![\"\"](\"http:\/\/circassiancenter.com\/cc-turkiye\/z-2018-Images\/064.JPG\")
<\/p>\n<\/p>\n
Dr. Cahit Tutum Giri\u015f \u00dczerinden 137 y\u0131l ge\u00e7mesine kar\u015f\u0131n g\u00f6\u00e7 dram\u0131n\u0131 sarmalayan tarihsel belirsizlik \u00f6rt\u00fcs\u00fc hala ortadan kald\u0131r\u0131lamam\u0131\u015ft\u0131r. En yal\u0131n ger\u00e7ek, olay\u0131 tan\u0131mlayan terim \u00fczerinde kesin bir birli\u011fin sa\u011flanamam\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r. Bu b\u00fcy\u00fck olay \u201cg\u00f6\u00e7\u201dm\u00fcd\u00fcr, \u201cs\u00fcrg\u00fcn\u201d m\u00fcd\u00fcr, \u201csoyk\u0131r\u0131m\u201d m\u0131d\u0131r?<\/p>\n Ni\u00e7in, nerede, ne zaman ba\u015flam\u0131\u015f, nas\u0131l uygulanm\u0131\u015f, kimleri i\u00e7ine alm\u0131\u015f ve ne \u015fekilde sonu\u00e7lanm\u0131\u015ft\u0131r? Kuzey Kafkas direni\u015fi ve \u00c7erkeslerin g\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclmesi olay\u0131nda \u0130ngiliz ve Osmanl\u0131lar\u0131n rol\u00fc ne idi? G\u00f6\u00e7\u00fc \u201csoyk\u0131r\u0131m\u201d bi\u00e7imine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren etkenler ve ko\u015fullar nelerdi? Tarihteki benzerlerine oranla a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 ve \u00f6zelli\u011fi ne idi? Olay\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ula\u015fan sorunlar\u0131 nelerdir? Bu ve benzeri sorular hala doyurucu yan\u0131tlar beklemektedir.<\/p>\n Ba\u015fta Kuzey Kafkasya\u2019n\u0131n tarihi olmak \u00fczere Osmanl\u0131, Rus, \u0130ngiliz ve \u00f6zetle Avrupa siyasal tarihinin \u00f6nemli bir kesitini olu\u015fturan bir d\u00f6nemin olaylar\u0131n\u0131, \u00f6ncesi ve sonras\u0131 ile bir b\u00fct\u00fcn olarak ele al\u0131p irdeleyen eserlerin azl\u0131\u011f\u0131 \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131d\u0131r. Bu alanda standart \u00f6l\u00e7\u00fclerde eser azl\u0131\u011f\u0131, hatta yoklu\u011fu kolay a\u00e7\u0131klanabilir bir olgu de\u011fildir. Son zamanlarda konuya s\u0131n\u0131rl\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde yakla\u015fan yay\u0131nlar dikkati \u00e7ekmekle birlikte s\u00f6z konusu tarihsel olay bug\u00fcn de b\u00fct\u00fcn \u00f6zg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ile siyaset ve tarih bilimcilerine s\u00fcrekli \u00e7a\u011fr\u0131lar \u00e7\u0131karmaktad\u0131r.<\/p>\n Hemen belirtelim ki bu inceleme, b\u00f6yle bir \u00e7a\u011fr\u0131ya yan\u0131t olabilecek nitelikte ve kapsamda bir \u00e7al\u0131\u015fma de\u011fildir. \u0130nce\u00adle\u00admenin kapsam\u0131, sadece g\u00f6\u00e7\u00fcn yo\u011funluk kazand\u0131\u011f\u0131 1864 y\u0131l\u0131na ait bir k\u0131s\u0131m \u0130ngiliz belgeleriyle s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. \u00dcstelik bu belgeler olaya i\u00adli\u015fkin \u0130ngiliz belgelerinin \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir par\u00e7as\u0131n\u0131 olu\u015fturmak\u00adtad\u0131r. \u0130ncelemenin amac\u0131 ise ba\u015ftan sona bir insanl\u0131k dram\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f b\u00fcy\u00fck g\u00f6\u00e7 olay\u0131ndan g\u00f6r\u00fcnt\u00fc kesitleri sunmak, ko\u00adnuya ilgi \u00e7ekmek ve olay\u0131n \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc siyasal boyutlar\u0131 oldu\u011funa i\u015faret ederek bu alanda yap\u0131lacak \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 \u00f6zendirmektir.<\/p>\n 1864 y\u0131l\u0131 \u00c7erkes boylar\u0131 taraf\u0131ndan Ruslara kar\u015f\u0131 \u00e7ok uzun s\u00fcreden beri s\u00fcrd\u00fcr\u00fclen direni\u015f sava\u015flar\u0131n\u0131n noktaland\u0131\u011f\u0131 y\u0131ld\u0131r. Bu tarihin \u00f6ncesi ve sonras\u0131na ili\u015fkin olaylar, insanl\u0131k tarihinin g\u00f6lgeli sayfalar\u0131 aras\u0131ndad\u0131r. Bu d\u00f6neme damgas\u0131n\u0131 vuran olgu, \u00e7ok say\u0131da \u00c7erkesin yurtlar\u0131ndan kopar\u0131larak sefalet i\u00e7inde g\u00f6\u00e7e zorlanmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n \u015eamil\u2019in yenilgisini (1859) izleyen d\u00f6nemde h\u0131zlanan g\u00f6\u00e7 dalgalar\u0131 1864 y\u0131l\u0131nda doruk noktas\u0131na ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130\u015fte tarihte \u201cmuhaceret\u201d (g\u00f6\u00e7), \u201cb\u00fcy\u00fck g\u00f6\u00e7\u201d, \u201cs\u00fcrg\u00fcn\u201d, \u201csoyk\u0131r\u0131m\u201d, \u201cYistan\u00adb\u0131\u00adlak\u2019ue\u201d (\u0130stanbul yolculu\u011fu) gibi adlarla an\u0131lan bu olay, tarihin tan\u0131k oldu\u011fu b\u00fcy\u00fck dramlardan biridir. Aradan 136 y\u0131l ge\u00e7mesine kar\u015f\u0131n olay t\u00fcm boyutlar\u0131yla ortaya konulabilmi\u015f de\u011fildir.<\/p>\n Kafkas direni\u015f sava\u015flar\u0131 ve g\u00f6\u00e7 olay\u0131n\u0131n ard\u0131nda yatan nedenlerin yeterince ortaya konulamad\u0131\u011f\u0131ndan yak\u0131nan bir Kabardey bilim adam\u0131 \u015f\u00f6yle demektedir:1 … Kimileri, bu zorlu tarihsel olgular hakk\u0131nda kendi ki\u015fisel beklenti ve kanaatlerine dayanarak konu\u015fuyorlar. Bu ise tarihsel ger\u00e7eklerin anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7le\u015ftirmekten ba\u015fka bir i\u015fe yaram\u0131yor. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n nedeni, bu \u00e7ok \u00f6nemli konuda yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fma ve ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n yetersizli\u011fi ile tarih biliminin buna ili\u015fkin \u00f6zg\u00fcn bir bak\u0131\u015f tarz\u0131n\u0131n bulunmamas\u0131d\u0131r. Ar\u015fivdeki belgeleri gerekti\u011fi zaman de\u011ferlendirme \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc de olmam\u0131\u015ft\u0131r. Bir ba\u015fka yazar da konunun yeterince i\u015flenmedi\u011finden yak\u0131n\u0131rken \u015funlar\u0131 s\u00f6ylemektedir:2<\/strong><\/p>\n Bug\u00fcne de\u011fin Kafkas-Rus sava\u015flar\u0131yla g\u00f6\u00e7 nedenleri ne siyasal, ne de sosyo-ekonomik y\u00f6nden incelenmi\u015ftir. \u00dclkemizdeki tarihler daha \u00e7ok olaylar kronolojisi bi\u00e7iminde de\u011ferlendirilmi\u015ftir. Eldeki Kafkas tarihleri de \u00e7o\u011fu zaman bu s\u0131n\u0131r\u0131 ta\u015fm\u0131yor… Olay\u0131n de\u011ferlendirilmesinde \u00fclkeden \u00fclkeye \u00f6nemli farkl\u0131l\u0131klar g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi ayn\u0131 \u00fclkede d\u00f6nemden d\u00f6neme birbirleriyle \u00e7eli\u015fen de\u011ferlendirmelere de rastlanmaktad\u0131r. G\u00f6\u00e7 olay\u0131n\u0131n ba\u015f akt\u00f6r\u00fc olan Rusya\u2019daki de\u011ferlendirmeler bunun tipik bir \u00f6rne\u011fidir.<\/p>\n 1950\u2019li y\u0131llardan \u00f6nce Rus yaz\u0131n\u0131nda Kuzey Kafkasya topraklar\u0131nda on y\u0131llard\u0131r s\u00fcrd\u00fcr\u00fclen direni\u015f sava\u015flar\u0131 \u201cdemokratik\u201d ve \u201cilerici\u201d olarak nitelendirilmekte idi. Buna g\u00f6re yerli halk\u0131n direni\u015fi, \u00c7arl\u0131k emperyalizminin \u201ctecav\u00fcz\u201d ve \u201ctasallut\u201duna kar\u015f\u0131 ulusal ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k u\u011fruna kahramanca y\u00fcr\u00fct\u00fclen bir sava\u015ft\u0131.