\u00fc \u0130stanbul’a temsilci olarak g\u00f6nderilir.
                              \nGeneral Villiaminoff \u00c7erkeslere \u015fu resmi bildiriyi ula\u015ft\u0131r\u0131r; “\u00c7arl\u0131k Rusya’s\u0131 Fransa’y\u0131 zapt etti, \u0130ngiltere hi\u00e7bir zaman \u00c7erkeslerin yard\u0131m\u0131na gelemez. \u00c7\u00fcnk\u00fc ekme\u011fini Rusya’dan temin etmektedir… Tek c\u00fcmle ile tamamlamak gerekirse D\u00fcnyada iki kuvvet vard\u0131r, g\u00f6kte tanr\u0131, yerde \u00c7ar… Rusya o kadar b\u00fcy\u00fck ve kuvvetli ki, g\u00f6ky\u00fcz\u00fc \u00e7\u00f6kmeye kalksa, Rusya elindeki s\u00fcng\u00fclerle onu ta\u015f\u0131r, \u00e7\u00f6kmesini \u00f6nler.” \u00c7erkesler bu bildirinin i\u00e7eri\u011fine g\u00fclerler ve y\u0131lg\u0131nl\u0131k g\u00f6stermeden sava\u015f\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcrler.
                              \nGeneral Rosen, Abhaz ve G\u00fcrc\u00fc k\u00f6kenli askerleri cepheden \u00e7ekmek zorunda kal\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu askerler, Adigelere kar\u015f\u0131 sava\u015fmak istemezler. Cephede t\u00fcfeklerini havaya bo\u015faltmakta idiler.
                              \n\u00c7ar I. Nikola’n\u0131n Kafkasya’y\u0131 ziyareti.
                              \nBaron Rosen, Zibelda ve Ardler Da\u011flar\u0131n\u0131 ku\u015fa\u00adtarak ele ge\u00e7irir.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              Nisan 1837<\/b><\/p>\n

                              \u0130ngiliz kaptan\u0131, t\u00fcccar ve casusu J. Bell Stanislaus’un \u0130stanbul’dan \u00c7erkesya’ya hareket etmesi.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              May\u0131s 1837<\/b><\/p>\n

                              Adige Thamade ve komutanlar\u0131ndan Tz’emez’li Alibi’nin Kuban’da sava\u015f\u0131rken ya\u015fam\u0131n\u0131 yitirmesi.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              6 May\u0131s 1837<\/b><\/p>\n

                              Adagum’da liderlerden \u015eamuz’un evinde Bell ve Longworih’un da kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kongre yap\u0131l\u0131r. \u015eamuz yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmada T\u00fcrklerin kendilerini kand\u0131r\u00add\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. \u0130ngilizlerin ise ger\u00e7ekten kendileri\u00adni desteklemek isteyip islemediklerini, bunda ne derece samimi olduklar\u0131n\u0131 bilmek isler. Barutlar\u0131\u00adn\u0131n azald\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtir. Toplant\u0131da Sefer Bey’in mektuplar\u0131 okunur. Mektuplarda, “Ruslarla antla\u015fma yap\u0131lmas\u0131n\u0131, talanc\u0131l\u0131ktan vazge\u00e7ilmesini” isteyen Sefer Bey, yine mektubunda, \u0130ngilizlerin de yap\u0131lacak olan bar\u0131\u015fa yard\u0131mc\u0131 olmalar\u0131n\u0131 ister. Toplant\u0131ya kat\u0131lanlardan \u00fc\u00e7 ki\u015fi se\u00e7ilerek Rus karargah\u0131na g\u00f6nderilir. El\u00e7iler \u00e7ok iyi kar\u015f\u0131lan\u0131rlar. Ancak General Villiaminoff, 29 May\u0131s’ ta bar\u0131\u015f teklifine olumsuz cevap verir ve antla\u015fma imzalanamaz.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              Haziran 1837<\/b><\/p>\n

                              Bu ret cevab\u0131ndan hemen sonra Mensur ve dokuz arkada\u015f\u0131 150 ki\u015filik Kazak birli\u011fine sald\u0131r\u0131rlar. Mensur \u00fc\u00e7 ki\u015fiyi \u00f6ld\u00fcrd\u00fckten sonra, \u00c7ERKES HALKI VE \u00c7ERKES VATANININ BA\u011eIMSIZLI\u011eI U\u011eRUNA CANINI VER\u0130R.<\/p>\n

                              30 gemiden olu\u015fan Rus donanmas\u0131, Varda ve Khissa’dan \u00e7\u0131kartma yapar. K\u0131y\u0131da bulunan 55 ki\u015filik \u00c7erkes grubu k\u0131l\u0131\u00e7 ve kamalarla g\u00f6\u011f\u00fcs g\u00f6\u011f\u00fcse sava\u015fa girerler. Gemilerden k\u0131y\u0131ya top at\u0131\u015flar\u0131 yap\u0131l\u0131r. Bu at\u0131\u015flardan k\u0131rka yak\u0131n \u00c7erkesle birlikle Rus askeri de \u00f6l\u00fcr. Ardler thamadesi Bayslam ve 12 karde\u015fi de \u00f6lenler aras\u0131ndad\u0131r. Ruslar\u0131n \u00e7\u0131kartma yapmas\u0131 muhtemel olan di\u011fer yerleri korumak i\u00e7in k\u0131y\u0131 boyunca 10 bin \u00c7erkes sava\u015f\u00e7\u0131s\u0131 haz\u0131r bekletilir.
                              \nAbedzech eyaletinde yap\u0131lan Halk Kurultay\u0131’nda, di\u011fer \u00c7erkes eyaletlerindeki sava\u015flarda karde\u015f \u00c7erkes boylar\u0131na yard\u0131ma ko\u015fulmas\u0131, onlarla birlikte sava\u015fa girilmesi, g\u00fc\u00e7 birli\u011finin sa\u011flanmas\u0131 i\u00e7in karar al\u0131n\u0131r ve ant i\u00e7ilir.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              5 Haziran 1837<\/b><\/p>\n

                              Yukar\u0131 Abun’da Anchur ailesinin evinde bir araya gelen Abedzech, Shapsugh, Nathuace liderlerinin Sefer Bey’in mektubuna yan\u0131t haz\u0131rlamalar\u0131.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              10 Haziran 1837<\/b><\/p>\n

                              Bjedugh Prensi A\u00e7aigag’ko P\u015f\u0131kuy 5-6 bin kadar asker toplar. Bu kuvvetlerle \u015eeps ve Psis aras\u0131nda kalan topraklara Rus m\u00fcstahkem mevkii kurdurtmaz. Psis’dan b\u00fcy\u00fck Labe’ye kadar olan yerlerde Hatukuay, C’emiguey ve Macho\u015flar otururlard\u0131. Bu topluluklar, Ruslarla zorunluluk sonucu sald\u0131rmazl\u0131k antla\u015fmas\u0131 imzalam\u0131\u015flard\u0131. B\u00f6ylece tarafs\u0131z kalmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131. Bu antla\u015fman\u0131n imzalanmas\u0131 ak\u0131lc\u0131 bir politikan\u0131n sonucudur. Zira korumas\u0131z ve a\u00e7\u0131k bir arazide oturan bu \u00c7erkes boylar\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcn askeri g\u00fc\u00e7lere kar\u015f\u0131 koyabilmeleri d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemezdi.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              26 Haziran 1837<\/b><\/p>\n

                              Ruslar\u0131n, k\u0131y\u0131da demirlemi\u015f T\u00fcrk gemilerini bat\u0131rmak i\u00e7in Tuapse’ye \u00e7\u0131kartma yapmalar\u0131. Bu \u00e7\u0131kartmay\u0131 \u00c7erkesler p\u00fcsk\u00fcrt\u00fcrler. Ruslar k\u0131y\u0131da toplar\u0131n\u0131 b\u0131rakarak ka\u00e7arlar. Gemilerden at\u0131lan toplarla pek \u00e7ok \u00c7erkes ya\u015fam\u0131n\u0131 yitirir. Ancak ele ge\u00e7irilen toplarla \u00c7erkesler de geriye ate\u015f a\u00e7arlar, 200’e yak\u0131n Rus askerini \u00f6ld\u00fcr\u00fcrler.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              Temmuz 1837<\/b><\/p>\n

                              Anapa ve \u00e7evresine \u00c7ar’\u0131n 80.000 kolonyalist yerle\u015ftirmeyi planlamas\u0131.<\/p>\n

                              Bjedughlar\u0131n \u00c7ar’\u0131n 2.000 asker verme talebini reddetmeleri. Bu redden sonra Abedzechlere ba\u015fvurarak kendilerine s\u0131\u011f\u0131n\u0131p s\u0131\u011f\u0131namayacaklar\u0131n\u0131 sorarlar. Abedzechlerden olumlu yan\u0131l al\u0131rlar.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              8 Tem.1837<\/b><\/p>\n

                              P\u015fal’da Ruslarla \u00e7arp\u0131\u015fan Yindariko’nun torunu dahil bir\u00e7ok sava\u015f\u00e7\u0131n\u0131n yaralanmas\u0131.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              20 Temmuz 1837<\/b><\/p>\n

                              Hac\u0131 Chuj Beg’in altm\u0131\u015f ya\u015f\u0131nda olmas\u0131na ra\u011fmen 250 sava\u015f\u00e7\u0131 ile Kuban nehrini ge\u00e7erek Rus kalelerine bask\u0131nlar d\u00fczenlemesi. Bu bask\u0131nlardan Rus askerleri ve k\u00f6yl\u00fcleri ka\u00e7arlar. \u00c7erkesler 200’e yak\u0131n t\u0131rpan ele ge\u00e7irirler. Hac\u0131 Chuj Beg ayn\u0131 g\u00fcn J. Bell ile bulu\u015fur.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              11 A\u011fustos 1837<\/b><\/p>\n

                              \u00dc\u00e7 Rus yelkenlisinin su ve yiyecek almak bahanesi ile \u00c7erkesya k\u0131y\u0131lar\u0131na \u00e7\u0131kartma yapmas\u0131. As\u0131l ama\u00e7 k\u0131y\u0131daki Rus casuslar\u0131 ile irtibat sa\u011flamakt\u0131r. \u00c7erkesler bir bask\u0131n d\u00fczenleyerek Rus askerlerini \u00f6ld\u00fcr\u00fcrler. Bunlardan bir tek asker can\u0131n\u0131 kurtararak gemilere ula\u015fabilir.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              A\u011fustos 1837<\/b><\/p>\n

                              Rus ordusuna asker vermemekte direnen Adige topluluklar\u0131n\u0131n s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmaya ba\u015flanmas\u0131. Besleneylerin asker vermek zorunda kalmalar\u0131 ve boyun e\u011fmeleri \u00fczerine, Abedzechler Besleney k\u00f6ylerine ak\u0131n d\u00fczenleyerek bu k\u00f6yleri yak\u0131p y\u0131kacaklar\u0131n\u0131 ve halk\u0131 da esir ederek satacaklar\u0131n\u0131 Besleneylere duyururlar.
                              \nP\u015fat yak\u0131nlar\u0131nda bulunan General Villiaminoff: “Bu y\u0131l i\u00e7erisinde Jib\u011fe’ye sald\u0131rmayacaklar\u0131n\u0131, \u00c7opsine’ye var\u0131nca geri \u00e7ekilme emri ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 “Zaziko”ya bildirir.
                              \nRuslar, \u00c7erkesleri cezaland\u0131rmak i\u00e7in Anapa kalesinden iki topla ate\u015f a\u00e7arak 12-15 kadar evi havaya u\u00e7ururlar. Alibi komutas\u0131ndaki k\u00fc\u00e7\u00fck bir birlik derhal kar\u015f\u0131 sald\u0131r\u0131ya ge\u00e7er. Birka\u00e7 Rus askeri \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr. \u00c7al\u0131nan s\u00fcr\u00fcler de kurtar\u0131lamaz.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              12 A\u011fustos 1837<\/b><\/p>\n

                              Hac\u0131 Chuj Beg’in Shapsugh sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 ile birlikte, ani bir manevra ile Copsin’deki Rus ordusuna sald\u0131rmas\u0131. Bir\u00e7ok Rus askeri \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Silah depolar\u0131 ele ge\u00e7irilir. \u00c7ok say\u0131da Rus subay\u0131 esir al\u0131n\u0131r.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              Sonbahar 1837<\/b><\/p>\n

                              Ruslar\u0131n deniz ablukas\u0131n\u0131 daha da s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rmalar\u0131.
                              \nHavdoko Mensur Tz’emez komutan\u0131d\u0131r. Altm\u0131\u015f ya\u015f\u0131na gelmi\u015f ve yirmi y\u0131l \u00f6nce ald\u0131\u011f\u0131 bir yara y\u00fcz\u00fcnden sakat kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bir k\u0131\u015f g\u00fcn\u00fc 30-40 arkada\u015f\u0131 ile birlikte Rus b\u00f6lgesine ak\u0131n yapar. Ele ge\u00e7irdikleri ganimetlerle d\u00f6nerlerken kalabal\u0131k bir Rus birli\u011fi ile kar\u015f\u0131la\u015f\u0131rlar. Ganimetleri geride b\u0131rakmak zorunda kal\u0131rlar. Mensur ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n ikinci bir bask\u0131n plan\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenen Ruslar m\u00fcdafaaya \u00e7ekilirler. Bu \u00e7at\u0131\u015fmada Mensur a\u011f\u0131r yaralan\u0131r. Arkada\u015flar\u0131ndan birisi hari\u00e7 di\u011ferleri \u00f6l\u00fcr. Arkada\u015f\u0131 Mensur’u s\u0131rt\u0131na al\u0131p yoluna devam eder. Ancak \u015fiddetli bir f\u0131rt\u0131naya tutulurlar. Bir k\u00f6ye s\u0131\u011f\u0131n\u0131rlar, bir k\u00f6\u015fede y\u0131\u011f\u0131l\u0131p kal\u0131rlar. F\u0131rt\u0131na bir hafta s\u00fcrer. Adige avc\u0131lar\u0131 kendilerini bulduklar\u0131nda yar\u0131 \u00f6l\u00fc halindedirler. Parmaklar\u0131 dondu\u011fu i\u00e7in kesilir. Ayak taban\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir yara a\u00e7\u0131l\u0131r, aradan yirmi y\u0131l ge\u00e7ti\u011finde bile Mensur’un yaras\u0131 iyile\u015fmez. Ancak sava\u015f g\u00fcc\u00fcnden de hi\u00e7bir \u015fey kaybetmez.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              Eyl\u00fcl 1837<\/b><\/p>\n

                              Bat\u0131’dan esen f\u0131rt\u0131na nedeni ile 10 adet Rus transport gemisinin \u00c7erkesya k\u0131y\u0131lar\u0131nda karaya vurmas\u0131. Bu gemilerden d\u00f6rd\u00fc Anapa, be\u015fi daha Kuzey’de bir noktada, birisi de P\u015fat’da karaya oturur. Gemilerin bir k\u0131sm\u0131 \u00c7erkes sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131nca i\u015fgal edilir. Di\u011ferleri Rus kalelerinden gelen askerlerce kurtar\u0131l\u0131r.
                              \nBjedugh, Hatukuay ve \u00c7’emugueylerin Rus birliklerine asker vermeyi tekrar reddetmeleri.<\/p>\n

                               <\/p>\n

                              3 Eyl\u00fcl 1837<\/b><\/p>\n

                              Adigey Kurultay\u0131’n\u0131n Adagum yak\u0131nlar\u0131nda toplanmas\u0131. Shapsugh b\u00f6lgesine iki \u0130ngiliz’in cephanelerle geldi\u011fi haberi \u00fczerine kongrenin da\u011f\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

                                \n
                              1. Bell ile Bjedugh Prensi P\u015f\u0131kuy’un g\u00f6r\u00fc\u015fmeleri. P\u015f\u0131kuy, J. Bell’e Ruslarla antla\u015fma yolunu se\u00e7melerine neden olarak \u015fu ger\u00e7ekleri s\u00f6yler: “Bjedugh b\u00f6lgesi k\u00fc\u00e7\u00fckt\u00fcr ve halk\u0131 s\u0131k\u0131\u015f\u0131k oturmaktad\u0131r. \u00d6te yandan \u00e7evremiz d\u00fcmd\u00fcz arazidir. Sald\u0131r\u0131ya a\u00e7\u0131kt\u0131r. Bu nedenlerle Ruslarla antla\u015fma yoluna gittim. Halk\u0131m\u0131 ve vatan\u0131m\u0131 bu yolla yok olmaktan kurtard\u0131\u011f\u0131ma inan\u0131yorum.” P\u015fikuy, Yekaterinador Kenti’nin kar\u015f\u0131s\u0131nda bir k\u00f6yde oturmakta idi. (Nitekim bu g\u00fcn Adigey B\u00f6lgesinde kalan ve hala orada ya\u015fayan \u00c7erkes n\u00fcfusunun \u00e7o\u011funlu\u011funu Bjedughlar olu\u015fturmaktad\u0131r. Prens P\u015f\u0131kuy’un ileri g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fc olmas\u0131 \u00c7erkes halk\u0131n\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn yok edilmesini \u00f6nlemi\u015ftir. (Kendisini rahmetle an\u0131yoruz. B.\u00d6.)<\/li>\n<\/ol>\n

                                 <\/p>\n

                                19 Eyl\u00fcl 1837<\/b><\/p>\n

                                110 delegenin kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 Adige kabileleri kongresinin toplanmas\u0131. \u00d6\u011fle yeme\u011fi birlikte yenildikten sora, ulu bir a\u011fac\u0131n g\u00f6lgesinde toplant\u0131 ba\u015flar. J. Bell d\u00fczenli askeri birliklerin kurulmas\u0131n\u0131 \u00f6nerir. \u015eamuz, hala \u0130ngiltere’den yard\u0131m\u0131n gelmedi\u011fini, \u00f6ncelikle 2-3 bin kadar asker ile bir gemi cephane g\u00f6nderilmesi halinde de \u0130ngiliz yard\u0131m\u0131n\u0131n yap\u0131laca\u011f\u0131na, \u0130ngilizlere ve \u00f6zellikle de J. Bell’e b\u00f6yle inanabileceklerini ve kendilerinin de en k\u0131sa zamanda 15 000 sava\u015f\u00e7\u0131 toplayabileceklerini s\u00f6yler.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                20 Eyl\u00fcl 1837<\/b><\/p>\n

                                \u00c7op\u015f\u0131n’dan Jelent’zik’e Rus ordular\u0131n\u0131n geri d\u00f6n\u00admeleri. Rus birlikleri \u00c7op\u015f\u0131n-Jelentz’ik yolunu be\u015f g\u00fcnde al\u0131rlar. Doba’dan \u00c7ar ordusundan ka\u00e7an askerlerin s\u00f6ylediklerine g\u00f6re Villiaminoff Kuban \u00fczerinden gelerek \u00c7ar’la bulu\u015fmak ister. Yan\u0131na bin asker al\u0131r. Daha \u00f6nce Generalin emrinde 12 bin asker vard\u0131. \u00c7erkesler yapt\u0131klar\u0131 ak\u0131nlarla 1.000 askeri \u00f6ld\u00fcr\u00fcrler, 1.000-1.200 kadar\u0131n\u0131 da yaralarlar. Sonunda P\u015fat’da 250, \u00c7op\u015f\u0131n \u00a0‘da ise 500 asker kal\u0131r. Her iki kaledeki top say\u0131s\u0131 ise 14’erden 24 \u00a0 tanedir.
                                \nRuslar\u0131n Shapsugh eyaletinde, Kuban nehri k\u0131y\u0131s\u0131nda, Abun’da bir pazar yeri kurarak, bu yerin y\u00f6netiminin ba\u015f\u0131na da \u00c7erkeslerden ka\u00e7an bir \u00c7erkes Verk\u0131n\u0131 (soylu) getirirler. Y\u00f6redeki \u00c7erkesler bu geli\u015fmeleri uzaktan izlerler. Rus b\u00f6lgesinden 18 inek ya\u011fmalayan bir grup Abedzech, Shapsugh b\u00f6lgesinden ge\u00e7erken, Shapsughlarca durdurulur ve getirdikleri mallar\u0131 Ruslara geri vermeleri istenir. Zira Shapsughlar Ruslarla olan iyi ili\u015fkilerini bozmak istemezler.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                3 Ekim 1837<\/b><\/p>\n

                                \u00c7ar ordusunun Jelentz’ik’den Kuban’a do\u011fru hareket etmesi. Bunu duyan \u00e7evredeki \u00c7erkesler, Rus ordusuna sald\u0131r\u0131rlar. Sava\u015f sonunda bir \u00f6l\u00fc vererek yerlerine d\u00f6nerler.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                5\/8 Ekim 1837<\/b><\/p>\n

                                Rus ordusunun Abun’dan hareket etmesi. \u00c7erkesler aras\u0131nda bir \u00e7ok Rus casusu bulunmaktad\u0131r. Bunlardan onu tespit edilir ve cezaland\u0131r\u0131l\u0131r. Shapsughlar \u0130ngiliz bask\u0131lar\u0131 sonucu, daha \u00f6nceden Abun’da tesis edilen serbest ticaret yapma hakk\u0131n\u0131 Ruslardan geri al\u0131rlar. Bu davran\u0131\u015f\u0131n ne denli yanl\u0131\u015f oldu\u011funu \u00c7erkesler daha sonra \u00e7ok ac\u0131 bir \u015fekilde anlayacaklard\u0131r.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                Ekim 1837<\/b><\/p>\n

                                Bjedugh, \u00c7’emuguey ve Hatukuay boylar\u0131n\u0131n liderleri (thamadeler) Yekaterinador Kentinde \u00c7ar’\u0131n huzuruna davet edilirler. \u00c7erkeslerin \u00c7ar’a ba\u011fl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 \u00f6zellikle kendilerinin s\u00f6ylemesini isterler. \u00c7erkesler bu \u00f6neriyi reddederler, yaln\u0131zca sald\u0131rmazl\u0131k ve bar\u0131\u015f antla\u015fmas\u0131 imzalad\u0131klar\u0131n\u0131, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 k\u0131s\u0131tlayan bir antla\u015fma imzalamad\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6ylerler. Bu duruma k\u0131zan Rus Generali ve Rus g\u00f6revlileri Adigelerin kaleden d\u0131\u015far\u0131ya \u00e7\u0131kmalar\u0131n\u0131 yasaklarlar. Bu \u00c7erkeslerin i\u00e7inden \u00fc\u00e7\u00fc kurnazca bir y\u00f6ntemle kaleden ka\u00e7arlar ve \u00c7erkes halk\u0131n\u0131 ayakland\u0131r\u0131rlar. Ayaklanmay\u0131 kamufle etmek i\u00e7in de Abedzech b\u00f6lgesine sald\u0131racaklarm\u0131\u015f gibi bir tav\u0131r al\u0131rlar. Bu durumdan \u015f\u00fcphelenen Ruslar, kaledeki di\u011fer \u00c7erkesleri serbest b\u0131rak\u0131rlar. \u00c7ar \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n ve kendi hayat\u0131n\u0131n tehlikeye girdi\u011fini sezerek \u00c7erkesleri huzuruna kabul etmez. \u00dcn\u00fc Moskova ve Petersburg’a kadar yay\u0131lan \u00c7erkes at oyunlar\u0131, at yar\u0131\u015flar\u0131 ve sava\u015f oyunlar\u0131n\u0131 g\u00f6rmeyi \u00e7ok arzu eden \u00c7ar\u0131n bu iste\u011fi \u00c7erkeslerce yerine getirilmez.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                Kas\u0131m 1837<\/b><\/p>\n

                                Bjedughlar\u0131n Abedzech b\u00f6lgesine sald\u0131rarak 2.000 koyunu ganimet olarak al\u0131p g\u00f6t\u00fcrmeleri.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                Aral\u0131k 1837<\/b><\/p>\n

                                Natuchuaclar\u0131n Ruslarla ticaret yap\u0131lmas\u0131 i\u00e7in kabileler aras\u0131 antla\u015fma ve yemini kabul etmemeleri. Natuchuaclar \u0130ngilizleri ortam\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131rmakla su\u00e7larlar ve antla\u015fmaya ve yemine kat\u0131lmak istemezler. Ancak, di\u011fer Adige eyaletlerinin protesto\u00adlar\u0131 sonucu bu karara kat\u0131lmak zorunda kal\u0131rlar ve ant i\u00e7erler.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                1838<\/b><\/p>\n

                                B\u00fcy\u00fck Kabardey b\u00f6lgesi k\u00f6yl\u00fclerinin, ba\u015flar\u0131nda Karden olmak \u00fczere ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k iste\u011fi ile ayaklanmalar\u0131.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                Ocak 1838<\/b><\/p>\n

                                Tu nehri a\u011fz\u0131na gelen bir Osmanl\u0131 gemisinin \u00c7erkeslerce ya\u011fmalanmas\u0131. Gemide 150 Sterlin yani 1800 G\u00fclden de\u011ferinde mal vard\u0131.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                28 Ocak 1837<\/b><\/p>\n

                                Anapa’n\u0131n 5 mil G\u00fcney’indeki Sukva’ya gelen, Sefer Bey’in de bulundu\u011fu geminin Ruslar\u0131n ate\u015f a\u00e7mas\u0131 sonucu batmas\u0131. Gemiden k\u0131y\u0131ya \u00e7\u0131kar\u0131lan mallar imha edilir. Geri d\u00f6nmek \u00fczere olan 100 ki\u015filik bir Rus birli\u011finin yolu \u00c7erkeslerce kesilir. 25 \u00c7erkes sava\u015f\u00e7\u0131s\u0131 Ruslara sald\u0131r\u0131r. Bir subay esir al\u0131n\u0131r, bir araba ele ge\u00e7irilir. \u0130ki \u00c7erkes \u00f6l\u00fcr, iki T\u00fcrk yaralan\u0131r. Bir kad\u0131n \u00e7ocu\u011fu ile birlikte Ruslarca ka\u00e7\u0131r\u0131l\u0131r. Bir iki Rus askeri de \u00f6l\u00fc olarak bulunur. Daha sonra Adigelere s\u0131\u011f\u0131nan bir Polonyal\u0131 subay\u0131n anlatt\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re Ruslar 25 \u00f6l\u00fc ve bir o kadar da yaral\u0131 b\u0131rakm\u0131\u015flard\u0131r<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                3 \u015eub.1838<\/b><\/p>\n

                                \u015eamuz, Mensur ve Hatukuay, toplad\u0131klar\u0131 1.500 ki\u015fi ile k\u00fc\u00e7\u00fck bir birlik olu\u015ftururlar. Tz’emez yak\u0131nlar\u0131nda Mensur \u015fu konu\u015fmay\u0131 yapar: “Ruslara bask\u0131n veya talana gitmiyoruz. \u00c7o\u011fumuz oldu\u011fumuz yerde kal\u0131yoruz. Bunun yerine, d\u00fc\u015fman\u0131 zay\u0131flatal\u0131m. Harp malzemelerini ve erzaklar\u0131n\u0131 alarak buraya getirelim, toplar\u0131n\u0131, t\u00fcfeklerini alal\u0131m” der. Bu \u00f6neri b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlukla kabul edilir.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                \u015eubat 1838<\/b><\/p>\n

                                5.000 \u00c7erkes sava\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n Kuban’a do\u011fru y\u00fcr\u00fcmesi. Bu y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f s\u0131ras\u0131nda Kuban \u0131rma\u011f\u0131nda buzlar \u00e7\u00f6z\u00fclmeye ba\u015flar. Bu durum sava\u015f meclisini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcr. \u00c7ekili\u015fte \u0131rma\u011f\u0131n zorluk yarataca\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011fi de dikkate al\u0131narak Kuban’\u0131n Kuzeyine ge\u00e7meden geriye \u00e7ekilirler.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                8-9 Mart 1838<\/b><\/p>\n

                                Yedi sekiz y\u0131ldan bu yana Ruslarla bar\u0131\u015f i\u00e7erisinde ya\u015fayan a\u00e7\u0131k arazide oturan \u00c7erkes halk\u0131na kar\u015f\u0131 Ruslar\u0131n harekete ge\u00e7mesi. Bu verimli topraklarda bulunan \u00c7erkes k\u00f6ylerinin kar\u015f\u0131 koyabilme g\u00fc\u00e7leri hemen hemen yok gibi idi. Oysa Hat\u0131rkuay ve Jambolet ile imzalanan bar\u0131\u015f antla\u015fmas\u0131n\u0131 b\u00f6lge halk\u0131 hi\u00e7 bozmam\u0131\u015ft\u0131. Hatta Bjedugh b\u00f6lgesinden ge\u00e7erek Ruslardan ganimet getiren Abedzechlerin elinden bu ganimetler al\u0131narak Ruslara geri verilmi\u015fti.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                10 Mart 38<\/b><\/p>\n

                                Ruslar\u0131n, bar\u0131\u015f ili\u015fkisi i\u00e7erisinde olan b\u00f6lgede sald\u0131r\u0131ya ge\u00e7meleri. General Zass (\u015eha Guan) aniden Hatukuay’a sald\u0131r\u0131r. Hatukuay P\u015f\u0131’s\u0131 ve liderleri bir toplant\u0131 d\u00fczenleyerek bu i\u015fgalin nedenini sorarlar. Zass so\u011fukkanl\u0131l\u0131kla \u015fu yan\u0131t\u0131 verir: “Antla\u015fmay\u0131 imzalayanlar art\u0131k ya\u015fam\u0131yorlar. Bundan b\u00f6yle kendilerinin Rusya’ya ba\u011fl\u0131 olduklar\u0131n\u0131, halk\u0131n say\u0131larak listesinin kendisine verilmesini, Abedzechlerle b\u00fct\u00fcn ili\u015fkilerini kesmeleri gerekti\u011fini” s\u00f6yler. General Zass bir kabile ba\u015fkan\u0131n\u0131 da Hatukuay eyaletine vali olarak atar. Halk\u0131n sava\u015fta k\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in Jambolet Beg bu yeni durumu kabullenmek zorunda kal\u0131r. General Zass el koydu\u011fu bir filintay\u0131 Jambolet’e geri vermemekte \u0131srar eder. Aralar\u0131nda sert tart\u0131\u015fmalar olur. Jambolet geri d\u00f6nerken Nogay ve Kazaklar\u0131n pususuna d\u00fc\u015fer, a\u011f\u0131r yaralan\u0131r, kendi arzusu ile Abedzech b\u00f6lgesine g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Bir g\u00fcn sonra da ya\u015fam\u0131n\u0131 yitirir. Zass bu tutars\u0131z hareketleri nedeni ile Petersburg’a geri \u00e7a\u011f\u0131r\u0131l\u0131r. Ancak yine de r\u00fctbe ve makam\u0131n\u0131 korur.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                15 Mart 38<\/b><\/p>\n

                                Bjedughlar Hatukuaylar\u0131n ba\u015f\u0131na gelenleri g\u00f6r\u00fcnce Abedzechlerle s\u0131\u011f\u0131nmak isterler. Abedzechler bu iste\u011fe \u015f\u00f6yle yan\u0131t verirler: “Amac\u0131m\u0131z, davam\u0131z ayn\u0131, sizlerle karde\u015fiz. Topraklar\u0131m\u0131z ve ba\u015fkaca neyimiz varsa sizlerle payla\u015f\u0131yoruz.”<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                20 Mart 38<\/b><\/p>\n

                                Delili\u011fi ve ac\u0131mas\u0131zl\u0131\u011f\u0131 ile \u00fcnl\u00fc General Zass, \u015eegeray b\u00f6lgesine girmek ister. Yakalanan \u00c7erkes n\u00f6bet\u00e7isinin derisini diri diri y\u00fczd\u00fcr\u00fcr. Daha sonra \u015ehagua\u015fe’den Abedzech b\u00f6lgesine beklenmedik bir sald\u0131r\u0131 d\u00fczenler. Birka\u00e7 y\u00fcz hayvan ile savunmas\u0131z 12 \u00e7oban\u0131 beraberinde g\u00f6t\u00fcr\u00fcr.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                28 Mart 1838<\/b><\/p>\n

                                \u00c7ops\u0131n Kalesinin \u00c7erkeslerce ku\u015fat\u0131lmas\u0131. Bu sava\u015flarda \u00c7erkeslerden iki ki\u015fi yaralan\u0131r. Bir \u00c7erkes soylusu da \u00f6l\u00fcr. Zaziko’nun ikinci o\u011flunun bacaklar\u0131 top at\u0131\u015f\u0131ndan kopar.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                31 Mart 1838<\/b><\/p>\n

                                On be\u015f ya\u015f\u0131ndaki bir \u00c7erkes genci Neja\u011fub’dan y\u00fczerek Jelentz’ik’e gelir. Limanda demirli olan Rus gemisinin arkas\u0131ndaki e\u015fya y\u00fckl\u00fc mavnan\u0131n ba\u011f\u0131n\u0131 keser ve y\u00fczd\u00fcrerek tek ba\u015f\u0131na Neja\u011fub’a getirir.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                21 Nisan 1838<\/b><\/p>\n

                                Mamai ovas\u0131nda 400-500 ki\u015finin kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kurultay da cephane ve silah almak i\u00e7in para toplanmas\u0131na karar verilir. Bu i\u015f i\u00e7in ayr\u0131ca Polonyal\u0131 (desert\u00f6r ya da sava\u015f tutsaklar\u0131ndan) askerlerden yard\u0131m istenmesine karar verilir.
                                \nRus ordusunda General r\u00fctbesi ile g\u00f6rev yapan bir Abhaz Bey’i Paskalya yortusundan sonra Ruslar\u0131n \u00c7erkesya k\u0131y\u0131lar\u0131na asker y\u0131\u011facaklar\u0131n\u0131 ve haz\u0131rl\u0131kl\u0131 olmalar\u0131n\u0131 bildirir.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                23 Nisan 1838<\/b><\/p>\n

                                \u015ease’de 6 Rus gemisinin demir atmas\u0131. Daha sonra 15 gemi daha gelir.<\/p>\n

                                \u00c7erkes halk\u0131 sava\u015f haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131na ba\u015flar.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                24 Nisan 1838<\/b><\/p>\n

                                \u00c7erkesya k\u0131y\u0131lar\u0131n\u0131n Rus gemilerinden topa tutulmas\u0131<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                25 Nisan 1838<\/b><\/p>\n

                                Mamai k\u0131y\u0131lar\u0131nda 30 gemiden olu\u015fan Rus do\u00adnanmas\u0131 beklemektedir. Sabah saat sekizde top ate\u015fi ile sava\u015f ba\u015flar. Ruslar top at\u0131\u015f\u0131ndan sonra karaya asker \u00e7\u0131kartmaya ba\u015flarlar. 300 kadar \u00c7erkes sava\u015f\u00e7\u0131s\u0131 nehirden y\u00fczerek yakla\u015f\u0131rlar. K\u0131l\u0131\u00e7lar\u0131 ile Rus askerlerinin aras\u0131na dalarlar. 15 asker \u00f6ld\u00fcr\u00fcp 20 askeri de esir al\u0131rlar. 3 top ele ge\u00e7irirler. Ancak sava\u015f\u00e7\u0131 ve silah \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne sahip olan Ruslar toprak kazan\u0131rlar. 70 kadar \u00c7erkes ya\u015fam\u0131n\u0131 yitirir. Bu \u00f6l\u00fcleri orac\u0131kta topra\u011fa verirler. Bu arada sava\u015f\u0131 s\u00fcrd\u00fcren \u00c7erkeslerin say\u0131s\u0131 300-400’\u00fc bulur. 8.000 Rus askeri karaya \u00e7\u0131kar ve vadiyi tutarlar. Bu arada Besleney b\u00f6lgesinden de Rus birliklerinin hareket etti\u011fi haberi duyulur.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                May\u0131s 1838<\/b><\/p>\n

                                Bjedugh Bey’e P\u015f\u0131k’uy’un tedavi g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc Rus hastanesinde \u00f6lmesi. P\u015fik’uy’un \u00f6l\u00fc\u015f\u00fc zehirlendi\u011fi \u015f\u00fcphesini yarat\u0131yordu.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                3 May\u0131s 1838<\/b><\/p>\n

                                \u015ease’ye \u00e7\u0131kartma yapan ordu komutan\u0131n\u0131n \u00c7erkeslere mektup g\u00f6ndererek bar\u0131\u015f antla\u015fmas\u0131 istemesi.<\/p>\n

                                Bu d\u00f6nemde Rus ordusunda g\u00f6rev yapan her Abhaz ve G\u00fcrc\u00fcye g\u00fcnde 30 Piaster yani 6 \u015filin \u00f6de\u00adnirken, Ruslar\u0131n ayda 30 Piaster ald\u0131klar\u0131 kaydedilmektedir.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                5 May\u0131s 1838<\/b><\/p>\n

                                3 May\u0131s’ta Rus generali’nin yazd\u0131\u011f\u0131 mektuba cevap vermek i\u00e7in 200 ki\u015filik bir kurultay toplan\u0131r. J. Stanislaus Bell’e cevap yazma yetkisi tan\u0131n\u0131r. Bell’in yazd\u0131\u011f\u0131 cevap herkes\u00e7e kabul edilir. Bell halk\u0131n bar\u0131\u015f istemedi\u011fini, sava\u015f istedi\u011fini yazar. B\u00f6ylece \u00c7erkes halk\u0131n\u0131n ve \u00c7erkes vatan\u0131n\u0131n kaderi yine \u0130ngiliz \u00e7\u0131karlar\u0131na emanet edilir. (Bug\u00fcn bile bu t\u00fcr davran\u0131\u015flar yok mudur?)
                                \nRuslara 3 veya 4 ayr\u0131 noktadan bask\u0131n yap\u0131lmas\u0131 kararla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r. Bask\u0131n haberini alan Ruslar G\u00fcrc\u00fc kuvvetlerini \u00f6n safa, kendi g\u00fc\u00e7lerini ikinci s\u0131raya koyarak sald\u0131r\u0131y\u0131 bekler. 200 kadar \u00c7erkes sava\u015f\u00e7\u0131s\u0131 k\u0131l\u0131\u00e7 ve kamalarla sald\u0131r\u0131y\u0131 ba\u015flat\u0131rlar, G\u00fcrc\u00fcler ve Ruslar geri \u00e7ekilirler. Her iki taraf 40-50 kadar \u00f6l\u00fc verirler. Bir\u00e7ok G\u00fcrc\u00fc t\u00fcfe\u011fi ve tabancas\u0131 ele ge\u00e7irilir.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                11 May\u0131s 1838<\/b><\/p>\n

                                Anapa yak\u0131nlar\u0131nda kurulan bir Rus kalesinin ele ge\u00e7irilmesi. Kaledeki askerler esir al\u0131n\u0131r. Ayr\u0131ca \u00fc\u00e7 top ve cephane ele ge\u00e7irilir. 25 Nisan’da Kuban’dan hareket etti\u011fi bildirilen Rus birlikleri yerlerinde kal\u0131rlar. General Zass, \u015ehagua\u015fe suyunu ge\u00e7erek Abedzech b\u00f6lgesine sald\u0131r\u0131r.
                                \nAbedzechler derhal ve \u015fiddetle kar\u015f\u0131 koyarlar. Rus birlikleri bozguna u\u011frayarak \u00e7ekilir. Abedzechler nefes ald\u0131rtmamacas\u0131na d\u00fc\u015fman\u0131 izler. Abedzech k\u0131l\u0131c\u0131ndan kurtulanlar \u015ehagua\u015fe \u0131rma\u011f\u0131nda bo\u011fulur. Rus birliklerinden \u00e7ok az say\u0131da asker can\u0131n\u0131 kurtarabilir.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                May\u0131s 1840<\/b><\/p>\n

                                \u00c7erkeslerin arka arkaya g\u00f6sterdikleri bu ba\u015far\u0131lardan \u00c7ar tela\u015flan\u0131r ve Besarabya’daki askerlerini gemilerle \u00c7erkesya s\u0131n\u0131rlar\u0131na ta\u015f\u0131r.<\/p>\n

                                Sebastopol\u2019da ola\u011fan\u00fcst\u00fc harp meclisini toplar. Bu toplant\u0131ya General Vorontzoff, Men\u015fikoff, Rayevski ve Lazaroff kat\u0131l\u0131rlar.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                Haziran 1840<\/b><\/p>\n

                                \u00c7erkeslerce yak\u0131lan Tuapse Kalesinin Ruslar taraf\u0131ndan yeniden kurulmas\u0131.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                1841<\/b><\/p>\n

                                Bu y\u0131l i\u00e7erisinde \u00c7erkesya’da hi\u00e7bir askeri harekete giri\u015filmemi\u015ftir. Ancak \u00c7erkesya’da ba\u015f g\u00f6steren veba hastal\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok say\u0131da \u00c7erkes’in ya\u015fam\u0131n\u0131 yitirmesine neden olmu\u015ftur.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                1841-1899\u00a0 <\/b><\/p>\n

                                Kabardey Prensi ve yazar\u0131 Hatok\u015fokue Gazi’nin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nem.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                \u0130lkbahar 1842<\/b><\/p>\n

                                \u00c7erkesya k\u0131y\u0131lar\u0131na yana\u015fan d\u00f6rt ticaret gemisinin Ruslarca bat\u0131r\u0131lmas\u0131. Bu arada Anapa yak\u0131n\u0131ndaki k\u00fc\u00e7\u00fck bir kale ku\u015fat\u0131l\u0131r. Ancak, al\u0131namaz. Ku\u015fatmada Adigeler iki top kaybederler.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                1842<\/b><\/p>\n

                                Abun kalesine sald\u0131r\u0131 ve kalenin al\u0131nmas\u0131. Askerlerin k\u0131l\u0131\u00e7tan ge\u00e7irilmesi.<\/p>\n

                                \u00c7ops\u0131n Kalesine \u00e7ok kurnazca bir planla sald\u0131ran \u00c7erkesler kaleyi ele ge\u00e7irirler. Kale, iki top\u00e7u taburu, \u00f6zel e\u011fitim g\u00f6rm\u00fc\u015f k\u00fc\u00e7\u00fck bir kazak birli\u011fi ve 30 topla korunuyordu. Vana kabilesinden (Negepsicho\u2019da ya\u015fayan) Y. Tousiok komutas\u0131nda 10 bin sava\u015f\u00e7\u0131 Kubat’tan hareket ederler. (\u00c7epsun yak\u0131nlar\u0131nda bir \u0131rmak) Zazi Ali ve Zazi Mehmet’te komutanlar aras\u0131ndad\u0131r. Sapte kalesinden Tzako’nun da kat\u0131lmas\u0131yla yap\u0131lan sald\u0131r\u0131da kale ele ge\u00e7irilir. Bu bask\u0131n haberi daha \u00f6nce casuslar kanal\u0131 ile Ruslara duyuruldu\u011fundan \u00c7erkesler 1500 kay\u0131p verirler. Ruslar\u0131n \u00c7erkesya k\u0131y\u0131lar\u0131ndaki kontrollerini s\u0131kla\u015ft\u0131rmas\u0131. Bu ablukaya ra\u011fmen 150 yabanc\u0131 gemi \u00c7erkesya’ya gelip gider. \u015eeyh \u015eamil’in ilk kez Naib’i Hac\u0131 Mehmet’i
                                \nAbedzechlere g\u00f6ndermesi. \u015eamil naibi arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile Abedzechleri \u0130slam dinine davet eder. \u00c7erkes \u00f6rf ve geleneklerini hi\u00e7e sayarak \u015feriat kurallar\u0131n\u0131
                                \ntatbike kalk\u0131\u015f\u0131nca Abedzechleri k\u0131zd\u0131r\u0131r. Hac\u0131 Mehmet zehirlenerek \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                May\u0131s 1843<\/b><\/p>\n

                                Kuban’da oturan Adigeler yeniden sava\u015fa ba\u015flarlar. Ancak, bu ay i\u00e7erisinde u\u011frad\u0131klar\u0131 ma\u011flubiyetlerle sava\u015flarda duraklama olur.<\/p>\n

                                1250 \u00c7erkes liderinin (Thamade)\u00a0 imzalad\u0131\u011f\u0131 bir dilek\u00e7enin \u0130ngiltere Krali\u00e7esine g\u00f6nderilmesi. Dilek\u00e7ede \u0130ngilizlerden yard\u0131m istenmekte, ayn\u0131 zamanda Adigey’e \u0130ngiliz askerlerinin g\u00f6nderilmesi talep edilmektedir.<\/p>\n

                                Bu s\u0131ralarda, Kuban’\u0131n Kuzey\u2019inde 117 000, G\u00fcney Kafkasya’da ise
                                \n75-80.000 asker (\u00c7ar askeri) beklemektedir<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                Yaz 1843<\/b><\/p>\n

                                \u015eeyh \u015eamil’in naibi Ahverdi Mohaman’\u0131n Kabardey’de Cherzurdsen k\u00f6y\u00fcne ak\u0131n d\u00fczenler. Ancak ba\u015far\u0131l\u0131 olamaz ve k\u00f6yl\u00fclerce \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                1843<\/b><\/p>\n

                                Nogume \u015eora Bekm\u0131rza’n\u0131n “Adige Halk\u0131n\u0131n Tarihi” adl\u0131 eserini bitirmesi.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                1844<\/b><\/p>\n

                                Rus T\u00fcmgenerali Sabudzki’nin kay\u0131nvalidesi \u00c7erkeslerce ka\u00e7\u0131r\u0131l\u0131r ve 12 ayl\u0131k bir tutsakl\u0131ktan sonra serbest b\u0131rak\u0131l\u0131r. Vatan\u0131na d\u00f6nen kad\u0131n \u00c7erkeslerin kendisine \u00e7ok iyi davrand\u0131klar\u0131n\u0131 her yerde anlat\u0131r. \u00c7erkeslerin uygarl\u0131ktan uzak, barbar olarak d\u00fcnyaya tan\u0131tmaya \u00e7al\u0131\u015fan \u00c7ar ve h\u00fck\u00fcmeti bu kad\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131klamalar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7ok zor durumda kal\u0131rlar.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                1844<\/b><\/p>\n

                                \u0130stanbul’daki Rus b\u00fcy\u00fckel\u00e7isinin Kont Budberg’e yazd\u0131\u011f\u0131 gizli mektupta \u015f\u00f6yle demektedir: “Sultan ve b\u00fcy\u00fck vezir (sadrazam) \u00c7erkesya ile insan ticaretinin yasaklanmas\u0131ndan memnun de\u011fillerdir. T\u00fcrkler, Kafkasya’dan kad\u0131n esir sat\u0131n alamad\u0131klar\u0131n\u0131, hatta Sultan’\u0131n haremine cariye bulmakta zorluk \u00e7ektiklerini, bu nedenle \u00f6fkelendiklerini belirtmektedirler. \u0130nsan ticaretine yeniden m\u00fcsaade edilmesinin politik y\u00f6nden faydal\u0131 olaca\u011f\u0131” tavsiye edilmektedir<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                1844 (1846)<\/b><\/p>\n

                                \u015eeyh \u015e\u00e2mil 12.000 ki\u015filik s\u00fcvari g\u00fcc\u00fc ile Kabardey’e ak\u0131n d\u00fczenler. Baz\u0131 Adige k\u00f6yleri \u015eamil’i desteklerler. \u015eamil a\u00e7\u0131k ovada sava\u015fmaktan \u00e7ekindi\u011fi i\u00e7in, geriye da\u011flara \u00e7ekilir. Adigelerin pek \u00e7o\u011fu \u00c7e\u00e7enleri topraklar\u0131na \u00e7ekmek istemediklerinden sava\u015flarda tarafs\u0131z kal\u0131rlar.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                1844<\/b><\/p>\n

                                Hac\u0131 Mehmet’in zehirlenerek \u00f6lmesinden sonra \u015eamil bu kez Hac\u0131 S\u00fcleyman ad\u0131ndaki naibini \u00c7erkesya’ya g\u00f6nderir. O da Hac\u0131 Mehmet’in d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc hataya d\u00fc\u015fer. Gelenekler yerine \u015feriat kurallar\u0131n\u0131 uygulamaya ba\u015flay\u0131nca Abedzechlerce \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Ba\u015fka bir s\u00f6ylentiye g\u00f6re ise Ruslar\u0131n taraf\u0131na ge\u00e7ti\u011fi belirtilmi\u015ftir. Rus b\u00f6lgelerinde yay\u0131nlanan fetvalar\u0131n Hac\u0131 S\u00fcleyman’a ait oldu\u011fu sonradan anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                1844-1912<\/b><\/p>\n

                                Ahmet Mithat Ha\u011fu\u0131r’\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nem. Ahmet Mithat Efendi’nin Osmanl\u0131ca yaz\u0131lm\u0131\u015f pek \u00e7ok eseri vard\u0131r. “\u00c7erkes \u00d6zdenleri” adl\u0131 tiyatro eseri halk\u0131na d\u00f6n\u00fck\u00a0 tek \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                1845<\/b><\/p>\n

                                Rusya’n\u0131n Abhazya’y\u0131 tamamen ilhak etmesi.
                                \nRus Sosyalisti PETRASEVSK\u0130’nin \u00c7erkeslerin \u00c7arlara kar\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fctt\u00fckleri sava\u015f\u0131 yaz\u0131lar\u0131 ile desteklemesi. Bu yazar \u00c7erkeslerin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k sava\u015f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmelerini, Rus halk\u0131n\u0131n da \u00c7erkesleri desteklemesini, \u00c7erkesler gibi onlar\u0131n da \u00c7arlara kar\u015f\u0131 ayaklanmalar\u0131m ister.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                1846-1916<\/b><\/p>\n

                                Ahmet Cavit Therchet Pa\u015fa’n\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nem.<\/p>\n

                                \u0130stanbul’da faaliyet g\u00f6steren “\u00c7erkes Teav\u00fcn Cemiyeti’nin kurucular\u0131ndan olup, derne\u011fin ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da yapm\u0131\u015ft\u0131r. Adige Alfabesini haz\u0131rlay\u0131p
                                \nyay\u0131nlam\u0131\u015ft\u0131r (\u0130stanbul 1897). “\u00c7erkes dilinin s\u00f6yleni\u015fi ve yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131” adl\u0131 yap\u0131t\u0131n\u0131 Arap\u00e7a ve Osmanl\u0131ca a\u00e7\u0131klamalarla 1911 y\u0131l\u0131nda yay\u0131nlam\u0131\u015ft\u0131r.
                                \n(Bu vesile ile kendisini sayg\u0131 ve rahmetle an\u0131yoruz. B.\u00d6.)<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                1846<\/b><\/p>\n

                                Hac\u0131 Mehmet ve Hac\u0131 S\u00fcleyman’dan sonra, \u015eamil Naib Muhammed Emin’i Abedzechlere g\u00f6nderir. M. Emin di\u011fer naiblerin hatas\u0131na d\u00fc\u015fmez.<\/p>\n

                                Daha ak\u0131ll\u0131ca bir yol izler. \u0130lk iki y\u0131l sesini \u00e7\u0131kartmadan halk\u0131 tan\u0131maya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. \u015eeriat kurallar\u0131n\u0131 Abedzechlere kabul ettiremeyece\u011fini anlay\u0131nca, s\u00f6zde \u015eamil’e ba\u011fl\u0131, ger\u00e7ekte ise Adige gelenek ve g\u00f6reneklerine uyan bir y\u00f6netim sistemi kurar. Abedzechler bu y\u00f6ntemi benimserler.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                May\u0131s 1846<\/b><\/p>\n

                                \u015eamil 20.000 s\u00fcvari ile yine Kabardey’e sald\u0131r\u0131r. 60 Kabardey ve 20 Kazak k\u00f6y\u00fcn\u00fc ya\u011fmalay\u0131p yerle bir eder.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                1848<\/b><\/p>\n

                                Sefer Bey’in Osmanl\u0131larca \u00c7erkesya’n\u0131n Ba\u015fkomutan\u0131 olarak kabul edilmesi ve bu nedenle M. Emin ile aralar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                18 Mart 1848<\/b><\/p>\n

                                \u0130ngiliz Parlamentosunda \u00c7erkesya \u00fczerinde g\u00f6r\u00fc\u015fme ve tart\u0131\u015fmalar\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fmelerde Parlamenter M. Austey “\u0130ngiltere H\u00fck\u00fcmeti’nin politik ama\u00e7lar\u0131 u\u011fruna, \u00c7erkesya’y\u0131 Rusya’ya pe\u015fke\u015f \u00e7ekti\u011fini” s\u00f6yleyerek Lord Parlerston’u a\u011f\u0131r bir dille su\u00e7lar.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                Ekim 1848<\/b><\/p>\n

                                Abedzech’te P\u015feha nehri kenar\u0131nda, M. Emin’in kendisinin \u015eamil’in naibi oldu\u011funu ilan etmesi. G\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte \u015eamil’e ba\u011fl\u0131, ger\u00e7ekte ise Abedzech halk meclisine ba\u011fl\u0131, geleneklere g\u00f6re y\u00f6netilen bir idare kurmas\u0131.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                Nisan 1848<\/strong><\/p>\n

                                Shapsugh \u00c7erkeslerin \u0130slam dinini kabul etmemekte direnmektedirler. M. Emin Psikups nehri k\u0131y\u0131lar\u0131na gelerek, t\u00fcm inananlar\u0131n Shapsughlara kar\u015f\u0131 cihada kat\u0131lmas\u0131n\u0131 ister. 2000’e yak\u0131n Abedzech bu \u00e7a\u011fr\u0131ya uyar. 1000 kadar Shapsugh da bunlara kat\u0131l\u0131r. Bu gruba 24 Nisan\u2019da 3.000 ki\u015fi daha kat\u0131larak say\u0131lar\u0131 6.000’e y\u00fckselir.
                                \nDogai nehri k\u0131y\u0131s\u0131nda yap\u0131lan bu karde\u015f kavgas\u0131nda M. Emin’in sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 \u00e7o\u011funlukta olmalar\u0131na ra\u011fmen geri \u00e7ekilmek zorunda kal\u0131rlar. 26 Nisan’da ise \u0130slamiyet’i kabul etmeyen Shapsughlar bozguna u\u011frat\u0131l\u0131rlar. Her iki taraf da 500’e yak\u0131n \u00f6l\u00fc verilir (Ne ilgin\u00e7tir ki, iki taraf\u0131n komutanlar\u0131 Adige k\u00f6kenli de\u011fildi, Sefer Bey Tatar, M. Emin ise Da\u011f\u0131stan k\u00f6kenli idiler. B.\u00d6.) Naib sava\u015fa devamla Ub\u0131n, Az\u0131ps, Il, Hopl, An\u00e7\u0131r ve Bo\u011fand\u0131r nehirleri k\u0131y\u0131lar\u0131nda 25.000 sava\u015f\u00e7\u0131y\u0131 komutas\u0131 alt\u0131nda toplar. Daha sonra Natuchuac b\u00f6lgesine girer, onlar\u0131 da kendisine ba\u011flar, Anapa ve Sucuk kalelerine sald\u0131r\u0131r. Ancak ba\u015far\u0131l\u0131 olamaz. Natuchuac da mahkemeler kurar. Adamlar\u0131na Hanoktz’\u0131k unvan\u0131n\u0131 verir. Zapt etti\u011fi Shapsugh eyaletini \u00fc\u00e7 idari b\u00f6lgeye ay\u0131r\u0131r. Ab\u0131n, An\u00e7\u0131r ve Ub\u0131n. Ayn\u0131 \u015fekilde Abedzech eyaletini de be\u015f idari b\u00f6lgeye ay\u0131r\u0131r. Psikups, Psi\u015f, P\u015faha, \u015eafgua\u00e7 ve Bzedach. Halktan vergi toplan\u0131r.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                1849<\/b><\/p>\n

                                21 ya\u015f\u0131ndaki Polonyal\u0131 gen\u00e7 subay\u0131n \u00c7erkeslerin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k sava\u015f\u0131na ilgi duyarak Adigey’e gelmek istemesi, Avrupa’da b\u00fcy\u00fck ilgi uyand\u0131rmas\u0131. Bu olay \u00c7erkeslere ve \u00c7erkesya’ya b\u00fcy\u00fck bir ilgi duyulmas\u0131na neden olur.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                Eyl\u00fcl-Kas\u0131m<\/b><\/p>\n

                                Da\u011flarda ya\u015fayan Shapsughlar istemedikleri halde karde\u015f kan\u0131n\u0131n d\u00f6k\u00fclmesini \u00f6nlemek i\u00e7in M. Emin’e kat\u0131l\u0131rlar. Ancak yine de \u0130slam dinini kabul etmezler. Bu Shapsugh b\u00f6lgesi de \u00fc\u00e7 idari b\u00f6lgeye ayr\u0131l\u0131r:
                                \nP\u015fad-Mez\u0131b, \u015eapsuch ve Toabs.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                1849-1850<\/b><\/p>\n

                                Wub\u0131hlar da karde\u015f kan\u0131 ak\u0131tmamak i\u00e7in M. Emin’e kat\u0131l\u0131rlar. Ancak Da\u011f Shapsughlar\u0131 gibi Wub\u0131hlar da \u0130slam dinini kabul etmezler.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                1849<\/b><\/p>\n

                                Polonyal\u0131 Kaptan Gordon’un \u015eamil’e gitmek \u00fczere Wub\u0131h b\u00f6lgesine \u00e7\u0131kmas\u0131. Hac\u0131 Granduk k\u00f6lesi ve Gordon birlikte ava \u00e7\u0131karlar. Avda Gordon kay\u0131p olur. Yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar sonucu Gordon’un cesedi bulunur. K\u00f6le de kay\u0131plara kar\u0131\u015f\u0131r. Geranduko b\u00fcy\u00fck bir olas\u0131l\u0131kla k\u00f6lesine Gordon’u \u00f6ld\u00fcrt\u00fcr ve k\u00f6lesini de \u00f6d\u00fcllendirerek ona \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc verir.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                1850<\/b><\/p>\n

                                Ruslar\u0131n \u00c7erkesya k\u0131y\u0131lar\u0131na uygulad\u0131klar\u0131 ablukay\u0131 gev\u015fetmeleri \u00fczerine \u0130stanbul’a ka\u00e7m\u0131\u015f olan Verkler (soylular) yurtlar\u0131na geri d\u00f6nerler. Ellerinde fermanlarla halk\u0131 Sultana ba\u011flamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. M. Emin’i padi\u015fah d\u00fc\u015fman\u0131 ilan ederek onunla m\u00fccadele etmeye ba\u015flarlar. B\u00f6ylece M. Emin taraf\u0131ndan kurulan birlik, Padi\u015fah’\u0131n ma\u015fas\u0131 haline gelen Verkler taraf\u0131ndan bozulur. M. Emin’e g\u00f6n\u00fcls\u00fcz bir \u015fekilde ba\u011flanm\u0131\u015f olan Shapsughlar ve Wub\u0131hlar derhal ondan koparlar. Cami ve mescitlerini yak\u0131p, y\u0131karlar. Yeniden ha\u00e7lar\u0131n\u0131 dikerler. Ancak, bu hareketlere \u00f6nderlik eden birka\u00e7 vatan haini Abedzech b\u00f6lgesinde ba\u015far\u0131 g\u00f6steremezler. “Biz ne sultan, ne de ba\u015fkas\u0131n\u0131 tan\u0131r\u0131z. Tan\u0131d\u0131\u011f\u0131m\u0131z tek \u015fey ABEDZECH \u00dcLKES\u0130 VE HALKIDIR” diyerek Verkleri Abedzech \u00fclkesinden kovarlar.
                                \nKafkasya’dan ayr\u0131lan Tatar Muhacirlerinin Eski\u015fehir y\u00f6relerine g\u00f6\u00e7 etmeleri.
                                \nSavunmas\u0131z ve silahs\u0131z \u00c7erkes k\u00f6ylerinin Kazaklar taraf\u0131ndan yak\u0131l\u0131p y\u0131k\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

                                1 Ocak 1851<\/b><\/p>\n

                                Nal\u00e7ik’te ilk kez \u00c7erkes Okulu’nun a\u00e7\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

                                 <\/p>\n

                                Nisan 1851<\/b><\/p>\n

                                  \n
                                1. Emin 30.000 civar\u0131nda asker toplay\u0131p Bat\u0131 \u00c7erkesya’n\u0131n yeniden tek hakimi haline gelmesi.<\/li>\n<\/ol>\n

                                   <\/p>\n

                                  11 \u015eubat 1852<\/b><\/p>\n

                                  Rus ordular\u0131 ba\u015fkomutanl\u0131\u011f\u0131nca Rus taraftar\u0131 olmayan \u00c7erkeslerin d\u0131\u015f \u00fclkelere seyahatlerinin yasaklanmas\u0131.<\/p>\n

                                   <\/p>\n

                                  1853<\/b><\/p>\n

                                  Sefer Bey Anapa’da y\u00fcz top\u00e7u ile birka\u00e7 top b\u0131rak\u0131r. \u0130stanbul’a yazd\u0131\u011f\u0131 mektupta M. Emin’in planlar\u0131n\u0131 bozdu\u011funu belirtir. \u00d6te yandan \u00c7erkes halk\u0131na da Sultan’\u0131 dinlemelerini, kendisine ve \u0130slam\u2019a g\u00fcvenmelerini duyurur. Bu arada Sefer Bey \u0130ngiliz, Osmanl\u0131 ve Frans\u0131z tacirlerine komisyon\u00adculuk yaparak y\u00fckl\u00fcce bir servet kazan\u0131r.
                                  \nSerdar\u0131 Ekrem \u00d6mer Pa\u015fa’n\u0131n Sohum’a gelmesi. Pa\u015fa’y\u0131 baz\u0131 \u00c7erkes thamadeleri ve M. Emin ziyarete giderler. Serdar\u0131 Ekrem, daha \u00e7ok Sefer Pa\u015fa’ya ilgi g\u00f6sterir ve onunla konu\u015fur. Ayr\u0131ca Wub\u0131h Verklerine g\u00fcvendiklerini belirtirler. Sefer Bey’den kuvvetli bir askeri birlik isterler. Sefer Bey o\u011flu ve yedi s\u00fcvari, Wub\u0131h soylusu Geranduko Brakok \u0130smail’de 11 atl\u0131s\u0131 ile gelirler. Bu durum Osmanl\u0131lar\u0131n yanl\u0131\u015f politikas\u0131n\u0131n sonucudur. Osmanl\u0131lar hatalar\u0131n\u0131 anlamazlar ve sonuna kadar Sefer Bey’i desteklerler.<\/p>\n

                                  \u00c7erkesya’da Genel Kurultay’\u0131n toplanmas\u0131. Bu genel kurulda \u00c7erkeslerin yaln\u0131z kald\u0131klar\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a belli olur. Ba\u015fka \u00e7\u0131kar bir yol da bulamad\u0131kla\u00adr\u0131ndan ba\u015flar\u0131nda M. Emin olmak \u00fczere 260 ki\u015filik bir heyet yard\u0131m iste\u011fi ile \u0130stanbul’a gider.
                                  \nBat\u0131 \u00c7erkesleri bu y\u0131llarda politik ve askeri y\u00f6nden \u00fc\u00e7 gruba ayr\u0131lm\u0131\u015f durumdad\u0131rlar:<\/p>\n

                                    \n
                                  1. Abedzechler, \u00e7o\u011funlukla M. Emin’e ba\u011fl\u0131d\u0131rlar.<\/li>\n
                                  2. Shapsughlar:
                                    \na) M. Emin’i destekleyen bir az\u0131nl\u0131k,
                                    \nb) Sefer Bey’e ba\u011fl\u0131 olanlar,
                                    \nc) Ne M. Emin’i ne de Sefer Bey’i isteyenler,
                                    \nd) Ne \u0130stanbul’dan, ne de Da\u011f\u0131stan’dan gelen dini istiyoruz, diyenler.<\/li>\n
                                  3. Wub\u0131hlar.<\/li>\n<\/ol>\n

                                     <\/p>\n

                                    Wub\u0131hlar bu sayd\u0131\u011f\u0131m\u0131z gruplar\u0131n politikalar\u0131m hi\u00e7 istemiyorlard\u0131. Sultanla olan ili\u015fkilerinin bozulmas\u0131n\u0131, aralar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131, \u0130slam dinini kabul etmedikleri halde istemiyorlard\u0131. Onlar ticari \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlard\u0131.<\/p>\n

                                    Mustafa Pa\u015fa ve Sefer Bey’in Natuhuac b\u00f6lgesinde bir Kurultay d\u00fczenlemeleri. Bu toplant\u0131ya Shapsugh ve Wub\u0131h eyaletlerinden de birka\u00e7 temsilci kat\u0131lmas\u0131na ra\u011fmen Abedzechlerden kimse kat\u0131lmaz.
                                    \nDaha \u00f6nceleri k\u00f6le olarak \u0130stanbul’a sat\u0131l\u0131p Behset ad\u0131n\u0131 alarak Pa\u015fal\u0131k r\u00fctbesine kadar y\u00fckselen Behset Pa\u015fa’n\u0131n, Re\u015fit Pa\u015fa’n\u0131n \u0131srar\u0131 ile Wub\u0131hlar\u0131n valisi unvan\u0131 ile \u00c7erkesya’ya g\u00f6nderilmesi. K\u00f6keni bir k\u00f6le ailesinden gelen Behset Pa\u015fa i\u00e7in Wub\u0131hlar alayc\u0131 bir tutum izlerler. “Sen \u00f6nce halen k\u00f6le olan karde\u015flerinin \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc sat\u0131n al, ve onlar\u0131 k\u00f6lelikten kurtar. Sonra s\u00f6z s\u00f6ylemeye hakk\u0131n olsun.” diyerek onu dinlemezler. O da karde\u015flerini sat\u0131n al\u0131p \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerine kavu\u015fturur ve \u0130stanbul’a d\u00f6ner.
                                    \nMustafa Pa\u015fa ve Sefer Bey’in komutalar\u0131ndaki 2000 T\u00fcrk askeri ve d\u00f6rt top alarak Shapsugh b\u00f6lgelerinden ge\u00e7ip Abedzech eyalet s\u0131n\u0131rlar\u0131na kadar gelmeleri ve orada beklemeleri. \u00c7erkesler bu iki pa\u015fa ile alay ederler. “Ruslar bunlar\u0131 g\u00f6rseler, g\u00fclmekten yere y\u0131k\u0131l\u0131rlar…” diyerek T\u00fcrkle\u015fmi\u015f bu iki pa\u015fa ile alay ederler. Onlara ac\u0131 ve nefretle bakarlar. Emirlerindeki Osmanl\u0131 askerlerine de ac\u0131rlar. Pa\u015falar M. Emin ile g\u00f6r\u00fc\u015fmek isterler. M. Emin hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrerek g\u00f6r\u00fc\u015fmek istemez. Oysa \u00fc\u00e7 saat ileride askerlerinin ba\u015f\u0131nda bulunmaktad\u0131r. \u0130ki Pa\u015fa M. Emin’e tutsak olup g\u00fcl\u00fcn\u00e7 d\u00fc\u015fmekten korktuklar\u0131 i\u00e7in askerlerini acele toplay\u0131p geldikleri yere d\u00f6nerler.
                                    \nBu d\u00f6nemde Osmanl\u0131 y\u00f6netimi Adigelerin yava\u015f yava\u015f islam dinine girmelerine memnun olmaktad\u0131r. B\u00f6ylece \u00c7erkesleri kolayca kendi y\u00f6netimleri alt\u0131na alabileceklerine inanmaktad\u0131rlar. M. Emin’in ba\u015far\u0131lar\u0131na sevinmelerine ra\u011fmen ayr\u0131ca da bu ba\u015far\u0131lardan endi\u015fe duymaktad\u0131rlar. \u00c7\u00fcnk\u00fc M. Emin Sultan\u0131n ad\u0131n\u0131 hi\u00e7 kullanm\u0131yordu. Bu endi\u015feden kaynaklanan bir yakla\u015f\u0131mla Zano\u011flu Sefer Bey \u00c7erkesya’ya genel vali olarak g\u00f6nderilir. Sefer Bey 1813-1815 Platov Sava\u015f\u0131’na Ruslarla birlikte g\u00f6n\u00fcll\u00fc m\u00fcsl\u00fcman birlikleri kurarak kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Bu birliklerde Adigeler yoktu. Daha sonra Anapa’da Osmanl\u0131 y\u00f6netimine girerek Pa\u015fal\u0131k unvan\u0131n\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131r. Theophil Lapinsky’e g\u00f6re \u00c7erkes olmay\u0131p Tatar k\u00f6kenlidir. Sultana bir ayda 100.000 sava\u015f\u00e7\u0131 toplayabilece\u011fi s\u00f6z\u00fcn\u00fc verir. Yan\u0131na verilen 2.000 Osmanl\u0131 askeri ile Sohumkale’ye gider. 4.000 Adige askeri i\u00e7in yiyecek, silah ve giysi iste\u011fini \u0130stanbul’a bildirir. Ayr\u0131ca 12 top ister, bu istek yerine getirilir. Ancak kendisine ba\u011fl\u0131, emirlerine uyan d\u00f6rt \u00c7erkes askeri bulamaz. M\u00fc\u015fir Mustafa Pa\u015fa da bu i\u015f i\u00e7in ayr\u0131lan 2.000.000 Piyaster’i cebine indirir. M\u00fc\u015fir Mustafa Pa\u015fa Ruslar\u0131n terk etti\u011fi Sohum Kalesi’ne gelir. Sefer Bey’i yan\u0131na \u00e7a\u011f\u0131rt\u0131r. Sefer Bey beceriksizli\u011fini \u00f6rtebilmek i\u00e7in elindeki silahlar\u0131 Batum’a g\u00f6nderir.
                                    \nSefer Bey Verkleri (soylu) M. Emin’e kar\u015f\u0131 k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131r, onlara eski hak ve stat\u00fclerini vermeye kalkar. Ancak dost yerine d\u00fc\u015fman kazan\u0131r ve bir ba\u015far\u0131 sa\u011flayamaz.
                                    \nSefer Bey’in Sohum Kale’den Mirimiran unvan\u0131 ile tayin edilmesi, ayn\u0131 zamanda Shapsugh eyaletinde ticaret yapan bir T\u00fcrk t\u00fcccar da Shapsugh eyaleti valisi olarak atan\u0131r.
                                    \nFethi Pa\u015fa divanda, Zan\u0131ko Sefer Bey ve Beh\u00e7et Pa\u015fa’n\u0131n \u00c7erkesya’ya g\u00f6nderilmelerinin hatal\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yleyip, sak\u0131ncalar\u0131n\u0131 anlat\u0131r. Bunlar\u0131n yerine M. Emin’e M\u00fc\u015firlik unvan\u0131 verilmesinin daha ak\u0131ll\u0131ca olaca\u011f\u0131n\u0131 savunur. Ancak yukar\u0131da da a\u00e7\u0131kland\u0131\u011f\u0131 gibi Sultan\u0131n ad\u0131n\u0131 hi\u00e7 anmayan bir ki\u015fi i\u00e7in b\u00f6yle bir unvan verilmesi reddedilir.
                                    \nAnapa ve So\u011fucak aras\u0131nda 20.000 asker Osman\u00adl\u0131 pa\u015falar\u0131n\u0131n \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131na uyup toplan\u0131rlar ve 14 g\u00fcn beklerler. Pa\u015falardan bir haber gelmeyince da\u011f\u0131l\u0131rlar, geride 2.000 asker kal\u0131r. Bunlar da Kuban Nehri k\u0131y\u0131s\u0131nda bir s\u00fcre gidip gelirler, arada Rus mevzilerini top ate\u015fine tutarlar. \u00c7erkesler bunlarla alay ederler. Hatta Ruslarda g\u00fclerler. Bu askerler Ruslar\u0131 Kafkasya’dan kovduklar\u0131 haberini \u0130stanbul’a g\u00f6nderirler. M\u00fc\u015fir Mustafa Pa\u015fa da M. Emin’in haydut, \u00c7erkeslerin ise yaramaz bir halk oldu\u011funu \u0130stanbul h\u00fck\u00fcmetine bildirir.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    25 \u015eubat 1853<\/b><\/p>\n

                                    Frans\u0131z ve \u0130ngilizler \u00c7erkeslerden K\u0131r\u0131m harbi i\u00e7in 12.000 s\u00fcvari istemeleri. \u00c7erkesler “A\u00e7\u0131k arazide sava\u015fmay\u0131 bilmedikleri” \u015feklinde ak\u0131ll\u0131ca bir gerek\u00e7e ile istenilen askerleri vermezler. Ancak daha sonra yap\u0131lan antla\u015fmalarda, Frans\u0131zlar \u00c7erkeslerin bu davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 bahane ederek \u00c7erkeslerin gelece\u011fini Ruslar\u0131n insaf\u0131na b\u0131rak\u0131rlar.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    1854-1936<\/b><\/p>\n

                                    \u00dcnl\u00fc Fabl ve \u00f6yk\u00fc yazan Pa\u00e7’e Be\u00e7m\u0131rza’n\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nem.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    1854<\/b><\/p>\n

                                    General Miljutin \u00c7ar Nicolas’e Kafkasya’y\u0131 fetih planlar\u0131 sunmas\u0131. Bu fetih planlar\u0131 \u00c7ar II Alexander taraf\u0131ndan kabul edilir.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    1854-1856<\/b><\/p>\n

                                    Osmanl\u0131lar ve \u0130ngilizler bu tarihe dek vaat ettikleri yard\u0131m\u0131 yapmam\u0131\u015flard\u0131r. K\u0131r\u0131m ku\u015fatmas\u0131 ile dolayl\u0131 da olsa ilk defa s\u00f6zlerinde durmu\u015f oluyorlard\u0131.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    1854<\/b><\/p>\n

                                    Abin Irma\u011f\u0131 k\u0131y\u0131s\u0131ndaki iki muhafazan\u0131n Ruslarca bo\u015falt\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

                                    Polonya k\u00f6kenli Theophil Lapinski’nin (Tevfik Bey) Polonyal\u0131 Graf Zamoiski ile birlikte \u00c7erkesya’ya gitmek arzusu ile \u0130stanbul’a gelmeleri.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    Ocak 1854<\/b><\/p>\n

                                    Frans\u0131z ve \u0130ngiliz donanmalar\u0131n\u0131n Karadeniz’e girmesi. Donanma k\u0131y\u0131 boyundaki Rus kalelerini bombalar. Frans\u0131zlar\u0131 bu Karadeniz harekat\u0131nda
                                    \n\u00c7erkesleri desteklerler.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    Nisan 1854<\/b><\/p>\n

                                    Taman-Daryal aras\u0131ndaki Rus birliklerinin say\u0131s\u0131 \u015f\u00f6yledir:<\/p>\n

                                    83.000 piyade, 21.200 s\u00fcvari, 208 top ve 5.200 top\u00e7u askeri.
                                    \nT\u00fcm Kafkasya’da ise 300.000’e yak\u0131n asker ve 600 top bulunmakta idi.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    24 Nisan 1854<\/b><\/p>\n

                                    Rus hizmetinde \u00e7al\u0131\u015fan Abhaz beylerinden General Serbesidze’nin \u00c7ar\u2019dan kopmas\u0131, Sohum-Kale’ yi ku\u015fatarak geri almas\u0131.
                                    \nOsmanl\u0131 y\u00f6netiminin, Kafkasya’ya gidebilmesi i\u00e7in Graf Zamoiski’ye \u00f6nce kendi hizmetine girmesini \u00f6nermesi. \u00c7erkesya’ya gidebilmek i\u00e7in ba\u015fka \u00e7\u0131kar yol bulamayan Zamoiski zorunlu olarak bu \u00f6neriyi kabul etmi\u015ftir.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    1855<\/b><\/p>\n

                                    \u015eecem ve Chulmask’da ya\u015fayan Adige k\u00f6yl\u00fclerinin ayaklanmas\u0131.<\/p>\n

                                    \u00c7ar y\u00f6netimince Bat\u0131 Avrupa’dan Karadeniz’e 400 bin askerin g\u00f6nderilmesi.
                                    \nKafkasya’dan Osmanl\u0131’ya ikinci g\u00f6\u00e7 dalgas\u0131. \u00c7o\u011funluk Kara\u00e7ay ve Tatar\u2019lardan olu\u015fmak \u00fczere 1855 ile 1864 aras\u0131nda 80.000 kadar Kafkasl\u0131n\u0131n g\u00f6\u00e7 etti\u011fi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    1855-1917<\/b><\/p>\n

                                    Mehmet \u015eemsettin Tlepseriko Pa\u015fa’n\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nem. Tlepseriko Pa\u015fa \u00c7erkes Teav\u00fcn Dil Enc\u00fcmeni’nde g\u00f6rev alm\u0131\u015f, Guaze gazetesinde yaz\u0131\u00adlar\u0131 yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca “\u00c7erkes Hatti ya da Hatti Umumisi” adl\u0131 bir de yap\u0131t\u0131 bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    30 Mart 1856<\/b><\/p>\n