<\/p>\n Bu yakla\u015f\u0131m\u0131n 1950\u2019lerde aniden de\u011fi\u015ferek keskin bir \u201cU\u201d d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc yapt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. 14 May\u0131s 1950\u2019de Pravda gazetesinde yay\u0131mlanan bir makalede Kuzey Kafkas direni\u015f hareketleri Anti-Marksist bir hareket olarak nitelenmi\u015ftir. Makaleye g\u00f6re direni\u015f m\u00fccadelesi tarihsel realiteye ayk\u0131r\u0131d\u0131r ve onu ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc g\u00f6sterme\u011fe kalkmak tarihi yan\u0131ltmak olur. Olay \u0130ngiliz kapitalizmi ile T\u00fcrk sultan\u0131n\u0131n tezgahlar\u0131nda dokunmu\u015f gerici ve a\u015f\u0131r\u0131 milliyet\u00e7i bir harekettir.3<\/strong><\/p>\n Bu g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re Da\u011f\u0131stan, \u00c7e\u00e7enistan ve \u00c7erkezistan\u2019da ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k sava\u015f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren \u00f6nderler feodal s\u0131n\u0131f\u0131n temsilcileri, geni\u015f halk kitlelerinin \u00e7\u0131karlar\u0131yla ortak hi\u00e7 bir y\u00f6n\u00fc bulunmayan \u201cMuhammed fanatikleri\u201d ve \u201c\u015fovenist\u201dlerdi. Bunlar\u0131n amac\u0131 T\u00fcrkiye ve \u0130ngiltere\u2019nin kanatlar\u0131 alt\u0131nda gerici ve uydu bir devlet yaratmakt\u0131. Rus \u0130mparatorlu\u011funun t\u00fcm di\u011fer halklar\u0131 gibi \u00c7ar bask\u0131s\u0131ndan eziyet \u00e7ekmekle birlikte Kuzey Kafkas boylar\u0131n\u0131n ba\u015f e\u011fdirilmesi ger\u00e7ekte onlar\u0131n \u0130ngiliz sermayesinin y\u00f6netti\u011fi \u201ckoloniyal\u201d uluslar saf\u0131na kat\u0131lmalar\u0131n\u0131 \u00f6nlemi\u015ftir.<\/p>\n Marksist-Leninist temele dayand\u0131r\u0131lan bu g\u00f6r\u00fc\u015fler, asl\u0131nda Marx\u2019\u0131n ge\u00e7mi\u015fteki tavr\u0131na ters d\u00fc\u015fmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc Marx\u2019\u0131n o d\u00f6nemde Kafkas sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 \u00f6zg\u00fcrl\u00fck sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 olarak selamlad\u0131\u011f\u0131 ve \u00c7arl\u0131k emperyalizmini k\u0131nad\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir. \u0130lgin\u00e7 olan nokta Marx\u2019\u0131n o d\u00f6nemde \u0130ngiliz ve Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fcmetlerine kar\u015f\u0131 ele\u015ftirisi, olaya kar\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 i\u00e7in de\u011fil, yeteri kadar kar\u0131\u015fmad\u0131klar\u0131 ve etkili olamad\u0131klar\u0131 i\u00e7indir.4<\/b><\/p>\n 1956\u2019larda olumsuz de\u011ferlendirmelerden bir kez daha uzakla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. \u00d6rne\u011fin A.M.Pikman (1956), \u015eamil\u2019in \u00f6nderli\u011findeki M\u00fcridizm\u2019in gerici ve d\u0131\u015f kaynakl\u0131 oldu\u011fu yolundaki g\u00f6r\u00fc\u015fleri ele\u015ftirerek bu gibi toptan \u201cmahkum edici\u201d nitelemelerin ger\u00e7eklere ters d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc belirtmektedir.5<\/b><\/p>\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczde Rusya\u2019da egemen olan yeniden-yap\u0131lanma anlay\u0131\u015f\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde sorunun daha \u00f6zg\u00fcrce tart\u0131\u015f\u0131lmaya ba\u015fland\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Ad\u0131\u011fe, Abhaz ve di\u011fer Kafkas halklar\u0131n\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fck sava\u015flar\u0131n\u0131n ve T\u00fcrkiye\u2019ye g\u00f6\u00e7lerinin nedenleri \u00fczerine 24-26 Ekim 1990 tarihlerinde Nal\u00e7ik\u2019ta d\u00fczenlenen bir toplant\u0131da konuyu \u00e7e\u015fitli y\u00f6nleriyle ele alan bir dizi tebli\u011f sunulmu\u015ftur. Toplant\u0131ya sunulan tebli\u011fleri \u00f6zetleyen bir yazar \u015fu yarg\u0131ya varmaktad\u0131r:6<\/b><\/p>\n Bu konferansta anlat\u0131lan tarihi ger\u00e7ekleri halk y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131n\u0131n bilgisine sunma \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc uzun y\u0131llar yoktu. Konu hakk\u0131nda yazanlar da ger\u00e7ekleri \u00e7arp\u0131tarak ve yalanlara dayanarak yaz\u0131yorlard\u0131. Bu durumun \u00c7arl\u0131k zaman\u0131nda ve Sovyetler devrinde de (1985 Nisan\u2019\u0131na kadar) b\u00f6yle devam etmesini anlamak g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Olaylar\u0131n do\u011fum yeri olan Rusya\u2019da g\u00f6r\u00fclen bu ini\u015fli \u00e7\u0131k\u0131\u015fl\u0131 de\u011ferlendirmeler s\u00f6z konusu tarihsel olgunun nesnel bi\u00e7imde incelenmesi gere\u011fini b\u00fct\u00fcn \u00e7\u0131plakl\u0131\u011f\u0131yla ortaya koymaktad\u0131r. \u00dclkemizde ise bu alandaki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n \u00e7ok yetersiz oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Son zamanlarda baz\u0131 incelemeler7<\/strong> dikkati \u00e7ekmekle birlikte \u00f6zellikle Osmanl\u0131, Rus ve \u0130ngiliz ar\u015fivlerine dayal\u0131 de\u011ferlendirme gereksinimi bug\u00fcn de g\u00fcncelli\u011fini korumaktad\u0131r.<\/p>\n Belgelerin Yorumu Peter Brock b\u00fcy\u00fck g\u00f6\u00e7 olay\u0131n\u0131n \u00f6ncesini \u015f\u00f6yle anlatmaktad\u0131r:8<\/b><\/p>\n 1863 y\u0131l\u0131 a\u011fustos ay\u0131nda Abzehler Ruslarla uzla\u015fmak zorunda kalm\u0131\u015flar ve b\u00f6ylece direni\u015fin b\u00fct\u00fcn y\u00fck\u00fc Ub\u0131h ve \u015eaps\u0131\u011f\u2019lar\u0131n \u00fczerinde kalm\u0131\u015ft\u0131. Bununla birlikte, Polonyal\u0131lar, Kas\u0131m ay\u0131nda yerli boylar\u0131n yard\u0131m\u0131yla Ruslar\u0131 sava\u015fta yenilgiye u\u011fratma ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015flerdi. Ancak \u00c7erkeslerin b\u00fct\u00fcn k\u0131\u015f boyunca \u0130stanbul\u2019da pe\u015finde ko\u015ftuklar\u0131 destek bir t\u00fcrl\u00fc sa\u011flanamam\u0131\u015ft\u0131. Bu nedenle 1864 bahar\u0131nda Polonyal\u0131lar, bir yolunu bularak \u00fclkeden ve Ruslardan ka\u00e7may\u0131 ba\u015far\u0131rlarken geride kalan ve hala ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren \u00c7erkesler, en sonunda teslim oldular. \u00c7erkeslerin g\u00fc\u00e7l\u00fc askeri \u00fcss\u00fc Kbaada\u2019n\u0131n Ruslar taraf\u0131ndan 21 May\u0131s 1864 tarihinde ele ge\u00e7irilmesi \u00fczerine Kafkas Sava\u015flar\u0131 noktaland\u0131.<\/em><\/p>\n \u00c7erkesya\u2019n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fc, b\u00f6lgedeki boylar\u0131n m\u00fccadeleyi b\u0131rakmalar\u0131na ve bunun sonucu olarak ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 yitirmelerine ve onbinlercesinin trajik s\u00fcrg\u00fcn\u00fcne (tragic exodus) yola\u00e7t\u0131. Ba\u015fka yerlere g\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclme giri\u015fimlerinden umutsuzlu\u011fa d\u00fc\u015fen ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131na a\u015f\u0131r\u0131 derecede d\u00fc\u015fk\u00fcn olan \u00c7erkesler Rus boyunduru\u011funda kalmaktansa b\u00fcy\u00fck say\u0131larla T\u00fcrkiye\u2019ye g\u00f6\u00e7\u00fc tercih ettiler.