                                    K\u0131r\u0131m Harbinin sona ermesi. \u0130ngilizlerce \u00c7erkesler i\u00e7in istenilen haklar, III. Napolyon’un “\u0130stedi\u011fimiz s\u00fcvari birliklerini vermediler” gerek\u00e7esi ile g\u00f6sterdi\u011fi ilgisizlik, ayr\u0131ca Osmanl\u0131lar\u0131n ilgisizli\u011fi sonucu, konferansta \u00c7erkeslerin aleyhine d\u00f6ner. B\u00f6ylece Frans\u0131z ve Osmanl\u0131 devletlerinin ilgisizli\u011fi sonucu \u00c7erkesya Rus \u00c7arl\u0131\u011f\u0131’n\u0131n istilas\u0131na terk edilir. K\u0131r\u0131m sava\u015f\u0131n\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131 Frans\u0131zlar\u0131n sava\u015fa girmesi ile sa\u011flanabildi\u011fi i\u00e7in Frans\u0131zlar\u0131n s\u00f6z\u00fc daha ge\u00e7erli olmu\u015ftur.
                                    \nParis Antla\u015fmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda Osmanl\u0131 ba\u015fdelegesinin “Kuzey Karadeniz ve Kafkasya ile ilgili hi\u00e7bir politik meseleleri olmad\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131 a\u00e7\u0131klamas\u0131 \u00fczerine Osmanl\u0131 Delegesinin bu s\u00f6zlerinin \u0130ngiliz delegelerince protesto edilmesi ve Osmanl\u0131 delegelerinin uyar\u0131lmas\u0131.
                                    \nGeneral Kosloffski’nin Kuban b\u00f6lgesi komutanl\u0131\u011f\u0131na getirilmesi ve Psebayefskoya kalesine yerle\u015ftirilmesi. Ald\u0131\u011f\u0131 \u00f6nlemlerle \u00c7erkeslerin Rus k\u00f6ylerine yapt\u0131\u011f\u0131 bask\u0131nlar\u0131 \u00f6nlemi\u015ftir.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    General Miljutin Kuzey Kafkasya’daki askeri birlikleri be\u015f k\u0131sma ay\u0131r\u0131r:<\/p>\n

                                    1) Do\u011fu Kafkasya<\/p>\n

                                    2) \u00d6n Hazar B\u00f6lgesi<\/p>\n

                                    3) Lezgi Kordonu<\/p>\n

                                    4) Bat\u0131 Kafkasya Cephesi<\/p>\n

                                    5) Sa\u011f Kafkasya Cephesi.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    B\u00fct\u00fcn birliklerin komutas\u0131n\u0131n General Kosloffski’nin emrine verilmesi. Kosloffski’de Kutais’teki General Vali Gagari’nin emrine verilir. Komutanlara askeri ve sivil alanda her t\u00fcrl\u00fc hak ve yetki tan\u0131n\u0131r.
                                    \nSefer Bey’in k\u0131\u015fk\u0131rtmas\u0131 sonucu, Sefer Bey komutas\u0131nda kimi aristokrat Shapsughlarla, M. Emin komutas\u0131ndaki demokrat Abedzechlerin ikinci kez sava\u015fmalar\u0131. Ve b\u00f6ylece karde\u015f kan\u0131n\u0131n yeniden ak\u0131t\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

                                    Anapa kalesinin Ruslar taraf\u0131ndan yeniden zapt\u0131, ve \u00c7erkesya k\u0131y\u0131lar\u0131n\u0131n ablukaya al\u0131nmas\u0131.
                                    \nRus s\u00fcvari birliklerinin ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar\u0131ndan dolay\u0131 1\/3 oran\u0131nda azalt\u0131lmas\u0131. S\u00fcvariler yerine top\u00e7u birliklerinin iki kat\u0131na \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131.
                                    \n\u0130smail Pa\u015fa’n\u0131n (babas\u0131 Laz, annesi \u00c7erkes) haremdeki kad\u0131n ve k\u0131zlardan “vatana yard\u0131m” ad\u0131 alt\u0131nda para toplamas\u0131. 600 kese alt\u0131n toplay\u0131p \u0130smail Pa\u015fa’ya verilir. \u0130smail Pa\u015fa ayr\u0131ca \u0130stanbul’da bulunan bir\u00e7ok \u00c7erkes’i toplayarak Lapinski ile tan\u0131\u015ft\u0131r\u0131r. Daha sonra Lapinski’nin yapt\u0131\u011f\u0131 ara\u015ft\u0131rma sonucu bu \u015fah\u0131slar\u0131n \u00c7erkes olmay\u0131p \u00e7o\u011funun, esir t\u00fcccar\u0131 oldu\u011funu ortaya \u00e7\u0131kar\u0131r. Hareme cariye olarak sat\u0131lanlar, vatanlar\u0131 i\u00e7in t\u00fcm para, alt\u0131n ve ziynetlerini verirken \u00c7erkes k\u00f6kenli pa\u015fa ve generaller paralar\u0131n\u0131 b\u00f6yle bir i\u015ften sak\u0131n\u0131yorlard\u0131.
                                    \n\u00c7erkesya’ya gidip \u00c7ar’a kar\u015f\u0131 sava\u015fmak isteyen Polonya birliklerine Osmanl\u0131 H\u00fck\u00fcmetince izin verilmemesi. General Zamoiski beraberinde getirdi\u011fi 100 \u00e7ift \u00e7izme, 100 \u00e7ift ayakkab\u0131, 100 pantolon, y\u00fcn battaniyeler, g\u00f6mlekler, alt\u0131 \u00e7ad\u0131r, iki sand\u0131k cephane ve d\u00f6rt adet tabancay\u0131 general Lapinski’ye verir.
                                    \nLapinski \u00c7erkeslerden toplad\u0131\u011f\u0131 para ile be\u015f top, 1 cephane arabas\u0131, 24 balta, 12 k\u00fcrek, 12 krampen, 12 sac, 2.500 kg kur\u015fun, 5.000 kg demir, 1.500 kg barut al\u0131r. Bir demirci ile de anla\u015f\u0131r. Bir \u0130ngiliz kaptan\u0131 ile 1000 \u0130ngiliz liras\u0131 kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda, 1 Mart 1856’da \u00c7erkesya’ya hareket etmek \u00fczere anla\u015f\u0131r.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    8 \u015eubat 1856<\/b><\/p>\n

                                    \u0130smail Pa\u015fa Lapinski’nin evine gelerek Ruslar\u0131n yapt\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalardan haberdar olduklar\u0131n\u0131, devlete bir protesto mektubu verdiklerini s\u00f6yler. Silah y\u00fckl\u00fc gemiler, hemen B\u00fcy\u00fckdere liman\u0131na giderler. Osmanl\u0131 polislerince \u0130stanbul liman\u0131 abluka alt\u0131na al\u0131n\u0131p aran\u0131r, ancak silah y\u00fckl\u00fc herhangi bir gemiye rastlanamaz.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    19 \u015eubat 1856<\/b><\/p>\n

                                    Theodor Lapinski \u00c7erkesya’ya gitmek i\u00e7in acele eder, 4 Polonyal\u0131 subay ve 72 Polonyal\u0131 asker ile B\u00fcy\u00fckdere liman\u0131nda demirli olan gemiye \u00e7\u0131kar. Ismarlanan silahlar\u0131 getirip gelmeleri i\u00e7inde arkada, \u0130smail Pa\u015fa’n\u0131n yan\u0131nda 10 Polonyal\u0131 subay ile 120 asker b\u0131rak\u0131r.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    20 \u015eubat 1856<\/b><\/p>\n

                                    \u0130smail Pa\u015fa ve yan\u0131ndaki askerler, istenen silah ve sava\u015f malzemesinden daha az bir m\u00fchimmat ile gelirler; 70 te\u00e7hizat par\u00e7as\u0131, (\u0131smarlanan ise 200 adet idi), 4 t\u00fcfek, 20 k\u0131l\u0131\u00e7, 1 \u00e7ad\u0131r, Loofes, yiyecek olarak da kuru peksimet ve zeytin getirirler. Lapinski bu duruma sinirlenir ve \u00c7erkesya’ya gitmemeye karar verir. \u0130smail Pa\u015fa Lapinski’nin ayaklar\u0131na kapan\u0131p a\u011flar ve muhakkak gitmesini ister, sonu\u00e7ta Lapinski’nin istedi\u011fi b\u00fct\u00fcn silahlar\u0131 getirir.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    23 \u015eubat 1856\u00a0\u00a0\u00a0 <\/b><\/p>\n

                                    Bug\u00fcn saat 11’de Polonyal\u0131lar\u0131n \u00c7erkesya’ya yard\u0131m edece\u011fi haberi \u0130stanbul’daki Rus temsilcilerine ula\u015f\u0131r. Ayn\u0131 g\u00fcn saat 13’de bir Buharl\u0131 Rus gemisi bu haberi Rusya’ya ula\u015ft\u0131rmak i\u00e7in \u0130stanbul’dan Odessa’ya hareket eder.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    24 \u015eubat 1856\u00a0\u00a0\u00a0 <\/b><\/p>\n

                                    Lapinski ve arkada\u015flar\u0131 sabah saat 10:00 s\u0131ralar\u0131nda Sinop’a ula\u015f\u0131rlar, ayn\u0131 g\u00fcn saat 19.00’da Sinop’tan hareket ederler.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    24 \u015eubat 1856<\/b><\/p>\n

                                    Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fcmeti Polonyal\u0131lar\u0131n \u00c7erkesya’ya yard\u0131m edece\u011fi haberini almalar\u0131 \u00fczerine bu hareketi durdurmak i\u00e7in Emniyet g\u00fc\u00e7lerine emir verir. Bu emrin emniyete g\u00f6nderildi\u011fi haberi al\u0131n\u0131r al\u0131nmaz, B\u00fcy\u00fckdere de bekleyen gemi saat 8.00’de demir al\u0131r.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    25 \u015eubat 1856\u00a0\u00a0\u00a0 <\/b><\/p>\n

                                    Lapinski ve arkada\u015flar\u0131 saat 10:00’da Sinop’a ula\u015f\u0131r. Ak\u015fam saat 19:00\u2019da da Sinop’tan yeniden hareket ederler.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    27 \u015eubat 1856<\/b><\/p>\n

                                    Lapinski ve arkada\u015flar\u0131n\u0131 g\u00f6t\u00fcren \u0130ngiliz gemisi saat 6:00’da Tuapse’ye ula\u015f\u0131r. \u00c7erkesler Polonyal\u0131lara pek g\u00fcvenmezler. Ancak \u0130stanbul’dan Polonyal\u0131larla birlikte gelen Shapsugh Hac\u0131 Boreko Polonyal\u0131lar\u0131n iyi niyetli olduklar\u0131n\u0131 ve yard\u0131ma geldiklerini anlatarak \u00c7erkesleri ikna etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    28 \u015eubat 1856<\/b><\/p>\n

                                    Vardan’dan birka\u00e7 Wub\u0131h, \u0130smail Pa\u015fa’n\u0131n dostu Verk Hac\u0131 Gerandiko ile Brokok \u0130smail Lapinski’ yi ziyarete gelirler. Shapsughlar bu durumdan memnun olmazlar. Durumu \u00e7ok \u00e7abuk kavrayan Lapinski thamadeleri toplayarak sorar: “Shapsughlara m\u0131 gideyim, yoksa burada m\u0131 kalay\u0131m?” der. Wub\u0131hlar bu iki Verk’i \u00e7ok a\u011f\u0131r bir \u015fekilde su\u00e7larlar, onlar\u0131n hain ve iki y\u00fczl\u00fc oldu\u011funu, hem Osmanl\u0131 hem de Rus ajan\u0131 olabileceklerini, para kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda vatanlar\u0131n\u0131 bile satabileceklerini s\u00f6ylerler. Lapinski \u0130stanbul’da yapt\u0131\u011f\u0131 soru\u015fturma s\u0131ras\u0131nda da bu iki Wub\u0131h beyinden sak\u0131nmas\u0131 \u015feklinde tavsiye ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmektedir.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    3 Mart 1856\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/b><\/p>\n

                                    Lapinski’nin iki top at\u0131\u015f\u0131 ile Rus \u00e7\u0131kartmas\u0131n\u0131 durdurmas\u0131. \u00c7erkesler hemen Lapinski’nin yard\u0131m\u0131na ko\u015farlar. Lapinski an\u0131lar\u0131nda “m\u00fcsl\u00fcman olmad\u0131klar\u0131, sultan\u0131n adam\u0131 olmad\u0131klar\u0131n\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131 \u00fczerine Adigelerin sevin\u00e7ten bayram yapt\u0131klar\u0131n\u0131, Polonyal\u0131lar\u0131n sevin\u00e7le kar\u015f\u0131land\u0131klar\u0131n\u0131, bu s\u0131ralarda Tuapse’de ne cami ne de \u0130mama rastlad\u0131klar\u0131n\u0131” g\u00fcnl\u00fck olarak yazm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    4 Mart 1856\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/b><\/p>\n

                                    Lapinski Zaniko ve M. Emin’e g\u00f6r\u00fc\u015fmek \u00fczere haber g\u00f6ndermesi Sefer Bey g\u00f6r\u00fc\u015fmeye hemen gelir. M. Emin ise Abedzech s\u0131n\u0131rlar\u0131nda Rus askeri tehdidi bulundu\u011fu gerek\u00e7esi ile yerinden ayr\u0131lmaz. Asl\u0131nda Wub\u0131h soylular\u0131 Lapinski aleyhine k\u00f6t\u00fc propaganda yaparak M. Emin’i ku\u015fkuya d\u00fc\u015f\u00fcrm\u00fc\u015flerdir.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    Mart 1856<\/b><\/p>\n

                                    Shapsughlar\u0131n KOBLI soyundan Arslankeri aras\u0131nda a\u015fa\u011f\u0131daki ilgin\u00e7 tarihi konu\u015fma ge\u00e7mi\u015ftir. “Siz, b\u00fct\u00fcn m\u00fcsl\u00fcman ve H\u0131ristiyanlar, tek bir tanr\u0131dan s\u00f6z eden sizleri anlamak hem \u00e7ok zor, hem de siz bu iddialar\u0131n\u0131zla yan\u0131lmaktas\u0131n\u0131z. G\u00f6zlerimizin g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc hi\u00e7bir \u015fey yery\u00fcz\u00fcnde tek de\u011fildir. Aksine pek \u00e7oktur. \u00c7e\u015fitlidir. Nas\u0131l olur da bu kadar \u00e7ok \u00e7e\u015fitlinin i\u00e7inden birisi, tek ve en kudretli oldu\u011funu iddia edebiliyor, kendini bu \u00e7okluklar\u00addan ay\u0131rabiliyor? Bizim \u00e7ok tanr\u0131lar\u0131m\u0131z varken her \u015fey daha iyi ve d\u00fczenli idi. \u00c7\u00fcnk\u00fc her tanr\u0131n\u0131n g\u00f6revi ayr\u0131 ve belli idi. Su, ate\u015f, ormanlar, da\u011flar, insanlar\u0131n ve hayvanlar\u0131n tanr\u0131lar\u0131. Hepsi ayr\u0131 ayr\u0131 idi. Tek bir tanr\u0131 nas\u0131l oluyor da d\u00fcn\u00adyam\u0131zda say\u0131lamayacak kadar \u00e7ok sorunlar\u0131n \u00fcstesinden gelebiliyor? Bu tek tanr\u0131 ad\u0131na daha \u00f6nceleri T\u00fcrkler gelerek bizi boyunduruklar\u0131 alt\u0131na almaya kalkt\u0131lar. Daha sonra yine bu tek tanr\u0131 ad\u0131na Ruslar gelerek bizi k\u00f6lele\u015ftirmek istediler. Osmanl\u0131lar bizi tek bir tanr\u0131 ad\u0131na, yine ayn\u0131 tek bir tanr\u0131 ad\u0131na k\u00f6lele\u015ftirmek isteyen Ruslara kar\u015f\u0131 sava\u015fa \u00e7a\u011f\u0131r\u0131yorlar, yine Ruslar bu tek tanr\u0131 ad\u0131na m\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131. M\u00fcsl\u00fcmanlar da H\u0131ristiyanlar\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcyorlar.
                                    \nNerede bu olaylardaki GER\u00c7EK!
                                    \nS\u00f6yler misiniz? Sizler de ayn\u0131 tek bir tanr\u0131 ad\u0131na, ama daha de\u011fi\u015fik bir tanr\u0131, T\u00fcrklerinkinden ve Ruslar\u0131nkinden de daha ba\u015fka bir tek tanr\u0131 ad\u0131na (Sizlerin de bizlerden ne \u0130stedi\u011finizi zaman\u0131 gelince g\u00f6recek ve anlayaca\u011f\u0131z.) bizlerle birlikte tek bir tanr\u0131ya kar\u015f\u0131 sava\u015fmak istiyorsunuz…<\/p>\n

                                    Ne tuhaf de\u011fil mi?”
                                    \nLapinski d\u00fc\u015f\u00fcncenin yaln\u0131zca Kobli Aslamkeri’nin d\u00fc\u015f\u00fcncesi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, Tuapse y\u00f6resindeki \u00c7erkeslerin hepsinin b\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcklerini hat\u0131ralar\u0131nda yazmaklad\u0131r.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    17-18 Mart<\/b><\/p>\n

                                    Zan\u0131ko Sefer Bey’in Tuapse’ye gelerek, M. Emin’ in birka\u00e7 bin sava\u015f\u00e7\u0131 ile Tuapse’ye bask\u0131na geldi\u011fini s\u00f6ylemesi. Sefer Bey bu haberini do\u011frulatmak i\u00e7in daha \u00f6nce planlad\u0131\u011f\u0131 oyunla, Tuapse’ ye birka\u00e7 el ate\u015f a\u00e7t\u0131r\u0131r. Tuapse’den ate\u015fle cevap verilince kar\u015f\u0131 taraf hemen ate\u015fi kesip yok olurlar.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    19 Mart<\/b><\/p>\n

                                    Zan\u0131ko Sefer’in Natuhuac b\u00f6lgesinden gelen habere g\u00f6re, \u00c7ar askeri birliklerinin Kuban’da askeri y\u0131\u011f\u0131nak yapmalar\u0131.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    20 Mart<\/b><\/p>\n

                                    Lapinski M. Emin’e haber g\u00f6ndererek kendisi ile Tuapse’de g\u00f6r\u00fc\u015fmek istedi\u011fini bildirir. Bu davete M. Emin kar\u015f\u0131l\u0131k vermez. Kabardey s\u0131n\u0131r\u0131na gider. E\u011fer\u00a0 Lapinski Abedzech eyaletine gelecek olursa iyi kar\u015f\u0131lanmas\u0131 i\u00e7in de haber b\u0131rak\u0131r.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    26 Mart<\/b><\/p>\n

                                    Adigey topraklar\u0131n\u0131 daha iyi tan\u0131yabilmek i\u00e7in Lapinski’nin Mez\u0131be’ye gitmesi.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    1 Nisan 1856<\/b><\/p>\n

                                    Lapinski’nin Cubo’da Zaziko Ali’yi ziyaret etmesi. Orada kendisine 57 sand\u0131k t\u00fcfek ve 81 f\u0131\u00e7\u0131 barut verilir.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    5 Nisan 1856<\/b><\/p>\n

                                    Jelentz’ik \u00fczerinden Doba ve Ab\u0131n’dan ge\u00e7erek Lapinski’nin \u015eipsochur’a hareket etmesi.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    16 Nisan<\/b><\/p>\n

                                    Aberde’de konaklayan Lapinski ve askerlerine baz\u0131 Shapsugh thamadeleri ziyarete gelirler. Sefer Bey ve Stankivi\u00e7 \u015eipsur’dan haber g\u00f6nderirler. Bu habere g\u00f6re, Ruslar, Kuban Nehrinin Atekuma Nehri ile birle\u015fti\u011fi yerde \u00e7\u0131kartma yapmaktad\u0131rlar. Birlikler, 6 piyade taburu, 2 alay kazak askeri, 2 batarya ve 4 toplu ayr\u0131 bir tabur, sol kanatta ise bir s\u00fcvari taburundan olu\u015fmakta idi. Bu birliklere kar\u015f\u0131 100 \u00c7erkes s\u00fcvarisi ve daha sonra 600 yaya sava\u015f\u00e7\u0131 toplan\u0131rlar. Lapinski \u015eipsochur’a d\u00f6ner ve Natuchuaclarla bir toplant\u0131 yapar. Aberde’den 15 askerin Sipscohur’a g\u00f6nderilmesini ister.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    17 Nisan<\/b><\/p>\n

                                    2000 \u00c7erkes sava\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n yanlar\u0131na iki topu da alarak Sipsochur’dan ayr\u0131lmalar\u0131 ve Atekuma’ya ula\u015fmalar\u0131. Orada say\u0131lar\u0131 3000’e kadar ula\u015f\u0131r. Bu askerlerin bir\u00e7o\u011fu tan\u0131mad\u0131klar\u0131 Polonyal\u0131lar\u0131n sava\u015f \u015feklini sava\u015f y\u00f6ntemlerini g\u00f6rmek amac\u0131yla gelirler. 18 Nisan g\u00fcn\u00fc bir sava\u015f meclisi (Zawua Khase) toplant\u0131s\u0131 yap\u0131l\u0131r. Bu toplant\u0131da b\u00fct\u00fcn yetki Lapinski’ye verilir. Orada 10.000 ki\u015filik bir kuvvet beklemektedir. Lapinski elindeki iki topu korumak i\u00e7in 300 ki\u015fi b\u0131rak\u0131r. 6.000 sava\u015f\u00e7\u0131y\u0131 da K\u00fcrt Bey’i Pharis’e b\u0131rak\u0131r (Bu K\u00fcrt Bey’i \u00c7erkeslere yard\u0131m etmek, onlarla birlikle Ruslara kar\u015f\u0131 \u00e7arp\u0131\u015fmak i\u00e7in Paris’ten gelmi\u015ftir) Zan\u0131ko Sefer Bey’in o\u011flu, yap\u0131lan plana g\u00f6re, Ruslar\u0131n bilmedikleri bir vadiden ge\u00e7erek sald\u0131r\u0131ya ba\u015flayacakt\u0131r, bu taktik herkes taraf\u0131ndan kabul edilir. 19 Nisan tarihinde b\u00fct\u00fcn sava\u015f\u00e7\u0131lar haz\u0131r beklemektedir. Sabah saat 7’de herkes yerini al\u0131r, Ruslar b\u00fct\u00fcn bu planlardan habersizdirler. 12 top at\u0131\u015f\u0131 ile birlikle Pharis Bey sol kanattaki Rus birliklerine h\u00fccum edecektir. Linovski ve Karabat\u0131r ise sa\u011f kanada y\u00fcklenecektir. Beklenmedik bir ate\u015fle sars\u0131lan Rus askerleri ve kazaklar atlar\u0131na atlayarak k\u00f6pr\u00fcden ge\u00e7ip ka\u00e7arlar. Ruslar sekizinci top at\u0131\u015f\u0131ndan sonra toplan\u0131p top at\u0131\u015flar\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k vermeye ba\u015flarlar. Pharis Bey’in komutas\u0131ndaki askerlerden. 100 ki\u015fi h\u00fccuma ge\u00e7er, di\u011ferleri yerlerinde kal\u0131rlar. Karabat\u0131r da h\u00fccuma ge\u00e7mez, bundan yararlanan Ruslar toparlanarak kar\u015f\u0131 sald\u0131r\u0131ya ba\u015flarlar. Buna g\u00f6ren \u00c7erkesler derhal kar\u015f\u0131 sald\u0131r\u0131ya ge\u00e7erler! \u00c7ar askerleri gerilemeye ba\u015flarlar. Tam bu durumda h\u00fccum emri verilir. Pharis Bey b\u00fct\u00fcn askerleri ile h\u00fccuma ge\u00e7er, ancak Karabat\u0131r emirleri dinlemeyerek h\u00fccuma ge\u00e7mez, Lapinski komutas\u0131ndaki Adigeler 1 \u00f6l\u00fc, 4’\u00fc a\u011f\u0131r olmak \u00fczere 7 yaral\u0131 verirler. 2 top ile 4 tane de atlar\u0131 zayi olur. Ruslar\u0131n kay\u0131plar\u0131 ise \u00e7ok fazlad\u0131r. Saat 11’de herkes yerine \u00e7ekilir. Polonyal\u0131lar\u0131n i\u015fi ciddiye ald\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6ren \u00c7erkeslerin Polonyal\u0131 subay ve askerlere g\u00fcvenleri artar.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    16\u00a0 Nisan<\/b><\/p>\n

                                    Deniz Haklar\u0131 Dcklerasyonu’nun temel ilkesi olan “Tarafs\u0131z Gemi, Tarafs\u0131z Mal” deklarasyonunun yay\u0131nlanmas\u0131.
                                    \nK\u0131r\u0131m sava\u015f\u0131ndan sonra, \u0130ngiltere’nin \u0130stanbul B\u00fcy\u00fckel\u00e7isi Startford Canning de Redcliff\u2019in, Rusya ile T\u00fcrkiye aras\u0131nda ba\u011f\u0131ms\u0131z devletler kurulmas\u0131 i\u00e7in Konferans\u0131 etki alt\u0131na almay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmesi. Konsolos Longworth da ayn\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncededir, ancak, Longworth Da\u011f\u0131stan \u0130le \u00c7erkesya’n\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131k kazanmas\u0131n\u0131 istemekte idi. \u00d6te yandan Konferansta \u0130ngiliz temsilcisi olan Clarendon’a verilen talimatta ise T\u00fcm Kafkasya’n\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 istemesi, bunu kabul ettiremedi\u011fi takdirde, en az\u0131ndan \u00c7ERKESYA’n\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul ettirmesi, kendisine s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya s\u00f6ylenir. Rus temsilcileri olan Orlov ve Brunnov ise Kafkasya’dan ne olursa olsun taviz vermemek talimat\u0131 ile konferansa gelirler.
                                    \nDaha \u00f6nce de a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi, Frans\u0131zlar Konferansta Kafkasya sorununa hi\u00e7 ilgi g\u00f6stermezler. \u0130ngilizlerin bu denli Kafkasya sorunu ile ilgilenmeleri ise Frans\u0131zlar\u0131n ho\u015funa gitmez. \u0130ngilizler ne Kafkasya ne de \u00c7erkesya konusunda ne Osmanl\u0131lardan ne de Avusturya’dan herhangi bir destek g\u00f6r\u00fcrler. \u0130ngilizlerin Kafkasya’n\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 ile ilgili b\u00fct\u00fcn planlan suya d\u00fc\u015fer. Ayr\u0131ca Rus delegesi Orlov T\u00fcrk delegelerine Edime antla\u015fmas\u0131n\u0131 hat\u0131rlat\u0131r ve Ali Pa\u015fa da bu ger\u00e7e\u011fi kabullenir. Yap\u0131lan Antla\u015fman\u0131n XII ve XXXII maddeleri Karadeniz’de her t\u00fcrl\u00fc al\u0131\u015fveri\u015fin serbest oldu\u011fu hususu d\u00fczenlenir. XI, XIII ve XIV. maddelerine istinaden Ruslar ve Osmanl\u0131 Devleti kendi aralar\u0131nda yapt\u0131klar\u0131 bir i\u00e7 antla\u015fma ile Karadeniz’de her devletin 10 gemi bulundurabilece\u011fi, \u00c7arl\u0131k Rusya’s\u0131n\u0131n \u00c7erkesya k\u0131y\u0131lar\u0131nda \u0130stedi\u011fi kadar kale in\u015fa edebilece\u011fi konular\u0131nda anla\u015f\u0131rlar. Bu antla\u015fma taraflarca imzalan\u0131r. Bu antla\u015fman\u0131n maddeleri dikkatlice incelendi\u011finde, Ruslar\u0131n sava\u015fta kaybettiklerini, masa ba\u015f\u0131nda fazlas\u0131 ile geri ald\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. \u00c7erkesya’n\u0131n istilas\u0131, b\u00f6ylece Osmanl\u0131, Frans\u0131z ve Avusturya h\u00fck\u00fcmetlerince haz\u0131rlanm\u0131\u015f olur.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    24 Nisan<\/b><\/p>\n

                                    Lapinski’nin samimiyetine inanan 5.000 s\u00fcvari ve 12.000 yaya sava\u015f\u00e7\u0131n\u0131n bu Polonyal\u0131 subay\u0131n emir ve komutas\u0131na girmeleri. Bu arada bir Kurultay d\u00fczenlenir. Bu kurultaya Sefer Bey de kat\u0131l\u0131r. Kurultay kendi i\u00e7erisinden bir Thamadeler kurulu se\u00e7er. Bu kurulun ald\u0131\u011f\u0131 kararlarla her Vinexi\u015f 2 y\u0131l boyunca 1 at, 2 \u00f6k\u00fcz, 300 sepet bu\u011fday verecektir. Bu toplanacak mallarla 1.000 ki\u015filik bir askeri birli\u011fin rahatl\u0131kla beslenmesi m\u00fcmk\u00fcn olacakt\u0131. Al\u0131nan ba\u015fka bir kararla, Ruslardan ka\u00e7arak \u00c7erkeslere s\u0131\u011f\u0131nanlar\u0131n, Lapinski’ye sormadan V\u0130NEXl\u015e’lerde bar\u0131nd\u0131rmalar\u0131 yasaklanmakla idi. Son bir ay i\u00e7inde 730 Rus subay ve askerine Lapinski taraf\u0131ndan politik s\u0131\u011f\u0131nmac\u0131 belgesi verilmi\u015ftir.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    28 Nisan<\/b><\/p>\n

                                    Kuban’da ilk kez Lapinski komutas\u0131ndaki kuvvetlerin Ruslara sald\u0131rmalar\u0131. Lapinski taraf\u0131ndan haz\u0131rlanan plana b\u00fct\u00fcn Thamade ve komutanlar\u0131n uyacaklar\u0131na dair kendilerinden s\u00f6z al\u0131n\u0131r. Sol kanatta Pharis Bey 2.000 ki\u015fiye komuta edecektir. Ona cephede yine Pharis Bey’in emrine 2.000 asker verilir. Geriye kalan 8.000 sava\u015f\u00e7\u0131 da Lapinski’nin emrinde sava\u015facaklard\u0131r. Zano\u011flu Karabat\u0131r yine 5.000 s\u00fcvarinin ba\u015f\u0131na ge\u00e7erek Kuban’\u0131n bir saat ilerisinde bekleyecektir. Yap\u0131lan plan\u0131 yine Karabat\u0131r uygulamaz, Ruslar bozguna u\u011frat\u0131l\u0131r, ancak yok edici son darbe Karabat\u0131r’\u0131n itaatsizli\u011fi nedeni ile vurulamaz. Polonyal\u0131 bir er \u00f6l\u00fcr, \u00c7erkeslerden ise \u00fc\u00e7\u00fc a\u011f\u0131r olmak \u00fczere 24 yaral\u0131 ve 4 \u00f6l\u00fc verilir. Yaral\u0131lardan \u00fc\u00e7\u00fc de daha sonra hayatlar\u0131n\u0131 yitirirler.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    4 May\u0131s 1856<\/b><\/p>\n

                                    Kuban adas\u0131ndaki Rus birliklerinde bir k\u0131p\u0131rdanma g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Ruslar nehir \u00fczerine bir k\u00f6pr\u00fc kurmaya ba\u015flarlar. Lapinski komutas\u0131ndaki birlikler bu faaliyete kar\u015f\u0131 gelmek isterler. Ruslar\u0131n 30 top ve say\u0131s\u0131z t\u00fcfek ate\u015finin deste\u011finde yapt\u0131klar\u0131 ata\u011fa kama ve k\u0131l\u0131\u00e7larla yap\u0131lan kar\u015f\u0131 koyma ba\u015far\u0131l\u0131 olamaz. Lapinski kuvvetlerini geriye, ormana \u00e7eker. Ruslar adadan, nehrin kar\u015f\u0131 k\u0131y\u0131s\u0131na 4 tabur piyade, 2.700 ki\u015filik Kazak s\u00fcvari birli\u011fi ve 6 adet top ge\u00e7irirler. Sabah saat 5:00 s\u0131ralar\u0131nda 4 tabur asker daha ge\u00e7irirler. \u00c7erkesler, Ruslar\u0131n orman i\u00e7erilerine kadar ilerlemelerini beklerler ve \u015fiddetli bir \u00e7arp\u0131\u015fma ba\u015flar. Her a\u011fa\u00e7, her kayan\u0131n arkas\u0131 savunulur. Sava\u015f saat 10:00’a kadar s\u00fcrer, Ruslar kurtulu\u015fu geri \u00e7ekilmekte bulurlar.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    14 May\u0131s 1856<\/b><\/p>\n

                                    Ruslar \u00fc\u00e7 ayr\u0131 koldan sald\u0131r\u0131 planlar\u0131 haz\u0131rlarlar. A\u015fa\u011f\u0131 Kuban’daki Korkui kalesinden Yukar\u0131 Kuban’\u0131n \u0130l nehri ile birle\u015fti\u011fi yerden ve Kuban adas\u0131nda konaklayan askeri birliklerin ilerlemeleri ile plan ger\u00e7ekle\u015ftirilecektir. Jelentz’ik’te Rus filosu k\u0131y\u0131ya \u00e7\u0131kartma yapar, Laz t\u00fcccarlar\u0131n depo ve sandallar\u0131n\u0131 yakarak oradan ayr\u0131l\u0131rlar.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    14 May\u0131s 1856<\/b><\/p>\n

                                    \u0130smail Pa\u015fa’n\u0131n Lapinski’ye yard\u0131m etti\u011fi gerek\u00e7esi ile \u0130stanbul’da tutuklanmas\u0131 ve yarg\u0131lanmas\u0131. Su\u00e7lu oldu\u011fu mahkemece kan\u0131tlanarak Anadolu’ ya s\u00fcrg\u00fcne g\u00f6nderilir. Toplanan ba\u011f\u0131\u015flar da elinden al\u0131n\u0131r. Bu paralara \u0130stanbul h\u00fck\u00fcmeti el koyar. Lapinski’ye bu kez \u0130stanbul’da bulunan Polonyal\u0131lar yard\u0131m g\u00f6ndermeyi denerler. \u00dcsk\u00fcdar’da bulunan Polonyal\u0131lar yard\u0131mlar\u0131n kendilerine ula\u015fmamas\u0131ndan dolay\u0131 sab\u0131rs\u0131zlanmaya ba\u015flarlar. Natuchuac b\u00f6lgesinde \u0130smail Pa\u015fa, Pharis Bey ve Hac\u0131 Yayah iyi bir politik ve askeri d\u00fczen kurarlar. Zano\u011flu Sefer Bey ve o\u011flu Karabat\u0131r bu d\u00fczeni y\u0131kmak i\u00e7in ellerinden geleni yaparlar. \u00d6rne\u011fin: Askerler para istiyor diyerek 6000 sepet bu\u011fday\u0131 \u00e7ok ucuza, 30.000 piyaster kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda Laz t\u00fcccarlara satarlar. Lapinski bu paran\u0131n 1\/4’\u00fcn\u00fc Sefer Bey’den zor kopar\u0131r. O\u011flu ise daha b\u00fcy\u00fck problemler yarat\u0131r. Al\u0131nan kararla at ve b\u00fcy\u00fckba\u015f hayvan toplayacakt\u0131r, 78 at toplar, 43 at toplad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirir. Ayr\u0131ca toplad\u0131\u011f\u0131 156 s\u0131\u011f\u0131r\u0131n 82’sini Lapinski’ye verir. Bu t\u00fcr aldatmacalar kar\u015f\u0131s\u0131nda halk\u0131n g\u00fcveni sars\u0131lmaya ba\u015flar. (Not Hac\u0131 Yayah Da\u011f\u0131stanl\u0131’d\u0131r).<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    15\u00a0 May\u0131s 1856<\/b><\/p>\n

                                    \u0130l nehrine giden Lapinski’yi 3.000 Adige sava\u015f\u00e7\u0131s\u0131 sevin\u00e7le kar\u015f\u0131larlar. Ruslar bu s\u0131rada \u00c7ernomore’ye g\u00f6t\u00fcr\u00fclmek \u00fczere odun kesmekteler ve naz\u0131rda da 200 araba beklemektedir. Yaya sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n ba\u015f\u0131nda Abat, s\u00fcvarilerin ba\u015f\u0131nda da Lapinski olmak \u00fczere sald\u0131r\u0131ya ge\u00e7erler. Ruslar derhal geri \u00e7ekilirler. Orada hemen bir sava\u015f meclisi kurulur. Cepheyi devaml\u0131 olarak kontrol alt\u0131nda tutabilmek i\u00e7in 600 asker bu kurulun emrine verilir.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    16\u00a0 May\u0131s 1856<\/b><\/p>\n

                                    Lapinski’nin Atekuma’ya geri d\u00f6nmesi. Polonyal\u0131 y\u00fczba\u015f\u0131 Stankievi\u00e7, 300 atl\u0131 ve 800 yayadan ba\u015fka herkesin da\u011f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, g\u00fcn ge\u00e7tik\u00e7e de say\u0131lar\u0131n\u0131n azald\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirir. Bu s\u0131rada kar\u015f\u0131lar\u0131nda da 12.000 Rus askeri beklemektedir. Lapinski Sefer Bey’in davetine kar\u015f\u0131l\u0131k verebilmek i\u00e7in Sipsochur’a gider. Sava\u015f giderlerini kar\u015f\u0131layabilmek i\u00e7in ithalat ve ihracat mallar\u0131na g\u00fcmr\u00fck konulur. Bu g\u00fcmr\u00fck tarifeleri \u015f\u00f6yledir: 1 sepet bu\u011fday i\u00e7in 1\/2 piaster, bir okka bal ve tereya\u011f\u0131 i\u00e7in 1\/2 piaster, bir b\u00fcy\u00fckba\u015f hayvan derisi i\u00e7in 2 piaster, 1 okka balmumu i\u00e7in 2 piaster, vs. Toplanacak bu g\u00fcmr\u00fck gelirlerinin da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 ise \u015f\u00f6yle yap\u0131lacakt\u0131r. G\u00fcmr\u00fck\u00e7\u00fcler 1\/10, Thamadeler 1\/10, bek\u00e7iler 2\/10, Sefer Bey 6\/10’unu alacakt\u0131r. Bu miktar ikiye b\u00f6l\u00fcnerek yar\u0131s\u0131 askerlere, di\u011fer yans\u0131 da Sefer Bey’e verilecektir.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    24 May\u0131s 1856<\/b><\/p>\n