<\/em><\/p>\n \u0130\u015fte sundu\u011fumuz belgeler bu g\u00f6\u00e7le ilgilidir. Belgelerin \u00f6z\u00fc, \u0130ngiliz D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131 ar\u015fivlerinde yer alan 15 adet resmi yaz\u0131\u015fma metinlerinden ibarettir. Belgelere \u201ci\u00e7indekiler\u201di g\u00f6steren bir sayfa ile bir Kafkasya haritas\u0131 eklidir. Belgelerin d\u0131\u015f kapa\u011f\u0131nda \u201c\u00c7erkes G\u00f6\u00e7menlerinin T\u00fcrkiye\u2019de Yerle\u015ftirilmelerine \u0130li\u015fkin Yaz\u0131\u015fmalar\u201d<\/em> ibaresi bulunmakta ve metinlerin 6 Haziran 1864 tarihinde Avam Kamaras\u0131na sunuldu\u011fu belirtilmektedir. Belgelerin i\u00e7 kapa\u011f\u0131nda ise \u015fu ibare bulunmaktad\u0131r. \u201c\u00c7erkes Boylar\u0131n\u0131n T\u00fcrkiye\u2019ye G\u00f6\u00e7leri ve Ruslar Taraf\u0131ndan \u0130\u00e7ine sokulduklar\u0131 S\u00fcrg\u00fcn Ko\u015fullar\u0131 ve T\u00fcrkiye\u2019ye Kabulleri i\u00e7in Yap\u0131lmakta Olan Haz\u0131rl\u0131klara \u0130li\u015fkin Raporlar veya Yaz\u0131\u015fmalar veya \u00d6zetler\u201d.<\/p>\n Raporlar\u0131n ilki 17 \u015eubat 1864 ve sonuncu 19 May\u0131s 1864 tarihlerini ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Bu duruma g\u00f6re yaz\u0131\u015fmalar \u00fc\u00e7 ayl\u0131k bir d\u00f6nemi kapsamaktad\u0131r. Yaz\u0131\u015fmalar\u0131n ikisi Trabzon, \u00fc\u00e7\u00fc \u0130stanbul, \u00fc\u00e7\u00fc Sohumkale, d\u00f6rd\u00fc St. Petersburg, birer tanesi de Londra, Odesa ve Paris \u00e7\u0131k\u0131\u015fl\u0131d\u0131r. Raporlar\u0131n \u00fc\u00e7 eki bulunmaktad\u0131r. Bunlardan ilki \u00fc\u00e7 numaral\u0131 yaz\u0131\u015fman\u0131n eki olup \u00c7erkesler ad\u0131na \u0130ngiltere Krali\u00e7esi\u2019ne sunulan dilek\u00e7enin \u0130ngilizce \u00e7evirisi, \u00f6tekiler ise 12 ve 14 numaral\u0131 yaz\u0131\u015fmalara eklenen ve St. Petersburg gazetesinden aktar\u0131lan Frans\u0131zca al\u0131nt\u0131lard\u0131r.<\/p>\n Belgelerde sergilenen olgular, g\u00f6r\u00fc\u015fler ve yorumlar, belli bir zaman dilimi i\u00e7inde T\u00fcrkiye\u2019nin belli bir k\u00f6\u015fesine y\u00f6nelmi\u015f g\u00f6\u00e7 dalgas\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerini yans\u0131tmaktad\u0131r. Bitmemi\u015f, devam etmekte olan bir olay\u0131 foto\u011fraflamaktad\u0131r. G\u00f6\u00e7 dalgalar\u0131n\u0131n y\u00f6neldi\u011fi limanlar sadece Trabzon ve Samsun\u2019dan ibaret de\u011fildir. G\u00f6\u00e7\u00fcn bir de balkanlara (Varna, K\u00f6stence) y\u00f6nelik k\u0131sm\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n Bu nedenle bu belgelere bakarak bu b\u00fcy\u00fck olay\u0131n nedenleri, kapsam\u0131, a\u015famalar\u0131, sonu\u00e7lar\u0131 ve olaya taraf olanlar\u0131n tezleri hakk\u0131nda kesin yarg\u0131lara varmak, sonu\u00e7lar \u00e7\u0131karmak ve genellemelerde bulunmak olanaks\u0131zd\u0131r. Her \u015feyden \u00f6nce bu belgeler az say\u0131da \u0130ngiliz yetkilisinin saptamalar\u0131n\u0131, g\u00f6r\u00fc\u015f ve yorumlar\u0131n\u0131 yans\u0131tmaktad\u0131r. Kald\u0131 ki daha \u00f6nce de belirtti\u011fimiz gibi bu belgeler, bu konudaki \u0130ngiliz kaynaklar\u0131n\u0131n \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc olu\u015fturmaktad\u0131r. S\u00f6z konusu belgelerde yer alan bilgilerin Rus ve Osmanl\u0131 ar\u015fivlerindeki bilgilerle zenginle\u015ftirilmesi ve irdelenmesi gerekir.<\/p>\n Bu ger\u00e7eklere kar\u015f\u0131n sundu\u011fumuz belgelerden olaya ili\u015fkin baz\u0131 ipu\u00e7lar\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131lamaz m\u0131? Ku\u015fkusuz iddial\u0131 olmamak ve kesin genellemelerde bulunmamak kayd\u0131yla bu olanakl\u0131d\u0131r. Ancak vard\u0131\u011f\u0131m\u0131z sonu\u00e7lar, ister istemez tart\u0131\u015fmalara a\u00e7\u0131k ge\u00e7ici yarg\u0131lar ve iddialar olmaktan \u00f6teye ge\u00e7emeyecektir. \u00c7\u00fcnk\u00fc a\u00e7\u0131klamalar\u0131m\u0131z yaz\u0131\u015fmalarda yer alan bilgilerle s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Hemen belirtelim ki, a\u00e7\u0131klamalar\u0131m\u0131zda zaman zaman yaz\u0131\u015fma belgelerinin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131karak baz\u0131 ek bilgilere ve kaynaklara da yer verdik. Bundan ama\u00e7 yaz\u0131\u015fma metinlerinden edindi\u011fimiz izlenimleri somutla\u015ft\u0131rmak ve netle\u015ftirmektir. Bu vesile ile yorumlar\u0131m\u0131z\u0131n yaz\u0131\u015fma belgelerinin verdi\u011fi olanaklarla s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fini bir kez daha vurgulamak istiyoruz. Yaz\u0131\u015fma belgelerine dayanarak a\u015fa\u011f\u0131da g\u00f6\u00e7\u00fcn \u201cniteli\u011fi\u201d, \u201cko\u015fullar\u0131\u201d, \u201ckapsam\u0131\u201d, ve \u201cy\u00f6nlendirilmesine\u201d ili\u015fkin baz\u0131 saptamalar\u0131m\u0131z\u0131 sunuyoruz.<\/p>\n G\u00f6\u00e7\u00fcn niteli\u011fi:<\/b> \u201cZorunlu G\u00f6\u00e7\u201d ya da \u201cS\u00fcrg\u00fcn\u201d Belgelerin verdi\u011fi ilk izlenim, olay\u0131n zorlanm\u0131\u015f, se\u00e7me hakk\u0131 fiilen ortadan kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir g\u00f6\u00e7 ve s\u00fcrg\u00fcn olay\u0131 oldu\u011fudur. Bu olayda birbirine kar\u015f\u0131t iki g\u00fcc\u00fcn ayn\u0131 do\u011frultuda birle\u015ftikleri ve etkili olduklar\u0131 s\u00f6ylenebilir. Bunlardan ilki Ruslar\u0131n zorlay\u0131c\u0131 ve itici g\u00fcc\u00fc, ikincisi ise Osmanl\u0131lar\u0131n ve ba\u015fka odaklar\u0131n \u00e7ekici ve \u00f6zendirici etkisidir. Ancak bu iki g\u00fc\u00e7ten Ruslar\u0131n itici g\u00fcc\u00fcn\u00fcn, ba\u015fka bir deyi\u015fle Ruslar taraf\u0131ndan uygulanan sindirme ve yok etme politikalar\u0131n\u0131n belirleyici oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. A\u015fa\u011f\u0131daki al\u0131nt\u0131lar Ruslar\u0131n uygulad\u0131\u011f\u0131 zorlay\u0131c\u0131 politikalara i\u015faret etmektedir:<\/p>\n Rus birlikleri k\u0131y\u0131da toprak kazand\u0131k\u00e7a i\u015fgal edilen yerlerde bulunan yerli halk\u0131n hi\u00e7 bir \u015fekilde orada kalmalar\u0131na izin verilmemekte, yerli halk ya Kuban ovalar\u0131na ya da T\u00fcrkiye\u2019ye g\u00f6\u00e7 etmeye zorlanmaktad\u0131r. (4 No.lu rapor) Ger\u00e7ekten ya\u015fad\u0131klar\u0131 topraklar, ate\u015f ve k\u0131l\u0131\u00e7la harabeye \u00e7evrildikten sonra Kuban steplerine nakledilmeyi ve b\u00f6ylece i\u015fgalcilere d\u00fczenli asker kayna\u011f\u0131 haline gelmeyi reddeden Da\u011fl\u0131lar\u0131n \u00f6n\u00fcnde T\u00fcrkiye\u2019ye g\u00f6\u00e7 etmek d\u0131\u015f\u0131nda bir se\u00e7enek kalmam\u0131\u015ft\u0131r. (5 No.lu rapor)<\/em><\/p>\n Rus h\u00fck\u00fcmetinin, halen silahl\u0131 bulunan b\u00fct\u00fcn Da\u011fl\u0131lar\u0131 ne pahas\u0131na olursa olsun yurtlar\u0131ndan kald\u0131rmaya uzun s\u00fcredir kararl\u0131 oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. (13 No.lu rapor) \u0130mparator, (Ub\u0131hlar\u0131n) isteklerini kabul etmemi\u015f, ya sava\u015f ya da Kuban veya T\u00fcrkiye\u2019ye g\u00f6\u00e7 etme se\u00e7eneklerinden birini tercih etmelerini istemi\u015ftir. (13 No.lu rapor)<\/em><\/p>\n Bu saptamalar\u0131 destekleyen bilgilere ba\u015fka kaynaklarda da rastlamak olanakl\u0131d\u0131r. 1859\u2019u izleyen d\u00f6nemde \u00c7erkes boylar\u0131nca s\u00fcrd\u00fcr\u00fclen direni\u015f hareketleri bir yandan ac\u0131mas\u0131zca bast\u0131r\u0131l\u0131rken, \u00f6te yandan s\u00fcrg\u00fcn \u00f6nlemlerinin b\u00fcy\u00fck bir h\u0131zla uygulamaya konuldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. A\u015fa\u011f\u0131daki al\u0131nt\u0131 bu ger\u00e7e\u011fi yans\u0131tmaktad\u0131r.