                                    Mez\u0131b, Psat ve \u00c7epsun’da da ihracat ve ithalat i\u015flemlerinden g\u00fcmr\u00fck vergisi al\u0131nmakla idi. 24 May\u0131s ile 24 Haziran aras\u0131nda sadece Jelen\u0131z’ik’te 12.800 piaster g\u00fcmr\u00fck vergisi toplanm\u0131\u015ft\u0131r. Bunun 3.840 piasteri d\u00fczenli ordunun pay\u0131na d\u00fc\u015fmekte idi.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    12 Haziran 1856<\/b><\/p>\n

                                    Lapinski askerleri ile birlikle Rus \u00e7\u0131kartmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in Jelentz’ik’e gelir, ancak ba\u015far\u0131 g\u00f6steremez. Ruslar 3 top namlusu ile bir sand\u0131k cephane al\u0131rlar, \u00fc\u00e7 t\u00fcr sandal\u0131n\u0131 da ate\u015fe verirler, ayr\u0131ca 2 sandal\u0131 da beraberlerin de g\u00f6t\u00fcr\u00fcrler. 5 yaral\u0131 ve birka\u00e7 \u00f6l\u00fc verirler. \u00d6l\u00fcler aras\u0131nda M. \u00c7urok’da vard\u0131r. Ruslar ise 3 \u00f6l\u00fc ve 20 yaral\u0131 verirler. Yaral\u0131lar aras\u0131nda binba\u015f\u0131 Levasoff da bulunmaklad\u0131r. Bu ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011fa Zano\u011flu Sefer Bey’in adamlar\u0131ndan Mustafa sebep olmu\u015ftur. (Bu \u015fah\u0131s Rus\u00e7a ve T\u00fcrk\u00e7e bilmektedir) Mustafa Lapinski’nin emirlerini n\u00f6bet\u00e7ilere ters aktarm\u0131\u015f ve daha sonra Ruslara giderek bizzat sald\u0131r\u0131 planlar\u0131n\u0131 onlara anlatm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

                                    Journal D\u00fc Nord’da yay\u0131nlanan bir yaz\u0131da, t\u00fcmgeneral Philipson, Lapinski’yi “Haydutlar\u0131n Komutan\u0131” diye adland\u0131r\u0131r. Bu gazete 6 topun ele ge\u00e7irilerek binlerce Adige sava\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n bozguna u\u011frat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi yalan haberleri yay\u0131nlar.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    18 Haziran 1856<\/b><\/p>\n

                                    Lapinski’nin Naluchuac ve Shapsugh liderlerini Alekuma’da toplamas\u0131. Toplant\u0131ya Adige halk\u0131ndan kalabal\u0131k bir grup kat\u0131l\u0131r. Lapinski Jelen\u0131z’ik’te u\u011frad\u0131\u011f\u0131 ihaneti anlat\u0131r ve hainlerin cezaland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 ister. Hac\u0131 Yayah, Hac\u0131 \u0130smail Pa\u015fa ve Pharis Bey Lapinski’yi desteklerler, Otuzun \u00fcst\u00fcnde ki\u015fi su\u00e7lar\u0131n\u0131 itiraf ederler, bunlar yarg\u0131lan\u0131rlar. Ancak Natuchuac ‘dan aralar\u0131nda 6’s\u0131 Verk olmak \u00fczere 10 ki\u015fi duru\u015fmaya gelmezler. Verilen a\u011f\u0131r eczalar, aile ba\u011flar\u0131 nedeni ile kan davas\u0131na neden olur korkusu ile uygulanamaz.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    20 Haziran<\/b><\/p>\n

                                    Ruslar Abedzech’te 12.000 asker ile Kuban’\u0131 ge\u00e7erler. \u015ehagua\u015fe \u0131rma\u011f\u0131na iki saat mesafede konaklarlar. Burada bir kale kurmaya ba\u015flarlar. Ayr\u0131ca K\u00fc\u00e7\u00fck Kuban ve Laba’daki bir\u00e7ok m\u00fcstahkem mevkileri de onarmaya ba\u015flarlar.
                                    \nSefer Bey’in s\u00fcregelen ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar\u0131 ve M. Emin’in ise ba\u015far\u0131 g\u00f6stermesi ve \u015f\u00f6hretinin her tarafa yay\u0131lmas\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda Sefer Bey ve \u0130smail Pa\u015fa k\u0131skan\u00e7l\u0131\u011fa kap\u0131l\u0131rlar. Ve bir plan haz\u0131rlarlar. M. Emin’den kurtulmak isterler ve ona ”\u0130stanbul’a gidip bizzat Sultan’dan yard\u0131m istersen, bu yard\u0131m\u0131 alabilirsin” derler. M. Emin de buna inanarak \u0130stanbul’a gider. Sefer Bey ile \u0130smail Pa\u015fa, M. Emin’in \u0130stanbul’da bulundu\u011funu Ruslara haber verirler. Ruslar ise \u0130stanbul h\u00fck\u00fcmetini protesto ederler, M. Emin derhal tutuklan\u0131p \u015eam’a s\u00fcrg\u00fcne g\u00f6nderilir.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    5 A\u011fustos 1856<\/b><\/p>\n

                                    An\u00e7\u0131r nehri k\u0131y\u0131s\u0131nda oturan Adigelerin Karabat\u0131r’a vergi \u00f6dememek i\u00e7in ayaklanmalar\u0131. Bu ayaklanmada Karabat\u0131r’\u0131n bir arkada\u015f\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Karabat\u0131r’\u0131n elinden at\u0131 al\u0131n\u0131r. Aradan bir ka\u00e7 g\u00fcn ge\u00e7tikten sora, Karabat\u0131r bir \u00e7apulcu grubu ile bu b\u00f6lgeyi bas\u0131p iki \u00fc\u00e7 Adige k\u00f6y\u00fcn\u00fc ate\u015fe verir. Yak\u0131lan yerler aras\u0131nda, y\u00f6rede \u00e7ok sevilip say\u0131lan Shapsugh lideri Alibi Hantechu’nun \u00e7iftli\u011fi de bulunmaktad\u0131r. Karabat\u0131r ve \u00e7apulcular halktan da 10 ki\u015fiyi esir al\u0131p g\u00f6t\u00fcr\u00fcrler. B\u00fct\u00fcn Shapsughlar olay\u0131 duyunca ayaklan\u0131rlar. Karabat\u0131r ile \u0130smail Pa\u015fa korkuya kap\u0131l\u0131rlar. Abin nehrini ge\u00e7erek saklan\u0131rlar. Hantechu 4.000 sava\u015f\u00e7\u0131 ile \u015eipsochur’da konaklayan Sefer Bey’i tehdit eder. Sefer Bey Alekuma’daki birliklerden yard\u0131m ister.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    8 A\u011fustos<\/b><\/p>\n

                                    Hantechu ile Sefer bey aras\u0131nda i\u00e7 m\u00fccadelenin ba\u015flamas\u0131. Lapinski’nin bu \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 daha fazla b\u00fcy\u00fcmeden durdurmas\u0131.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    10 A\u011fustos<\/b><\/p>\n

                                    Yat\u0131\u015ft\u0131r\u0131lan bu iki grup aras\u0131nda bar\u0131\u015f antla\u015fmas\u0131 i\u00e7in g\u00f6r\u00fc\u015fmeler yap\u0131l\u0131r. 18 A\u011fustos’ta a\u015fa\u011f\u0131daki antla\u015fma imzalan\u0131r: Shapsugh eyaletinde Sefer Bey’in vergi toplama yetkisi olmayacakt\u0131r. Shapsughlar Sefer Bey’i hi\u00e7bir \u015fekilde tan\u0131mayacaklard\u0131r. Yak\u0131lan k\u00f6ylerden al\u0131nan mallar geri verilecektir.<\/p>\n

                                    Shapsughlar ise kan davas\u0131ndan vazge\u00e7eceklerdir.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    24 Eyl\u00fcl 1856<\/b><\/p>\n

                                    Bir \u0130ngiliz buharl\u0131 gemisinin Anapa \u00f6nlerine gelmesi.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    27 Eyl\u00fcl<\/b><\/p>\n

                                    \u0130smail Pa\u015fa Lapinski’yi ziyarete gelir. \u00c7erkes oldu\u011funu, \u00c7erkesleri temsil etti\u011fini, dolay\u0131s\u0131 ile\u00a0 isteklerini yerine getirmeye haz\u0131r oldu\u011funu s\u00f6yler. Lapinski ona M. Emin hakk\u0131nda soru y\u00f6neltince “Fanatik bir din adam\u0131, \u0130slamiyet\u2019i yaymaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor, H\u0131ristiyan d\u00fc\u015fman\u0131” der ve Sefer Bey\u00a0 ile \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 \u00f6nerir. “Sefer Bey Sultan’\u0131n sad\u0131k dostudur” der.<\/p>\n

                                     <\/p>\n

                                    26 Ekim<\/b><\/p>\n

                                      \n
                                    1. Emin’in \u00c7erkesya’ya d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc haberinin yay\u0131lmas\u0131. Ruslar bu haberden \u00e7ok tela\u015flan\u0131rlar.<\/li>\n<\/ol>\n

                                       <\/p>\n

                                      1856 Kas\u0131m<\/b><\/p>\n

                                      Tutuklanarak \u015eam’a\u00a0 s\u00fcrg\u00fcne g\u00f6nderilen\u00a0 M. Emin’e Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fcmeti 5000 piaster ayl\u0131k ba\u011flam\u0131\u015ft\u0131. Buna ra\u011fmen s\u00fcrg\u00fcn yerinden ka\u00e7ar, gece g\u00fcnd\u00fcz demeden Karadeniz’e do\u011fru at s\u00fcrer. Alt\u0131nda birka\u00e7 at \u00f6l\u00fcr. Karadeniz’de bir tekne sal\u0131n al\u0131r ve 28 Kas\u0131m 1856’da Kafkasya’ya \u00e7\u0131karak Abedzechlerin ba\u015f\u0131na lider olarak yeniden d\u00f6ner.<\/p>\n

                                       <\/p>\n

                                      29 Kas\u0131m<\/b><\/p>\n

                                      Kuban adas\u0131ndaki Rus birlikleri nehri ge\u00e7erek \u015eipsochr’a do\u011fru hareket ederler. Adigeler 2.000 atl\u0131 ve 5.000 yaya sava\u015f\u00e7\u0131 toplarlar. Ruslar birka\u00e7 \u00e7iftli\u011fi yakarlar ve b\u00fcy\u00fck bir \u00e7at\u0131\u015fmaya girmeden geri d\u00f6nerler. Adigeler 3 Aral\u0131k g\u00fcn\u00fcne kadar s\u00fcren bu \u00e7at\u0131\u015fmalarda 9 \u00f6l\u00fc ve 30 yaral\u0131 verirler. Rus birliklerinin \u00f6l\u00fc ve yaral\u0131 say\u0131s\u0131 tespit edilemez. Be\u015f asker esir edilir. Kuban adas\u0131ndaki 166 Rus askeri ka\u00e7arak \u00c7erkeslere s\u0131\u011f\u0131n\u0131rlar.<\/p>\n

                                       <\/p>\n

                                      13 Aral\u0131k<\/b><\/p>\n

                                      Ruslar\u0131n Kuban adas\u0131nda 2.500 asker b\u0131rakarak \u00c7ernomova’ya \u00e7ekilmeleri. Ruslar Kuban adas\u0131na Swiaiopa Troiza ad\u0131n\u0131 verirler. Adigeler ise Hotechuay (Chuatechuray) diyorlard\u0131.<\/p>\n

                                       <\/p>\n

                                      1857<\/b><\/p>\n

                                      Harp Valisi General Koslovski taraf\u0131ndan Maykop kalesinin silah deposu olarak kurulmas\u0131.<\/p>\n

                                       <\/p>\n

                                      1857-1858<\/b><\/p>\n

                                      Kendilerine Ruslarca ticari ayr\u0131cal\u0131klar tan\u0131nan Cigetlcr (Wub\u0131h) bu ayr\u0131cal\u0131\u011f\u0131n yeniden kendilerine verilmesini istemeleri. General Milyutin bu ayr\u0131cal\u0131\u011f\u0131n yeniden verilmesi \u0130\u00e7in a\u015fa\u011f\u0131da s\u0131ralanan hususlar\u0131n yerine getirilmesini Cigetlerden ister: Di\u011fer \u00c7erkes kabileleri ile ili\u015fki kurmayacaklard\u0131r. Onlarla sava\u015f an\u0131la\u015fmas\u0131 imzalamayacaklard\u0131r. Sefer Bey ve M. Emin ile ili\u015fkileri olmayacakt\u0131r. T\u00fcm aile reisleri toplanarak \u00c7ar’a ba\u011fl\u0131l\u0131k yemini edecekler, \u00a0rehine olarak da baz\u0131 ailelerden insanlar verilecektir.<\/p>\n

                                       <\/p>\n

                                      1857<\/b><\/p>\n

                                      P\u015fikuy Borok, Shapsugh eyaletinden ve Ubin nehri k\u0131y\u0131s\u0131nda ya\u015fayan 70 ya\u015f\u0131nda bir Adige \u00c7’ale’dir (\u00c7erkes yi\u011fidi). Yan\u0131na alt\u0131 o\u011flu, d\u00f6rt torunu ve iki akrabas\u0131n\u0131 alarak Rus b\u00f6lgesine ak\u0131n d\u00fczenler, bu ak\u0131nda ya\u015fam\u0131n\u0131 yitirir. Osmanl\u0131lar\u0131n Do\u011fu cephesinde 100.000 asker bulundurmalar\u0131na kar\u015f\u0131n Ruslar bu cephede 5.000 asker bulundurmakta idiler. Geriye kalan 150.000 ki\u015filik ordunun Kuzey Kafkasya’da bulundurmalar\u0131, Osmanl\u0131 s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 daha az tehlikeye maruz bir hale getirmekte idi. Bu y\u0131llarda Adige-Abhaz n\u00fcfusu 1.5 milyonu buluyordu (Kabardeyler hari\u00e7) Bu say\u0131 Rus belgelerinde ise 200.549 olarak verilmekte idi.<\/p>\n

                                       <\/p>\n

                                      11 \u015eubat 1857\u00a0\u00a0\u00a0 <\/b><\/p>\n

                                      K\u00fc\u00e7\u00fck bir Adige birli\u011fi An\u00e7\u0131r nehrini ge\u00e7ip 26 adet g\u00f6zetleme kalesini ve evleri yakar. Bu k\u00fc\u00e7\u00fck birli\u011fin askerleri kar\u015f\u0131lar\u0131nda \u0130l nehrinin Kuban’a kar\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 yerde Rus birliklerini g\u00f6r\u00fcrler. Kendilerinden kat kat \u00e7ok say\u0131daki Rus g\u00fc\u00e7leri ile kar\u015f\u0131la\u015fan bu k\u00fc\u00e7\u00fck birlik tekrar \u0131rma\u011f\u0131 ge\u00e7ip orman\u0131n i\u00e7erisinde mevzilenir.<\/p>\n

                                       <\/p>\n

                                      12 \u015eubat<\/b><\/p>\n

                                      \u00c7erkeslere s\u0131\u011f\u0131nan bir Rus askerinin verdi\u011fi bilgilere g\u00f6re, Ruslar Yekaterinador kentine sald\u0131r\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 zannederek tedbirler almaktad\u0131rlar. Abedzech ve Bjedugh birlikleri 18 \u015eubat\u2019ta Ps\u0131s\u2019ta toplan\u0131rlar. Shapsugh ve Natuchuac birlikleri de Hac\u0131 Yayah ve Pharis Bey komutas\u0131nda toplan\u0131rlar. Bu birliklere Psibes’e gelmeleri emri verilir. Lapinski ise 3.000 s\u00fcvari ve 3.000 yaya sava\u015f\u00e7\u0131 ile birlikle beklemektedir. Ya\u011fmur ya\u011fmaya ve buzlar erimeye ba\u015flar. B\u00f6yle bir durumda Kuban’\u0131n kar\u015f\u0131 k\u0131y\u0131s\u0131na ge\u00e7mek intihar say\u0131laca\u011f\u0131ndan askeri harekattan vazge\u00e7ilir.<\/p>\n

                                       <\/p>\n

                                      Nisan 1857 <\/strong> \u00a0 Kas\u0131m 1858<\/strong><\/p>\n

                                      Bu bir seneye yak\u0131n zamanda Ruslar \u00c7erkesya topraklar\u0131nda sadece yar\u0131m saatle gidilebilecek mesafedeki yerlerde ilerleyebilmi\u015fler ve Socak’\u0131 alabilmi\u015flerdir. Bu d\u00f6nemde Atekuma’da 1.000 \u00e7iftlik yakm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n

                                       <\/p>\n

                                      Nisan ortas\u0131<\/b><\/p>\n

                                      WWub\u0131h’tan gelen Verklerin Sefer Bey’e birle\u015fme teklifinde Abedzechlerce kovulaca\u011f\u0131 haberini de getirirler. Lapinski Azips’e kadar Sefer Bey ile birlikte gider. Orada toplanan 20.000 Adige ile anla\u015famazlar. 20 Nisan’da biten bu toplant\u0131dan birbirlerine d\u00fc\u015fman haline gelmi\u015f bir \u015fekilde ayr\u0131l\u0131rlar.<\/p>\n

                                      19 Nisan<\/strong>
                                      \nRuslar\u0131n 7 sava\u015f gemisinin deste\u011fi ile Socak’a asker \u00e7\u0131kartmalar\u0131. \u00c7\u0131kart\u0131lan birlikler, 2 tabur piyade ve 4 toptan ibarettir.<\/p>\n

                                      20 Nisan<\/b><\/p>\n

                                      Hote\u015fhuay’e sald\u0131r\u0131 i\u00e7in 5.000 sava\u015f\u00e7\u0131 toplan\u0131r. Sald\u0131r\u0131 g\u00fcn\u00fc olarak 21 Nisan saptan\u0131r. Zan\u0131ko Karabat\u0131r gelip her \u015feyi kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131r. Sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n \u00e7o\u011fu da\u011f\u0131l\u0131rlar. 23 Nisan g\u00fcn\u00fcne gelindi\u011finde geriye 1500 sava\u015f\u00e7\u0131 kalm\u0131\u015ft\u0131r. Ruslar 50 top ate\u015fi yaparlar. K\u0131y\u0131ya \u00e7\u0131kart\u0131lan askerlerle Adigeler \u00e7at\u0131\u015fmaya girerler. Sava\u015f\u0131 Adigeler kazan\u0131r. Geri \u00e7ekilen Ruslar birliklerini Atekuma Irma\u011f\u0131 k\u0131y\u0131\u00ads\u0131nda toplarlar. Ruslar bu \u00e7at\u0131\u015fmada 35 \u00f6l\u00fc ve 100 yaral\u0131 verirler.<\/p>\n

                                       <\/p>\n

                                      29 Nisan<\/b><\/p>\n

                                      Atekuma’da 12 000 askerin toplanmas\u0131. Bu asker\u00adlerin kar\u0131s\u0131nda 450 s\u00fcvari ve 1.800 yaya sava\u015f\u00e7\u0131dan olu\u015fan Adige g\u00fc\u00e7leri yerlerini al\u0131rlar.<\/p>\n

                                      Ruslar Abedzech’de ve Lale’de yak\u0131lan kalelerini onarmaya ba\u015flarlar.<\/p>\n

                                        \n
                                      1. Emin, \u00c7erkes as\u0131ll\u0131 bir subay\u0131n\u0131 getirip Tuapse’ye yerle\u015ftirir. Oradan \u0130slam dinini yaymaya ve \u015feriat d\u00fczenini kurmaya giri\u015fir. Gen\u00e7 bir \u00c7erkes k\u0131z\u0131 ile k\u0131z\u0131n r\u0131zas\u0131 hilaf\u0131na zorla evlenmeye kalk\u0131\u015f\u0131nca halk galeyana gelip bu subay\u0131 lin\u00e7 ederler. Kurdu\u011fu mahkemelikler yak\u0131l\u0131p y\u0131k\u0131l\u0131r, Hoca ve kad\u0131lar \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr, ka\u00e7abilenler canlar\u0131n\u0131 zor kurtar\u0131rlar. Nevcioko Habl ile Psikups aras\u0131nda ya\u015fayan Abedzechlerde M. Emin’den koparlar. Kopma nedeni \u00c7erkes gelenek ve g\u00f6renekleri yerine \u015eeriat kurallar\u0131n\u0131 yerle\u015ftirmeye kalk\u0131\u015fma\u00ads\u0131d\u0131r.<\/li>\n<\/ol>\n

                                         <\/p>\n

                                        15 May\u0131s 1857 <\/strong>
                                        \nAlman as\u0131ll\u0131, \u0130ngiltere’nin hizmetinde \u00e7al\u0131\u015fan ve Osmanl\u0131\u00a0 \u0130mparatorlu\u011fu’nda jandarma te\u015fkilat\u0131n\u0131 kuran gnrl C. St\u00fccker\u2019in, Sefer\u00a0 Pa\u015fa\u2019n\u0131n karde\u015fi Mustafa ile s\u00f6zle\u015fme imzalayarak \u00c7erkesya\u2019da d\u00fczenli ordu kurma amac\u0131yla gelmesi.<\/p>\n

                                         <\/p>\n

                                        25 May\u0131s<\/b><\/p>\n

                                        K\u0131r\u0131m’daki Rus alay\u0131ndan El’borus adl\u0131 bir gemi ile g\u00f6t\u00fcr\u00fclen bir b\u00f6l\u00fck askerle Jelentz’ik’e \u00e7\u0131kartma yapmaya kalk\u0131\u015fan Ruslar ba\u015far\u0131 elde edemezler.<\/p>\n

                                         <\/p>\n

                                        May\u0131s sonu<\/b><\/p>\n

                                        Polonyal\u0131 General Zamaiski’nin el\u00e7isi Te\u011fmen Konartzevski’nin \u00c7erkesya’ya gelmesi. Elinde bulunan b\u00fct\u00fcn imkanlar\u0131 kullanarak Lapinski’ye yard\u0131m g\u00f6ndermeye \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131 vaadinde bulunur, yan\u0131ndaki 100 t\u00fcfek, 12 tabanca ve birka\u00e7 siper kazma aletinden olu\u015fan malzeme ile elbise ve ayakkab\u0131lar\u0131 verir.<\/p>\n

                                         <\/p>\n

                                        10 Haziran<\/b><\/p>\n

                                        Anapa’dan Socak’a do\u011fru bir Rus birli\u011fi harekete ge\u00e7er. Hac\u0131 Yayah’\u0131n 120 askeri Te\u011fmen Konartzevski ile birlikte ani bask\u0131nlar d\u00fczenler. Rus birli\u011fi 30 adet arabay\u0131 koruyan 1 tabur piyade, 150 Kazak s\u00fcvarisi, 4 toptan olu\u015fmakta idi. \u00c7erkesler 8 asker esir al\u0131rlar. 4 araba dolusu cephane, 2 araba istihkam malzemesi, 11 at, 14 b\u00fcy\u00fck ba\u015f hayvan ele ge\u00e7irirler. \u00c7erkesler bu \u00e7al\u0131\u015fmada 7 \u00f6l\u00fc verirler, 16 ki\u015fi yaralan\u0131r, 7 at da zayi olur.<\/p>\n

                                         <\/p>\n

                                        15 Haziran<\/b><\/p>\n

                                        Abin’de Shapsughlar\u0131n d\u00fczenledi\u011fi kurultaya kat\u0131lan 60 thamadenin \u00a0(lider) Ruslarla sava\u015fa karar ver\u00admeleri.<\/p>\n

                                         <\/p>\n

                                        18 Haziran<\/b><\/p>\n

                                        Rus el\u00e7isinin bask\u0131s\u0131 \u00fczerine, \u0130ngiltere’den gelen “Africsin” adl\u0131 buharl\u0131 geminin silah y\u00fckl\u00fc oldu\u011fu gerek\u00e7esi ile h\u00fck\u00fcmet kuvvetlerince aranmas\u0131.<\/p>\n

                                         <\/p>\n

                                        19 Haziran<\/b><\/p>\n

                                        Albay Levasof buharl\u0131 bir gemi ile \u00c7erkesya k\u0131y\u0131lar\u0131na yakla\u015f\u0131r. \u00d6nce Jelenlz’ik, daha sonra da Anapa’ya iki b\u00f6l\u00fck asker ile \u00e7\u0131kartma yapmaya kalk\u0131\u015f\u0131r. Lapinski 18 asker ve 3 topla her iki \u00e7\u0131kartma giri\u015fimini de p\u00fcsk\u00fcrt\u00fcr.<\/p>\n

                                         <\/p>\n

                                        5 Temmuz<\/b><\/p>\n

                                        \u00c7erkesya’da b\u00fcy\u00fck Halk Kongresi toplan\u0131r, ancak g\u00f6zle g\u00f6r\u00fcl\u00fcr somut kararlar al\u0131namaz.<\/p>\n

                                         <\/p>\n

                                        2 A\u011fustos 1857<\/b><\/p>\n

                                        Polonyal\u0131 Y\u00fczba\u015f\u0131 Stoch’un Jubo’ya \u00e7\u0131kmas\u0131 ve Lapinski’ye harp malzemesi getirdi\u011fini bildirmesi. Stoch a\u015fa\u011f\u0131da say\u0131lan malzemeleri getirebilir: 65 ya\u011fmur mantosu, 96 demir kazma, 48 kanca, 24 \u00e7al\u0131 kesme b\u0131\u00e7a\u011f\u0131, 12 balta, 100 \u00e7ift ayakkab\u0131, 180 g \u00a0\u00fcn g\u00f6mlek, 2 tabanca.<\/p>\n

                                         <\/p>\n

                                        2 A\u011fustos<\/b><\/p>\n

                                        General Philipsohn’un Jelentz’ik’e yeniden \u00e7\u0131kartma yapmay\u0131 denemesi. K\u0131y\u0131larda oturan halk daha \u00f6nce benzeri tehlikelerden uzakla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve i\u00e7 k\u0131s\u0131mlara ta\u015f\u0131nm\u0131\u015f oldu\u011fu i\u00e7in yaln\u0131zca Shapsugh y\u00f6relerini bombalayarak geri d\u00f6ner.<\/p>\n

                                         <\/p>\n

                                        Eyl\u00fcl 1857<\/b><\/p>\n

                                        Rus konsolosu Dendrina’n\u0131n iste\u011fi \u00fczerine Osmanl\u0131 \u00e7ift yelkenlisi “Dervi\u015f”in silah ta\u015f\u0131y\u0131p ta\u015f\u0131mad\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6\u011frenilmesi i\u00e7in Trabzon’da aranmas\u0131.<\/p>\n

                                         <\/p>\n

                                        1857<\/b><\/p>\n

                                        Ruslar Kubat\u0131 adas\u0131ndaki kalelerini 50 a\u011f\u0131r topla korumakla idiler. Bu toplar\u0131 kaleden ate\u015fleyerek \u00e7evredeki k\u00f6yleri bombard\u0131man ederek yakmakta idiler. Lapinski’nin emrinde 200 s\u00fcvari ile 5000 yaya sava\u015f\u00e7\u0131 toplanm\u0131\u015ft\u0131. Ruslar kaleden yar\u0131m saat mesafedeki yerlere kadar uzakla\u015f\u0131p tekrar kaleye d\u00f6nmekle idiler. \u00c7erkesya’n\u0131n derinliklerine gitmeyi g\u00f6ze alam\u0131yorlard\u0131. Yap\u0131lan sava\u015flarda Adigeler 9 \u00f6l\u00fc ve 30’a yak\u0131n yaral\u0131 verirler. Bir Polonyal\u0131 asker de hayat\u0131n\u0131 yitirir. Bu \u00e7at\u0131\u015fmalarda Ruslar\u0131n ne kadar yaral\u0131 ve \u00f6l\u00fc verdikleri bilinmemektedir. Ayr\u0131ca bu kaleden 166 Rus askeri ka\u00e7arak Adigelere s\u0131\u011f\u0131nm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n

                                         <\/p>\n

                                        1858<\/b><\/p>\n

                                        480 ki\u015filik bir Abedzech birli\u011finin Kubat\u0131 nehrini ge\u00e7erek Rus kalelerine ve k\u00f6ylerine bask\u0131n yapmak istemeleri. Ancak \u00c7erkeslerin aras\u0131ndaki Rus casuslar\u0131 hemen Ruslar\u0131 haberdar ederler, Adigeler pusuya d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcl\u00fcrler. Donmu\u015f Kuban nehrinin \u00fczerinde 30 ayak derinli\u011fine do\u011fru Abedzechler s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rt\u0131rlar. Nehrin buzlar\u0131n\u0131n en ince oldu\u011fu yerden kar\u015f\u0131ya ge\u00e7meye zorlan\u0131rlar. Ad\u0131m ad\u0131m geri \u00e7ekilen Abedzech askerlerinin bir \u00e7o\u011fu k\u0131r\u0131lan buzlar\u0131n aras\u0131nda ve Rus t\u00fcfeklerinin mermileri ile yasalar\u0131n\u0131 yitirirler.<\/p>\n

                                        Wub\u0131hlar\u0131n G\u00fcney kom\u015fusu olan karde\u015f Abhaz halk\u0131na bask\u0131n d\u00fczenleyerek insan av\u0131na \u00e7\u0131kmalar\u0131. Bu \u00e7at\u0131\u015fmaya da sebep olarak Abhazlar\u0131n Ruslarla imzalad\u0131klar\u0131 antla\u015fma g\u00f6sterilir.<\/p>\n

                                         <\/p>\n

                                        1858<\/b><\/p>\n

                                        Kabardey’de \u0130l idarelerinin kurulmas\u0131.
                                        \nGeneral Philipsohn’un g\u00f6revden al\u0131narak yerine General Koslovski’nin getirilmesi.
                                        \nAgu\u0131y\u0131ps’ta (Adigey) i\u00e7 sava\u015f\u0131n yeniden ba\u015flamas\u0131. M. Emin komutas\u0131ndaki demokrat Abedzechlerle Sefer Bey’in komutas\u0131ndaki oligar\u015fik Shapsughlar aras\u0131nda 2 nci \u0130\u00e7 sava\u015f\u0131n patlak verme\u00adsi.<\/p>\n

                                         <\/p>\n

                                        1858 Yaz\u0131<\/b><\/p>\n

                                        300 Abedzech s\u00fcvarisinin Labe k\u0131y\u0131s\u0131ndaki 4 Rus s\u00fcvari birli\u011fine sald\u0131rmalar\u0131. 36 esir vererek ve 82 at b\u0131rakarak ka\u00e7malar\u0131.
                                        \nNatuchuac b\u00f6lgesi ba\u015fta olmak \u00fczere 5 mahkemeli\u011fin (Yani \u0130dari Birlik) organize edilmesi:<\/p>\n

                                        Socak\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 2.100 \u00e7iftlik, Ba\u015fkan\u0131 Hac\u0131 Yayah.<\/p>\n

                                        Psibeps\u00a0\u00a0\u00a0 3.300 \u00e7iftlik,\u00a0 Ba\u015fkan\u0131 Pharis Bey.<\/p>\n

                                        Sips\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 3.100 \u00e7iftlik,\u00a0 Ba\u015fkan\u0131 Boroko.<\/p>\n

                                        Abin\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 1.600 \u00e7iftlik,\u00a0 Ba\u015fkan\u0131 H\u00fcseyin.<\/p>\n

                                        Psat\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 1.300 \u00e7iftlik,\u00a0 Ba\u015fkan\u0131 Hafuz.<\/p>\n

                                        Toplam\u00a0\u00a0 11.400 \u00e7iftlikten olu\u015fan bu y\u00f6rede 200 binin \u00fcst\u00fcnde bir n\u00fcfus ya\u015famakta ve 28.768 sava\u015f\u00e7\u0131 \u00e7\u0131karabilmekle idi. Shapsughlar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funu olu\u015fturan 16.400 \u00e7iftlik ise Ruslarla bar\u0131\u015f i\u00e7inde ya\u015famakta idiler ve Sefer Bey’i istememekte idiler.
                                        \nZano\u011flu Sefer Bey’in damad\u0131 olan Verk Bast\u0131’n\u0131n t\u00fcm aile bireyleri ile birlikle Ruslara s\u0131\u011f\u0131n\u0131p Socak’a gitmesi. Onunla birlikte ba\u015fta Sefer Bey’in o\u011flu Karabat\u0131r olmak \u00fczere 10’un \u00fczerinde \u00c7erkes Ruslar\u0131n taraf\u0131na ge\u00e7er, bu grup daha sonra Ruslar i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Onlara haber toplay\u0131p yol g\u00f6sterirler.<\/p>\n

                                         <\/p>\n

                                        18 Ekim 1858<\/b><\/p>\n

                                        Natuchuac ve Shapsughlardan olu\u015fan Halk Kurultay\u0131n\u0131n toplanmas\u0131. Bu toplant\u0131 14 g\u00fcn s\u00fcrer. Shapsughlar her Vinechi\u015f i\u00e7in 20 s\u00fcvari ve 40 yaya toplayacaklar\u0131n\u0131, toplam 3280 s\u00fcvari ve 6560 yaya sava\u015f\u00e7\u0131 edece\u011fini s\u00f6ylerler. Sefer Bey bu kurultayda Lapinski’yi su\u00e7lar. “Kendisini saymad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ba\u015f\u0131na buyruk G\u00fcmr\u00fck vergisi toplad\u0131\u011f\u0131n\u0131, Muhammet Emin ile g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc” belirterek su\u00e7lamalar\u0131n\u0131 bu olaylara dayand\u0131rmak ister.<\/p>\n

                                         <\/p>\n

                                        3 Aral\u0131k<\/b><\/p>\n

                                        Lapinski’nin Ab\u0131n’da oturan \u00f6zg\u00fcr \u00e7ift\u00e7ilerden Yalloko Yemis ailesine giderken suikasta u\u011framas\u0131. Su\u00e7lular bulunamaz. Olay\u0131n Sefer Bey’ce d\u00fczenlendi\u011fi \u015f\u00fcphesi hakim olur.<\/p>\n

                                         <\/p>\n

                                        6 Aral\u0131k<\/b><\/p>\n

                                        Atekuma’da yeni askeri hareketlerin g\u00f6r\u00fclmesi.<\/p>\n

                                        Kalelere yeni askeri birliklerin getirilmesi.<\/p>\n

                                         <\/p>\n

                                        8 Aral\u0131k<\/b><\/p>\n

                                        \u00c7ar birlikleri Shagua\u015fe ve Labe \u0131rmaklar\u0131 boyunca ilerleyerek bir\u00e7ok \u00e7iftlikleri yakarlar. Say\u0131s\u0131z sava\u015flar yap\u0131l\u0131r ve her iki taraf bir\u00e7ok \u00f6l\u00fc verir. \u00c7ar birlikleri direnmenin \u015fiddeti ve \u00f6l\u00fc say\u0131s\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda tekrar Kuban nehrinin Kuzeyine \u00e7ekilmek zorunda kal\u0131rlar.<\/p>\n

                                         <\/p>\n

                                        13 Aral\u0131k<\/b><\/p>\n

                                        \u00c7ar birliklerinin 4 tabur asker, 1 alay Kazak, 1 yaya batarya ve 12 topla Socak’tan harekete ge\u00e7mesi. Bu birliklerin kar\u015f\u0131s\u0131nda 4 top, 300 s\u00fcvari ve 900 yaya asker bulunmaktad\u0131r. \u0130kinci bir Rus birli\u011fi 5 tabur, 1 alay kazak, bir yaya batarya top, bir sekiz toplu da\u011f bataryas\u0131 Bachan nehri boyunca Mazga’ya do\u011fru hareket eder. 3 \u00fcnc\u00fc bir birlik 3 tabur, 1 alay kazak, 1 atl\u0131 batarya, Kuban boyunca Korkui’ye do\u011fru yola \u00e7\u0131kar. Socak ve Anapa’dan birer tabur asker, 150 kazak s\u00fcvarisi, 4 topla Mazgo’ya do\u011fru ilerler. Korkui’ye gelen birlikler ovalarda operasyonlar yapmaya ba\u015flarlar. Bir alay kazak 6 topla Atekuma’dan hareket eden birlikle bulu\u015fmak amac\u0131yla yola \u00e7\u0131kar. 5400 \u00e7iftlikten olu\u015fan ve korunmas\u0131 \u00e7ok zor olan Natuchuac’e 17 tabur asker, 4950 kazak s\u00fcvarisi ve 54 topla sald\u0131r\u0131ya ge\u00e7ilir. Ruslar her zapt ettikleri yeri yak\u0131p y\u0131karak ilerlerler. Savunmas\u0131z k\u00f6ylerin halklar\u0131 ya \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcrler ya da sava\u015f esiri olarak g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcrler.<\/p>\n

                                         <\/p>\n

                                        14 Aral\u0131k<\/b><\/p>\n

                                        \u00c7ar birliklerinin Mazga’ya kadar olan b\u00fct\u00fcn yollar\u0131 i\u015fgal etmeleri. 4 g\u00fcn s\u00fcren hareketin sonunda Natuchuac’da 400 \u00e7iftlik yazarlar. 137 kad\u0131n ve \u00e7ocu\u011fu esir al\u0131rlar. 300 b\u00fcy\u00fckba\u015f hayvanla 2000 koyunu da ganimet olarak ele ge\u00e7irirler. Adigeler 143 \u00f6l\u00fc ve bir\u00e7ok yaral\u0131, Ruslar ise 657 \u00f6l\u00fc ve 81 esir verirler. 16 Rus askeri de \u00c7erkeslere s\u0131\u011f\u0131n\u0131rlar. S\u0131\u011f\u0131nmac\u0131lardan elde edilen bilgilere g\u00f6re \u00c7ar birlikleri \u00e7ok daha zayiat vermi\u015flerdir.<\/p>\n

                                         <\/p>\n

                                        15\u00a0 Aral\u0131k<\/b><\/p>\n

                                        Lapinski Mazga’ya gelir. Pharis Bey ile Yayah Efendi de oraya gelirler. Yanlar\u0131nda 400 Adige s\u00fcvarisi ile 100 yaya sava\u015f\u00e7\u0131 da bulunmaktad\u0131r. Di\u011fer askerler zor durumda kalan ailelerini kurtarabilmek i\u00e7in da\u011f\u0131l\u0131rlar. Mazga yak\u0131n\u0131nda da 5 tabur asker, 1050 kazak s\u00fcvarisi, 16 topla haz\u0131r beklemektedirler,<\/p>\n

                                         <\/p>\n

                                        28 Aral\u0131k<\/b><\/p>\n

                                        Bogandur, An\u00e7\u0131r, Haptl, Az\u0131pa, \u0130l, Psot’tan \u00c7opsun’a kadar 3.800 \u00e7iftlikte oturanlar\u0131n kat\u0131ld\u0131klar\u0131 bir toplant\u0131 yap\u0131l\u0131r.<\/p>\n