<\/p>\n Sava\u015f son derece ac\u0131mas\u0131zca cereyan ediyordu. Biz geri d\u00f6n\u00fclmesi imkans\u0131z tarzda ve askerin bast\u0131\u011f\u0131 her toprak par\u00e7as\u0131n\u0131 son ferde kadar Da\u011fl\u0131lardan temizleyerek ad\u0131m ad\u0131m ilerliyorduk. Kar erir erimez ve a\u011fa\u00e7lar ye\u015fermeden \u00f6nce (\u015eubat ve Mart\u2019ta) y\u00fczlerce da\u011f k\u00f6yleri ate\u015fe veriliyordu. Ekinler atlara yediriliyor veya \u00e7i\u011fnetiliyordu. K\u00f6y n\u00fcfusu gafil avland\u0131\u011f\u0131 takdirde, derhal asker muhafazas\u0131nda en yak\u0131n Kazak k\u00f6y\u00fcne g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcyor ve oradan Karadeniz sahillerine ve daha sonra T\u00fcrkiye\u2019ye sevk ediliyordu. Bizim yakla\u015fmam\u0131z s\u0131ras\u0131nda bo\u015falan kul\u00fcbelerde \u00e7o\u011fu zaman masan\u0131n \u00fczerinde, i\u00e7inde ka\u015f\u0131\u011f\u0131 ile beraber hen\u00fcz so\u011fumam\u0131\u015f lapaya, \u00fcst\u00fcnde i\u011fne tak\u0131l\u0131 tamiri yar\u0131da kalm\u0131\u015f elbiselere, d\u00f6\u015femeye b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f \u00e7ocuk oyuncaklar\u0131na rastlan\u0131yordu. Bazen askerlerimizin \u015ferefiyle m\u00fctenasip \u00e7ok nadir, canavarl\u0131\u011fa kadar varan hunharca hareketler de yap\u0131l\u0131yordu. (M.Venyukov)<\/em>9<\/b><\/p>\n Ac\u0131mas\u0131zca davran\u0131\u015flara \u00f6rnek olarak 1863 y\u0131l\u0131nda The Free Press<\/em> gazetesinde yay\u0131mlanan Frans\u0131z kaynakl\u0131 bir haber dikkat \u00e7ekicidir:<\/p>\n \u015eaps\u0131\u011f \u00fclkesinin Hafia k\u00f6y\u00fcnde bir yamyaml\u0131k sahnesi sergilenmi\u015ftir. K\u00f6y erkeklerinin cephede ileri hatlarda bulunmas\u0131n\u0131 f\u0131rsat bilen \u00c7ar\u0131n Askerleri k\u00f6ydeki savunmas\u0131z halk\u0131n \u00fczerine \u00fc\u015f\u00fc\u015ferek onlar\u0131 \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015f, evlerini yakm\u0131\u015f ve mallar\u0131n\u0131 ya\u011fmalam\u0131\u015ft\u0131r. Kurbanlar aras\u0131nda 18 ya\u015fl\u0131 kad\u0131n, 8 \u00e7ocuk ve 6 ya\u015fl\u0131 erkek bulunmaktad\u0131r. \u00d6ld\u00fcr\u00fclen kad\u0131nlar\u0131n birinin cesedine \u015fu s\u00f6zc\u00fckleri i\u00e7eren bir yafta ili\u015ftirilmi\u015fti: \u201cHaydi git, yard\u0131m i\u00e7in temsilcilerinizi g\u00f6nderdi\u011finiz \u0130ngiltere Krali\u00e7esi\u2019ne \u015fikayet et!\u201d K\u00fc\u00e7\u00fck bir \u00e7ocu\u011fun cesedinde de \u015fu yaz\u0131 okunuyordu: \u201cKoruyucunuz T\u00fcrklere kendini sataca\u011f\u0131na burada kal!\u201d Yine g\u00f6zleri oyulmu\u015f ya\u015fl\u0131 bir erke\u011fin cesedinde de \u015fu yaz\u0131 okunmakta idi: \u201cGit temsilcilerinle bulu\u015f, Paris\u2019te iyi g\u00f6z doktoru bulabilirsin!\u201d (The Free Press, 1 Aral\u0131k 1863) Daha 1861\u2019lerde Maykop kalesini ziyaret eden II.A\u00adlexandr\u2019\u0131n kendisiyle uzla\u015fmak isteyen Ad\u0131\u011fe\u2019lere \u015fu yan\u0131t\u0131 verdi\u011fi belirtilmektedir:10<\/b><\/p>\n D\u00fc\u015f\u00fcnmek i\u00e7in size bir ay s\u00fcre tan\u0131yorum bir ay sonra Kont Yevdok\u00fcmov\u2019a Kuban \u0131rma\u011f\u0131 boyunca g\u00f6sterilecek yerlere yerle\u015fme ya da T\u00fcrkiye\u2019ye g\u00f6\u00e7 etme \u015f\u0131klar\u0131ndan birini kabul etti\u011finizi bildirmeniz gerekiyor.<\/em><\/p>\n G\u00f6\u00e7\u00fcn 10. y\u0131l\u0131 nedeniyle 1874\u2019te yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 makalesinde Lapinski \u015f\u00f6yle demektedir:11 1864 Nisan ay\u0131nda pek \u00e7ok Ad\u0131\u011fe boyu Grand D\u00fck Michael\u2019e boyun e\u011fdiklerini bildirdiler. Kendilerine, bir ay i\u00e7erisinde g\u00f6\u00e7 etmeyen ve da\u011flarda kalacak olan t\u00fcm \u00c7erkeslere sava\u015f esiri muamelesi yap\u0131laca\u011f\u0131 bildirildi. Hedef, onlar\u0131n bo\u015faltt\u0131\u011f\u0131 k\u00f6ylere Don ve Karadeniz kazaklar\u0131n\u0131 yerle\u015ftirmekti. 1864 y\u0131l\u0131n\u0131n k\u0131\u015f mevsiminden 10 temmuza kadar 236.718\u2019den az olmayan say\u0131da \u00c7erkesin ki bunlar\u0131n 61.359\u2019u Rus deste\u011fi ile-gemilerle ta\u015f\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenmi\u015fsek, bu bize g\u00f6\u00e7men dalgalar\u0131na uygulanan cebir hakk\u0131nda bir fikir verir.<\/em><\/p>\n Bu bilgiler g\u00f6\u00e7\u00fcn zorlay\u0131c\u0131 y\u00f6n\u00fcn\u00fc ortaya koymaktad\u0131r. Ba\u015fka bir deyi\u015fle Ruslar taraf\u0131ndan uygulanan bask\u0131, ter\u00f6r, k\u0131y\u0131m ve zorunlu iskan gibi \u00f6nlemler, g\u00f6\u00e7\u00fc ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz hale getiren temel etkenlerdir. \u00d6te yandan bu olayda \u00f6zendirici baz\u0131 davran\u0131\u015f ve \u00f6nlemlerin de varl\u0131\u011f\u0131 dikkati \u00e7ekmektedir. \u00d6rne\u011fin daha 1862\u2019lerde Kafkasya\u2019da g\u00f6\u00e7\u00fc te\u015fvik i\u00e7in \u00f6zel g\u00f6\u00e7 komisyonlar\u0131 olu\u015fturuldu\u011fu ve T\u00fcrkiye\u2019ye g\u00f6\u00e7 edeceklere birer \u201ct\u00fcmen\u201d \u00f6denmesinin ne \u00f6l\u00e7\u00fcde uyguland\u0131\u011f\u0131 bilinmemekle birlikte-\u00f6ng\u00f6r\u00ad\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca Osmanl\u0131lar\u0131n tutumu da \u00f6nemlidir. St. Petersburg\u2019tan g\u00f6nderilen 13 No.lu mektupta \u0130ngiliz b\u00fcy\u00fck el\u00e7isi ki\u015fisel kayg\u0131s\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle yans\u0131tmaktad\u0131r.<\/p>\n Bu sonucun do\u011fmas\u0131nda daha ba\u015flang\u0131\u00e7tan itibaren s\u00fcrekli bi\u00e7imde g\u00f6\u00e7\u00fc te\u015fvik etmi\u015f olan T\u00fcrklerin katk\u0131s\u0131 b\u00fcy\u00fck olmu\u015ftur. Ancak bir s\u00fcre sonra bu tutumun do\u011furdu\u011fu s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131 g\u00f6r\u00fcnce, ge\u00e7 kalm\u0131\u015f bir hareketle bu defa Rus h\u00fck\u00fcmetinden g\u00f6\u00e7 hareketlerini yava\u015flatmas\u0131n\u0131 ve kendisinin tahrik etti\u011fi bu ak\u0131m\u0131 d\u00fczenlemesini istemek durumunda kalm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Bu arada kimi yerli \u00f6nderlerin de g\u00f6\u00e7\u00fc te\u015fvik ettikleri s\u00f6ylenebilir. \u00d6rne\u011fin Musa Kundukov an\u0131lar\u0131nda \u201ciki \u015ferden az\u0131n\u0131 se\u00e7memiz gerekiyor(du) demektedir.12<\/b> 12 bi\u00e7imine d\u00f6n\u00fc\u015fmesinde Rusya\u2019n\u0131n zorlay\u0131c\u0131 tutumunun belirleyici oldu\u011fu sonucuna var\u0131labilir.