                                         <\/p>\n

                                        1858 sonu<\/b><\/p>\n

                                        Rus birliklerinin Bat\u0131 Kuban’\u0131n Kuzey s\u0131n\u0131rlar\u0131ndaki say\u0131s\u0131 \u015f\u00f6yle idi:<\/p>\n

                                        Atekuma’da 14 tabur piyade,<\/p>\n

                                        Hatochair\u2019de 2 tabur,<\/p>\n

                                        Socak’ta 4tabur,<\/p>\n

                                        Anapa’da 2 tabur,<\/p>\n

                                        Korkui\u2019de 2 tabur,<\/p>\n

                                        Ayr\u0131ca, 4500 kazak s\u00fcvarisiyle 80 adet hareketli toplar\u0131 vard\u0131.<\/p>\n

                                         <\/p>\n

                                        1859<\/b><\/p>\n

                                        General Philipsohn’un 30 tabur askerle Labe ile \u015ehagua\u015fe aras\u0131ndaki yerleri zapt etmesi ve Fars \u0131rma\u011f\u0131 k\u0131y\u0131s\u0131ndaki Chamketi kalesini kurmas\u0131. Abedzechler bar\u0131\u015f isterler ve M. Emin ile general aras\u0131nda bir antla\u015fma imzalan\u0131r. Bu antla\u015fmaya g\u00f6re Abedzechler Ruslara bask\u0131n yapmayacaklard\u0131r. Ya\u011fma ve talan yapmayacaklar\u0131na dair s\u00f6z vereceklerdir. Ruslar bu y\u00f6relerde yeni kaleler ve m\u00fcstahkem mevkiler kuracaklard\u0131r. \u00c7ar h\u00fck\u00fcmeti bu antla\u015fmay\u0131 kabul eder. Bu antla\u015fma ile, Aguyips’in bir cephesinde, Ruslar dinlenme olana\u011f\u0131 elde etmi\u015f olurlar.<\/p>\n

                                        \u00c7erkesya’da b\u00fcy\u00fck bir kurakl\u0131k ve k\u0131tl\u0131\u011f\u0131n ba\u015f g\u00f6stermesi. \u00c7ekirge istilas\u0131na u\u011frayan Aguyips\u2019te hi\u00e7bir tah\u0131l \u00fcr\u00fcn\u00fc hasat edilemez. Arkas\u0131ndan hayvanlarda yayg\u0131n bir hastal\u0131k ba\u015fg\u00f6sterir. B\u00fcy\u00fckba\u015f, k\u00fc\u00e7\u00fckba\u015f hayvanlar ve k\u00fcmes hayvanlar\u0131 telef olur. Kuban ovas\u0131nda \u00e7\u0131kan kolerada binlerce Adige’nin ya\u015fam\u0131n\u0131 al\u0131p g\u00f6t\u00fcr\u00fcr, bu son darbe olur.<\/p>\n

                                         <\/p>\n

                                        12 Ocak 1859<\/b><\/p>\n

                                        Lapinski’nin M. Emin’e birlikte hareket etmek ve birlikte \u00e7al\u0131\u015fmak teklifini g\u00f6ndermesi.<\/p>\n

                                         <\/p>\n

                                        2 \u015eubat<\/b><\/p>\n

                                          \n
                                        1. Emin’den olumlu cevap gelince Lapinski 50 s\u00fcvari ile Abedzech b\u00f6lgesine hareket eder. Shapsughlar Lapinski’nin bu davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 ho\u015f kar\u015f\u0131lamazlar ve ona ho\u015fnutsuzluklar\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle bildirirler: “Ne naibi, ne de Sefer Bey’i istiyoruz”.<\/li>\n<\/ol>\n

                                           <\/p>\n

                                          6 \u015eubat<\/b><\/p>\n

                                          Lapinski’nin P\u015fis’te M. Emin ile bir araya gelmesi.<\/p>\n

                                           <\/p>\n

                                          12 \u015eubat<\/p>\n

                                            \n
                                          1. Emin’in Abedzech b\u00f6lgesinde kurultay toplamak istemesi. Ancak bu iste\u011fe Abedzech thamadelerinin yar\u0131s\u0131 ile birka\u00e7 Wub\u0131h thamadesi kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kar.<\/li>\n<\/ol>\n

                                             <\/p>\n

                                            13 Nisan<\/b><\/p>\n

                                            Atekuma’da Rus askerlerinin g\u00f6r\u00fclmesi. Bachan nehrinin Atekuma ile birle\u015fti\u011fi yerde 16 tabur asker ve 1.800 Kazak s\u00fcvarisi \u00e7ad\u0131rlar\u0131n\u0131 kurarlar.<\/p>\n

                                             <\/p>\n

                                            26 Nisan<\/b><\/p>\n

                                            B\u00fct\u00fcn Adigelerin kat\u0131lmas\u0131 istenilen b\u00fcy\u00fck ku\u00adrultaya b\u00f6lge temsilcilerinin \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lmas\u0131. Socak, Psibeps, \u015eips, Ab\u0131n, An\u00e7\u0131r ve Psat b\u00f6lgelerinden temsilciler gelirler. 14.000 ki\u015fi toplan\u0131r. Bu kurultay 10 May\u0131s g\u00fcn\u00fcne kadar s\u00fcrer ve a\u015fa\u011f\u0131daki kararlar al\u0131n\u0131r:<\/p>\n

                                              \n
                                            1. Natuchuac b\u00f6lgesinin savunulmas\u0131 zorla\u015ft\u0131\u011f\u0131ndan buras\u0131 d\u00fc\u015fman\u0131n istilas\u0131na b\u0131rak\u0131l\u0131r.<\/li>\n
                                            2. Natuchuaclardan isteyenler Shapsugh b\u00f6lgesine yerle\u015febileceklerdir. \u0130stemeyenler ise kendi topraklar\u0131nda kalarak Ruslarla bar\u0131\u015f antla\u015fmas\u0131 imzalayabileceklerdir.<\/li>\n
                                            3. Ruslarla antla\u015fma yapmay\u0131 kabul edenler silahlar\u0131n\u0131 Ruslara vermeyecekler ve di\u011fer Adigelere kar\u015f\u0131 sava\u015fmayacaklard\u0131r.<\/li>\n<\/ol>\n

                                               <\/p>\n

                                              30 Nisan<\/b><\/p>\n

                                              Sabah saat 7:00’de Ruslara yap\u0131lan kar\u015f\u0131 sald\u0131r\u0131 sonucu 11 konvoy arabas\u0131, 44 \u00f6k\u00fcz, 3 at ganimet olarak ele ge\u00e7irilir.<\/p>\n

                                               <\/p>\n

                                              28 Haziran<\/b><\/p>\n

                                              Lapinski Abedzechleri sava\u015fa devam etmek \u00fczere motive edebilmek i\u00e7in, 800 s\u00fcvari ve 2.400 yaya sava\u015f\u00e7\u0131 ile sabah saat 7:00’den itibaren \u015ehagua\u015fe k\u0131y\u0131s\u0131ndaki kaleyi topa tutar. Ruslar 3 tabur asker, 300 Kazak s\u00fcvarisi, taktik birli\u011fi, 12 ko\u015fulu top ile sald\u0131r\u0131ya ge\u00e7erler. Lapinski kuvvetlerini geri \u00e7ekmek zorunda kal\u0131r, Abedzechler bu \u00e7at\u0131\u015fmaya sadece seyirci kal\u0131rlar.<\/p>\n

                                               <\/p>\n

                                              8 Temmuz<\/b><\/p>\n

                                              \u015eeyh \u015eamil M. Emin’e bir mektup yazarak Da\u011f\u0131stan’daki b\u00fct\u00fcn \u00f6rg\u00fctlenmesinin bozuldu\u011funu, halk\u0131n art\u0131k sava\u015f istemedi\u011fini, kendisinin de Abedzech b\u00f6lgesine gelmek istedi\u011fini bildirir. M. Emin \u015fu tarihi cevab\u0131 verir: “SAKIN BURAYA GELME. GELSEN B\u0130LE BEN SEN\u0130N YA\u015eAMINI KORUYAMAM. ABEDZECHLER \u015eER\u0130AT’I TANIMIYOR VE D\u0130NLEM\u0130YORLAR. \u015eE\u00adR\u0130AT D\u00dc\u015eMANIDIRLAR. SEN \u0130SE KATI B\u0130R \u015eEK\u0130LDE D\u0130NDARSIN VE \u015eER\u0130AT\u00c7ISIN. BU NEDENLE SEN\u0130 ARALARINDA BARINDIRMAZLAR, YA\u015eATMAZLAR”. Bu mektubu alan \u015eamil Abedzech b\u00f6lgesine gelmekten vazge\u00e7er.<\/p>\n

                                               <\/p>\n

                                              22 Temmuz<\/b><\/p>\n

                                              Lapinski’nin Suanet (Svan) b\u00f6lgesine gitmesi. Lapinski’nin aktard\u0131\u011f\u0131 bilgilere g\u00f6re Suanetler Adigelerle ayn\u0131 \u00f6rf ve adetlere sahiptirler. \u00c7o\u011fu Adigece\u2019yi konu\u015fabilmektedirler. Ayr\u0131ca dilleri de Wub\u0131hca’ya \u00e7ok yak\u0131nd\u0131r.<\/p>\n

                                               <\/p>\n

                                              23-24 Temmuz<\/b><\/p>\n

                                              Abedzechlerin art\u0131k sava\u015fmak istememeleri y\u00fcz\u00fcnden anla\u015fma imzalamay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeleri. Ayr\u0131ca M. Emin’i yakalayarak Ruslara teslim etmeyi de d\u00fc\u015f\u00fcnmektedirler.<\/p>\n

                                               <\/p>\n

                                              1 A\u011fustos<\/b><\/p>\n

                                                \n
                                              1. Emin art\u0131k Abedzechler aras\u0131nda otoritesini tamamen yitirmi\u015ftir. Bu durumu P\u015fha nehri k\u0131y\u0131s\u0131nda Lapinski’ye a\u00e7\u0131k\u00e7a s\u00f6ylerler.<\/li>\n<\/ol>\n

                                                 <\/p>\n

                                                14 A\u011fustos<\/b><\/p>\n

                                                \u015eamil’den M. Emin’e gelen bir mektupta, kendisinin sava\u015f\u0131 b\u0131rakarak teslim oldu\u011fu bildirilmektedir.<\/p>\n

                                                Abedzechlerde sava\u015f moralinin yok olmas\u0131 ve \u00e7\u00f6z\u00fclmelerin ba\u015flamas\u0131.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                20 A\u011fustos<\/b><\/p>\n

                                                Laba’da b\u00fcy\u00fck bir kurultay toplan\u0131r. Bu toplant\u0131ya Abedzechlerin b\u00fcy\u00fck bir \u00e7o\u011funlu\u011fu kat\u0131lmazlar. Abazinlerden 38 thamate, Suanetlerden 62 thamade, Asetinlerden de 9 atl\u0131 bu toplant\u0131ya kat\u0131l\u0131rlar. Shapsugh ve Wub\u0131hlar da gelirler. M. Emin hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrerek kat\u0131lmaz.<\/p>\n

                                                Shapsughlar ile Wub\u0131hlar anla\u015famaz ve toplant\u0131 ba\u015far\u0131ya ula\u00ad\u015famadan da\u011f\u0131l\u0131r.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                8\u00a0 Eyl\u00fcl<\/b><\/p>\n

                                                Lapinski kuvvetlerinin Bachan nehrine kadar ilerlemeleri.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                10 Eyl\u00fcl<\/b><\/p>\n

                                                Lapinski’nin 800 atl\u0131 ve 2.000 yaya sava\u015f\u00e7\u0131 ile Rus istihkam\u0131n\u0131 ate\u015fe tutmas\u0131. Ruslar 8 tabur asker, 1.500 Kazak s\u00fcvarisi, 24 topla h\u00fccuma ge\u00e7erler. Sava\u015f gece yans\u0131na kadar s\u00fcrer ve Rus birlikleri kaleye geri \u00e7ekilmek zorunda kal\u0131rlar.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                10-13 Kas\u0131m<\/b><\/p>\n

                                                Shapsugh, Wub\u0131h ve Ruslarla anla\u015fma imzalamayan bir k\u0131s\u0131m Bat\u0131 Abedzechlerinin thamadelerinin An\u00e7\u0131r nehri k\u0131y\u0131s\u0131nda toplanmalar\u0131. Durumlar\u0131n\u0131n iyi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmelerine ra\u011fmen yine de anla\u015famazlar.<\/p>\n

                                                Abedzechlerden 15.000 \u00e7iftli\u011fin Ruslarla bar\u0131\u015f antla\u015fmas\u0131 imzalamalar\u0131. Ruslar bu tarihe kadar Shapsughlarla hen\u00fcz ciddi bir sava\u015fa girmemi\u015flerdi. Lapinski \u00c7erkesya’y\u0131 terk etmeyi kararla\u015ft\u0131r\u0131r. Shapsughlar kalmas\u0131 i\u00e7in \u0131srar ederler.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                20 Kas\u0131m<\/b><\/p>\n

                                                Lapinski’nin M. Emin ile son olarak g\u00f6r\u00fc\u015fmek istemesi. Ancak M. Emin bu g\u00f6r\u00fc\u015fmeyi kabul etmez. Kendisini temsilen karde\u015fini g\u00f6nderir.<\/p>\n

                                                G\u00f6r\u00fc\u015fme 28 Kas\u0131m’da Zipsis’te yap\u0131l\u0131r.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                5 Aral\u0131k 1859<\/b><\/p>\n

                                                Lapinski’nin Tuapse’den 5 askeri ile birlikte ayr\u0131lmas\u0131. Gemi ile 7 Aral\u0131k’la Trabzon, 21 Aral\u0131k’ ta da \u0130stanbul’a var\u0131r. \u00c7erkesya’ya hareket etmeden \u00f6nce bol vaatlerde bulunan b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk pa\u015falar\u0131 ve \u00c7erkes as\u0131ll\u0131 pa\u015falar kendisi ile g\u00f6r\u00fc\u015fmekten ka\u00e7arlar. \u0130smail Pa\u015fa\u2019da adam \u00f6ld\u00fcrme ve doland\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k su\u00e7lar\u0131ndan K\u0131br\u0131s’a s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f, oradan Yunanistan’a daha sonra da Fransa’ya ka\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Fransa da kendisini \u00c7erkeslerin temsilcisi olarak tan\u0131tmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.
                                                \nLapinski \u0130stanbul’a gelince g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc, duydu\u011fu haberlerden \u015fa\u015far kal\u0131r. Bab-\u0131 Ali’de yap\u0131lan planlara g\u00f6re Osmanl\u0131 y\u00f6netimi \u00c7erkesleri anavatanlar\u0131ndan g\u00f6\u00e7 ettirerek Rumeli’ye yerle\u015ftirmeyi tasarlamaktad\u0131r. Bu plan\u0131n propagandas\u0131 ise a\u00e7\u0131k\u00e7a Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fcmetince yap\u0131lmaktad\u0131r. Lapinski bu planlar\u0131n ve propagandan\u0131n \u00e7ok yanl\u0131\u015f oldu\u011funu Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fcmetine anlatmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Ancak kimseye dinletemez. Bu planlara g\u00f6re Osmanl\u0131lar, \u00c7erkesleri Balkan halklar\u0131na kar\u015f\u0131 bir set \u015feklinde yerle\u015ftirmeyi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlard\u0131. (Ayn\u0131 ama\u00e7la Tatarlar\u0131 da Balkanlara getiriyorlard\u0131) Bu yollarla Balkanlarda m\u00fcsl\u00fcman az\u0131nl\u0131\u011f\u0131 \u00e7o\u011faltmak, H\u0131ristiyanlar\u0131n ve ulusal az\u0131nl\u0131klar\u0131n ayaklanmalar\u0131n\u0131 bask\u0131 alt\u0131na almak isteniyordu. Oysa bu politika i\u00e7in getirilen Tatarlar\u0131n d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc ac\u0131kl\u0131 durumu hi\u00e7 kimse dikkate alm\u0131yordu. Getirilen Tatarlar\u0131n \u00e7o\u011fu a\u00e7l\u0131ktan \u00f6l\u00fcyor, geri kalanlar da Rusya’ya d\u00f6n\u00fcyordu. \u00c7ar bu d\u00f6nen Tatarlar\u0131 h\u0131ristiyan dinine girmesi \u015fart\u0131 ile kabul ediyordu. Tatarla birlikte 6.000 kadar Kabardey \u00c7erkes’i de ayn\u0131 ac\u0131lar\u0131, sefil insanl\u0131k d\u0131\u015f\u0131 kaderi payla\u015f\u0131yorlard\u0131. Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fcmeti yukar\u0131daki dinsel program\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirebilmek, i\u00e7in, bir\u00e7ok fanatik dinci \u00c7erkes’i de Adigey’e g\u00f6nderirler. Ancak yukar\u0131da s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz Tatar ve Kabardeylerin kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131 durumu kavray\u0131nca Osmanl\u0131 politikas\u0131n\u0131n ger\u00e7ek y\u00fcz\u00fcn\u00fc g\u00f6r\u00fcrler. Bu \u00c7erkesler Kabardey’e d\u00f6n\u00fcnce g\u00f6rd\u00fckleri ger\u00e7ekleri anlatarak g\u00f6\u00e7\u00fcn durdurulmas\u0131na katk\u0131da bulunurlar.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                6 Aral\u0131k<\/b><\/p>\n

                                                B\u00fcy\u00fck say\u0131da Abedzech Thamadelerinin ve M. Emin\u2019in Ruslarla \u015ehagua\u015fe’de anla\u015fmalar\u0131. Ruslar Abedzechleri b\u00fcy\u00fck bir askeri t\u00f6renle kar\u015f\u0131larlar. M. Emin ve 24 Thamade Tiflis’e giderler ve Rusya Genel Valisine teslim olduklar\u0131n\u0131 bildirirler. Oradan tekrar geriye d\u00f6nerek yine b\u00fcy\u00fck bir delege grubu ile birlikte Petersburg”a giderek \u00c7ar’a ba\u011fl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 sunarlar. M. Emin ve thamadeler Petersburg’da b\u00fcy\u00fck bir askeri t\u00f6renle kar\u015f\u0131lan\u0131rlar. Kendilerine daha \u00f6nce antla\u015fma yapmak \u00fczere gelen Prensler (P\u015f\u0131) gibi davran\u0131l\u0131r. Petersburg’da serbest\u00e7e dola\u015f\u0131rlar.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                1 Ocak 1860<\/b><\/p>\n

                                                Tatar as\u0131ll\u0131 oldu\u011fu s\u00f6ylenen, \u00e7\u0131karc\u0131, beceriksiz Osmanl\u0131 ajan\u0131 Zano\u011flu Sefer Bey, \u015eip\u015f Nehri k\u0131y\u0131s\u0131ndaki \u00e7iftli\u011finde \u00f6l\u00fcr.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                1860<\/b><\/p>\n

                                                Nal\u00e7ik kentinde ilk kez Da\u011fl\u0131lar\u0131n da okudu\u011fu bir okulun a\u00e7\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                1860-1861<\/b><\/p>\n

                                                Kabardey n\u00fcfusunun 1\/8 oran\u0131ndaki b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn Osmanl\u0131 topraklar\u0131na gitmeleri.<\/p>\n

                                                General Philipsohn Kuzey Abedzechleri bir ant\u00adla\u015fma imzalad\u0131ktan sonra 24 tabur asker, 2.700 Kazak s\u00fcvarisi, 5 taktik birli\u011fi, ve 24 toptan olu\u015fan kuvvetleri ile Kuban’a hareket eder ve Shapsughlara kar\u015f\u0131 harekete ge\u00e7er. Ancak ba\u015far\u0131 sa\u011flayamadan geri d\u00f6ner.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                1860 \u0130lkbahar\u0131<\/b><\/p>\n

                                                Her biri 15.000 ki\u015fiden olu\u015fan \u00fc\u00e7 Rus ordusunun Shapsugh eyaletinde ilerlemeye ba\u015flamas\u0131.<\/p>\n

                                                1) Kol Atekuma’dan Abin’e do\u011fru,<\/p>\n

                                                2) Kol \u0130l nehrinin Kuban’la birle\u015fti\u011fi yerde,<\/p>\n

                                                3) kol \u015eips nehrinin Kuban’Ia birle\u015fti\u011fi yerden.<\/p>\n

                                                Ruslar Abin, \u0130l ve \u015eips’te konaklarlar. Alibi Hantochu, Haktos, Hac\u0131 Bram, \u0130brahim Netcho, Arlam Beg, Hako, \u015eeretli ve di\u011fer Shapsugh devaml\u0131 sald\u0131r\u0131lar\u0131 ile Ruslar\u0131n kale in\u015faatlar\u0131n engellemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Shapsugh Tu’da ve Wub\u0131hlar da yard\u0131ma ko\u015farlar.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                3 Nisan 1860<\/b><\/p>\n

                                                Ruslar Kafkas Cephesi Ordusu’nu kald\u0131r\u0131p Kafkas Kazak Ordusunu yeniden d\u00fczenlerler. Bu orduyu ikiye ay\u0131rarak yeniden \u00f6rg\u00fctlerler.<\/p>\n

                                                1) Kuban Ordusu,<\/p>\n

                                                2) Terek Ordusu.<\/p>\n

                                                Abhazlar\u0131n \u00c7ar y\u00f6netimine kar\u015f\u0131 ayaklanmalar\u0131.<\/p>\n

                                                \u00c7ar askerlerinin \u015eip\u015f, Sipsochur, Bogondur ve yukar\u0131 Abin’de askeri operasyonlara giri\u015fmeleri ve \u00e7ok b\u00fcy\u00fck kay\u0131plar vererek geri \u00e7ekilmek zorunda kalmalar\u0131.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                19 Nisan 1860<\/b><\/p>\n

                                                Albay \u0130sahof ve Graf Vranzof komutas\u0131ndaki askerlerin saat 9:00’da Kabelitze k\u00f6y\u00fcn\u00fc ku\u015fatmalar\u0131, sava\u015f saat 15.00’e kadar s\u00fcrer ve k\u00f6y ele ge\u00e7irilir. Shapsughlar sava\u015fa sava\u015fa ormana \u00e7ekilirler ve k\u00f6y\u00fc bo\u015falt\u0131rlar. K\u00f6y \u00c7ar askerlerince yerle bir edilir. Yaral\u0131 ve \u00f6l\u00fclerini alabilmek i\u00e7in el\u00e7iler g\u00f6nderirler. \u0130ki \u00f6k\u00fcz kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda yaral\u0131lar ve \u00f6l\u00fcler iade edilir. Olay\u0131 bizzat ya\u015fayarak g\u00fcn\u00fcm\u00fcze aktaran Theodor Horschelt’e g\u00f6re bu topraklar o kadar verimliymi\u015f ki, ekinlerin y\u00fcksekli\u011finden top namlular\u0131 ve atlar\u0131n kulaklar\u0131 ancak g\u00f6r\u00fclebilmekte imi\u015f. Evler Da\u011f\u0131stan’ da oldu\u011fu gibi ta\u015f ve topraktan de\u011fil de Bayern’de oldu\u011fu gibi ah\u015faptan yap\u0131l\u0131 ve \u00fcstleri sazla \u00f6rt\u00fcl\u00fc imi\u015f.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                15 May\u0131s<\/b><\/p>\n

                                                Shapsughlarla Ruslar\u0131n sava\u015fa devam etmeleri. Geceleri askeri kamplar bombalan\u0131r ve sava\u015f g\u00fcnd\u00fcz 6:00\u2019dan 16:00’ya kadar s\u00fcrer.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                20 May\u0131s<\/b><\/p>\n

                                                Shapsugh eyaletinin kanl\u0131 sava\u015flarla ad\u0131m ad\u0131m ele ge\u00e7irilmesi. Shapsughlar\u0131n d\u00fcz arazilerden tamamen \u00e7ekilmeleri.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                21 May\u0131s<\/b><\/p>\n

                                                Empisichiako k\u00f6y\u00fc \u00c7ar askerlerince zorlu bir u\u011fra\u015f\u0131 ve \u00e7ok kay\u0131p vererek zapt edilmesi. K\u00f6y ve \u00e7evresindeki orman tamamen yak\u0131l\u0131r.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                23 May\u0131s<\/b><\/p>\n

                                                Urbin’in kar\u015f\u0131 yakas\u0131ndaki Nase\u00e7ek k\u00f6y\u00fc ufak bir \u00e7arp\u0131\u015fma sonucu ve Ruslar\u0131n az kay\u0131p verdikleri bir sava\u015fla ele ge\u00e7irilir.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                5 Haziran<\/b><\/p>\n

                                                Tatarlar\u0131n yard\u0131m\u0131 ile Afips nehrine kurulan k\u00f6pr\u00fcden Rus birliklerinin tamam\u0131n\u0131n Shapsugh eyaleti taraf\u0131na ge\u00e7irilmesi.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                7 Haziran<\/b><\/p>\n

                                                \u00c7ar ordular\u0131n\u0131n \u00f6nlerine gelen k\u00f6yleri, ormanlar\u0131 yakarak Bsebe\u015f \u0131rma\u011f\u0131na kadar ilerle\u00admeleri. Ruslar bu \u0131rma\u011f\u0131 ge\u00e7erlerken \u00e7ok kay\u0131p verirler. G\u00fcrc\u00fc Kraliyet Ailesinden Prens Grusinki kalbinden vurularak \u00f6l\u00fcr. Ruslara yard\u0131m edene ve onlarla birlikte \u00e7arp\u0131\u015fan Kabardey \u0130nak’ta a\u011f\u0131r yaralan\u0131r.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                13 Haziran<\/b><\/p>\n

                                                Sa\u011f ve sol kanatlar\u0131 Tatarlarca korunan Rus birlikleri bir\u00e7ok \u00c7erkes k\u00f6y\u00fcn\u00fc ate\u015fe vererek geri \u00e7ekilirler. Bu \u00e7ekilme s\u0131ras\u0131nda da G\u00fcrc\u00fc Prensi Bagratin’de vurularak \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr.
                                                \nBsebe\u015f \u0131rma\u011f\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131 k\u0131y\u0131s\u0131n\u0131 zapt etmek isteyen Rus birlikleri \u00e7ok a\u011f\u0131r insan kayb\u0131na u\u011frarlar.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                20 Haziran<\/b><\/p>\n

                                                \u00c7ar ordular\u0131 Bsebe\u015f’de toplan\u0131rlar ve konaklarlar. Haber getiren casuslar\u0131n anlatt\u0131klar\u0131na g\u00f6re Shapsughlar aralar\u0131nda birlik sa\u011flayamamaktad\u0131rlar,<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                24 Haziran<\/b><\/p>\n

                                                Ruslar bir \u00c7erkes k\u00f6y\u00fcne bask\u0131n d\u00fczenlerler.\u00a0 \u00c7erkesler hemen toplan\u0131p savunmaya ge\u00e7erler. \u015eiddetli \u00e7arp\u0131\u015fmalar olur. Say\u0131ca \u00fcst\u00fcn olan Ruslar\u0131n insan kayb\u0131 az olur. Ancak Shapsughlar\u0131n kayb\u0131n\u0131n ne oldu\u011fu \u00f6\u011frenilemez.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                7 A\u011fustos<\/b><\/p>\n

                                                Voronzof ve Dazkor’un 150 Kazak s\u00fcvarisi, 2 taktik birli\u011fi, 11 b\u00f6l\u00fckten olu\u015fan top\u00e7u birli\u011fi ve toplarla sessizce bir Shapsugh k\u00f6y\u00fcne yakla\u015farak k\u00f6y\u00fc zapt etmeleri. Her iki taraf say\u0131s\u0131z yaral\u0131 ve \u00f6l\u00fc verirler.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                23 A\u011fustos<\/b><\/p>\n

                                                Ruslar\u0131n taraf\u0131na ge\u00e7en hain bir Adige, Shapsughlar\u0131n hangi saatte, ne zaman hayvanlar\u0131na su i\u00e7irmek i\u00e7in k\u0131y\u0131ya yakla\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 Sebes’e bu ama\u00e7la nas\u0131l geldiklerini Ruslara s\u00f6ylemesi \u00fczerine bu bilgilere dayanarak operasyona ge\u00e7en \u00c7ar askerleri 12 k\u00f6y\u00fc ate\u015fe verirler. 457 hayvan ele ge\u00e7irirler.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                1 Eyl\u00fcl<\/b><\/p>\n

                                                Ressam Theodor Horschelt’in Sebes’te bir ev yapt\u0131r\u0131r ve babas\u0131na yazd\u0131\u011f\u0131 mektupta gururla \u015fu s\u00f6zlere yer verir; “Shapsugh eyaletinde 50 ad\u0131m geni\u015fli\u011finde ve 100 ad\u0131m uzunlu\u011funda topra\u011f\u0131m ve \u00fczerinde bir evim var. Ruslar zapt ettikleri yerlere hemen yerle\u015fiyorlar.” Ressam\u0131n yapt\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ev ya\u011fmurlara dayanamayarak Ekim ay\u0131nda y\u0131k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                15 Eyl\u00fcl<\/b><\/p>\n

                                                \u0130ki W\u00fcrttemberg s\u00fcvari b\u00f6l\u00fc\u011f\u00fcne ve 200 Kazak askerine bir \u00c7erkes’in yol g\u00f6stermesi sonucu Ruslar bu \u00c7erkes’in ormanda gizli olan kendi k\u00f6y\u00fcne yakla\u015f\u0131rlar. Bu \u00c7erkes, tan\u0131nmamak i\u00e7in yolda Kazak giysileri giyer. Bu s\u0131rada Yekaterinador’dan gelen askerlerle de birle\u015fen bu silahl\u0131 g\u00fc\u00e7, tedbirsiz davranan Shapsughlara bask\u0131n verir. \u0130ki Shapsugh durumu fark ederler ve a\u00e7t\u0131klar\u0131 ate\u015fle iki Kazak askerini vururlar. Bu ate\u015f eden iki Shapsugh \u00e7oban\u0131d\u0131r. Ama ge\u00e7 kalm\u0131\u015flard\u0131r. Ruslar gen\u00e7 olan\u0131n\u0131 sorguya bile \u00e7ekmeden kur\u015funa dizerler. Ya\u015fl\u0131 \u00e7obana dokunmazlar. Daha sonra sessizce k\u00f6ye dalan Kazaklar her \u00f6nlerine geleni ac\u0131mas\u0131zca \u00f6ld\u00fcr\u00fcrler. Geni\u015f bir katliam yaparlar. Ele ge\u00e7irdikleri 800 at, koyun ve b\u00fcy\u00fck ba\u015f hayvan\u0131 s\u00fcr\u00fcp g\u00f6t\u00fcr\u00fcrler.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                21 Eyl\u00fcl<\/b><\/p>\n

                                                14 g\u00fcn s\u00fcren bu askeri operasyonlarda 60 k\u00f6y yok edilir. Shapsughlar \u00e7ok iyi direnirler, ancak, birlik ve beraberlik sa\u011flayamad\u0131klar\u0131 i\u00e7in ba\u015far\u0131 elde edemezler. \u00d6zellikle W\u00fcrttembergli (Alman) s\u00fcvariler \u00e7ok vah\u015fice davran\u0131rlar. Bu almanlar \u00f6nlerine gelen herkesi \u00f6ld\u00fcr\u00fcrler.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                25 Eyl\u00fcl<\/b><\/p>\n

                                                Prens Trubetzkoy, \u015eeremetief, Theodor Horscheltz 10 Kazak askerinin korumas\u0131nda tefti\u015fe \u00e7\u0131karlar. D\u00f6rt Shapsugh sava\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n kahramanl\u0131klar\u0131na hayretle tan\u0131k olurlar. Bu sava\u015f\u00e7\u0131lardan \u00fc\u00e7\u00fc \u00f6l\u00fcr, tek kalan\u0131 at\u0131n\u0131 yat\u0131r\u0131p onu siper alarak m\u00fccadeleyi s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr. Sonunda yaralan\u0131p ele ge\u00e7er. Ruslar 1.000 ba\u015f hayvan\u0131 ve 9 ki\u015fiyi esir al\u0131p g\u00f6t\u00fcr\u00fcrler.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                Ekim 1860<\/b><\/p>\n

                                                Ruslar\u0131n ele ge\u00e7irdikleri yerleri bo\u015faltarak tekrar Kuban nehrinin Kuzey k\u0131y\u0131s\u0131na \u00e7ekilmeleri.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                1861<\/b><\/p>\n

                                                General Nikolay \u0130vanovi\u00e7 ve Gnaf Yevdomikof komutas\u0131ndaki birliklerin beraberce koordineli bir \u015fekilde sald\u0131r\u0131ya ge\u00e7meleri.<\/p>\n

                                                \u00c7ar taraf\u0131ndan resmen k\u00f6leli\u011fin kald\u0131r\u0131lmas\u0131 ve esir ticaretinin yasaklanmas\u0131.
                                                \nPhilipsohn’un yerine atanan Yevdomikof, Da\u011fl\u0131 halklar\u0131n hepsinin ovalara indirilerek yerle\u015ftirilmesi, da\u011flara ise Ruslar\u0131n yerle\u015ftirilmesi ile bar\u0131\u015f\u0131n sa\u011flanabilece\u011fi \u015feklindeki d\u00fc\u015f\u00fcncelerini Petersburg H\u00fck\u00fcmetine kabul ettirir, b\u00fct\u00fcn Kuban boyunun, Labe, \u015ehagua\u015fe, P\u015fis \u0131rmaklar\u0131 ile bunlar\u0131n etraf\u0131ndaki tepelerin fethedilmesi, bu yerlerin halk\u0131n\u0131n zorla Kuban’\u0131n Kuzey yakas\u0131na yerle\u015ftirilmesi amac\u0131yla sald\u0131r\u0131lar ba\u015flat\u0131l\u0131r.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                Ocak 1861<\/b><\/p>\n

                                                Natuchuac b\u00f6lgesi sorumlusu Tu\u011fgeneral Babi\u00e7’ in Atakuma’dan hareketle Shapsugh \u00fclkesinde askeri y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015fe ge\u00e7mesi. Ruslar Abedzechlerle Shapsughlar\u0131n aras\u0131na ge\u00e7erek oradan gelecek yard\u0131mlar\u0131 \u00f6nlemek isterler. Afin’den Dimitraffski’ye kadar olan yerleri kontrol alt\u0131nda tutabilmek i\u00e7in Chamketi ‘deki askeri garnizon 6 tabur ile takviye edilerek kuvvetlendirilir.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                7 Mart 1861<\/b><\/p>\n

                                                Rusya’daki topra\u011fa ba\u011fl\u0131 \u00e7ift\u00e7ilerin serbest b\u0131rak\u0131lmas\u0131. \u00d6zg\u00fcr kalan \u00e7ift\u00e7iler \u00c7erkesya’y\u0131 i\u015fgale ba\u015flarlar. \u00c7erkesler bu istilaya kar\u015f\u0131 kendilerini koruyamazlar.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                1861 \u0130lkbahar<\/b><\/p>\n

                                                12.00 ki\u015filik iki Rus birli\u011fi \u0130l ve Sebepsi’yi i\u015fgal ederler. 25.000 ile 30.000 kadar askeri kuvvette Atekuma ile Abin aras\u0131na yerle\u015firler ve Jelentz’ik istikametinde iki koldan operasyonlara giri\u015firler. K\u00fc\u00e7\u00fck bir askeri birlik ise Sipsechur ve K\u00fc\u00e7\u00fck Abin \u00fczerinden Doba’ya do\u011fru, ikinci grup ise Aderbe’ye giden sol yolu izleyerek Jelentz’ik’e giderler. Ancak geldikleri yoldan geri d\u00f6nemezler. Adigeler Aderbe’yi kahramanca savunurlar.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                1861 May\u0131s<\/b><\/p>\n

                                                Kuban piyade alay\u0131 komutan\u0131 Albay Gorskoff’un Labinskaya’dan G\u00fcney istikametine do\u011fru y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015fe ge\u00e7mesi. Bu s\u0131rada General Yevdemikof ise Chodz\u2019den y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015fe ge\u00e7er. \u00d6n\u00fcne gelen k\u00f6ylerin halklar\u0131n\u0131 da\u011flara do\u011fru s\u00fcrer, 11 Temmuz’da Chamketi’deki Psefir \u0131rma\u011f\u0131nda 11 tabur asker, 20 Kazak s\u00fcvari birli\u011fi ve 24 topla karargah\u0131n\u0131 kurar.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                1861 Yaz\u0131<\/b><\/p>\n

                                                Ruslar\u0131n Shapsughlara bar\u0131\u015f antla\u015fmas\u0131 yapmay\u0131 teklif etmeleri. Shapsughlar bu teklifi kabul etmezler.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                Temmuz 1861<\/b><\/p>\n

                                                \u00c7ar 2. Alexander, K\u0131r\u0131m, Poti ve Kutais’e gider ve Kuban cephesini dola\u015f\u0131r. Chamkette’deki askeri birlikleri denetleyerek bilgi al\u0131r. Rus istilas\u0131na kar\u015f\u0131 birlikle hareket edemeyen Adigeler, sava\u015f\u0131n bitmesi i\u00e7in \u00c7arla g\u00f6r\u00fc\u015fmek \u00fczere delegeler g\u00f6nderirler. Ancak giden delegeler de kendi aralar\u0131nda anla\u015famazlar. \u00d6zellikle Abedzech delegeleri isteklerinde o denli ileri giderler ki, \u00c7ar oradan ayr\u0131l\u0131rken sava\u015f\u0131n s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesini ve \u00c7erkesya’n\u0131n tamamen zapt edilmesi emrini verir. (Kaynaklar da Abedzech delegelerinin ileri s\u00fcrd\u00fckleri \u015fartlar ve istekleri hakk\u0131nda bilgi verilmemektedir. Bu hususun incelenerek yay\u0131nlanmas\u0131 \u00c7erkes tarihinin karanl\u0131k kalan bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc ayd\u0131nlatacakt\u0131r.) \u00c7erkesler bu a\u015famalardan sonra birlik i\u00e7erisinde sava\u015fa girilmesinin gereklili\u011fini anlarlar. Ancak \u00e7ok ge\u00e7 kalm\u0131\u015flard\u0131r. Yevdemikof Adigelerin aralar\u0131nda birlik kurmas\u0131 \u00e7abalar\u0131m g\u00fc\u00e7l\u00fc ve enerjik bir \u015fekilde \u00f6nlemeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Abedzechlerin Bjedugh ve Mecho\u015flarla ba\u011flant\u0131lar\u0131n\u0131 kesmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bu g\u00f6rev i\u00e7in Tu\u011fgeneral Tisoski ve Albay Graskoff\u2019u se\u00e7er. Tu\u011fgeneral Tisoski Fars’tan Albay ise \u015ehagua\u015fe’den hareketle yukar\u0131ya do\u011fru operasyonlara ba\u015flarlar. Ancak \u00e7ok kay\u0131p vererek geri d\u00f6nmek zorunda kal\u0131rlar.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                3 Eyl\u00fcl<\/b><\/p>\n