<\/p>\n G\u00f6\u00e7 ko\u015fullar\u0131: \u201cSefalet\u201d, \u201cHastal\u0131k\u201d ve \u201c\u00d6l\u00fcm\u201d Yaz\u0131\u015fmalar\u0131n en \u00e7arp\u0131c\u0131 y\u00f6n\u00fc olay\u0131n insanl\u0131k dram\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fen g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerini b\u00fct\u00fcn \u00e7\u0131plakl\u0131\u011f\u0131yla sergilemesidir. Bu y\u00f6n\u00fcyle belgeler b\u00fcy\u00fck de\u011fer ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Ger\u00e7ekten 1864\u2019lerde ya\u015fanan olay, tan\u0131m\u0131 olanaks\u0131z bir dramd\u0131r. Korku, umutsuzluk, a\u00e7l\u0131k, sefalet, hastal\u0131k ve \u00f6l\u00fcm. \u0130\u015fte \u00c7erkes g\u00f6\u00e7menleri bu alt\u0131 belay\u0131 ayn\u0131 anda birden ya\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. A\u015fa\u011f\u0131daki al\u0131nt\u0131lar ya\u015fanan dram\u0131n i\u00e7 karart\u0131c\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerini ortaya koymaktad\u0131r.<\/p>\n \u00c7erkes g\u00f6\u00e7menlerinin bu kentte (Trabzon\u2019da) y\u0131\u011f\u0131lmalar\u0131 ciddi bir sorun haline gelmi\u015f bulunmaktad\u0131r…. Buraya ula\u015fabilenlerin y\u00fczlercesi, daha \u00f6nce \u00e7ektikleri sefalet ve a\u00e7l\u0131\u011fa ek olarak \u015fu anda hastal\u0131klarla bo\u011fu\u015fmaktad\u0131rlar…. Hastal\u0131k gerek \u00c7erkes g\u00f6\u00e7menler, gerek yerli halk aras\u0131nda korkutucu bi\u00e7imde yay\u0131lmaktad\u0131r. Tif\u00fcsten \u00f6lenlerin say\u0131s\u0131 artm\u0131\u015ft\u0131r. Panik b\u00fcy\u00fck ve yayg\u0131nd\u0131r. Herkes kenti terk etme haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7indedir. Erzak k\u0131tl\u0131\u011f\u0131 ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r…. Elde edilen bilgilere g\u00f6re aral\u0131k ay\u0131ndan \u015eubata kadar \u00f6lenlerin say\u0131s\u0131 3.500\u2019\u00fc bulmu\u015ftur. Bunlardan 3000\u2019i \u00c7erkes, 470\u2019i T\u00fcrk, 36\u2019s\u0131 Yunan, 17\u2019si ermeni 9\u2019u Katolik ve 6\u2019s\u0131 Avrupal\u0131d\u0131r. (1 No.lu rapor)<\/em><\/p>\n Bu \u00e7aresiz insanlar\u0131n durumu g\u00f6rg\u00fc tan\u0131klar\u0131n\u0131n ifadesine g\u00f6re y\u00fcrekler ac\u0131s\u0131d\u0131r. Acele ile yola \u00e7\u0131kma zorunlulu\u011fu nedeniyle teknelerin a\u015f\u0131r\u0131 y\u00fcklenmesi sonucu s\u0131k s\u0131k facialarla kar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015flar ve sava\u015f ve a\u00e7l\u0131ktan arta kalan bir miktar at ve s\u0131\u011f\u0131rlar\u0131n\u0131 bir ka\u00e7 ruble kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda elden \u00e7\u0131karmak durumunda kalm\u0131\u015flard\u0131r. (5 No.lu rapor)<\/em><\/p>\n \u0130stilac\u0131lardan ka\u00e7mak i\u00e7in ba\u015fvurmak zorunda kald\u0131klar\u0131 y\u00f6ntemler nedeniyle verdikleri kay\u0131plar insanl\u0131k i\u00e7in deh\u015fet vericidir. (3 No.lu rapor)<\/em><\/p>\n G\u00f6\u00e7men ak\u0131n\u0131 her g\u00fcn devam ediyor. D\u00fcn Ak\u00e7akale ve Sar\u0131dere\u2019de birikenlerin say\u0131s\u0131 25.000\u2019i bulmu\u015ftur. \u00d6l\u00fcm oran\u0131 g\u00fcnde 120-150 dolay\u0131ndad\u0131r. Halen Samsun\u2019a 35-40.000 aras\u0131nda g\u00f6\u00e7men indirilmi\u015ftir. Hastal\u0131k tehlikeli \u00f6l\u00e7\u00fcde bu b\u00f6lgeye s\u0131\u00e7ram\u0131\u015ft\u0131r. Son 48 saat i\u00e7inde Samsun\u2019da 500 kadar \u00c7erkes g\u00f6\u00e7meni \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr. F\u0131r\u0131nc\u0131lar korkudan f\u0131r\u0131nlar\u0131n\u0131 kapatarak kenti terk etmi\u015flerdir. Bu y\u00fczden kent bir ka\u00e7 g\u00fcnd\u00fcr ekmeksiz kalm\u0131\u015ft\u0131r…. \u015eu anda Trabzon\u2019da bulunanlar Ub\u0131h boyu mensuplar\u0131d\u0131r…. Temizlik kurallar\u0131na uymamalar\u0131 hastal\u0131\u011f\u0131n bast\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 engellemekte ve korkutucu salg\u0131nlara neden olmaktad\u0131r. S\u0131k\u0131\u015f\u0131k d\u00fczende bulunduklar\u0131 i\u00e7in h\u0131zla birbirini enfekte etmektedirler. Yerel makamlarca da\u011f\u0131t\u0131lan yiyecek ve giyecek istihkaklar\u0131n\u0131 ve \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 bir ka\u00e7 kuru\u015f kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 sat\u0131yorlar. Kefen bezlerini \u00e7almak i\u00e7in geceleri \u00f6l\u00fclerini mezardan \u00e7\u0131kar\u0131yorlar e cesetleri a\u00e7\u0131kta b\u0131rak\u0131yorlar. Son zamanlarda baz\u0131lar\u0131 \u00f6l\u00fcm olaylar\u0131n\u0131, salt \u00f6lenlerin istihkaklar\u0131n\u0131 almaya devam edebilmek i\u00e7in yerel makamlardan sakl\u0131yorlar. Nitekim ge\u00e7enlerde \u00e7ad\u0131rlar\u0131n birinde 2 g\u00fcnd\u00fcr saklanmakta olan bir ceset bulunmu\u015ftur. (15 No.lu rapor)<\/em><\/p>\n Yukar\u0131daki al\u0131nt\u0131lar g\u00f6\u00e7menlerin i\u00e7inde bulundu\u011fu ko\u015fullar hakk\u0131nda bir fikir vermektedir. S\u0131k s\u0131k yineledi\u011fimiz gibi bu yaz\u0131\u015fmalar 1864 y\u0131l\u0131n\u0131n belli bir d\u00f6nemine ili\u015fkindir. Asl\u0131nda g\u00f6\u00e7\u00fcn daha \u00f6nce ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin 1860\u2019larda \u0130stanbul’a d\u00fczensiz bi\u00e7imde d\u00f6k\u00fclen g\u00f6\u00e7menlerin durumunu Vak\u2019a N\u00fcvis Ahmet L\u00fctfi Efendi \u015f\u00f6yle anlatmaktad\u0131r:13<\/b><\/p>\n O esnada Kafkasya taraflar\u0131 Ahali-yi M\u00fcslimesinden ve \u00c7erkes ve Abaza ve Nogay taifesinden bir \u00e7ok aileler fev\u00e7 fev\u00e7 Memalik-i Mahrusa\u2019ya d\u00f6k\u00fclmeye ba\u015flad\u0131lar. Bunlar\u0131n bir tak\u0131m\u0131 mevsim-i \u015fitda \u00e7erkezistan sevahilinden \u00e7\u0131rlak-\u00e7\u0131plak can atarak ve iskele kenarlar\u0131na kar ya\u011f\u0131\u015fta d\u00f6k\u00fcl\u00fcp kald\u0131lar. Bunlar\u0131n ahval-i m\u00fcteellimelerine y\u00fcrekler dayanmak kabil de\u011fildi. \u0130skan edilecek mahallere sevk olunmalar\u0131na ise, \u015fiddet-i \u015fita mani oldu\u011fundan, havalar\u0131n m\u00fcsaadesine kadar bar\u0131nmalar\u0131 esbab\u0131n\u0131n istihsaline devlet\u00e7e fevkalade olunan himmet ve gayret pek b\u00fcy\u00fck inayet idi.<\/em><\/p>\n Lapinski de 1864 g\u00f6\u00e7\u00fcn\u00fcn dramatik y\u00f6n\u00fcn\u00fcn \u015f\u00f6yle g\u00f6r\u00fcnt\u00fclemektedir:14<\/b><\/p>\n Al\u0131nm\u0131\u015f t\u00fcm \u00f6nlemlerin yetersizli\u011fi nedeniyle k\u0131sa s\u00fcre i\u00e7inde salg\u0131n hastal\u0131klar ortaya \u00e7\u0131kt\u0131 ve \u00f6l\u00fcm oran\u0131 \u00e7ok y\u00fcksekti. Trabzon liman\u0131na \u00e7\u0131km\u0131\u015f olan 100.000 kadar ki\u015fiden on bin kadar\u0131n\u0131 daha \u015eubat ay\u0131nda \u00f6l\u00fcmc\u00fcl hastal\u0131klar al\u0131p g\u00f6t\u00fcrd\u00fc ve aral\u0131ks\u0131z gelen binlerce insanla bu k\u0131y\u0131larda kalabal\u0131k iyice artt\u0131. Do\u011fal olarak tehlikeler b\u00fcy\u00fcd\u00fc. Nisan ay\u0131nda bi\u00e7arelerin say\u0131s\u0131 Trabzon’da 70.000\u2019e, Samsun\u2019da 30.000\u2019den 70.000\u2019e y\u00fckseldi. Avrupa\u2019ya Haziran ay\u0131nda g\u00f6nderilen \u00c7erkeslerin say\u0131s\u0131 35.000 idi. Trabzon\u2019da 24.000 g\u00f6\u00e7menden Nisan ay\u0131nda her g\u00fcn \u00f6lenlerin say\u0131s\u0131 400\u2019den fazla idi. B\u00fcy\u00fck kamplara yerle\u015ftirildikleri Gerede\u2019de kay\u0131plar g\u00fcnde 300 kadar, Samsun\u2019da ise 500\u2019den \u00e7oktu. Sefaletin en b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc burada idi. \u0130talyan hekim Dr. Barozzi\u2019nin raporlar\u0131na g\u00f6re insanlar uzun s\u00fcre bitkiler, bitki k\u00f6kleri ve ekmek k\u0131r\u0131nt\u0131lar\u0131yla yetinmek durumunda kald\u0131lar.<\/em><\/p>\n G\u00f6\u00e7e B\u00fcy\u00fck Devletlerin Bak\u0131\u015f\u0131:<\/b> Karma\u015f\u0131k ve \u00c7eli\u015fkili Yaz\u0131\u015fmalardan \u00e7\u0131kar\u0131labilecek bir sonu\u00e7 da olayla ilgilenenlerin bak\u0131\u015flar\u0131na egemen olan \u201cmotif\u201dlerin karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Ruslar, sava\u015f galibiyetini \u201ckendileri i\u00e7in iyilik d\u00fc\u015f\u00fcnmeyen\u201d bu sava\u015f\u00e7\u0131 boylardan toptan ve kesin bi\u00e7imde kurtulmak i\u00e7in f\u0131rsat olarak kullanmak isterken, g\u00f6\u00e7 olay\u0131n\u0131n sorumlulu\u011fundan s\u0131yr\u0131lma istekleri de dikkati \u00e7ekmektedir. \u00d6rne\u011fin St. Petersburg\u2019tan g\u00f6nderilen raporda, \u0130ngiliz b\u00fcy\u00fckel\u00e7isi Prens Gortchakoff\u2019a, T\u00fcrkiye\u2019ye iltica eden \u00c7erkes g\u00f6\u00e7menlerine \u00e7\u0131kar\u0131lan g\u00fc\u00e7l\u00fcklerden ve 300.000 g\u00f6\u00e7menin T\u00fcrk maliyesine y\u00fckledi\u011fi y\u00fckle ilgili \u0130ngiliz bas\u0131n\u0131nda \u00e7\u0131kan ele\u015ftirilerden s\u00f6z etti\u011fini ve \u015fu cevab\u0131 ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 yazmaktad\u0131r.<\/p>\n \u201c\u00c7erkeslerin \u00fclkelerini terk etmekte \u0131srar ettikleri ve \u00c7arl\u0131k h\u00fck\u00fcmetinin bundan esef duydu\u011funu, bu boylar\u0131n da\u011fdan indirilmelerinin \u015fart oldu\u011funu, bunlara ovada ikamet etmeleri i\u00e7in \u00f6nerilerde bulunuldu\u011funu, ancak onlar\u0131n bu \u00f6nerileri reddetti\u011fini… \u015fayet T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmeti bu y\u00fczden b\u00fcy\u00fck masraflara girmi\u015fse bunun kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda \u0130slam dinine mensup bir n\u00fcfusu da kazand\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bunun da T\u00fcrk ordusu i\u00e7in bir kazan\u00e7 oldu\u011funu\u201d belirtmi\u015ftir. (10 No.lu rapor)<\/em><\/p>\n Yine 13 No.lu raporda Grand D\u00fck Michael\u2019in saptamalar\u0131na yer verilmektedir.<\/p>\n Grand D\u00fck bu kimselerin hayvanlar\u0131na sahip olduklar\u0131n\u0131, kendilerine ekmek da\u011f\u0131t\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve sa\u011fl\u0131k ko\u015fullar\u0131n\u0131n da ileri s\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc kadar k\u00f6t\u00fc olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 do\u011frulamaktad\u0131r. Salg\u0131n bir hastal\u0131k s\u00f6z konusu de\u011fildir. S\u0131k\u0131nt\u0131lar daha \u00e7ok T\u00fcrkiye\u2019ye yap\u0131lan yolculuk s\u0131ras\u0131nda ve Trabzon\u2019a \u00e7\u0131k\u0131ld\u0131ktan sonra \u00e7ekilmektedir. Bu s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131n nedeni g\u00f6\u00e7menlerin \u00fcz\u00fcc\u00fc bi\u00e7imde Trabzon\u2019a y\u0131\u011f\u0131lmalar\u0131, y\u00f6netim yetersizli\u011fi ve Sultan taraf\u0131ndan g\u00f6nderilen yard\u0131mlar\u0131n gere\u011fi gibi uygulanamamas\u0131d\u0131r.<\/em><\/p>\n 14 No.lu raporda ek olarak Journal de St. Petersburg gazetesinden al\u0131nm\u0131\u015f bir yaz\u0131n\u0131n \u00f6zetine yer verilmekte ve resmi Rus g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc \u015f\u00f6yle yans\u0131t\u0131lmaktad\u0131r:<\/p>\n Kafkas y\u00fcksek yetkilileri Da\u011fl\u0131lara ya Kuban k\u0131y\u0131lar\u0131nda belirtilen noktalara yerle\u015fmeleri veya T\u00fcrkiye\u2019ye g\u00f6\u00e7 etmelerini \u00f6nererek bu iki se\u00e7enekten birini se\u00e7mekte tamamen serbest b\u0131rakm\u0131\u015flard\u0131r. Bug\u00fcne kadar Da\u011fl\u0131lar, Kafkas yetkililerince hi\u00e7 bir kontrole tabi tutulmaks\u0131z\u0131n g\u00f6\u00e7 etmekteydiler. T\u00fcrk tekne sahipleri Da\u011fl\u0131 g\u00f6\u00e7menlerle do\u011frudan pazarl\u0131k yap\u0131p onlar\u0131 yaln\u0131z kontrol\u00fcm\u00fcz d\u0131\u015f\u0131nda de\u011fil, ayn\u0131 zamanda n\u00fcfuzumuzun d\u0131\u015f\u0131nda bulunan k\u0131y\u0131lardan al\u0131yorlard\u0131. Bundan dolay\u0131 belli bir tonajdaki bir gemiyle ta\u015f\u0131nan ki\u015filerin miktar\u0131 ve ta\u015f\u0131nma s\u0131ras\u0131nda kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan muameleler Da\u011fl\u0131larla gemi sahipleri aras\u0131nda bir sorundur.<\/em><\/p>\n Kuzey Kafkas boylar\u0131nca y\u00fcr\u00fct\u00fclen direni\u015f sava\u015flar\u0131na kar\u015f\u0131 \u00f6teden beri sempati ile bakmalar\u0131na kar\u015f\u0131n eylemli bir yard\u0131ma bir t\u00fcrl\u00fc yana\u015fmayan15<\/b> \u0130ngilizlerin, g\u00f6\u00e7 olay\u0131n\u0131n dramatik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcnden etkilendikleri ve karma\u015f\u0131k d\u00fc\u015f\u00fcncelerle g\u00f6\u00e7 olay\u0131n\u0131 y\u00f6nlendirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. \u00d6rne\u011fin \u0130stanbul\u2019dan g\u00f6nderilen mektupta b\u00fcy\u00fckel\u00e7i \u015f\u00f6yle demektedir:<\/p>\n Bu talihsiz s\u00fcrg\u00fcnlere kucak a\u00e7man\u0131n bir bi\u00e7imi, bunlar\u0131 \u0130mparatorlu\u011fun de\u011fi\u015fik b\u00f6lgelerinde \u00e7e\u015fitli k\u00f6ylere, her 4 T\u00fcrk ailesine bir \u00c7erkes ailesi d\u00fc\u015fecek bi\u00e7imde da\u011f\u0131tmakt\u0131r. Bu \u00e7\u00f6z\u00fcm, ku\u015fkusuz en ucuz olmakla birlikte her halde en k\u00f6t\u00fcs\u00fcd\u00fcr. Bu yol durumlar\u0131 esasen k\u00f6t\u00fc olan T\u00fcrk k\u00f6yl\u00fcs\u00fcn\u00fcn sefaletini artt\u0131r\u0131r. Fakir \u00c7erkeslere belki az da olsa bir ya\u015fama \u015fans\u0131 sa\u011flar, ama bu yenilmez sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fc b\u00f6ler, da\u011f\u0131t\u0131r ve yok eder. Hem T\u00fcrkiye, hem de Avrupa i\u00e7in uygun d\u00fc\u015fecek politika \u015fu olmal\u0131d\u0131r. Bu yi\u011fit s\u00fcrg\u00fcnleri Karadeniz\u2019den Erzurum\u2019a kadar uzanan topraklara yerle\u015ftirmek…. Dahas\u0131 var. \u015eayet bu kimseler bir t\u00fcr askeri koloni bi\u00e7imine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclebilirse halen T\u00fcrk n\u00fcfusunun tar\u0131msal kesimi \u00fczerinde a\u011f\u0131r bir y\u00fck olu\u015fturan T\u00fcrk ordusu i\u00e7in yeni bir kaynak da yarat\u0131lm\u0131\u015f olur. Ayr\u0131ca tam bu yerde ve zamanda \u00c7erkes n\u00fcfusun yararl\u0131 bi\u00e7imde kullan\u0131labilece\u011fi b\u00fcy\u00fck bir hedef de var. Trabzon\u2019dan Erzurum\u2019a yap\u0131lacak bu yolun ne kadar gerekli oldu\u011fu y\u00fcksek mal\u00fbmlar\u0131n\u0131zd\u0131r…. \u00c7erkes g\u00f6\u00e7\u00fcn\u00fcn belirli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc bu yolun yap\u0131m\u0131 i\u00e7in ayr\u0131labilir…. B\u00f6ylece bir yandan Osmanl\u0131 ordular\u0131n\u0131n acil kaynak ihtiyac\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lama, \u00f6te yandan Osmanl\u0131 tar\u0131m n\u00fcfusunun y\u00fck\u00fcn\u00fc hafifletme ve nihayet yaln\u0131z Osmanl\u0131lar i\u00e7in de\u011fil b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n yarar\u0131na olan bir in\u015faat projesinin ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi gibi \u00e7e\u015fitli yararlar bir araya getirilmi\u015f olacakt\u0131r.