                                                Taman’da Rus kalesinde toplanan bir \u00e7ok Kabardey kad\u0131n\u0131n\u0131n Osmanl\u0131 devletine gitmek i\u00e7in izin istemesi.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                1862<\/b><\/p>\n

                                                P.K.Uslar taraf\u0131ndan Slav harflerine dayan\u0131larak haz\u0131rlanan ilk Abhazca alfabesinin yay\u0131nlanmas\u0131.
                                                \nPolonyal\u0131 Te\u011fmen Kozeradski’nin Leh temsilcisi Vladislav Yordan arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile \u00c7erkesya’ya gelmesi.
                                                \nDavid Urquhard’\u0131n \u00c7erkes thamadelerini Londra’ da “Wittingen Club”da politikac\u0131lara takdim etmesi ve “Circassian Comittee”sini kurmas\u0131.<\/p>\n

                                                Kafkasya’dan \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc g\u00f6\u00e7 dalgas\u0131n\u0131n ba\u015flamas\u0131.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                25 Ocak 1862<\/b><\/p>\n

                                                Abedzechlerin Kabardey ni\u015fanc\u0131 taburu ve piyade alay\u0131na bask\u0131n yapmalar\u0131 ve Kabardeylere \u00e7ok zayiat verdirmeleri. Albay Heimann’\u0131n emrine d\u00f6rt tabur daha asker verilmesi ve yeni kuvvetlerle birlikte \u015ehagua\u015fe’den yukar\u0131ya do\u011fru harekete ge\u00e7mesi. Zapt etti\u011fi yerlerde kazak k\u00f6yleri kurarak Chamskaya’da general Yevdomikofla birle\u015fir. \u015ehagua\u015fe \u00fczerinde k\u00f6pr\u00fc kurulur ve Psecha ile devaml\u0131 ba\u011flant\u0131 sa\u011flanm\u0131\u015f olur. Ancak hava \u015fartlar\u0131n\u0131n birden bire de\u011fi\u015fmesi karlar\u0131n erimesi, donan topra\u011f\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fclmesi ile Rus birlikleri \u00e7ok zor duruma d\u00fc\u015ferler. Kurulan k\u00f6pr\u00fcn\u00fcn kar\u015f\u0131 k\u0131y\u0131s\u0131nda b\u0131rak\u0131lan ve birlikler, k\u00f6pr\u00fcy\u00fc korumak, Maykop ve Yecerukuyafskaya’dan gelecek malzeme ve yiyecekleri getiren birlikleri de korumakla g\u00f6revlendirilir. Bunlar ni\u015fanc\u0131 birliklerdir. Bu tabur \u00c7erkesler taraf\u0131ndan ablukaya al\u0131n\u0131r. Tabur komutan\u0131 Bafa d\u0131\u015f\u0131nda di\u011fer subaylar \u00c7erkes ni\u015fanc\u0131lar taraf\u0131ndan tek tek vurulurlar. \u00c7ar birliklerinin bu t\u00fcr ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar\u0131 g\u00fcn ge\u00e7tik\u00e7e artar.
                                                \nAbazin k\u00f6kenli Mohammed Tereiloff un Adigelere Ruslar aras\u0131nda \u00e7evirmenlik g\u00f6revini yapmas\u0131.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                1862 \u0130lkbahar<\/b><\/p>\n

                                                General Babi\u00e7’in Atekuma’n\u0131n G\u00fcneybat\u0131s\u0131’ndan hareket ederek Shapsughlara kar\u015f\u0131 operasyonlara ba\u015flamas\u0131.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                May\u0131s-Haziran<\/b><\/p>\n

                                                Dache (G\u00fczel) K\u00f6y\u00fcn\u00fcn Rus birliklerince yerle bir edilmesi. Bu olay Abedzechleri \u00e7ok k\u0131zd\u0131r\u0131r ve Subskaya, Bagoffskaya, Barakayeffskaya Kazak k\u00f6ylerine ve Chamketi’ye sald\u0131r\u0131rlar. 12 Haziran g\u00fcn\u00fc Psementskaya Kazak k\u00f6y\u00fc birka\u00e7 saat i\u00e7erisinde yerle bir edilerek haritadan silinir. B\u00f6ylece Dache k\u00f6y\u00fcn\u00fcn intikam\u0131 fazlas\u0131yla al\u0131nm\u0131\u015f olur. Deknako’da bir Rus birli\u011fi tamamen imha edilir.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                25 May\u0131s<\/b><\/p>\n

                                                \u00c7ar ordular\u0131n\u0131n Zarskaya’dan 3 koldan hareketle y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015fe ge\u00e7mesi. Albay Graskoff 9 tabur ile Abedezckaya’dan, 6. Kafkas s\u0131n\u0131r taburu komutan\u0131 albay Offrein Ni\u015fe ve Farskaya’dan Albay Heimann da Farskaya’dan 6 taburla harekete ge\u00e7erler.
                                                \nAma\u00e7lar\u0131 araziyi tan\u0131mak, yol a\u00e7mak ve kale kurulacak yerleri tespit etmektir. Offrein ba\u015far\u0131 sa\u011flayamaz. Heimann Dache’ye do\u011fru hareket eder. General Yevdomikof 16.5 tabur askerle Abedzechlerin en \u00f6nemli k\u00f6y\u00fcne do\u011fru hareket eder. 29 May\u0131s g\u00fcn\u00fc k\u00f6y yak\u0131l\u0131p y\u0131k\u0131l\u0131r ve Dachoffskaya’ya Kazaklar yerle\u015ftirilir. Ayr\u0131ca bu y\u00f6rede araziye hakim 3 stratejik \u00f6nemi olan yerlerde de yerle\u015firler. Albay bu ba\u015far\u0131s\u0131ndan dolay\u0131 generalli\u011fe terfi ettirilir. Buras\u0131 daha sonra kale \u015fekline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcl\u00fcr ve bu yeni generalin komutas\u0131na verilir.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                Haziran-Temmuz 1862<\/b><\/p>\n

                                                General Yevdokimoffun Maykop’tan hareketle Kurcpis nehri boyunca ilerleyerek yol yapt\u0131rmas\u0131. General bu y\u00f6relerde kurulacak olan Kazak k\u00f6ylerinin yerlerini tespit ederek Stavropol’a geri d\u00f6ner.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                17 Eyl\u00fcl<\/b><\/p>\n

                                                Ruslar taraf\u0131ndan kurulan Nabradze kalesinin \u00c7erkesler taraf\u0131ndan ele ge\u00e7irilmesi. Kalenin baruthanesinin infilak etmesiyle bir \u00e7ok \u00c7erkes ve Rus askeri ya\u015famlar\u0131n\u0131 yitirir.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                Kas\u0131m 1862<\/b><\/p>\n

                                                \u0130stanbul, Paris ve Londra’ya giden \u00c7erkes temsilcilerinin \u00c7erkesya’ya yard\u0131m edilmesini istemeleri. Bu temsilciler Rusya’n\u0131n yapt\u0131rd\u0131\u011f\u0131 kalelerin Paris Antla\u015fmas\u0131na ayk\u0131r\u0131 oldu\u011funu, bu olay\u0131n protesto edilmesi gerekti\u011fini, bu antla\u015fmada taraf olan devletlerin askeri m\u00fcdahalede bulunmas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6ylerler. Ancak kimse bu temsilcileri dinlemek istemez. Prens Bariatinski’nin Kafkasya valili\u011finden al\u0131narak yerine \u00c7ar’\u0131n karde\u015fi Grand\u00fck Michail’in genel vali olarak atanmas\u0131.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                17 Kas\u0131m<\/b><\/p>\n

                                                Abedzech Verki (soylusu) Aytekoko’nun Ruslar\u0131n taraf\u0131na ge\u00e7mesi, Ruslarla birlikte kendi halk\u0131na kar\u015f\u0131 sava\u015fmas\u0131. Kabardey milisleri ile birlikte sava\u015fan Aytekuko, \u00fc\u00e7 yerinden yaralan\u0131r, Abedzechler bu sava\u015f\u0131 kaybedip geri \u00e7ekilirler.
                                                \nAyn\u0131 g\u00fcn Dache kalesinden \u00e7\u0131kan Rus birlikleri Abedzech b\u00f6lgesinin i\u00e7lerine ula\u015fabilmek i\u00e7in iki koldan hareket ederler,<\/p>\n

                                                1) Kol Albay Grabbe komutas\u0131nda 600 Kazak, 600 s\u00fcvari, 2 top\u00e7u taburu, 2 alt\u0131 top ile,<\/p>\n

                                                2) Kol Albay De\u00eephin komutas\u0131nda 7 tabur, 150 Kazak, 2 hafif top\u00e7u bataryas\u0131, 2 da\u011f top\u00e7usu, 1 ileri mevzi b\u00f6l\u00fc\u011f\u00fc sabah saat 9.00’da hareket ederler ve, ilk etapta Psechui Efendi k\u00f6y\u00fcne ula\u015f\u0131rlar. Saat 15.00’e do\u011fru g\u00fcne\u015f donmu\u015f topra\u011f\u0131 eritir ve arkas\u0131ndan sis \u00e7\u0131kar. \u00c7erkesler uzaktan birlikleri izlerler. Ruslar \u00f6nlerine \u00e7\u0131kan bir yaylal\u0131\u011f\u0131 1 tabur Kabardey askeri ve 150 ki\u015filik bir Kazak birli\u011fi ile fethederek i\u015fgal ederler. Civardaki Abedzechler 300 atl\u0131 ve 50 yaya olarak toplan\u0131rlar ve ate\u015f a\u00e7arlar. Gecenin yakla\u015fmas\u0131n\u0131 beklerler. Plan\u0131 anlayan Ruslar Abedzechleri a\u00e7\u0131k arazide sava\u015fmaya zorlarlar. Ba\u015faramay\u0131nca da geri \u00e7ekilirler. Bu \u00e7ekilmeyi fark eden Abedzechler derhal sald\u0131r\u0131ya ge\u00e7erler. Kabardey ni\u015fanc\u0131lar\u0131n\u0131n menziline girince yo\u011fun bir ate\u015fle kar\u015f\u0131la\u015fan Abedzechler tekrar ormana \u00e7ekilmek zorunda kal\u0131rlar. Gece yakla\u015f\u0131p hava karar\u0131nca ate\u015fkes emri verilir. 3 kazak ve 1 Kabardey ni\u015fanc\u0131s\u0131 yaralan\u0131r. Gece kendi birli\u011fine d\u00f6nen bir casusun verdi\u011fi bilgiye g\u00f6re Abedzechler 3 \u00f6l\u00fc ve 7 yaral\u0131 verirler.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                18 Kas\u0131m<\/b><\/p>\n

                                                Chodz nehrinden ve Psecha nehrinin yataklar\u0131ndan ayr\u0131larak da\u011flara do\u011fru ilerleme planlar\u0131 yap\u0131l\u0131r. Gece ya\u011fan kar ve sisli hava bu planlar\u0131n ertelenmesine neden olur. Bu y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f kolunun birisi tesad\u00fcfen Chodz nehrinin sol k\u0131y\u0131s\u0131nda sak\u00adlanan 800 ba\u015f hayvan\u0131 ve savunmas\u0131z ya\u015fl\u0131lar\u0131 ele ge\u00e7irirler.
                                                \nVlakikafkas ve Georgievi\u00e7 aras\u0131ndaki Nogay karavanlar\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fcnmeye ba\u015flamas\u0131. K\u0131r\u0131m sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda ve sonras\u0131nda \u00e7e\u015fitli vaatlerle Osmanl\u0131 devletince g\u00f6t\u00fcr\u00fclen ancak kand\u0131r\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131 anlayan Nogaylar\u0131n hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7inde, yoksul ve sefil bir durumda vatanlar\u0131na d\u00f6nmeleri.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                20 Kas\u0131m<\/b><\/p>\n

                                                Chodz Zabl Efendi’nin sava\u015fta \u00f6l\u00fcm\u00fc. Bu olay Rus generallerini fazlas\u0131 ile sevindirir. Zabl Efendi’nin \u00c7erkes boylar\u0131n\u0131n birli\u011fi i\u00e7in \u00e7ok emek veren, say\u0131lan ve sevilen bir kabile reisi oldu\u011funu biliyorlard\u0131.<\/p>\n

                                                Albay Von Bunting’in Nacekohabl k\u00f6y\u00fcn\u00fc ele ge\u00e7irmesi. K\u00f6y\u00fc savunan \u00c7erkesler sonunda Racoko k\u00f6y\u00fcne \u00e7ekilirler ve oradan Rus birliklerini ate\u015f ya\u011fmuruna tutarlar. Ruslar\u0131n 21 Nisan taburu \u00c7erkesleri izler, Albay Grabbe komutas\u0131ndaki milis kuvvetleri, \u0131rma\u011f\u0131n kar\u015f\u0131 k\u0131y\u0131s\u0131na ge\u00e7erler. Kazaklar\u0131n ve tedbir kuvvetlerinin yard\u0131m\u0131 ile Hanapsif k\u00f6y\u00fcne yakla\u015f\u0131rlar. K\u00f6ye sald\u0131ran askerlerle k\u00f6y halk\u0131 aras\u0131nda g\u00f6\u011f\u00fcs g\u00f6\u011f\u00fcse, k\u0131l\u0131\u00e7 k\u0131l\u0131ca m\u00fccadele ba\u015flar. \u00c7ok \u00fcst\u00fcn askeri kuvvetler kar\u015f\u0131s\u0131nda Abedzechler ormana \u00e7ekilirler ve oradan Ruslar\u0131 yo\u011fun bir ate\u015f alt\u0131na al\u0131rlar ve Ruslar duraklamak zorunda kal\u0131rlar. Operasyona devam edebilmek i\u00e7in General Preobrasenski ve emrindeki birlikler beklenir. Bu kuvvetler gelmeyince de geri \u00e7ekilirler. General Preobrasenski ise kuvvetleriyle M. Emin’in bir zamanlar oturdu\u011fu Hanapsifhable’ye 2-3 verst kadar yakla\u015f\u0131r. Burada ba\u015flat\u0131lan sava\u015fa kat\u0131lmadan Dache kalesine d\u00f6ner.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                21 Kas\u0131m<\/b><\/p>\n

                                                Albay Okoloni\u00e7i komutas\u0131ndaki Kabardey taburunun Psechodz nehri boyunca Abedzechler taraf\u0131ndan ate\u015f alt\u0131na al\u0131nmalar\u0131. 21 ni\u015fanc\u0131 taburu komutan\u0131 Yarbay Von B\u00fcntingen dur emri verir ve bunlar Abedzechlerle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131rlar. 4. b\u00f6l\u00fc\u011fe ormana do\u011fru y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f emri verilirken, 2. b\u00f6l\u00fck onlar\u0131 izliyor, 3. b\u00f6l\u00fck de geride haz\u0131r bekliyordu. Ormandan a\u00e7\u0131lan ate\u015fle bir\u00e7ok asker yere d\u00fc\u015fer. Abedzechler kama ve k\u0131l\u0131\u00e7lar\u0131 ile birlikle\u00adrin i\u00e7ine dalarlar. Ruslar\u0131n bozguna u\u011frayaca\u011f\u0131n\u0131 anlayan B\u00fcnting geride bekleyen iki b\u00f6l\u00fc\u011f\u00fc de cepheye s\u00fcrer. 3. b\u00f6l\u00fckten 40 \u00f6l\u00fc verirler. Durumun pek iyi gitmedi\u011fini anlayan Yarbay, Albay Oklunu\u00e7i’den yard\u0131m ister. O dalyan\u0131nda kalan tek Kabardey birli\u011fi ile yard\u0131ma ko\u015far. Silah seslerini duyan Albay Heimann yan\u0131nda konuk olarak bulunan Prusya Prensini askerleri ile birlikte yar\u00add\u0131ma g\u00f6nderir. Prusya Prensi bile aktif olarak \u00c7erkeslere kar\u015f\u0131 sava\u015f\u0131r. Kendilerinden kat kat fazla kuvvetlerin bir araya geldi\u011fini anlayan Abedzechler, daha fazla insan kayb\u0131 vermemek i\u00e7in ormana \u00e7ekilirler. 21. Taburdan 1 subay ve 9 asker yaralan\u0131r.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                21 Kas\u0131m<\/b><\/p>\n

                                                Psechui Efendi Habl k\u00f6y\u00fcne do\u011fru \u00c7ar askerleri geri \u00e7ekilmeye ba\u015flarlar. Gece ya\u011fan kar birden dona \u00e7evirir ve y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fc zorla\u015ft\u0131r\u0131r. Abedzechler birlikleri uzaktan izlerler. \u00c7ar birlikleri 400-600 kazak askeri taraf\u0131ndan korunmaktad\u0131r. Abedzechler Ruslar\u0131n geri \u00e7ekilmesini ba\u015far\u0131 saym\u0131\u015flard\u0131, oysa b\u00fct\u00fcn bu harekatlar ilkbahar sald\u0131r\u0131lar\u0131 i\u00e7in \u00f6n haz\u0131rl\u0131klard\u0131. Baz\u0131 Abedzechler aileleri ile birlikte Ruslar\u0131n taraf\u0131na ge\u00e7erler ve Labe’ye yerle\u015ftirilmek \u00fczere g\u00f6nderilirler.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                23 Kas\u0131m<\/b><\/p>\n

                                                Maykop’taki Rus karargah\u0131na \u00c7’emguiy, Yecerukaay ve Mecho\u015f kabile temsilcilerinin gelerek Kuban’da bar\u0131\u015f i\u00e7inde ya\u015famak istediklerini belirterek kendilerine yer g\u00f6sterilmesini istemeleri.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                1863-1864<\/b><\/p>\n

                                                K\u0131\u015f ay\u0131n\u0131n \u015fiddetine bak\u0131lmaks\u0131z\u0131n sava\u015f\u0131n her iki taraf\u00e7a ac\u0131mas\u0131zca s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesi.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                1863<\/b><\/p>\n

                                                Polonyal\u0131 Albay Klemens’in Psevliski’nin yan\u0131nda, bir miktar asker ile Aguipsi’ye gelmesi.
                                                \nRuslara kar\u015f\u0131 gelen Abhaz Kral\u0131 Michael’in taht\u0131ndan indirilmesi.<\/p>\n

                                                \u015eamil’in tesliminden az sonra Ruslara teslim olan M. Emin’in Mekke’ye hac\u0131 olmaya gidip geri d\u00f6nmemesi. Natuchuaclar hari\u00e7, di\u011fer \u00c7erkes boylar\u0131n\u0131n hemen hepsinin sava\u015fa yeniden ba\u015flamalar\u0131. Osmanl\u0131lar sava\u015f\u0131n Ruslar lehine sonu\u00e7lanaca\u011f\u0131na inand\u0131klar\u0131 i\u00e7in haz\u0131rlad\u0131klar\u0131 \u00c7erkesleri vatanlar\u0131ndan g\u00f6\u00e7\u00fcrme planlar\u0131n\u0131 uygulamaya ba\u015flarlar. G\u00f6\u00e7 edenleri daha \u00f6nce yapt\u0131klar\u0131 planlar\u0131 do\u011frultusunda Rumeli’ye g\u00f6nderirler.<\/p>\n

                                                Kand\u0131r\u0131larak vatanlar\u0131ndan g\u00f6\u00e7 ettirilen \u00c7erkeslerin say\u0131s\u0131 giderek artmaktad\u0131r.
                                                \nDaha \u00f6nceleri Rus komutan\u0131 olarak Polonya ve K\u0131r\u0131m’da Osmanl\u0131lara kar\u015f\u0131 sava\u015fm\u0131\u015f olan Asetin k\u00f6kenli General Musa Kundukov’un Rus h\u00fck\u00fcmetinin de kabul etmesiyle \u0130stanbul’a gelmesi ve \u0130stanbul’da Adigelerin, \u00c7e\u00e7enlerin g\u00f6\u00e7leri ile ilgili g\u00f6r\u00fc\u015fmeler yapmas\u0131.
                                                \nRauf Bey’in Valide Sultan ad\u0131na 300.000 Piasleri (10 Piaster 1 Gulden eder) muhta\u00e7 \u00c7erkesler i\u00e7in toplamas\u0131.<\/p>\n

                                                Rus ordular\u0131, ba\u015fkomutan\u0131 ve Kafkasya Genel Valisi B\u00fcy\u00fck Prens Michail’in Anapa’dan Able’ye giderken tesad\u00fcf eseri olarak \u00c7erkeslere tutsak olmaktan kurtulmas\u0131.
                                                \n\u00c7ar I\u0130, Alexander K\u0131r\u0131m’dan Liva’ya gelir. Kabardey ve Asetin Prensleri ba\u011fl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 bildirmek i\u00e7in Liva’ya \u00c7ar’\u0131n huzuruna giderler.<\/p>\n

                                                Osmanl\u0131 Devletine g\u00f6\u00e7 etmek isteyen bir Adige k\u00f6y\u00fcne \u00f6nce Ruslar izin vermezler, Adigeler her \u015feylerini satarlar. O y\u00f6renin Rus askeri komutan\u0131 verdi\u011fi izni geri al\u0131r ve Adigelerin g\u00f6\u00e7 istemelerinden vazge\u00e7erek topraklar\u0131nda, anavatanlar\u0131nda kalmalar\u0131n\u0131 ister. Adigeler bu istemi reddederler. Bunun \u00fczerine askerler gelip k\u00f6y\u00fc topa tutarlar. Bu katliam\u0131n sonunda 233 ki\u015fi \u00f6l\u00fcr. Bu katliam\u00addan bir kad\u0131n ile bir \u00e7ocuk kurtulur.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                Nisan 1863<\/b><\/p>\n

                                                Trabzon’a gelen 24.000-30.000 g\u00f6\u00e7menden her g\u00fcn 400’\u00fc ya\u015fam\u0131n\u0131 yitiriyordu. Yine Sar\u0131 Dere’ de 300’\u00fcn \u00fczerinde, \u0130stanbul ve Samsun’da da ayn\u0131 say\u0131da \u00c7erkes her g\u00fcn hayat\u0131n\u0131 yitirirken, Dervent ve Irmakta her g\u00fcn \u00f6lenlerin say\u0131s\u0131 500’\u00fc ge\u00e7mektedir.
                                                \nOsmanl\u0131 Sultan\u0131n\u0131n, g\u00f6\u00e7 ettirdikleri \u00c7erkeslere 5.000.000 Piaster para vermesi.
                                                \nSultan’\u0131n yaveri 100.000 Piaster, \u015eeyh\u00fcl-\u0130slam 40.000 Piaster, Fuad Pa\u015fa 10.000 Piaster, Bakanlar 5.000 Piaster, M\u0131s\u0131r Veliaht\u0131 150 000 Piaster, M\u0131s\u0131r Veliahd\u0131n han\u0131m\u0131 300.000 Piaster, Edirne Kenti 400.000 Piaster olmak \u00fczere toplam 6.005.000 Piaster.<\/p>\n

                                                Ruslar\u0131n Psah ve Psid nehirleri aras\u0131nda operasyonlara giri\u015fmeleri. O g\u00fcne kadar bu y\u00f6relere hi\u00e7 bir Rus ayak basmam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                1863<\/b><\/p>\n

                                                Wub\u0131h eyaletinde b\u00fcy\u00fck bir kurakl\u0131k ve k\u0131tl\u0131k ba\u015fg\u00f6sterir.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                Eyl\u00fcl 1863<\/b><\/p>\n

                                                Polonyal\u0131 Kaptan Magnan’\u0131n Ruslarca \u00e7ok s\u0131k\u0131 korunan, abluka alt\u0131na al\u0131nan \u00c7erkesya’ya ablukay\u0131 yararak 40 asker, 4 top ve bir \u00e7ok silah ve cephane getirmesi ve Vardan’a \u00e7\u0131kmas\u0131. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi \u00c7erkeslere Osmanl\u0131, ya da di\u011fer devletlerden \u00e7ok Polonyal\u0131lar yard\u0131m etmi\u015flerdir. Osmanl\u0131 y\u00f6netimi ise yapt\u0131\u011f\u0131 yo\u011fun propaganda ile \u00c7erkesleri g\u00f6\u00e7e te\u015fvik etmi\u015fler, \u00c7erkes halk\u0131n\u0131n vatans\u0131zl\u0131\u011fa ve yoklu\u011fa s\u00fcr\u00fcklenerek mahvolmas\u0131na sebep olmu\u015flard\u0131r<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                Ekim 1863<\/b><\/p>\n

                                                Psa ve Psid y\u00f6releri \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc Rus birliklerine kar\u015f\u0131n, Adigelerce ad\u0131m ad\u0131m savunulmu\u015ftur. Adigeler canlar\u0131n\u0131 di\u015flerine takarak kahramanca bu yurt k\u00f6\u015fesini savunmu\u015flard\u0131r<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                Kas\u0131m 1863<\/b><\/p>\n

                                                \u00c7ar askerlerinin \u00e7ok insan ve malzeme zayiat\u0131 vererek Cuba’y\u0131 (Abedzech b\u00f6lgesi) istila etmeleri.
                                                \nRuslar\u0131n P\u015feha vadisini kontrol alt\u0131nda tutabilmek i\u00e7in plan haz\u0131rlamalar\u0131. Bu plana g\u00f6re bir grup birlikler P\u015feha \u0131rma\u011f\u0131 k\u0131y\u0131lar\u0131na do\u011fru, di\u011fer bir grup ise Kurcips’tan hareketle Abedzechleri her iki y\u00f6nden saracaklard\u0131. P\u015feha’dan General Preobrasinsiki Dache’den Albay Heimann birlikleri ile hareket edeceklerdi. 15 Kas\u0131m g\u00fcn\u00fc General Yevdokimoff da Dache’ye gelir. Rus kuvvetlerinin say\u0131sal durumu \u015f\u00f6yledir: 11 tabur asker, 1 ileri mevzi birli\u011fi, 5 Kazak s\u00fcvari b\u00f6l\u00fc\u011f\u00fc,
                                                \n1) Kuban Kazaklar\u0131 tugay\u0131, 4 taktik birli\u011fi, 8 top,
                                                \n2) Don Kazak s\u00fcvari b\u00f6l\u00fc\u011f\u00fc, 2 milis s\u00fcvari birli\u011fi, 4 atl\u0131 top\u00e7u Kazak birli\u011fi.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                12 Kas\u0131m<\/b><\/p>\n

                                                Do\u011fu Abedzechleri General Yevdomikoff ile yapt\u0131klar\u0131 antla\u015fma ile 1 \u015eubat 1864’e kadar hi\u00e7 sava\u015f yapmayacaklard\u0131, 1 \u015eubattan sonra ise Ruslar\u0131n kendilerine g\u00f6sterece\u011fi b\u00f6lgelere yerle\u015feceklerdi ya da kendi istedikleri yerlere g\u00f6\u00e7 edebileceklerdi.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                Aral\u0131k 1863<\/b><\/p>\n

                                                Psid y\u00f6resinde sava\u015fan Abedzechlerin \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc d\u00fc\u015fman kuvvetlerine kar\u015f\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7apta da olsa askeri ba\u015far\u0131lar kazanmalar\u0131. “Courrier de L’Orient” gazetesinin \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc ile g\u00f6\u00e7men \u00c7erkesler i\u00e7in yard\u0131m kampanyas\u0131n\u0131n ba\u015flat\u0131lmas\u0131. Rus h\u00fck\u00fcmeti \u0130stanbul’daki el\u00e7ili\u011fi kanal\u0131yla bu durumu protesto eder. “Bu t\u00fcr g\u00f6\u00e7e te\u015fvik ve heveslendirme davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n yap\u0131lmamas\u0131n\u0131” ister. Osmanl\u0131lar bu protesto notas\u0131n\u0131 geri \u00e7evirirler.
                                                \nKutais ve Anapa \u00fczerinden \u00c7erkes g\u00f6\u00e7lerinin s\u00fcrmesi.<\/p>\n

                                                Nikopsi’ye yerle\u015ftirilen \u00c7erkeslerin Samsun ve \u0130stanbul’a g\u00f6\u00e7 etmeye ba\u015flamalar\u0131.
                                                \nGraff Yevdomikoff taraf\u0131ndan t\u00fcm Aguiyips k\u00f6ylerinin abluka alt\u0131na al\u0131nmas\u0131. On binlerce y\u0131ld\u0131r esaret nedir bilmeyen \u00c7erkes halk\u0131n\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn sonu art\u0131k yakla\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n

                                                Olay\u0131n en korkun\u00e7 ve ac\u0131 y\u00f6n\u00fc ise, \u00f6zg\u00fcr olmaktan, vatanlar\u0131n\u0131 korumak istemelerinden ba\u015fka bir kusuru olmayan bir ulusun zorla yok olmaya,
                                                \nyok edilmeye ba\u015flang\u0131\u00e7 ad\u0131m\u0131n\u0131n att\u0131r\u0131lmas\u0131.
                                                \nOsmanl\u0131 H\u00fck\u00fcmeti yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 h\u00fck\u00fcmet deklarasyonu ile \u00c7erkesya’ya her t\u00fcrl\u00fc yard\u0131m g\u00f6ndermeyi, yard\u0131ma gidilmesini ve \u00f6zellikle Polonyal\u0131 subay ve askerlerin \u00c7erkesya’ya gitmesini yasaklar. Bu yasa\u011fa ra\u011fmen \u00c7erkesya’ya gitmeye kalk\u0131\u015fanlara deniz korsanlar\u0131 muamelesi uygulanaca\u011f\u0131 ve yarg\u0131lanacaklar\u0131 duyurulur.
                                                \nAbhazya tamamen ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yitirerek Rusya’ya ilhak olunur.<\/p>\n

                                                Psid nehri k\u0131y\u0131lar\u0131nda Adigelerin yine k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7apta askeri ba\u015far\u0131lar kazanmalar\u0131.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                Ocak 1864<\/b><\/p>\n

                                                Osmanl\u0131 devletinin koydu\u011fu yasaklar\u0131 tan\u0131mayarak \u00c7erkesya’ya silah ve cephane getiren \u0130ngiliz ve Polonyal\u0131 subay ve askerlerin \u00c7erkeslerle birlikte \u00c7ar ordular\u0131na kar\u015f\u0131 sava\u015fmalar\u0131.
                                                \nBu tarihe gelindi\u011finde Adigey’de bir g\u00fcn hatta bir saat art\u0131k sava\u015fs\u0131z ge\u00e7memektedir. B\u00fct\u00fcn vatan topraklar\u0131 ku\u015fat\u0131lm\u0131\u015f ya da istila edilmi\u015ftir. Ancak \u00c7erkesler vatanlar\u0131n\u0131 hala ad\u0131m ad\u0131m savunmaktad\u0131rlar. Barutsuz ve yiyeceksiz kalan Abedzechlerin durumu \u00f6zellikle a\u011f\u0131rla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r, Buna ra\u011fmen m\u00fccadele s\u00fcrmektedir. (Bat\u0131 Abedzechleri hen\u00fcz bar\u0131\u015f antla\u015fmas\u0131 yapmam\u0131\u015flard\u0131.)
                                                \nPsid nehrinden yo\u011fun bir askeri birlik bir araya toplanmaktad\u0131r. Kutais ile Anapa aras\u0131nda yap\u0131lan askeri yoldan, Ruslar hi\u00e7 s\u0131k\u0131nt\u0131 \u00e7ekmeden Shapsugh eyaletine kolayca gidebilmektedir.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                \u015eubat 1864<\/b><\/p>\n

                                                Trabzon’a giden \u00c7erkes g\u00f6\u00e7menlerinin say\u0131s\u0131 10 bini bulur. Bunlar\u0131n 3.000’i a\u00e7l\u0131k ve hastal\u0131ktan \u00f6l\u00fcr.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                1 \u015eubat 1864<\/b><\/p>\n

                                                12 Kas\u0131m 1863 antla\u015fmas\u0131 ile Abedzechler art\u0131k g\u00f6\u00e7e karar verirler.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                17 \u015eubat<\/b><\/p>\n

                                                Bab-\u0131 Ali’nin g\u00f6\u00e7menler i\u00e7in bir miktar askeri elbise ve ila\u00e7 g\u00f6ndermesi. \u0130la\u00e7lar\u0131n zaman\u0131 ge\u00e7mi\u015f ve bozuk oldu\u011fu anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in kullan\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. G\u00f6\u00e7menlerin erzak\u0131 t\u00fckenmekte ve yakacak ise hi\u00e7 bulunmamaktad\u0131r. Trabzon’da Aral\u0131k 1863’ten 1864 y\u0131l\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131na kadar 3.500 ki\u015fi \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bunlardan 3.000’i \u00c7erkes, 470’i T\u00fcrk, 36’s\u0131 Yunanl\u0131, 17’si Ermeni, 9’u Katolik, 6’s\u0131 da \u00c7erkeslere yard\u0131m eden Avrupal\u0131lar idi.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                Mart 1864<\/b><\/p>\n

                                                Sube\u015f nehrinden 100’e yak\u0131n Abedzech sava\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n teslim olmalar\u0131na ra\u011fmen, k\u0131l\u0131\u00e7tan ge\u00e7irilmeleri ve k\u00f6yleri Toubeh’in haritadan silinmesi. Bu insanl\u0131k d\u0131\u015f\u0131 katliam\u0131 ve vah\u015feti General Yevdokimoff birliklerinden askerler yapm\u0131\u015flard\u0131r. K\u0131l\u0131\u00e7tan ge\u00e7irilenler aras\u0131nda 2 hamile kad\u0131n ile be\u015f k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7ocuk da vard\u0131. Katliam\u0131 i\u015fleyen askerler P\u015fis vadisinden gelmi\u015flerdi.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                Mart 1864<\/b><\/p>\n

                                                Resmi kaynaklara g\u00f6re Tuapse’de 30.000, Anapa ve Novorosisk’te de 50.000 ki\u015fi g\u00f6\u00e7 i\u00e7in izin beklemektedirler<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                Mart 1864<\/b><\/p>\n

                                                Teslim olmayan Abedzechlerin Kuban nehri kaynaklar\u0131ndan Tuapse nehri yak\u0131n\u0131ndaki Viliaminoff kalesine kadar geri s\u00fcr\u00fclmeleri. Sava\u015f\u0131 b\u0131rakan Shapsughlara ya Kuban ovalar\u0131na yerle\u015fmeleri ya da g\u00f6\u00e7 etmeleri \u00f6nerisinde bulunulmas\u0131.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                18 Mart<\/b><\/p>\n

                                                Tu\u011fgeneral Heyman’\u0131n Dache’deki karargah\u0131ndan Psekupse nehri boyunca \u00fc\u00e7 koldan harekete ge\u00e7mesi. Orta kolun ba\u015f\u0131nda kendisi, sa\u011f kolun ba\u015f\u0131nda t\u00fcmgeneral Colonel Soltan, sol kanatta ise t\u00fcmgeneral Von Klugenau, 4 tabur ve iki da\u011fc\u0131 birli\u011fi ile da\u011flar\u0131n i\u00e7inden hareket eder. \u00c7erkesler kar\u015f\u0131 koymak isterler, ancak \u015fiddetli sava\u015flardan sonra Abedzechlerin bir k\u0131sm\u0131 da\u011flara ve ormanlara \u00e7ekilirken bir k\u0131sm\u0131 da g\u00f6\u00e7 i\u00e7in k\u0131y\u0131ya inerler. Ruslar iki subay ve yedi asker \u00f6l\u00fc verirler, ayr\u0131ca 14 ki\u015fi de yaralan\u0131r.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                19 Mart<\/b><\/p>\n

                                                Operasyonlar devam eder. General Heimann’\u0131n bir\u00e7ok Wub\u0131h ve Shapsugh atlar\u0131 ile kat\u0131l\u0131rlar. Shake’ye yakla\u015ft\u0131k\u00e7a ordunun say\u0131s\u0131 daha da b\u00fc\u00ady\u00fcr. Generale kat\u0131lan Adige sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131 300’\u00fc bulur. Golovin i\u015fgal edilir. Bu durumu g\u00f6ren ve hen\u00fcz sava\u015f\u0131 b\u0131rakmam\u0131\u015f olan Wub\u0131hlar aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir panik ba\u015flar. Heimann bu durumdan yararlanarak Shake \u0131rma\u011f\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131 k\u0131y\u0131s\u0131na \u00e7\u0131kartma yapar. Bir\u00e7ok Wub\u0131h Osmanl\u0131 devletine g\u00f6\u00e7 etmeye ba\u015flar.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                25 Mart<\/b><\/p>\n

                                                Heimann So\u00e7a nehri k\u0131y\u0131s\u0131ndaki eski bir kaleyi i\u015fgal eder.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                30 Mart<\/b><\/p>\n

                                                Wub\u0131h, Shapsugh, \u00c7i\u011fit ve Akh\u00e7ipskouvlardan temsilcilerin Ruslara giderek teslim olduklar\u0131n\u0131 bildirmeleri.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                Nisan 1864<\/b><\/p>\n

                                                Wub\u0131hlar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn hala m\u00fccadeleyi s\u00fcrd\u00fcrmeleri sonucu iki bin kay\u0131p vererek Varda kalesini Ruslara b\u0131rakmak zorunda kalmalar\u0131. \u00c7erkesya’ da bulunan yabanc\u0131 uyruklu b\u00fct\u00fcn subay ve askerlerin Samsun, Sinop ve \u0130stanbul’a ge\u00e7meleri.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                13 Nisan<\/b><\/p>\n

                                                General Heimann So\u00e7i’yi al\u0131r. Sohumkale’de bu\u00adlunan 9000 ki\u015fi Rus askeri birli\u011fi Soci’yi ku\u015fat\u00admak i\u00e7in haz\u0131rlan\u0131r. B\u00fct\u00fcn f\u0131r\u0131nlara ekmek pi\u015firme emri verilir.<\/p>\n

                                                Abedzech ve Shapsughlar\u0131n teslim olmalar\u0131 ve g\u00f6\u00e7 etmeleri. Bu arada a\u00e7l\u0131k ve bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131klar Wub\u0131hlar\u0131n dayanma g\u00fcc\u00fcn\u00fc iyice k\u0131rar.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                14 Nisan<\/b><\/p>\n

                                                B\u00fcy\u00fck Prens Michail’in So\u00e7i’ye gelmesi ve yenik Adige Thamatelerini kabul etmesi. Yap\u0131lan antla\u015fma gere\u011fince, \u00c7erkeslerin 1 ay i\u00e7erisinde da\u011flardan inerek ovalara yerle\u015fmesi, kim bu emre uymaz ise sava\u015f esiri muamelesi g\u00f6rece\u011fini, ya da Osmanl\u0131 devletine g\u00f6\u00e7 etmeleri gerekti\u011fi belirtilir.
                                                \n\u00c7erkesya’n\u0131n (Aguyips = Adigey) tamamen d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc kara g\u00fcn. Bu ba\u015far\u0131 t\u00fcm Rusya’n\u0131n kiliselerinde zafer ve Tanr\u0131’ya \u015f\u00fckran ayinleri ile kutlan\u0131r.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                Nisan 1864<\/b><\/p>\n

                                                \u00c7erkesya’n\u0131n bo\u015falmaya ba\u015flamas\u0131. Rus askerlerinin ac\u0131mas\u0131z davran\u0131\u015flar\u0131 neticesinde g\u00f6\u00e7\u00fcn daha da h\u0131zlanmas\u0131.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                May\u0131s 1864<\/b><\/p>\n

                                                Kuban nehri boyunca Shapsugh, Bjedugh ve 30.000 Abedzech’in yerle\u015ftirilmesi. Wub\u0131hlar ise \u00c7ar taraf\u0131ndan g\u00f6sterilen yerle\u015fme yerlerinin hi\u00e7birisini istemez. Osmanl\u0131 topraklar\u0131na g\u00f6\u00e7 i\u00e7in \u0131srar ederler. \u00c7ar bizzat Wub\u0131hlar\u0131 ziyaret ederek onlar\u0131 g\u00f6\u00e7ten vazge\u00e7irmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Adigeler ise \u00c7ar’a, da\u011flardaki yerle\u015fim sahalar\u0131nda kalmay\u0131 arzulad\u0131klar\u0131n\u0131, bundan sonra hep bar\u0131\u015f i\u00e7erisinde ya\u015fayacaklar\u0131na dair s\u00f6z verdilerini s\u00f6ylemelerine ra\u011fmen \u00c7ar karar\u0131nda \u0131srar eder. Lord Napier’in yazd\u0131klar\u0131na g\u00f6re, T\u00fcrkler casuslar\u0131 ile \u00c7erkesleri g\u00f6\u00e7e \u00f6zendirmektedirler. Ancak, g\u00f6\u00e7\u00fcn zorluklar\u0131n\u0131 g\u00f6ren \u00fcstesinden gelmeyen Osmanl\u0131 Devleti, \u00c7ar h\u00fck\u00fcmetinden g\u00f6\u00e7\u00fc durdurmas\u0131 i\u00e7in \u00f6nlemler almas\u0131n\u0131 rica eder. Ancak g\u00f6\u00e7\u00fcn durdurulmas\u0131 art\u0131k imkans\u0131zd\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fcmetinin ba\u015ftan beri y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc yanl\u0131\u015f politika bu sonu\u00e7lar\u0131 do\u011furmu\u015ftur. \u00c7erkesler i\u00e7in g\u00f6\u00e7 b\u00fcy\u00fck bir felaket olmu\u015ftur. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00c7erkesya k\u0131y\u0131lar\u0131nda hi\u00e7bir bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131\u011fa rastlanmaz iken Osmanl\u0131 topraklar\u0131na ayak basan \u00c7erkesler bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131klardan k\u0131r\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r.
                                                \nAk\u00e7aabat Kalesi ve Sar\u0131dere’ye 25.000 g\u00f6\u00e7men \u00c7erkes’in gelmesi. Bunlardan her g\u00fcn 120-150 kadar\u0131 \u00f6l\u00fcyordu. Samsun’a 35-40.000 ki\u015fi gelir. Son 48 saat i\u00e7erisinde 500 ki\u015fi \u00f6l\u00fcr. Dr. Brazzi g\u00f6\u00e7menlere yard\u0131ma gelir. \u00c7erkesler \u00f6l\u00fclerini vermek istemiyorlard\u0131. A\u00e7 kalan Wub\u0131hlar \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 birka\u00e7 Piaster kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131, ekmek bulabilmek i\u00e7in sat\u0131yorlard\u0131. Geceleri mezarlar\u0131 a\u00e7arak kefenleri al\u0131yorlar ve cesetleri tekrar g\u00f6m\u00fcyorlard\u0131. \u00d6l\u00fclerine harp sahas\u0131nda hayatlar\u0131 pahas\u0131na da olsa b\u0131rakmayacak kadar de\u011fer veren bir halk, \u00f6l\u00fclerinin kefenlerine muhta\u00e7 b\u0131rak\u0131larak onlar\u0131n kefenlerini \u00e7alabilecek kadar al\u00e7alt\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Bunun \u00f6n planda sorumlusu zaman\u0131n Osmanl\u0131 Sultan\u0131, y\u00f6netimi ve \u00c7arl\u0131k Rusya’s\u0131 y\u00f6neticileri ve \u00c7ard\u0131r.<\/p>\n

                                                 <\/p>\n

                                                May\u0131s 1864<\/b><\/p>\n

                                                \u00c7erkeslerden bo\u015falan yerlere Azoff\u2019tan getirilen Kazaklar\u0131n yerle\u015ftirilmesi. Gelen g\u00f6\u00e7menler buralarda ya\u015fayan \u00c7erkeslerden iz b\u0131rakmamak istercesine, her yeri yak\u0131p y\u0131karlar. Binlerce y\u0131ll\u0131k mezarlar Rus kolonistlerince y\u0131k\u0131lm\u0131\u015f, bu mezarlardan al\u0131nan ta\u015flarla s\u00fctun ve mermerlerle evler yap\u0131lm\u0131\u015f, ya da ah\u0131rlar\u0131n tabanlar\u0131na d\u00f6\u015fenmi\u015ftir. Bu suretle \u00c7erkes arkeolojisi i\u00e7in paha bi\u00e7ilmez bir\u00e7ok belgeler ve deliller yok edilmi\u015ftir.
                                                \nKand\u0131r\u0131larak Osmanl\u0131 Devletine getirilen \u00c7erkesler i\u00e7in \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc \u00e7\u00f6z\u00fcm yollar\u0131 aran\u0131l\u0131yordu:<\/p>\n

                                                Daha \u00f6nce Devlet-i Ali’nin haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 planlara g\u00f6re \u00c7erkesleri Rumeli’ne yerle\u015ftirmek. Bu plan ba\u015flang\u0131\u00e7tan beri uygulan\u0131yor ve Romanya’dan Belgrat’a kadar stratejik \u00d6nemi olan yerlere yerle\u015ftiriliyorlard\u0131.<\/p>\n

                                                \u0130mparatorlu\u011fun her T\u00fcrk k\u00f6y\u00fcn\u00fcn, her d\u00f6rt ailesine bir \u00c7erkes ailesinin verilmesi ve \u00c7erkeslerin b\u00f6ylece da\u011f\u0131t\u0131lmas\u0131. Bu Osmanl\u0131 teklifi \u0130ngilizlerce red edilmi\u015ftir.
                                                \nKaradeniz’den Erzurum’a kadar uzanan topraklara \u00c7erkesleri yerle\u015ftirmek. Trabzon Erzurum demiryolu projesinde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131larak ia\u015felerinin kar\u015f\u0131lanmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesi vard\u0131. Bu i\u015f i\u00e7in gerekli kredi i\u00e7in ise \u0130ngiliz ve Frans\u0131z bankalar\u0131 haz\u0131r bekle\u00admekte idi. Bu yolla tar\u0131mla u\u011fra\u015fan n\u00fcfusun \u00fczerinde a\u011f\u0131rl\u0131k olan ve \u00e7ekilemeyen T\u00fcrk ordusu i\u00e7in, \u00c7erkeslerden yeni kaynak yarat\u0131lmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ayr\u0131ca bu yerle\u015ftirilecekleri yerlerle vatanlar\u0131n\u0131n co\u011frafi olarak kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 konumda olmas\u0131, do\u011fan\u0131n da Kafkasya’ya benzemesi \u00c7erkeslere psikolojik olarak bir rahatl\u0131k verir \u015feklinde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu \u0130ngiliz teklifini Osmanl\u0131 y\u00f6netimi kabul etmemi\u015ftir.<\/p>\n

                                                  \n
                                                1. \u00c7erkeslerin k\u00fcme k\u00fcme, devletin gerekli g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc \u015fekilde ve gerekli y\u00f6relere yerle\u015ftirilmesi. Bu fikir kabul g\u00f6rerek bu do\u011frultuda uygu\u00adlamaya ge\u00e7ilmi\u015f olur.<\/li>\n<\/ol>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  17 May\u0131s<\/b><\/p>\n

                                                  \u00c7erkes kabilelerinin da\u011flardan indirilerek ovalara yerle\u015ftirilmesinin \u015fart oldu\u011fu, sava\u015f\u00e7\u0131l\u0131k ve ya\u011f\u00admac\u0131l\u0131k al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n\u0131n ancak bu yolla giderilebilece\u011fi, dolay\u0131s\u0131 ile ovalara yerle\u015fip kalmalar\u0131, g\u00f6\u00e7 etmemeleri i\u00e7in kendilerine iyi teklifler yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131, \u00c7erkeslerin b\u00fct\u00fcn bu teklifleri reddettikleri, \u00c7erkeslerin vatanlar\u0131n\u0131 terk etmekte \u0131srar etmelerinden \u00c7ar’\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00fcz\u00fcnt\u00fc duydu\u011fu hususlar\u0131 a\u00e7\u0131klanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  Haziran-Temmuz<\/b><\/p>\n

                                                  Kuban nehri k\u0131y\u0131lar\u0131na 103.000 Adige’nin yerle\u015f\u00adtirilerek 90 yeni k\u00f6y\u00fcn kurulmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  Haziran<\/b><\/p>\n

                                                  Nikolayef\u2019ten Rus \u00e7ift\u00e7ilerinin ve ayr\u0131ca Van y\u00f6resinden getirilen 1.500 ermeni ailesinin Adigelerce bo\u015falt\u0131lan yerlere yerle\u015ftirilmeleri.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  Haziran<\/b><\/p>\n

                                                  35.000 \u00c7erkes’in Avrupa’ya getirilmesi. Bu g\u00f6\u00e7menlere yard\u0131m etmek i\u00e7in gelen Dr. Brovzi g\u00f6rd\u00fcklerini \u015f\u00f6yle anlatmaktad\u0131r: “G\u00f6\u00e7menlerin toplama kamplar\u0131ndaki durumlar\u0131 hi\u00e7 de iyi de\u011fil. Ba\u015flar\u0131n\u0131 sokacak bir yer bulam\u0131yorlar, kimse onlarla ilgilenmiyor, temizlik i\u00e7in herhangi bir tedbir al\u0131nmam\u0131\u015f ve \u00f6lenlerin say\u0131s\u0131 devaml\u0131 y\u00fckselmektedir.”<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  2 Haziran<\/b><\/p>\n

                                                  Grand\u00fck Michail’in \u00c7ar’a telgraf \u00e7ekmesi. Telgraf\u0131nda \u00c7ar’\u0131n karde\u015fi a\u011fabeyine \u015f\u00f6yle der: “Size bu telgraf\u0131mla, kahramanl\u0131klarla dolu Kafkas sava\u015flar\u0131n\u0131n bitti\u011fini bildiriyor ve sizi kutluyorum. \u015eu anda Kafkaslarda ma\u011flup olmam\u0131\u015f tek bir k\u00f6y ve tek bir kabile kalmam\u0131\u015ft\u0131r…”<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  14 Haziran<\/b><\/p>\n

                                                  Londra’da David Urquhard taraf\u0131ndan yay\u0131nlanan “FREE PRESS” in \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ad\u0131na vatanlar\u0131n\u0131, yok olmak pahas\u0131na da olsa y\u0131llarca savunarak sava\u015fan \u00c7erkes halk\u0131n\u0131n ac\u0131s\u0131n\u0131 payla\u015fmak amac\u0131yla o g\u00fcnk\u00fc say\u0131s\u0131n\u0131, yas anlam\u0131na \u00a0 siyah bir bantla yay\u0131nlamas\u0131.<\/p>\n

                                                  Hac\u0131 Berzeg Geranduk’un t\u00fcm aile efrad\u0131 ile birlikte \u0130stanbul’a gelmesi. Ad\u0131n\u0131 Hac\u0131 S\u00fcleyman Pa\u015fa olarak de\u011fi\u015ftirmesi ve 400 yak\u0131n\u0131 ve aile efrad\u0131 ile birlikte Rodos adas\u0131na yerle\u015ftirilmesi.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  10 Temmuz<\/b><\/p>\n

                                                  Bug\u00fcne kadar Osmanl\u0131’ya g\u00f6\u00e7 eden \u00c7erkeslerin say\u0131s\u0131 258.000’i ge\u00e7er. Rus istatistiklerine g\u00f6re, bunlardan yaln\u0131z 61.395’i Rus yard\u0131m\u0131 ile g\u00f6\u00e7 etmi\u015fler, di\u011ferleri ise Osmanl\u0131 y\u00f6netiminin aktif \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 sonunda vatanlar\u0131ndan ayr\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Bu rakamlara kontrols\u00fcz limanlara \u00e7\u0131karak gelenler dahil de\u011fildir. Osmanl\u0131 gemicileri k\u0131y\u0131lara k\u00fc\u00e7\u00fck teknelerle yakla\u015farak “gemiler a\u00e7\u0131kta beklemektedir” diyerek y\u00fcksek \u00fccretler kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda \u00c7erkesleri teknelere doldurarak a\u00e7\u0131lmakta idiler. Kara g\u00f6r\u00fcnmez olunca tekneleri devirerek g\u00f6t\u00fcrmek \u00fczere ald\u0131klar\u0131 \u00c7erkesleri bo\u011fuyorlar ve tekrar k\u0131y\u0131ya d\u00f6nerek yenilerini al\u0131yorlard\u0131. Ayn\u0131 vah\u00ad\u015fetle ya\u015fl\u0131s\u0131 genci binlerce \u00c7erkes’i Karadeniz’de bo\u011fmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n

                                                  G\u00f6\u00e7menlerin ayr\u0131ld\u0131klar\u0131 limanlar \u015funlard\u0131r. Taman 27.337 ki\u015fi, Anapa 16.452 ki\u015fi, Novorosisik 61.995 ki\u015fi, Tuapse 63.449 ki\u015fi, Kuban Sube\u015f 46.754 ki\u015fi, Adler Ho\u015ft 20.731 ki\u015fi.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  A\u011fustos 1864\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/b><\/p>\n

                                                  Burgaz \u00fczerinden Edirne ve \u0130slamiye’ye 6.000 \u00c7erkes g\u00f6\u00e7men g\u00f6nderilmi\u015ftir.
                                                  \nNi\u015f ve Sofya’ya 13.000 aile, Kosova’ya 12.000 aile. Sistov, Nikopoli (Ni\u011fbolu), Rus\u00e7uk ve Dobruca’ya 10.000 aile.<\/p>\n

                                                  B\u00f6ylece Rumeli’ne 150-200.000 Adige yerle\u015ftirilerek Osmanl\u0131larca 1859 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lan plan ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015f olur.
                                                  \nAbhazya’dan 40.000 Abhaz da g\u00f6\u00e7 eder. Bu g\u00f6\u00e7menlerin gemilerde ha\u00e7larla istavroz \u00e7\u0131kartt\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6ren Osmanl\u0131 kaptanlar\u0131: “Siz sultan\u0131m\u0131z halifenin topraklar\u0131na gidiyorsunuz, b\u00f6yle istavroz \u00e7\u0131kar\u0131rsan\u0131z halifemizi topraklar\u0131na kabul etmez” deyince Abhazlar ne yapacaklar\u0131n\u0131 sorarlar. Kaptanlar da istavrozlar\u0131n\u0131 (ha\u00e7lar\u0131n\u0131) \u00e7\u0131kar\u0131p atmalar\u0131n\u0131 s\u00f6ylerler. Abhazlar yanlar\u0131nda ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131 ha\u00e7lar\u0131 Karadeniz’e atarak \u015feklen de olsa islam dinine girmi\u015f olurlar.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  A\u011fustos 1864<\/b><\/p>\n

                                                  A\u011fustos ay\u0131na kadar resmi kay\u0131tlara g\u00f6re, Os\u00admanl\u0131 topraklar\u0131na g\u00f6\u00e7 ederek hayatta kalabilen g\u00f6\u00e7men Adigelerin say\u0131s\u0131 400.000’e ula\u015f\u0131r.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  Yaz\u00a0 1864 <\/b><\/p>\n

                                                  \u00c7erkeslerden bo\u015falan yerlere 103.000 kazak ailesinin yerle\u015ftirilmesi.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  Eyl\u00fcl<\/b><\/p>\n

                                                  Samsun’a \u00e7\u0131kan Adigelerden hayatta kalabilenlerin say\u0131s\u0131 60.000, \u00f6lenlerin say\u0131s\u0131 ise 70.000 oldu\u011fu bilinmektedir.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  Ekim<\/b><\/p>\n

                                                  \u00c7erkesleri gemileri ile Tuna nehri boyunca ta\u015f\u0131yan Avusturyal\u0131 kaptan Kanitz’in Sveti Nikola, Balkan ge\u00e7idi ve Nisava vadisi boyunca her yerin \u00c7erkes mezarl\u0131klar\u0131 ile dolu oldu\u011funu belirtirken bu yola “\u00c7erkes Mezarlar\u0131 Yolu” denilmesi gerekti\u011fini s\u00f6ylemektedir.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  Ekim<\/b><\/p>\n

                                                  Almanya’da yay\u0131nlanan Allgemeine Zeitung’un yazd\u0131klar\u0131na g\u00f6re, Larnaka’ya 2.100 \u00c7erkes 3 yelkenli ile g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f, 32 g\u00fcn s\u00fcren bu yolculuktan sonra a\u00e7l\u0131k, susuzluk ve bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131ktan 1.300 ki\u015fi \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ba\u015fka bir habere g\u00f6re ise, Larnaka’ya g\u00f6t\u00fcr\u00fclenlerden 1.441’i \u00f6l\u00fcr. Larnaka’daki Frans\u0131z Konsolosu ve halk \u00f6nce gemidekilerin karaya \u00e7\u0131kmas\u0131na kar\u015f\u0131 gelirler. Daha sonra karaya \u00e7\u0131kmalar\u0131na m\u00fcsaade edilir. Daha sonra \u00c7erkesleri getiren bir buharl\u0131 gemi Larnaka li\u00adman\u0131na yakla\u015ft\u0131r\u0131lmaz. Buharl\u0131 gemi y\u00fczen bir tabut gibi Akdeniz’de me\u00e7hullere do\u011fru uzakla\u015f\u0131r, i\u00e7indeki \u00c7erkeslerin ak\u0131betlerinin ne oldu\u011fu ise bu g\u00fcne kadar bilinmemektedir.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1865<\/b><\/p>\n

                                                  Kabardey y\u00f6resinde \u00c7erkes k\u00f6ylerinin birle\u015ftirilerek b\u00fcy\u00fct\u00fclmesi. Bu tarihe kadar t\u00fcm Adigey’den (Aguiyips) 750.000 Adige ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1866-1931<\/b><\/p>\n

                                                  Kasey T.P.’nin Kabardey’de ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nem.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1866<\/b><\/p>\n

                                                  Kabardey’de \u00e7ift\u00e7ilerin de devlete vergi verme zorunlulu\u011funu i\u00e7eren bir kanunun \u00e7\u0131kart\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

                                                  Nal\u00e7ik’te Pedagoji Kurslar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  31 Temmuz<\/b><\/p>\n

                                                  K\u00f6le al\u0131m ve sat\u0131m\u0131n\u0131n \u00c7ar taraf\u0131ndan yasaklan\u00admas\u0131. K\u00f6lelerin bir k\u00f6yden di\u011fer bir k\u00f6ye gitmeleri de yasaklan\u0131r.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  8 A\u011fustos<\/b><\/p>\n

                                                  Adige feodal beylerinin k\u00f6leleri serbest b\u0131rakmalar\u0131. 21.000 k\u00f6le \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne kavu\u015fur. Bu durum \u00e7al\u0131\u015fmaya al\u0131\u015fmam\u0131\u015f P\u015f\u0131 (prens) ve verklerin (soylu) ekonomik yap\u0131lar\u0131n\u0131 sarsmaya ba\u015flar. Bu durumdan \u015fikayet ederek \u00c7ar’a yalvar\u0131rlar. \u00c7ar peri\u015fan duruma d\u00fc\u015fen Prenslere ac\u0131yarak her Prense serbest b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 her k\u00f6le kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olarak 200’er Ruble para \u00f6der. Prensler de topraklar\u0131n\u0131n yar\u0131s\u0131n\u0131 k\u00f6lelere b\u0131rak\u0131rlar.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1869<\/b><\/p>\n

                                                  M.\u00d6. 551 y\u0131l\u0131nda in\u015fa edilmi\u015f olan Abhazya’daki Pitzunda kalesinin restore edilmesi.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1870<\/b><\/p>\n

                                                  Abhazya’da \u00c7ar’\u0131n emri ile resmen k\u00f6leli\u011fin kald\u0131r\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1871-1876<\/b><\/p>\n

                                                  Ekilebilir Kabardey topraklar\u0131n\u0131n d\u00f6rtte birinin \u00c7ar taraf\u0131ndan 200 feodal Kabardey beyine verilmesi.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1873<\/b><\/p>\n

                                                  14.000 \u00c7erkes ailesinin daha Osmanl\u0131 topraklar\u0131na g\u00f6\u00e7 etmesi.<\/p>\n

                                                  Rus Generali Fadel’in \u0130stanbul’a gelerek Musa Kunduk ve Gazi Muhammed ile g\u00f6r\u00fc\u015fmesi. General, Rusya’n\u0131n himayesi alt\u0131nda, Afganistan s\u0131n\u0131r\u0131nda muhtar bir \u00c7erkes Devletinin kurulmas\u0131 ve Muhacir \u00c7erkeslerin oraya g\u00f6t\u00fcr\u00fclmelerini teklif eder. Bu i\u015f i\u00e7in gerekli b\u00fct\u00fcn masraflar\u0131n Rusya taraf\u0131ndan kar\u015f\u0131lanaca\u011f\u0131m s\u00f6yler.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1874<\/b><\/p>\n

                                                  \u00c7orlu’da \u00c7erkesler aras\u0131nda s\u0131n\u0131fsal \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n patlak vermesi ve \u0130stanbul’dan gelen askeri birliklerin yard\u0131m\u0131 ile taraflar\u0131n birbirlerinden ayr\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1875<\/b><\/p>\n

                                                  Kabardey’de Ku\u015fmez\u0131kuey, Kundetey, \u015eorden k\u00f6ylerinin okullar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1875-1962<\/b><\/p>\n

                                                  S\u00fcrg\u00fcnde ya\u015fayan halk\u0131n\u0131 ve dilini unutmayarak anadili Adigece ile de\u011ferli eserler veren Time Sseyin’in ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nem. Geseftchid 1919, Adige Cerf 1919 adl\u0131 iki kitab\u0131 yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1877<\/b><\/p>\n

                                                  Sohum Kale’nin Osmanl\u0131 askerleri ve i\u015fbirlik\u00e7i Abhazlarca yak\u0131lmas\u0131. Kaz’Maan’\u0131n Abhaz k\u00f6ylerini yakarak ve insanlar\u0131 \u00f6ld\u00fcrerek, silah zoru ile T\u00fcrkiye’ye g\u00f6\u00e7e zorlamas\u0131. Kaz’Maan \u00f6nceleri \u00c7ar’\u0131n emrinde idi. Abhazya Rusya’ya kat\u0131l\u0131nca krall\u0131k y\u00f6netimi de sona erer. Kaz’Maan \u0130stanbul’a gelir, Sultan Maan’\u0131 bir saraya yerle\u015ftirir. T\u00fcrklerin tavsiyesine uyarak Kanbolat ad\u0131n\u0131 al\u0131r. K\u0131z\u0131n\u0131 Abd\u00fclhamit ile evlendirir. Kendisine de Pa\u015fal\u0131k unvan\u0131 verilir. Daha sonra II. Abd\u00fclhamid’in iste\u011fi ile Abhazya’y\u0131 fethetmek i\u00e7in, Sohum-Kale’ye Abhaz g\u00f6\u00e7menlerinin de kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir \u00e7\u0131kartma yapar. Kaz’Maan’a kendi akrabalar\u0131ndan ba\u015fka kimse yard\u0131mda bulunmaz Abhaz k\u00f6kenli askerlerin \u00e7o\u011fu Abhaz topraklar\u0131na ayak bas\u0131nca sevin\u00e7ten “Anavatan\u0131m\u0131za d\u00f6nd\u00fck, cehennemden kurtulduk” diyerek topra\u011f\u0131 \u00f6perler ve ordudan ka\u00e7arlar. Osmanl\u0131 topraklar\u0131nda g\u00f6rd\u00fckleri sefalet, ac\u0131y\u0131, yoklu\u011fu di\u011fer Abhazlara anlat\u0131rlar. Kaz’Maan elinde kalan Osmanl\u0131 askerleri ile \u0130ngur b\u00f6lgesine y\u00fcr\u00fcr. Orada Rus ordular\u0131na yenilir. Kaz’Maan \u0130stanbul’a d\u00f6n\u00fcnce u\u011frad\u0131\u011f\u0131 ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131ktan ba\u015f\u0131n\u0131n kesilece\u011fi vehmine kap\u0131l\u0131r, korkar, haince bir plan haz\u0131rlar. Geri \u00e7ekilirken b\u00fct\u00fcn k\u00f6yleri yakt\u0131r\u0131r. Halk\u0131 da \u00f6n\u00fcne katarak zorla gemilere bindirir. Binmek istemeyenler al\u00e7ak\u00e7a \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Bu vah\u015fetten kurtulan Abhazlar\u0131n say\u0131s\u0131 \u00e7ok azd\u0131r. B\u00f6ylece, kellesini kurtarabilmek i\u00e7in kendi anavatan\u0131n\u0131 yak\u0131p y\u0131kar ve Abhaz halk\u0131n\u0131 k\u0131l\u0131\u00e7tan ge\u00e7irir. Abhazya bo\u015fal\u0131r, Abhaz halk\u0131 ise yoklu\u011fa itilir.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1877<\/b><\/p>\n

                                                  Abhazya’da o s\u0131rada 78.000 Abhaz ya\u015farken Kaz’Maan’\u0131n vah\u015fetinden sonra anavatan Apsn\u0131’da 46.000 Abhaz kal\u0131r.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1877-1878<\/b><\/p>\n

                                                  Osmanl\u0131-Rus harbinden sonra imzalanan Berlin Antla\u015fmas\u0131nda Bulgarlar\u0131n \u0131srar\u0131 ile antla\u015fma metnine Balkanlarda hi\u00e7bir \u00c7erkes’in b\u0131rak\u0131lmayaca\u011f\u0131 do\u011frultusunda madde konulmas\u0131. B\u00f6ylece daha kendilerini yeni yeni toparlamaya ba\u015flayan \u00c7erkesler 2. g\u00f6\u00e7e zorlan\u0131rlar. Bu g\u00f6\u00e7men \u00c7erkesler Filistin, \u015eam, Adana ve di\u011fer Osmanl\u0131 eyaletlerine gemilerle ta\u015f\u0131n\u0131rlar. \u0130stanbul h\u00fck\u00fcmetinin yasaklamas\u0131na ra\u011fmen baz\u0131lar\u0131 kara yolu ile Anadolu’ya gelirler. Yerlerini be\u011fenmeyen \u00c7erkeslerden bir k\u0131sm\u0131 Rumeli’ye geri d\u00f6nmeye ba\u015flarlar.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  17 May\u0131s 1879<\/b><\/p>\n

                                                  \u00c7erkes halk\u0131n\u0131n dostu \u0130ngiliz David Urquhard’\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1879<\/b><\/p>\n

                                                  Bulgaristan’\u0131n Yunanistan s\u0131n\u0131r\u0131na yak\u0131n Marwel b\u00f6lgesine yerle\u015ftirilen \u00c7erkeslerin buradan al\u0131narak bug\u00fcnk\u00fc \u0130srail s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde bulunan Kfar-Kama’ya yerle\u015ftirilmeleri.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  17 Ocak 1879<\/b><\/p>\n

                                                  Balkanlardan al\u0131nan 4000-5000 Adige ailesinin Diyarbak\u0131r’a getirilmesi. Daha \u00f6nce Ras-El Ayn’a g\u00f6t\u00fcr\u00fclen 40.000 \u00c7erkes’in b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 korku ile Diyarbak\u0131rl\u0131lar da bu g\u00f6\u00e7menleri istemezler. Ras-El Ayn’dakilerin say\u0131lar\u0131 azal\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc pek \u00e7o\u011fu hastal\u0131ktan \u00f6l\u00fcr, geri kalanlar da sava\u015flarla ya\u015famlar\u0131n\u0131 yitirirler.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1879<\/b><\/p>\n

                                                  Rumeli’den al\u0131nan \u00c7erkeslerin Osmanl\u0131 topraklar\u0131na da\u011f\u0131t\u0131lmas\u0131:<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
                                                  Halep<\/td>\n10.000 hane<\/td>\n<\/tr>\n
                                                  \u015eam<\/td>\n\u00a0 5.000 hane<\/td>\n<\/tr>\n
                                                  Adana<\/td>\n\u00a0 5.000 hane<\/td>\n<\/tr>\n
                                                  Konya<\/td>\n\u00a0 2.000 hane<\/td>\n<\/tr>\n
                                                  Kastamonu<\/td>\n\u00a0 2.000 hane<\/td>\n<\/tr>\n
                                                  Sivas<\/td>\n\u00a0 1.000 hane<\/td>\n<\/tr>\n
                                                  K\u0131br\u0131s<\/td>\n\u00a0 2.000 hane<\/td>\n<\/tr>\n
                                                  Ankara<\/td>\n\u00a0 1.000 hane<\/td>\n<\/tr>\n
                                                  Diyarbak\u0131r<\/td>\n\u00a0 4.000 hane<\/td>\n<\/tr>\n
                                                  Amasya<\/td>\n\u00a0 1.000 hane<\/td>\n<\/tr>\n
                                                  Cezayir<\/td>\n\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 100 hane<\/td>\n<\/tr>\n
                                                  toplam<\/td>\n33.100 hane<\/td>\n<\/tr>\n
                                                  <\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

                                                  \u00c7ukurova’da yerle\u015ftirilen 74.000 Adige\u2019den 70.000’inin s\u0131cak, salg\u0131n hastal\u0131k ve a\u00e7l\u0131ktan \u00f6lmeleri.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  8 Mart 1879<\/b><\/p>\n

                                                  Osmanl\u0131 Sultan\u0131 b\u00fct\u00fcn valiliklere bir genelge g\u00f6ndererek \u00c7erkeslerin tekrar Avrupa’ya d\u00f6nmesini yasaklar.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  Haziran 1879<\/b><\/p>\n

                                                  Adapazar\u0131 ve \u0130zmit y\u00f6relerine Balkanlardan 40.000 \u00c7erkes ailesinin getirilerek yerle\u015ftirilmeleri. Bu aileler, Balkanlardan gelirken hi\u00e7bir e\u015fya ve mallar\u0131n\u0131 getirememi\u015flerdir. Bu ise b\u00fcy\u00fck huzursuzluk yaratm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  25 May\u0131s 1879<\/b><\/p>\n

                                                  Osmanl\u0131 Dahiliye ve Hariciye Nevaretleri, 17 May\u0131s 1879 tarih, 96\/15 say\u0131,
                                                  \n29 May\u0131s 1879 tarih, 96\/13 say\u0131, 29 May\u0131s 1879 tarih, 9\/17 say\u0131, 8 Aral\u0131k 1879 tarih, 97\/6 say\u0131l\u0131 emir ve tamimlerle \u00c7erkes g\u00f6\u00e7menlerinin kendi istedikleri yerlere gitmelerinin \u00f6nlenmesi i\u00e7in her t\u00fcrl\u00fc \u00f6nlemin al\u0131nmas\u0131n\u0131 t\u00fcm valiliklere ve emniyet g\u00f6revlilerine emretmesi.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  Aral\u0131k 1879<\/b><\/p>\n

                                                  150 \u00c7erkes’in yasaklar\u0131 dinlemeyerek bir Frans\u0131z gemisi ile Anadolu’dan Selanik’e d\u00f6nmesi. Durumdan haberdar olan Osmanl\u0131 H\u00fck\u00fcmeti b\u00fct\u00fcn gemicileri uyararak Asya’dan Avrupa’ya hi\u00e7bir \u00c7erkes’in g\u00f6t\u00fcr\u00fclmemesi gerekti\u011fini, buna uyman\u0131n kendi menfaatleri icab\u0131 oldu\u011fu, bu yasaklara kar\u015f\u0131 gelenlerin a\u011f\u0131r bir \u015fekilde cezaland\u0131r\u0131lacaklar\u0131n\u0131 ilan eder.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1 Mart 1881<\/b><\/p>\n

                                                  M\u0131s\u0131r \u00c7erkes K\u00f6lemenlerinin arta kalanlar\u0131n\u0131n Mehmet Ali Pa\u015fa taraf\u0131ndan yeme\u011fe \u00e7a\u011fr\u0131larak, herkesin \u00f6nce silahlar\u0131 al\u0131narak hepsinin k\u0131l\u0131\u00e7tan ge\u00e7irilmesi.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  28 Nisan 883<\/b><\/p>\n

                                                  Bug\u00fcnk\u00fc Adige \u00d6ZERK B\u00d6LGES\u0130’nin kurucusu S.G. HAKURATE’nin Chastok k\u00f6y\u00fcnde do\u011fmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1884<\/b><\/p>\n

                                                  Osmanl\u0131 Devletinde yeti\u015fen \u00c7erkes ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n \u00c7erkes tarihini yazmak i\u00e7in te\u015febb\u00fcse ge\u00e7mesi. Bundan haberdar olan II. Abd\u00fclhamit bu ki\u015filer \u00fczerinde a\u011f\u0131r bir polis denetimi uygular.
                                                  \nAhmet Mithat Ha\u011fur’un yazm\u0131\u015f oldu\u011fu “\u00fc\u00e7 perdelik” “\u00c7erkes \u00d6zdenleri” adl\u0131 dramatik tiyatro eserinin, Gedikpa\u015fa Tiyatrosu’nda sahnelenmesi. Bu olay saraya \u00c7erkesler \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k istiyorlar diye jurnal edilir. Bu jurnalden sonra oyun yasaklan\u0131r ve tiyatro binas\u0131 da yakt\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1884-1920<\/b><\/p>\n

                                                  \u00c7erkes k\u00f6kenli yazar \u00d6mer Seyfettin Hatko’nun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nem.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1890-1931<\/b><\/p>\n

                                                  Mehmet Fetgeri \u015e\u00f6en\u00fc’n\u00fcn ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nem. Halk\u0131n\u0131 ve vatan\u0131n\u0131 \u00e7ok seven \u015e\u00f6en\u00fc, g\u00fcn\u00fcm\u00fcze muhtelif yap\u0131tlar b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

                                                  1923 y\u0131l\u0131nda \u00c7erkes Ethem olay\u0131 f\u0131rsat bilinerek Bat\u0131 Anadolu’dan do\u011fuya s\u00fcrg\u00fcne g\u00f6nderilen su\u00e7suz \u00c7erkes halk\u0131n\u0131n hakk\u0131n\u0131 korumak i\u00e7in b\u00fct\u00fcn tehlikeleri g\u00f6\u011f\u00fcsleyerek, hatta ya\u015fam\u0131n\u0131 ortaya koyarak m\u00fccadele etmi\u015f, bu s\u00fcrg\u00fcn\u00fc k\u0131smen durdurmu\u015ftur. Gerek TBMM’de bulunan \u00c7erkes k\u00f6kenliler ve gerekse yine \u00c7erkes k\u00f6kenli y\u00fcksek r\u00fctbeli subaylar susarken, M.F.\u015e. susmam\u0131\u015f, korkmam\u0131\u015f, halk\u0131n\u0131n u\u011frad\u0131\u011f\u0131 haks\u0131zl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 gelmi\u015ftir. Korkusuz ve onurlu davran\u0131\u015f\u0131 ile e\u015fi az g\u00f6r\u00fcl\u00fcr medeni cesaret, ak\u0131lc\u0131 ve bar\u0131\u015f\u00e7\u0131 yakla\u015f\u0131m\u0131 ile bu direni\u015fin \u00f6nderli\u011fini yapm\u0131\u015ft\u0131r. Kendisini rahmetle anarken, \u00c7erkes halk\u0131ndan daha ba\u015fka \u015e\u00f6en\u00fclerin \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 dileriz. \u015e\u00f6en\u00fc’n\u00fcn yap\u0131tlar\u0131: \u00c7erkesler 1922, \u00c7erkeslerin K\u00f6keni, \u0130stanbul 1922, \u00c7erkes Meselesi Hakk\u0131ndaki T\u00fcrk Vicad\u0131 Umumiyesine ve T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisine Arize, 1, 2. \u0130stanbul 1923; Kafkasya ve Servet Menbalar\u0131, \u0130stanbul 1924.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1890-1935<\/b><\/p>\n

                                                  Tz’ago Nuri’nin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nem, \u0130stanbul \u00c7erkes Teav\u00fcn Cemiyetinden yeti\u015fme, dilci pedagog, Tz’ago Nuri anavatan\u0131 Kafkasya’ya d\u00f6nerek Nal\u00e7ik’te \u00c7erkesce e\u011fitim yapan bir okul a\u00e7maya kalkar. Zaman\u0131n mollalar\u0131 bunu \u00f6nlemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Ancak Nuri bildi\u011fi do\u011fru yoldan \u015fa\u015fmaz ve Adigece okulu a\u00e7ar. Bir\u00e7ok de\u011ferli edebiyat adam\u0131n\u0131n yeti\u015fmesinde etken olur.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1891<\/b><\/p>\n

                                                  ilk Adige dilbilgisi kitab\u0131n\u0131n Tiflis’te yay\u0131nlanmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1892<\/b><\/p>\n

                                                  P.K. Uslar’\u0131n daha \u00f6nce haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 alfabe D\u0131rmit Gulya ve Samson Canba taraf\u0131ndan de\u011fi\u015ftirilerek yeniden d\u00fczenlenir ve Abhazca alfabe yay\u0131nlan\u0131r.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  24 Ekim 1893<\/b><\/p>\n