<\/em><\/p>\n Osmanl\u0131lar\u0131n ise g\u00f6\u00e7 i\u00e7in haz\u0131rl\u0131kl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. \u0130ngiliz diplomatlar\u0131nca haz\u0131rlanan raporlarda bu husus a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Yaz\u0131\u015fmalarda dikkati \u00e7eken ifadeler Bab-\u0131 Ali\u2019nin durumunun vehameti konusunda uyar\u0131lmas\u0131na ili\u015fkin ifadelerdir. \u00d6rne\u011fin 1 No.lu raporda \u201c\u00c7erkes g\u00f6\u00e7menlerin bu kentte (Trabzon\u2019da) y\u0131\u011f\u0131lmalar\u0131 ciddi bir sorun haline gelmi\u015ftir… Durumun \u0130stanbul h\u00fck\u00fcmetinin dikkatlerine ivedilikle sunulmas\u0131 gerekir… Trabzon valisi emin Pa\u015fa, bu bahts\u0131z insanlar\u0131n durumunu hafifletmek i\u00e7in elinden geleni yapmaktad\u0131r, ancak elindeki olanaklar son derece s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r\u201d denilmektedir.<\/p>\n 7 No.lu rapora g\u00f6re \u201cOsmanl\u0131 h\u00fck\u00fcmeti iltica isteklerini yerine getirmek istemektedir. Ancak… olanaklar\u0131 olduk\u00e7a k\u0131s\u0131tl\u0131d\u0131r. Bug\u00fcne kadar yapt\u0131klar\u0131 200.000 lira sarf etmekten ibaret olup bu miktar g\u00f6rece \u00e7ok azd\u0131r\u201d.<\/p>\n 12 No.lu raporda \u201cBu y\u00fck (\u0130skan y\u00fck\u00fc), T\u00fcrkiye taraf\u0131ndan c\u00f6mert\u00e7e, fakat acele ile kabul edilmi\u015ftir\u201d denilmekte ve 13 No.lu raporda da \u201cBu sonucun do\u011fmas\u0131nda daha ba\u015flang\u0131\u00e7tan itibaren s\u00fcrekli bi\u00e7imde g\u00f6\u00e7\u00fc te\u015fvik etmi\u015f olan T\u00fcrklerin katk\u0131s\u0131 b\u00fcy\u00fck olmu\u015ftur. Ancak bir s\u00fcre sonra bu tutumun do\u011furdu\u011fu s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131 g\u00f6r\u00fcnce, ge\u00e7 kalm\u0131\u015f bir hareketle bu defa Rus h\u00fck\u00fcmetinden g\u00f6\u00e7 hareketini yava\u015flatmas\u0131n\u0131 ve kendisinin tahrik etti\u011fi bu ak\u0131m\u0131 d\u00fczenlemesini istemek durumunda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Durum bu olmakla birlikte g\u00f6\u00e7menlerin hep birlikte ve yo\u011fun bi\u00e7imde sahilde toplanmas\u0131 hem T\u00fcrkleri hem de Ruslar\u0131 \u015fa\u015f\u0131rtm\u0131\u015ft\u0131r\u201d denilmektedir.<\/p>\n Bu tespitler, g\u00f6\u00e7 olay\u0131na b\u00fcy\u00fck devletlerin kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan bakt\u0131klar\u0131n\u0131 ve \u00f6zellikle \u0130ngiliz ve Osmanl\u0131lar\u0131n g\u00f6\u00e7\u00fc ba\u015ftan \u00f6nlemek istemedikleri veya \u00f6nleyemediklerini, bu olay\u0131 daha sonra y\u00f6nlendirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Belgeler, g\u00f6\u00e7\u00fcn yayg\u0131n ve kitlesel oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. 3 No.lu yaz\u0131\u015fma belgesinde \u201cRuslar\u0131n \u00c7erkezistanda s\u00fcrekli olarak ilerlemeleri ve yerli halka yapt\u0131klar\u0131 k\u00f6t\u00fc muamele, \u00c7erkes\u00adlerin \u00fclkelerini hemen hemen b\u00fct\u00fcn\u00fcyle terk etmeleri sonucunu do\u011furmu\u015ftur\u201d denilmektedir. 7 No.lu belgede ise \u00c7erkeslerin Osmanl\u0131 \u00fclkesine b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ve ani olarak g\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fcklerine i\u015faret edildikten sonra \u201cSavunmalar\u0131 ile \u00f6l\u00fcms\u00fczle\u015ftirdikleri sahillerden bir ka\u00e7\u0131\u015f var \u015fu anda. Kom\u015fu bir imparatorlu\u011fa s\u0131\u011f\u0131nma olanaklar\u0131 ar\u0131yorlar. K\u0131sacas\u0131 \u00c7erkezistan art\u0131k yoktur\u201d denilmektedir.<\/p>\n 12 No.lu yaz\u0131\u015fmaya ek olarak sunulan bir belgede (St. Petersburg gazetesinde yay\u0131mlanan bir yaz\u0131) kitlesel temizli\u011fin tamamland\u0131\u011f\u0131 ve geride kalanlar\u0131n art\u0131k kendileri i\u00e7in \u2013Ruslar i\u00e7in- bir tehlike olu\u015fturmayaca\u011f\u0131 \u015f\u00f6yle ifade edilmektedir.<\/p>\n \u0130\u015fte b\u00f6ylece kar\u015f\u0131 koyan boylar\u0131n sonuncular\u0131 ve en inat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n da direni\u015fi, Kafkas birliklerinin sebatkarl\u0131\u011f\u0131 ve ola\u011fan\u00fcst\u00fc \u00e7abalar\u0131 sayesinde k\u0131r\u0131lm\u0131\u015f oldu. Askerlerimiz, b\u00fct\u00fcn da\u011flar\u0131 taramadan ve buralarda oturan sonuncular\u0131n\u0131 da da\u011flardan kovmadan Kafkas Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n tamamen bitmi\u015f say\u0131lmayaca\u011f\u0131 a\u015fikar olmakla birlikte bundan b\u00f6yle hi\u00e7 bir yerde inat\u00e7\u0131 direni\u015flerle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lmayaca\u011f\u0131 \u00fcmit edilmekte ve say\u0131ca az olu\u015flar\u0131 nedeniyle da\u011flar\u0131n bo\u011faz k\u0131s\u0131mlar\u0131nda kalan boylar\u0131n bundan b\u00f6yle bizim i\u00e7in en ufak bir tehlike arz etmeyece\u011fi san\u0131lmaktad\u0131r.<\/em><\/p>\n 13 No.lu belgede St. Petersburg\u2019taki \u0130ngiliz B\u00fcy\u00fckel\u00e7isi g\u00f6\u00e7\u00fcn kitlesel niteli\u011fini \u015f\u00f6yle belirtmektedir.<\/p>\n Son iki y\u0131ld\u0131r izlenen politika \u015fu olmu\u015ftur: Askeri birlikleri ve Kazaklar\u0131 ileriye do\u011fru s\u00fcrmek ve kuzeyde Kuban havzas\u0131na do\u011fru yukar\u0131 vadilere yava\u015f yava\u015f fakat emin bir bi\u00e7imde yerle\u015ftirmek ve b\u00f6ylece en sonunda en y\u00fcksek istihkama ula\u015f\u0131ncaya kadar her ad\u0131mda yerli halk\u0131 yurtlar\u0131ndan ederek G\u00fcneyde Karadeniz\u2019e do\u011fru al\u00e7alan vadilere itmek ve bu b\u00f6lgelerin yaban\u0131l ve kendi ba\u015flar\u0131na buyruk halk\u0131n\u0131 kitlesel olarak sahillere s\u00fcrmek.<\/em><\/p>\n 15 No.lu belgede \u0130ngiltere\u2019nin Trabzon ba\u015fkonsolosu ald\u0131\u011f\u0131 haberi \u015f\u00f6yle iletmektedir. \u201cHaberlere g\u00f6re Ruslar, b\u00fct\u00fcn g\u00f6\u00e7menlerin May\u0131s ay\u0131 sonuna kadar \u00fclkelerini terk etmelerini istemektedir\u201d. B\u00fct\u00fcn bu tespitler g\u00f6\u00e7\u00fcn yayg\u0131n ve kitlesel bir s\u00fcrg\u00fcn oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrmektedir.<\/p>\n Belgelerde g\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclen ki\u015filerin say\u0131s\u0131 hakk\u0131nda \u00e7eli\u015fik bilgiler verilmektedir. Bunu bir \u00f6l\u00e7\u00fcde do\u011fal kar\u015f\u0131lamak gerekir. \u00c7\u00fcnk\u00fc verilen bilgiler yetkililerin g\u00f6zlem ve duyumlar\u0131na dayanmaktad\u0131r. Burada dikkati \u00e7eken nokta Ruslar\u0131n rakamlar\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck g\u00f6stermek i\u00e7in \u00f6zel bir \u00e7aba i\u00e7inde g\u00f6z\u00fckmeleridir. Rus Sava\u015f Bakanl\u0131\u011f\u0131, bu rakam\u0131n 100.000\u2019den fazla olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtirken, Avrupa gazeteleri bu 300.000 olarak g\u00f6stermektedir. Bu say\u0131lar\u0131n yer ald\u0131\u011f\u0131 12 No.lu yaz\u0131\u015fma belgesinde St. Petersburg\u2019daki \u0130ngiliz B\u00fcy\u00fckel\u00e7isi tahmin g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc \u015f\u00f6yle ifade etmektedir.