                                                  Bug\u00fcnk\u00fc Kabardey Balkar \u00d6zerk Cumhuriyetinin kurucusu Betal Kalmuk’un Kube k\u00f6y\u00fcnde d\u00fcnyaya gelmesi.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1896<\/b><\/p>\n

                                                  Kabardey’in Tijey k\u00f6y\u00fcnde ya\u015fayan k\u00f6yl\u00fclerin Kabardey Prenslerine kar\u015f\u0131 ayaklanmalar\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1896-1935<\/b><\/p>\n

                                                  Ali Suad Asyok,\u00a0 D\u00fczce do\u011fumludur. D\u00fczce’de ilk ve orta \u00f6\u011frenimini yapt\u0131ktan sonra \u0130stanbul’da askeri okulda t\u0131p \u00f6\u011frenimi yapm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7erkes Teav\u00fcn Cemiyetinin aktif \u00fcyesidir. T\u0131bbiyeyi bitirdikten sonra Adigey’e oradan Moskova’ya giderek t\u0131bbi bilgilerini geni\u015fletmi\u015ftir. Daha sonra tekrar Adigey’e d\u00f6nerek doktorlu\u011fun yan\u0131 s\u0131ra halk\u0131n\u0131 politik a\u00e7\u0131dan ayd\u0131nlatmaktayd\u0131. Abhazya valisinin k\u0131z\u0131yla evlenir. 1932 y\u0131l\u0131nda gizlice T\u00fcrkiye’ye ka\u00e7ar<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1897<\/b><\/p>\n

                                                  Arap harfleri ile ilk Adige alfabesinin Ahmet Cevdet Therket taraf\u0131ndan haz\u0131rlanarak \u0130stanbul’da yay\u0131nlanmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1897<\/b><\/p>\n

                                                  Adige dili\u00a0 dilbilgisi ve yaz\u0131m kurallar\u0131n\u0131 haz\u0131rlayan ayd\u0131n\u0131m\u0131z.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1898-1961<\/b><\/p>\n

                                                  \u00d6mer Hilmi Tsey (\u015eair, dilci ve yazar)’in ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nem.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  A\u011fustos 1908<\/b><\/p>\n

                                                  \u0130stanbul’da \u00c7erkes \u0130ttihat ve Teav\u00fcn (\u00c7erkes Birle\u015fme ve Yard\u0131mla\u015fma) Derne\u011fi’nin kurulmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  23 Nisan 1908<\/b><\/p>\n

                                                  \u00c7erkes tarihini yazmaya kalk\u0131\u015fan Manyasl\u0131 H\u00fcseyin Tosun’un tutuklanmas\u0131. 1908 ink\u0131lab\u0131n\u0131n hareket ordusu komutan\u0131 \u00c7erkes Mahmut \u015eevket Pa\u015fa’n\u0131n yaveri H\u00fcseyin Kadri, Silahhaneyi basarak g\u00fcnlerdir a\u00e7l\u0131ktan bodrumda inleyen H\u00fcseyin Tosun’u kurtarm\u0131\u015ft\u0131r. H. Tosun orta tahsilini Galatasaray lisesinde yapm\u0131\u015ft\u0131r. Kurtar\u0131l\u0131p Cihangir’deki evine getirilen Tosun’un ilk s\u00f6z\u00fc “\u00c7erkes tarihinin m\u00fcsveddeleri nerede? Bana su ve ekmek verin.” olmu\u015ftur. H\u00fcseyin Tosun’un \u00c7erkes tarihi ile ilgili notlar\u0131 Milli M\u00fcdafaa Harbiye Dairesi Reisi olan \u00c7erkes \u0130smail Berkok Pa\u015fa’ya intikal etmi\u015f, o da bir\u00e7ok tetkikatla geni\u015fleterek bir cilt halinde harita ekleri ile yay\u0131nlam\u0131\u015ft\u0131r.
                                                  \n\u00c7erkes ittihat ve Teav\u00fcn Cemiyeti hem Arap hem de Latin harflerinin kullan\u0131lmas\u0131na karar verir. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta Arap\u00e7a yaz\u0131l\u0131r. 15-16 harfli Arap alfabesi ile 60’\u0131 a\u015fan sesi olan Adigece ve Abazacay\u0131 yazmaya kalk\u0131nca, 300 ya da 400’\u00fc a\u015fan bir yaz\u0131 birimi ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f, sonu\u00e7ta Arap harflerinden vazge\u00e7mek zorunda kal\u0131narak, Latin harflerinde karar k\u0131l\u0131nm\u0131\u015f, Latin esasl\u0131 alfabe ile Adigece ve Abazaca yaz\u0131lmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

                                                  Mustafa Butbe taraf\u0131ndan Adigece ve Abazaca alfabe geli\u015ftirilmi\u015ftir.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1909<\/b><\/p>\n

                                                  Dr. Pi\u00e7ihaluk Mehmet Ali Bey, Met \u0130zzet ve Bragu\u0131n \u0130lyas’\u0131n Latin as\u0131ll\u0131 bir alfabe ile k\u00fc\u00e7\u00fck bir s\u00f6zl\u00fck yay\u0131nlamalar\u0131. Bu alfabe ulusal alfabe olarak kullan\u0131lmaya ba\u015flan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1911<\/b><\/p>\n

                                                  Sureyi’nin Rakka b\u00f6lgesine yerle\u015ftirilen Adigelerin anavatana d\u00f6nmeleri.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  A\u011fustos 1911\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/b><\/p>\n

                                                  Janoqo Pago Hac’dan d\u00f6nerken \u015eam Valisi Galip Bey’e u\u011frar ve 10.000 \u00c7erkes’in g\u00f6\u00e7 etmek istediklerini, kendilerine yer g\u00f6sterilmesini ister.
                                                  \nVali bu konuda olumlu yan\u0131t verir. Daha sonra Membot Kanasa ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131ndaki delegeler gelirler ve Suriye ile Filistin’deki di\u011fer hem\u015fehrileri ile g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcrler. Buradaki \u00c7erkeslerin ac\u0131kl\u0131 durumlar\u0131n\u0131 g\u00f6zleri ile g\u00f6r\u00fcrler, ayr\u0131ca \u00c7erkeslere oturma alan\u0131 olarak g\u00f6sterilen yerin Karak y\u00f6resindeki \u00e7\u00f6l oldu\u011funu anlay\u0131nca sukutu hayale u\u011frarlar ve derhal \u0130stanbul \u00fczerinden gemi ile Adigey’e geri d\u00f6nerler.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1911<\/b><\/p>\n

                                                  Band\u0131rma Yeni S\u0131\u011f\u0131rc\u0131 k\u00f6y\u00fcndeki 300 Kabardey aileden 150’sinin anavatana g\u00f6\u00e7 etmeleri, d\u00f6nmeleri. (Bu vatansever \u00c7erkeslerin ak\u0131beti hakk\u0131nda hi\u00e7bir bilgi yoktur. Ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 tarihi bir g\u00f6revdir.)<\/p>\n

                                                  Ahmet Therkhet Pa\u015fa taraf\u0131ndan “Adige Lisan\u0131n\u0131n s\u00f6yleni\u015fi ve yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131” adl\u0131 kitab\u0131n \u0130stanbul’da yay\u0131nlanmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1911-1914<\/b><\/p>\n

                                                  S\u00fcrg\u00fcn ya\u015fam\u0131ndaki ilk Adige Gazetesi “\u011euaze”nin yay\u0131nlanmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1912<\/b><\/p>\n

                                                  \u0130stanbul’da \u00e7\u0131kan bir yang\u0131nda \u00c7erkes Ulusal K\u00fct\u00fcphanesinin yanmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1914<\/b><\/p>\n

                                                  \u0130stanbul’da “Kafkasyal\u0131lar E\u011fitim Yayma Derne\u011fi” kurulmas\u0131.<\/p>\n

                                                  Met \u0130zzet Cunetiko’nun “Kafkas Tarihi” adl\u0131 ya\u00adp\u0131t\u0131n\u0131n yay\u0131nlanmas\u0131.<\/p>\n

                                                  \u00c7erkes Fuat Pa\u015fa ve General \u0130smail Pa\u015fa’n\u0131n (\u015eamil ailesinden) Kuzey Kafkasya’da halk\u0131 ayakland\u0131rmak i\u00e7in Almanlarla i\u015fbirli\u011fi yapmaya s\u00f6z vermeleri. E\u011fer ma\u011flup olurlarsa isyana kat\u0131\u00adlanlar\u0131n Almanlarca kabul edilmesi ya da yap\u0131lacak bar\u0131\u015f antla\u015fmas\u0131nda ayaklananlar\u0131n af kapsam\u0131na al\u0131nmalar\u0131n\u0131 sa\u011flamak konular\u0131nda Almanya’n\u0131n T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fckel\u00e7isi Wangenheim ile anla\u015f\u0131rlar ve antla\u015fma imzalan\u0131r.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1915<\/b><\/p>\n

                                                  Blenaw Batuk Harun’un Latin harfleri ile haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 Adige alfabesinin yay\u0131nlanmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1915<\/b><\/p>\n

                                                  Kendine Gazavat ad\u0131n\u0131 veren (as\u0131l ad\u0131 Uzde Arzamakof) gen\u00e7 bir \u00c7e\u00e7en\u2019in Berlin’e gelerek, Kuzey Kafkasya Da\u011fl\u0131lar\u0131n\u0131 “G\u00fcne\u015f, Y\u0131ld\u0131z ve Yar\u0131may”
                                                  \nsloganlar\u0131 ile ayakland\u0131raca\u011f\u0131n\u0131, 1.000 adet silahlar\u0131 bulundu\u011funu, Rus garnizon ve demiryollar\u0131na bask\u0131n yapt\u0131klar\u0131n\u0131, y\u00fczba\u015f\u0131 Nadolny’e anlatmas\u0131. Alman y\u00fczba\u015f\u0131 da ona inanarak aralar\u0131nda \u00fc\u00e7 \u00f6nemli nokta tespit edilir.
                                                  \nDo\u011fu Anadolu’da bulunan 3. Osmanl\u0131 Ordusu’nun Kafkasya’ya hareket etmesi.
                                                  \n\u0130syanc\u0131 da\u011fl\u0131lar\u0131n desteklenmesi.
                                                  \nAnti-Rus propagandas\u0131n\u0131n Kafkasl\u0131larca y\u00fcr\u00fct\u00fclmesi.<\/p>\n

                                                  Met \u0130zzet Cunetiko’nun “Hattiler” ve “Kadim Yunanistan’da \u00c7erkesler” adl\u0131 yap\u0131tlar\u0131n\u0131n yay\u0131nlanmas\u0131.
                                                  \nBekir Sami Bey’in T\u00fcrkiye’den memnun olmayan birka\u00e7 bin \u00c7erkesten olu\u015fan bir lejyon kurarak Alman Komutanlar\u0131n\u0131n emri alt\u0131nda Kafkasya’ya g\u00f6nderilmesini tavsiye etmesi. Bu teklifi Almanlar G\u00fcrc\u00fc lejyonlar\u0131n\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 hat\u0131rlay\u0131nca kabul etmezler.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  30 Ekim 1916\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/b><\/p>\n

                                                  Ahmet Therket Pa\u015fa’n\u0131n \u00dcsk\u00fcdar’da \u00f6lmesi.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1916<\/b><\/p>\n

                                                  Akif Tigun taraf\u0131ndan mevlit kasidesinin Adigece\u2019ye \u00e7evrilerek yay\u0131nlanmas\u0131.<\/p>\n

                                                  Sohumkale’de ilk Bol\u015fevik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n ba\u015flat\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  27 \u015eubat 1917<\/b><\/p>\n

                                                  \u00c7erkes halk\u0131n\u0131 anavatanlar\u0131ndan s\u00fcren Rusya \u00e7arl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc ve \u00c7ar II. Nikola’n\u0131n tahttan indirilmesi.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  6 Mart 1917<\/b><\/p>\n

                                                  Groznili petrol zengini Topa \u00c7ermov taraf\u0131ndan entelekt\u00fcellerle birlikte “Kuzey Kafkasya Da\u011f Halklar\u0131 Birli\u011fi”nin kurulmas\u0131. Berlin h\u00fck\u00fcmeti, Stockholm’de 600.000 Ruble sat\u0131n al\u0131r ve bu paray\u0131 \u00e7e\u015fitli yollardan Kafkasya’ya g\u00f6ndermeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bunda ba\u015far\u0131 sa\u011flayamay\u0131nca Alboga\u00e7ef, Atabeg, Ucmief, (Tatar End\u00fcstri Patronu) oraya g\u00f6nderilmek istenir. Ancak Alboga\u00e7ef ba\u015far\u0131l\u0131 oldu\u011fu takdirde Kafkasya’n\u0131n T\u00fcrk himayesine al\u0131nmas\u0131 garantisi verilirse bu g\u00f6revi \u00fcstlenebilece\u011fini s\u00f6yler. Bu \u015fart\u0131 Almanlar kabul etmezler.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  May\u0131s 1917<\/b><\/p>\n

                                                  Da\u011fl\u0131 Halklar Birli\u011fi Merkez Y\u00fcr\u00fctme Kurulunun se\u00e7ilmesi. E. A. Ei\u015fba’n\u0131n Rus Sosyal Demokrat i\u015f\u00e7i Partisi’nin B\u00f6lgesel komitesini Abhazya’da kurmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  Ekim 1917<\/b><\/p>\n

                                                  \u00c7ar emperyalizmi hizmetinde \u00e7arp\u0131\u015fan Adigelerin, s\u00fcvari birliklerinin cepheden geri d\u00f6nmesi.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  Kas\u0131m 1917<\/b><\/p>\n

                                                  Kar\u015f\u0131 Devrimci Men\u015fevik Trans Kafkasya b\u00f6lgesel organlar\u0131n\u0131n Abhazya’da y\u00f6netimi ele ge\u00e7irmesi.
                                                  \nRusya’da ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn halklar\u0131n \u00f6zg\u00fcr oldu\u011funun ilan edilmesi.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1 Aral\u0131k<\/b><\/p>\n

                                                  Kar\u015f\u0131 devrimcilerin Da\u011f\u0131stan’la ayaklanmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  31 Aral\u0131k<\/b><\/p>\n

                                                  Da\u011f\u0131stan’da ayaklananlar\u0131n Vladikafkas’da kurulan Sovyet ve Parti komitelerini da\u011f\u0131tmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1918<\/b><\/p>\n

                                                  \u0130stanbul’da “\u00c7erkes Kad\u0131nlar\u0131 Teav\u00fcn Cemiyeti”nin kurulmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  23 Ocak 1918<\/b><\/p>\n

                                                  Adige delegelerinin de kat\u0131lmas\u0131 ile i\u015f\u00e7i ve \u00c7ift\u00e7i delegelerinin Piyaligorsk’ta toplanmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  25-31 Ocak<\/b><\/p>\n

                                                  Ter\u00e7 nehri k\u0131y\u0131lar\u0131nda ya\u015fayan halklara ilk toplant\u0131lar\u0131n\u0131n Mezdegu’da yap\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  Nisan 1918<\/b><\/p>\n

                                                  Kabardey-Balkar K\u0131z\u0131lordu birliklerinin kurulmaya ba\u015flanmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  4 Mart<\/b><\/p>\n

                                                  Piyatigorsk’ta yap\u0131lan Halk Kurultay\u0131nda Rus federasyonuna kat\u0131lma karar\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131.
                                                  \nAlmanya Genel Kurmayl\u0131\u011f\u0131’n\u0131n Bol\u015feviklere kar\u015f\u0131 sava\u015fan Don Kazaklar\u0131n\u0131 15 milyon Ruble ile desteklemesi.
                                                  \nVaat edilen bar\u0131\u015f\u0131 ve mutlulu\u011fu T\u00fcrkiye’de bulamayarak s\u00fckutu hayale u\u011frayan, yokluk ve sefalet i\u00e7inde ya\u015fayan \u00c7erkeslerin \u00e7o\u011fu anavatanlar\u0131na d\u00f6nmek isterler. T\u00fcrkiye’de belirli seviyelere gelmi\u015f, Amir, Pa\u015fa ve Memurlar bu iste\u011fe kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131karlar. Halk\u0131n geri d\u00f6nme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 engellerler. Daha ileri giderek Kafkasya’n\u0131n T\u00fcrkiye’ye ilhak\u0131n\u0131 istiyorlard\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  Nisan 1918<\/b><\/p>\n

                                                  Abhazya i\u015f\u00e7i ve k\u00f6yl\u00fcleri silahl\u0131 bir ayaklanma ile iktidar\u0131 ele ge\u00e7irerek Sovyet idaresini ilan etmeleri.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  11 May\u0131s 1918<\/b><\/p>\n

                                                  Kuzey Kafkasya’da da\u011f halklar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funlu\u011funun deste\u011fi sa\u011flanmadan, \u015eimali Kafkasya Cumhuriyeti’nin kurulmas\u0131. Bu cumhuriyet ayn\u0131 zaman\u00adda hi\u00e7bir devlet taraf\u0131ndan tan\u0131nmadan, daha do\u011fmadan \u00f6l\u00fcme b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

                                                  Tu\u011fgeneral Von Lassov, \u0130stanbul’daki Alman askeri ata\u015fesi Ludendorff\u2019a, bir Kafkas ordusu kurman\u0131n hayal oldu\u011funu ve ba\u015far\u0131 da sa\u011flayamayaca\u011f\u0131n\u0131 bildirmesi. General yaln\u0131zca kuvvetli bir Alman birli\u011finin Kafkasya’da bulunmas\u0131n\u0131n yeterli olaca\u011f\u0131 kanaatindedir. Bunun i\u00e7in Almanya Novorosisk ve Tuapse’ye asker g\u00f6nderecek, Tichorskaya’dan demiryolu boyunca Baku’ye kadar bir Kuzey Kafkasya devleti kurduracaklar. Bu i\u015f i\u00e7in 1 ya da 2 Alman t\u00fcmeninin yeterli olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Ancak bu teklif Alman Genelkurmay\u0131\u2019nca desteklenmez.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  17 May\u0131s 1918<\/b><\/p>\n

                                                  Men\u015feviklerin Sohumkale’yi ele ge\u00e7irmesi.<\/p>\n

                                                  D\u0131rmit Gulya taraf\u0131ndan ilk Abhazca gazetenin yay\u0131nlanmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  Kas\u0131m 1918<\/b><\/p>\n

                                                  \u0130ngiltere himayesinde \u0130ttihat partisinin de yard\u0131m\u0131yla Da\u011f\u0131stan Cumhuriyeti\u2019nin kurulu\u015fu.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  5 Mart\u00a0 1919<\/b><\/p>\n

                                                  \u00c7erkez Kaz\u0131m beyin Da\u011f\u0131stan \u015furas\u0131n\u0131 basarak ileri gelenlerden S.S. Kasbekov\u2019u \u00f6ld\u00fcrmesi.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  Haziran 1919<\/b><\/p>\n

                                                  Denikin ordular\u0131n\u0131n Da\u011f\u0131stan Cumhuriyeti’ni y\u0131kmalar\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1919<\/b><\/p>\n

                                                  Seyin Time taraf\u0131ndan \u0130stanbul’da Gesefetchid ve Adige Cerf (Adige Grameri) adl\u0131 kitaplar\u0131n yay\u0131nlanmas\u0131.
                                                  \nBlenavko Bateko taraf\u0131ndan \u00c7erkes alfabesinin yay\u0131nlanmas\u0131. Mustafa B\u00fctbe taraf\u0131ndan, Latin harflerinden yararlan\u0131larak haz\u0131rlanan Abhazca alfabenin \u0130stanbul’da yay\u0131nlanmas\u0131 ve Abhazca e\u011fitim yapan okulun a\u00e7\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1920-1922<\/b><\/p>\n

                                                  Dr. M. A. P\u00e7ihaluk taraf\u0131ndan yaz\u0131lan \u00fc\u00e7 ciltlik \u0130kaz\u00fcl Muvarihin adl\u0131 Kafkasya tarihinin yay\u0131nlanmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1920<\/b><\/p>\n

                                                  Kafkas Teali Cemiyetinin din bilgini Abd\u00fclfettah Efendi taraf\u0131ndan kurulmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  6 Mart 1920<\/b><\/p>\n

                                                  \u00c7erkes Fatma Figen (G\u00f6nen \u00dc\u00e7p\u0131nar K\u00f6y\u00fcnden) o\u011flu Yazar \u00d6mer Seyfettin Hatko’nun \u00f6l\u00fcm\u00fc.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1920<\/b><\/p>\n

                                                  Samson Canba’n\u0131n ilk Abhaz Dramatik eseri olan “Makhatzikiy” yay\u0131nland\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  28 Mart 1921<\/b><\/p>\n

                                                  Nector A. Lakoba taraf\u0131ndan ilk Abhaz Sovyet Cumhuriyeti’nin kurulmas\u0131.<\/p>\n

                                                  T\u00fcrkiye’ye resmi bir ziyaret yapan Sovyet temsilcisi Michali \u00a0 Vassilievi\u00e7 Frunse ile bir\u00e7ok \u00c7erkes’in, anavatanlar\u0131na geri d\u00f6nebilmek i\u00e7in g\u00f6r\u00fc\u015fmeler yapmalar\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  May\u0131s 1921<\/b><\/p>\n

                                                  G\u00fcrcistan ihtilal Komitesi’nin Abhazya’n\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmesi.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1 Haziran 1921<\/b><\/p>\n

                                                  “K\u0131z\u0131l Kabardey” gazetesinin yay\u0131n hayat\u0131na ba\u015flamas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  25-30 Kas\u0131m 1921<\/b><\/p>\n

                                                  Sovyet Kabardey \u00d6zerk B\u00f6lgesinin kurulmas\u0131n\u0131n kararla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

                                                  Aral\u0131k1921<\/strong><\/p>\n

                                                  Nal\u00e7ik’in \u00a0 kent olarak kabul edilmesi.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  16 Aral\u0131k 1921<\/b><\/p>\n

                                                  Abhazya’n\u0131n G\u00fcrc\u00fc SSCB’nin bir par\u00e7as\u0131 oldu\u011funun kabul edilmesi.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  4 Nisan 1922<\/b><\/p>\n

                                                  General Met Cunetiko \u0130zzet’in \u00f6l\u00fcm\u00fc.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  16 Ocak<\/b><\/p>\n

                                                  Kabardey-Balkar Sovyet \u00d6zerk B\u00f6lgesinin kurulmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  27 Temmuz 1922<\/b><\/p>\n

                                                  Adigey \u00d6zerk Cumhuriyeti’nin S.G. Hakurate taraf\u0131ndan kurulmas\u0131. Bu cumhuriyete k\u0131y\u0131 boyu Shapsughlar\u0131n\u0131n, t\u00fcm \u0131srarlara ra\u011fmen kat\u0131lmayarak kendi ba\u015flar\u0131na bir cumhuriyet kurmalar\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  Mart 1923<\/b><\/p>\n

                                                  Sosyalist Adigey gazetesinin Adigece olarak g\u00fcnl\u00fck yay\u0131nlanmaya ba\u015flamas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1 Nisan 1923<\/b><\/p>\n

                                                  \u0130lk Adigey \u00d6zerk B\u00f6lgesi Anayasa’s\u0131n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  2 May\u0131s 1923<\/b><\/p>\n

                                                  Bat\u0131 Anadolu’da ya\u015fayan \u00c7erkeslerin h\u00fck\u00fcmet karar\u0131 ile Do\u011fu Anadolu’ya s\u00fcrg\u00fcne g\u00f6nderilmeleri. \u00c7erkes Ethem ve Anzavur olaylar\u0131 bahane edilerek bu su\u00e7suz insanlar s\u00fcrg\u00fcne g\u00f6nderilirken, Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131’na kat\u0131larak kan\u0131n\u0131 d\u00f6km\u00fc\u015f, can vermi\u015f 10 binlerce \u00c7erkes’in varl\u0131\u011f\u0131 hi\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmemi\u015f ya da bu olgu g\u00f6rmezlikten gelinmi\u015f, \u00c7erkes Ethem’den \u00f6nce kap\u0131lar\u0131n\u0131 Yunanl\u0131lara a\u00e7an, Yunanl\u0131lar\u0131 tuz ve ekmek sunarak kar\u015f\u0131layan hi\u00e7bir T\u00fcrk ne gariptir ki, s\u00fcrg\u00fcne g\u00f6nderilmemi\u015ftir.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  15 Kas\u0131m<\/b><\/p>\n

                                                  Mehmet Fetgerey \u015e\u00f6en\u00fc’n\u00fcn Do\u011fuya s\u00fcr\u00fclen \u00c7erkeslerin haks\u0131zl\u0131\u011fa u\u011frad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunan dilek\u00e7esini TBMM’ne sunmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1924<\/b><\/p>\n

                                                  Lenin Yolu adl\u0131 g\u00fcnl\u00fck gazetenin Kabardeyce olarak Nal\u00e7ik’te yay\u0131n hayat\u0131na girmesi.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1925<\/b><\/p>\n

                                                  1920’de kurulan Kafkas Teali Cemiyeti’nin h\u00fck\u00fcmet karar\u0131 ile kapat\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1927<\/b><\/p>\n

                                                  Adige dili hakk\u0131ndaki komisyon m\u00fczakerelerinin sonucunun Blenovko Bateko taraf\u0131ndan yay\u0131nlanmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1 Haziran 1927\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/b><\/p>\n

                                                  De\u011ferli ressam Avni Lifij’in \u0130stanbul’da \u00f6l\u00fcm\u00fc.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  1931<\/b><\/p>\n

                                                  Abhazya’n\u0131n Beria ve Lenin’in bask\u0131lar\u0131 ile stat\u00fcs\u00fcn\u00fcn de\u011fi\u015ftirilmesi, idari y\u00f6nden G\u00fcrcistan’a tamamen ba\u011flanmas\u0131.<\/p>\n

                                                   <\/p>\n

                                                  19 Ocak<\/b><\/p>\n

                                                    \n
                                                  1. Fetgerey \u015e\u00f6en\u00fc’n\u00fcn \u00f6l\u00fcm\u00fc.<\/li>\n<\/ol>\n

                                                     <\/p>\n

                                                    18 Nisan<\/b><\/p>\n

                                                    M\u00fc\u015fir Fuat Thu\u011fko Pa\u015fan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc.<\/p>\n

                                                     <\/p>\n

                                                    1932<\/b><\/p>\n

                                                    Kabardey-Balkar Y\u00fcksek \u00d6\u011fretmen Okulu’nun kurulmas\u0131.<\/p>\n

                                                     <\/p>\n

                                                    14 Haziran 1934<\/b><\/p>\n

                                                    \u0130skan yasas\u0131n\u0131n TBMM’de kabul\u00fc. “\u00dclkeye T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcne ba\u011fl\u0131 g\u00f6\u00e7men gelmesini sa\u011flamak, T\u00fcrk n\u00fcfusunu art\u0131rmak, ekonomik, ulusal, askeri nedenlerle \u00fclke i\u00e7erisinde n\u00fcfus yay\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmek, baz\u0131 yerlerde T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fc n\u00fcfusunu, yo\u011funla\u015ft\u0131rmak, T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcne ba\u011fl\u0131 olmayan n\u00fcfusu nakletmek ve bunlar\u0131 T\u00fcrk n\u00fcfusuna kazanmak…” \u015feklinde h\u00fck\u00fcmler getiren bu kanunla T\u00fcrk k\u00f6kenli g\u00f6\u00e7menler \u00c7erkes k\u00f6ylerine de yerle\u015ftirilmi\u015flerdir.<\/p>\n

                                                     <\/p>\n

                                                    14 Temmuz 1934<\/b><\/p>\n

                                                    Azerbaycan, G\u00fcrcistan, Ermenistan ve Kuzey Kafkasya temsilcilerinin Br\u00fcksel’de bir konfede\u00adrasyon antla\u015fmas\u0131 imzalamalar\u0131.<\/p>\n

                                                     <\/p>\n

                                                    5 Ekim 1935<\/b><\/p>\n

                                                    S.G. Hakurate’nin Kremlin hastanesinde ast\u0131mdan \u00f6lmesi.<\/p>\n

                                                     <\/p>\n

                                                    1936<\/b><\/p>\n

                                                    Abhazya’n\u0131n yeni stat\u00fcs\u00fcn\u00fc ba\u015flang\u0131\u00e7tan beri ka\u00adbul etmeyen, Abhazya Cumhuriyeti\u2019nin kurucusu Nector Lakoba’n\u0131n Stalin ve Beria taraf\u0131ndan ac\u0131mas\u0131zca \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi.<\/p>\n

                                                     <\/p>\n

                                                    1937<\/b><\/p>\n

                                                    Kabardey Tiyatrosu’nun kurulmas\u0131.<\/p>\n

                                                     <\/p>\n

                                                    Kas\u0131m 1938<\/b><\/p>\n

                                                    Kabardey-Balkar \u00d6zerk Cumhuriyeti\u2019nin kurucusu Betal Kalm\u0131k’\u0131n Stalin taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi.<\/p>\n

                                                     <\/p>\n

                                                    10 May\u0131s 1954<\/b><\/p>\n

                                                    General \u0130smail Berkok’un \u00f6l\u00fcm\u00fc.<\/p>\n

                                                     <\/p>\n

                                                    1954-1956<\/b><\/p>\n

                                                    \u0130stanbul Kuzey Kafkasya Derne\u011fi\u2019nin gayri-resmi mecmuas\u0131 olan Kafkasya Mecmuas\u0131\u2019n\u0131n 12. say\u0131s\u0131n\u0131n yay\u0131nlanmas\u0131.<\/p>\n

                                                     <\/p>\n

                                                    1957-1962<\/b><\/p>\n

                                                    Yeni Kafkasya Dergisi’nin Dr. Med. Vasfi G\u00fcsar taraf\u0131ndan 2 ayda bir, 33 say\u0131 olarak yay\u0131nlanmas\u0131.<\/p>\n

                                                     <\/p>\n

                                                    May\u0131s-Haziran 1964<\/b><\/p>\n

                                                    \u0130zzet Aydemir \u00c7\u00fc\u015fha taraf\u0131ndan Ankara Kuzey Kafkasya Derne\u011fi’nin yar\u0131 resmi yay\u0131n organ\u0131 olarak “Kafkasya” K\u00fclt\u00fcrel dergisinin iki ayda bir yay\u0131nlanmaya ba\u015flamas\u0131.<\/p>\n

                                                     <\/p>\n

                                                    Haziran-Kas\u0131m 1970<\/b><\/p>\n

                                                    Kam\u00e7\u0131 adl\u0131 siyasi ve k\u00fclt\u00fcrel gazetenin yay\u0131nlanmas\u0131<\/p>\n

                                                     <\/p>\n

                                                    1971-1972<\/b><\/p>\n

                                                    Bilim ve K\u00fclt\u00fcr dergisinin D\u00fczce’de yay\u0131nlanmas\u0131.<\/p>\n

                                                     <\/p>\n

                                                    1974<\/b><\/p>\n

                                                    S\u00fcrg\u00fcn Ya\u015fam\u0131nda de\u011ferli \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ile Adige folklorunu toplayarak ve yay\u0131nlayarak, yok olmaktan kurtarmaya \u00e7al\u0131\u015fan, de\u011ferli ara\u015ft\u0131rmac\u0131,
                                                    \npedagog ve ozan Kube \u015eaban’\u0131n Amerika Birle\u015fik Devletleri\u2019nde \u00f6l\u00fcm\u00fc. K. \u015eaban \u00f6zellikle Suriye ve \u00dcrd\u00fcn’de Adige, destan, \u00f6yk\u00fc, masal ve di\u011fer folklor \u00fcr\u00fcnlerini derleyerek yay\u0131nlam\u0131\u015ft\u0131r. Adige k\u00fclt\u00fcr\u00fcne en \u00f6nemli katk\u0131lar\u0131ndan biri ise Latin harflerinden yararlanarak haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 Adige Alfabesi’dir. Bu alfabe ile Suriye ve \u00dcrd\u00fcn’de Adige gen\u00e7lerine okuma yazma kurslar\u0131 a\u00e7m\u0131\u015f ve \u00f6\u011frenciler yeti\u015ftirmi\u015ftir.
                                                    \nYap\u0131tlar\u0131: <\/strong>
                                                    \nAdige Alfabe, <\/strong>\u015eam 1952,
                                                    \nYitx\u0131de,<\/strong> Amman 1952.
                                                    \nAdige Pscinatl,<\/strong> Beyrut 1953,
                                                    \nQhuing,<\/strong> Beyrut 1953,
                                                    \nAdige Psetlejkher,<\/strong> \u015eam 1953,
                                                    \nAdige Ueredijkher, <\/strong>\u015eam 1954,
                                                    \nAd\u0131ghe Folklor I,<\/strong> Paris 1959,
                                                    \nAd\u0131ghe Folklor II,<\/strong> New York 1963,
                                                    \nAdige Folklor III,<\/strong> New York 1963.<\/p>\n

                                                     <\/p>\n

                                                    1972-1976<\/b><\/p>\n

                                                    Nartlar\u0131n Sesi B\u00fclteninin 18 say\u0131 olarak Ankara Kuzey Kafkasya Derne\u011fi\u2019nin gen\u00e7lik kolu taraf\u0131ndan yay\u0131nlanmas\u0131.<\/p>\n

                                                     <\/p>\n

                                                    1975<\/b><\/p>\n

                                                    Konya’da, Abreklerin Sesi adl\u0131 derginin Konya Kafkas K\u00fclt\u00fcr Derne\u011fi taraf\u0131ndan yay\u0131nlanmas\u0131.<\/p>\n

                                                     <\/p>\n

                                                    1975-1977<\/b><\/p>\n

                                                    Yam\u00e7\u0131 Ayl\u0131k Dergisinin Ankara’da 16 say\u0131 olarak yay\u0131nlanmas\u0131.<\/p>\n

                                                     <\/p>\n

                                                    5 Kas\u0131m 1977<\/b><\/p>\n

                                                    T\u00fcrkiye’de Kuzey Kafkasya K\u00fclt\u00fcr Dernekleri\u2019nin federasyonla\u015fma d\u00fc\u015f\u00fcncesine ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na darbe vurmak i\u00e7in, Ankara Kuzey Kafkasya K\u00fclt\u00fcr Derne\u011fi\u2019ne silahl\u0131 sald\u0131r\u0131 yap\u0131lmas\u0131. De\u011ferli \u00c7erkes genci Mahmut \u00d6zden Tsey’in \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi. Dernek \u00fcyelerinden bir k\u0131sm\u0131n\u0131n da yaralanmas\u0131.<\/p>\n

                                                     <\/p>\n

                                                    5 Ekim 1991<\/b><\/p>\n

                                                    Adigey \u00d6zerk B\u00f6lgesi Parlementosu\u2019nun ikinci ola\u011fan\u00fcst\u00fc toplant\u0131s\u0131yla Adigey Sovyet Cumhuriyeti\u2019nin kurulmas\u0131n\u0131n karar\u0131nn al\u0131nmas\u0131.<\/p>\n

                                                     <\/p>\n

                                                    22 Haziran 1991<\/b><\/p>\n

                                                    Adigey \u00f6zerk Cumhuriyetinin\u00a0 resmile\u015fmesi<\/p>\n

                                                     <\/p>\n

                                                    28 Haziran 1991<\/b><\/p>\n

                                                    Adigey ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k deklerasonunun kabul edilmesi.<\/p>\n

                                                     <\/p>\n

                                                    3 Temmuz 1991<\/b><\/p>\n

                                                    Rusya Federasyonu Parlementosu\u2019nun Adigey\u2019in Cumhuriyet stat\u00fcs\u00fcn\u00fc resmen onaylamas\u0131.<\/p>\n

                                                     <\/p>\n

                                                    22 Aral\u0131k 1991<\/b><\/p>\n

                                                    Adigey devlet ba\u015fkan\u0131n se\u00e7imlerinin yap\u0131lmas\u0131. Kandidatlardan hi\u00e7biri gerekli \u00e7o\u011funlu\u011fu sa\u011flayamaz.<\/p>\n

                                                     <\/p>\n

                                                    5 Mart 1992<\/b><\/p>\n

                                                    Tekrarlanan se\u00e7imde Car\u0131m Aslan\u2019\u0131n devlet ba\u015fkan\u0131 olarak\u00a0 \u00e7o\u011funlukla se\u00e7ilmesi.<\/p>\n

                                                     <\/p>\n

                                                    24 Mart 1994<\/b><\/p>\n

                                                    Adigey Cumhuriyeti Parlementosu\u2019nun, devletin tarihi ulusal bayra\u011f\u0131n\u0131, Dolet Meret\u0131ko’nun haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 devlet armas\u0131n\u0131 ve Me\u015fba\u015fe \u0130shak\u2019\u0131n s\u00f6zlerini yazd\u0131\u011f\u0131, V\u0131mar Thab\u0131s\u0131m\u2019\u0131n\u00a0 bestesini yapt\u0131\u011f\u0131 ulusal mar\u015f\u0131n kabul\u00fc.<\/p>\n

                                                     <\/p>\n

                                                    10 Mart 1995
                                                    \n<\/strong>Adigey Cumhuriyeti Parlementosu\u2019nda cumhuriyetin ilk\u00a0 anayasas\u0131n\u0131n kabul\u00fc ve parlemontonun ad\u0131n\u0131n Xase olmas\u0131.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

                                                    Dr. YEDİC Batıray Özbek Toprağın hiçte ekşi değil, Yoluma da sığamıyor değilim Kızım da uğurlu Berrak bir gün gibi… Oğlumsa uysal ve de eğitimli Çerkeş yurduna kalbimi süreyim, Hepimiz, hepimiz aranıyoruz Kimi arıyoruz sanıyorsun sen? Aradığımızı Ben söylerim, Ben söylerim ama kim dinler? Kimse bizi aramıyor, Kendi kendimizi arıyoruz… Kimse bizi aramayacak Boşu Boşuna aranarak […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_bbp_topic_count":0,"_bbp_reply_count":0,"_bbp_total_topic_count":0,"_bbp_total_reply_count":0,"_bbp_voice_count":0,"_bbp_anonymous_reply_count":0,"_bbp_topic_count_hidden":0,"_bbp_reply_count_hidden":0,"_bbp_forum_subforum_count":0,"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"0","ocean_second_sidebar":"0","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"0","ocean_custom_header_template":"0","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"0","ocean_menu_typo_font_family":"0","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"0","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"off","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[29],"tags":[],"class_list":["post-11336","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarih","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11336","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11336"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11336\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11337,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11336\/revisions\/11337"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11336"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=11336"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=11336"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}