<\/p>\n Mart ay\u0131nda yaln\u0131z Tuapse nehrinin denize ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 noktada 30.000 g\u00f6\u00e7menin ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131 do\u011frulanm\u0131\u015f olup 50.000\u2019inin de sahilin \u00e7e\u015fitli yerlerinde ayr\u0131lmak \u00fczere beklemekte oldu\u011fu belirtilmektedir. Bir \u00e7o\u011funun ise daha \u00f6nce g\u00f6\u00e7 etti\u011fini biliyoruz. \u00d6te yandan g\u00f6\u00e7 ak\u0131m\u0131n\u0131n sona erip ermedi\u011fi de belli de\u011fildir. Ger\u00e7ek rakam\u0131n belirtilen say\u0131n\u0131n \u00e7ok \u00fczerinde oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. \u00c7e\u015fitli kaynaklarda bu say\u0131n\u0131n yar\u0131m milyon ile bir bu\u00e7uk milyon aras\u0131nda oldu\u011fu belirtilmektedir.16<\/b><\/p>\n Sonu\u00e7 Bir k\u0131s\u0131m \u0130ngiliz belgeleri ile s\u0131n\u0131rl\u0131 olarak yukar\u0131da ileri s\u00fcr\u00fclen d\u00fc\u015f\u00fcnceler ve yap\u0131lan yorumlar\u0131n \u00f6teki kaynaklarla zenginle\u015ftirilmesi gerekmektedir. Bu \u00e7er\u00e7evede s\u00f6ylenebilecek \u015fey olay\u0131n \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc ve karma\u015f\u0131k bir niteli\u011fe sahip oldu\u011fudur. Do\u011fduklar\u0131 topraklar\u0131, g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bir kahramanl\u0131kla savunduktan sonra terk etmek zorunda b\u0131rak\u0131lan ve dizleri \u00fczerinde ya\u015famaktansa ayaklar\u0131 \u00fczerinde \u00f6lmeyi ye\u011fleyen ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerini her \u015feyin \u00fczerinde tuttuklar\u0131 i\u00e7in tarifi imkans\u0131z bedeller \u00f6deyen bu yi\u011fit insanlar\u0131n ya\u015fad\u0131klar\u0131 b\u00fcy\u00fck dram, de\u011ferlendirilmek \u00fczere tarihin nesnel yarg\u0131s\u0131n\u0131 beklemektedir.<\/p>\n <\/p>\n D\u0130PNOTLAR\u00a0<\/strong><\/p>\n 1<\/b> Qumuqu T\u0131\u011fhuen\u2019den aktaran: Kafda\u011f\u0131 Dergisi<\/em>, Say\u0131 43-46 (A\u011fustos 1990-Ocak 1991), s.14.Kabardey-Balkar \u00d6zerk Cumhuriyeti Devlet \u00dcniversitesi\u2019nde \u00f6\u011fretim \u00fcyesi Prof.Dr.T\u0131\u011fhuen\u2019nin 22 May\u0131s 1990 tarihli Lenin Nur<\/em> gazetesinde yay\u0131mlanan makalesi.<\/p>\n 2<\/b> Murat Ya\u011fan (\u00e7ev.), General Musa Kundokov\u2019un An\u0131lar\u0131<\/em> (\u0130stanbul: Kafkas K\u00fclt\u00fcr Dernekleri yay\u0131n\u0131, 1978), s.3.<\/p>\n 3<\/b> Peter Brock, \u201cThe Fall of Circassia: A Study in Private Diplomacy\u201d, English Historical Review<\/em>, Cilt 71 (Temmuz 1956), s.401.<\/p>\n 4<\/b> Brock, s.427.<\/p>\n 5<\/b> Brock, s.407.<\/p>\n 6<\/b> Beykhul To\u011fhan, \u201cGer\u00e7ekler G\u00fcne\u015f Gibidir, Bulutlar Gizleyemez\u201d, Kafda\u011f\u0131 Dergisi<\/em>, Ankara, Say\u0131 43-46 (A\u011fustos 1990-Ocak 1991), S.91.<\/p>\n 7<\/strong> Nihat Berzeg, Tehicir-es \u015eerakise<\/em> (\u00c7erkeslerin S\u00fcrg\u00fcn\u00fc, Amman: Savt-el Nart\u0131yyun, 1987); \u0130zzet Aydemir, G\u00f6\u00e7: Kuzey Kafkasyal\u0131lar\u0131n G\u00f6\u00e7 Tarihi<\/em> (Ankara: Geli\u015fim Matbaas\u0131, 1988); Rahmi Tuna, \u201c\u00c7erkeslerin Kafkasya\u2019dan G\u00f6\u00e7\u00fc\u201d, Kafkasya \u00dczerine Be\u015f Konferans<\/em> (\u0130stanbul: Kafkas K\u00fclt\u00fcr Derne\u011fi Yay\u0131n\u0131, 1977); Kemal H.Karpat, \u201cThe Status of the Muslim under European Rule: The Eviction and Settlement of the \u00c7erkes\u201d, Journal of the Institute of Muslim Minority Affairs<\/em>, Cilt 1, No.2; Marc Pinson, \u201cOttoman Coloniztion of the Circassians in Rumili after the crimean War\u201d, Etudes Balkaniques<\/em>, 1972, 9o.3.<\/p>\n 8<\/b> Brock, s.425.<\/p>\n 9<\/b> M.Venyukov, \u201cKi isteroii zaseleniya zapadnogo Kavkaza\u201d, Russkaya starina<\/em>, 1878, Kitap 22, s.249\u2019dan aktaran B.Baytugan, Kuzey Kafkasya Dergisi<\/em>, No.61, M\u00fcnih (Nisan 1973). Bu yaz\u0131n\u0131n ayr\u0131 bas\u0131s\u0131: Samsun Kafkas K\u00fclt\u00fcr Derne\u011fi, Genel Konular Dizisi, No.1.<\/p>\n 10<\/strong> Abrec Almir, \u201cSize Bir ay S\u00fcre Tan\u0131yorum\u201d (\u00c7ev. C.Hapi), Kafda\u011f\u0131 Dergisi<\/em>, Say\u0131 43\/6, Ankara (A\u011fustos 1990-Ocak 1991), s.26.<\/p>\n 11<\/b> Theophil Lapinski, \u201c\u00c7erkeslerin Kafkasya\u2019dan G\u00f6\u00e7\u00fc\u201d, (1874), Kafda\u011f\u0131 Dergisi<\/em>, Say\u0131 43\/46 (A\u011fustos 1990-Ocak 1991), s.23.<\/p>\n 12 <\/b> Ya\u011fan, a.g.e. s.66<\/p>\n 13<\/b> M.M\u00fcnir Aktepe (der.), Vak\u2019a N\u00fcvis Ahmet L\u00fctfi Efendi Tarihi<\/em>, Cilt X (Ankara: T\u00fcrk Tarih Kurumu Bas\u0131mevi, 1988), s.155-156.<\/p>\n 14<\/b> Lapinski, a.g.m. s.23.<\/p>\n 15<\/strong> \u00d6rne\u011fin Osmanl\u0131 kaynaklar\u0131nda \u0130ngilizlerim sembolik yard\u0131m\u0131na \u015f\u00f6yle de\u011finilmektedir: \u201c\u2026O esnada peyderpey memalik-i mahrusaya hicret etmekte olan \u00c7erkes muhacirlerine ianeten Londra\u2019dan \u00fc\u00e7 y\u00fcz k\u0131yye mikdar\u0131 peksimed itas\u0131na karar verildi\u011fi alem-i \u0130slamiyet\u2019\u00e7e memnuniyeti mucip oldu.\u201d (M. Aktepe, a.g.k. s.123)<\/p>\n 16<\/b> \u0130zzet Aydemir, a.g.e. s.108-109; Meydan Larousse<\/em>, 5.cilt, s.252.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Dr. Cahit Tutum Kafder.org Giriş Üzerinden 137 yıl geçmesine karşın göç dramını sarmalayan tarihsel belirsizlik örtüsü hala ortadan kaldırılamamıştır. En yalın gerçek, olayı tanımlayan terim üzerinde kesin bir birliğin sağlanamamış olmasıdır. Bu büyük olay “göç”müdür, “sürgün” müdür, “soykırım” mıdır? Niçin, nerede, ne zaman başlamış, nasıl uygulanmış, kimleri içine almış ve ne şekilde sonuçlanmıştır? Kuzey Kafkas […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_bbp_topic_count":0,"_bbp_reply_count":0,"_bbp_total_topic_count":0,"_bbp_total_reply_count":0,"_bbp_voice_count":0,"_bbp_anonymous_reply_count":0,"_bbp_topic_count_hidden":0,"_bbp_reply_count_hidden":0,"_bbp_forum_subforum_count":0,"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"0","ocean_second_sidebar":"0","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"0","ocean_custom_header_template":"0","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"0","ocean_menu_typo_font_family":"0","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"0","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"off","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[29],"tags":[],"class_list":["post-11362","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarih","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11362","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11362"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11362\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11364,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11362\/revisions\/11364"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11362"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=11362"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=11362"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n<\/span><\/span> Kafder.org<\/span><\/span><\/p>\n
\n<\/b><\/p>\n
\n<\/strong><\/p>\n
\n<\/em><\/p>\n
\n<\/em><\/p>\n
\n<\/em><\/p>\n
\n<\/b><\/p>\n
\n<\/b><\/p>\n
\n<\/em><\/p>\n
\n<\/em><\/p>\n
\n<\/em><\/p>\n
\n<\/em><\/p>\n
\n<\/b><\/p>\n
\n<\/b><\/p>\n
\n<\/b><\/p>\n
\n G\u00f6\u00e7\u00fcn Kapsam\u0131: Yayg\u0131n ve Kitlesel
\n<\/b><\/p>\n
\n<\/em><\/p>\n
\n<\/b><\/p>\n