![](\"http:\/\/circassiancenter.com\/cc-turkiye\/z-2013-Images-2\/104.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
KERMOKUIE Ham\u0131d B\u00fcy\u00fck Kafkas Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n son buldu\u011fu tarih olan 21 May\u0131s 1964\u2019te Mihail Nikolaevi\u00e7 bu g\u00fcn Kueb\u0131de olarak an\u0131lan yerde at\u0131ndan inip Kafkas halklar\u0131n\u0131 (katliamlarla ve insanl\u0131k d\u0131\u015f\u0131 y\u00f6ntemlerle de olsa) dize getirdikleri i\u00e7in komutanlar\u0131n\u0131 askerlerini kutlam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n Kafkas sava\u015flar\u0131 olarak an\u0131lan bu sava\u015flar\u0131n ac\u0131 izleri uzun y\u0131llar silinmedi. Burada bu sava\u015f\u0131n nedenlerini bu d\u00f6nemde ya\u015fanan dram\u0131 ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 ile ele alamayaca\u011f\u0131z belki, zaten bu tarihin ve tarih\u00e7ilerin i\u015fidir.<\/p>\n Ancak reddedilemez bir ba\u015fka ger\u00e7ek art\u0131k tarihin ve tarih\u00e7ilerin bu olaylar\u0131 t\u00fcm ger\u00e7ekli\u011fi ile ele al\u0131p ara\u015ft\u0131rarak t\u00fcm bilgileri ortaya koymalar\u0131 zaman\u0131n\u0131n ge\u00e7mekte oldu\u011fu ve bu konuda ge\u00e7 bile kal\u0131nd\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Yukar\u0131da s\u00f6z konusu etti\u011fimiz t\u00f6renin ve kutlaman\u0131n oldu\u011fu g\u00fcn Wub\u0131hlar\u0131n topluca anayurtlar\u0131n\u0131 terkettikleri g\u00fcnd\u00fc. Da\u011flara s\u0131\u011f\u0131n\u0131p kalan baz\u0131 ailelerden birisinin bir \u00fcyesi o g\u00fcn g\u00f6rd\u00fcklerini daha sonralar\u0131 \u015f\u00f6yle anlat\u0131r: “Kimileri atl\u0131, kimileri ka\u011fn\u0131larla, kimileri at arabalar\u0131yla ve kimileri de yaya olarak guruplar halinde ge\u00e7ip gittiler deniz kenar\u0131na do\u011fru, t\u00fcm guruplar t\u00fcfekleri ellerinde parmaklar\u0131 tetikte askerlerin ku\u015fatmas\u0131 alt\u0131nda devam ettiler yollar\u0131na”.<\/p>\n Kafkas sava\u015flar\u0131n\u0131n biti\u015finin kutland\u0131\u011f\u0131 ve Rus birliklerinin komutanlar\u0131n\u0131n tebrik edilip t\u00f6renler d\u00fczenlendi\u011fi o yerler Wub\u0131h topraklar\u0131yd\u0131. Wub\u0131hlar t\u00fcm halklardan sonra teslim oldular ve silahlar\u0131n\u0131 b\u0131rakt\u0131lar.<\/p>\n \u0130\u015fte o k\u00f6t\u00fc g\u00fcn ile birlikte birka\u00e7 bin y\u0131ll\u0131k tarihi olan Wub\u0131hlar\u0131n tarihi ve halk olarak varl\u0131klar\u0131 da fiilen sona erdi.<\/p>\n Anayurdunu terkedenler ise y\u00fczy\u0131ldan fazla koruyamad\u0131lar varl\u0131klar\u0131n\u0131; zaman\u0131n ac\u0131mas\u0131z di\u015flileri aras\u0131nda birer birer t\u00fckenip gittiler geriye kalan bir avu\u00e7 insan da.<\/p>\n Bu halk\u0131n ba\u015f\u0131na gelen ac\u0131 olay\u0131 \u015e\u0131nkube \u201cBegrat J\u0131lak|e\u201d adl\u0131 roman\u0131nda detaylar\u0131 ile anlat\u0131r. Wub\u0131hlar eski tarihin bilinen halklar\u0131ndand\u0131r ve o d\u00f6nemlere ili\u015fkin yap\u0131tlar\u0131n pek \u00e7o\u011funda onlar\u0131n kahramanl\u0131klar\u0131ndan s\u00f6z edilir. Wub\u0131hlar Adigelerle Abhazlar\u0131n ortas\u0131nda yerle\u015fik bulunurlard\u0131. Asl\u0131nda Adigeler, Abhazlar, Wub\u0131hlar; Tarihleri, gelenekleri, k\u00fclt\u00fcrleri ile birbirinden pek ayr\u0131m g\u00f6stermeyen ve ayn\u0131 k\u00f6kten gelen tek bir halkt\u0131r. Dillerindeki baz\u0131 ayr\u0131mlara kar\u015f\u0131n dilde de ayn\u0131 k\u00f6kten beslenirler. Tek bir dilden t\u00fcremi\u015f leh\u00e7eler gibidir her \u00fc\u00e7\u00fc de. Gerek Abhazlar, gerek Adigeler ve gerek Wub\u0131hlar \u00e7ok uzun y\u0131llar, pek \u00e7ok d\u00fc\u015fmana kar\u015f\u0131 sava\u015fmak zorunda kalm\u0131\u015flar, eski deyim ile k\u0131l\u0131\u00e7 elde ya\u015fayagelmi\u015flerdir.<\/p>\n 18.y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda Kafkas insan\u0131n\u0131n yar\u0131s\u0131n\u0131n o g\u00fcne kadar ba\u015f koydu\u011fu \u00f6zg\u00fcrl\u00fck sava\u015f\u0131n\u0131n en ac\u0131 g\u00fcnleri belirdi ve bu d\u00f6nemde anayurtta halk\u0131m\u0131z\u0131n pek az bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc kalmak \u00fczere ac\u0131 bir s\u00fcrg\u00fcn ya\u015fand\u0131. O d\u00f6nemi ya\u015fayan bir insan\u0131n kaleme ald\u0131\u011f\u0131 \u015fu s\u00f6zler durumu \u00e7ok net anlat\u0131yor: “Bir zamanlar cennet gibi olan vatan topraklar\u0131 bu g\u00fcn bir mezarl\u0131\u011fa d\u00f6nm\u00fc\u015f durumda. \u0130nsanlar s\u00fcrg\u00fcn edildi, topraklar\u0131m\u0131z bo\u015falt\u0131ld\u0131. Da\u011flara s\u0131\u011f\u0131nan birka\u00e7 aileden ve \u00e7aresiz bir b\u00f6l\u00fcm insanlardan ba\u015fka hi\u00e7 kimse kalmad\u0131. Bu manzaray\u0131 g\u00f6rd\u00fck\u00e7e insan\u0131n i\u00e7i par\u00e7alan\u0131yor”.<\/p>\n \u00c7o\u011funluk kaynaklara g\u00f6re 17.y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131nda Adigelerin yaln\u0131z bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc olan Shapsughlar, Abadzechler, Bjedughlar, Kem\u0131rkueyler, Nahuta\u00e7lar\u2019\u0131n say\u0131s\u0131 milyonun \u00e7ok \u00fczerindeydi. \u015eimdiye dek kanl\u0131 bir yol gibi uzay\u0131p giden bu sava\u015f y\u0131llar\u0131n\u0131n ate\u015fi i\u00e7erisinde t\u00fckenip giden insanlar\u0131n say\u0131s\u0131na kimse yo\u011funla\u015fmad\u0131. Bunu ba\u015fl\u0131ba\u015f\u0131na ara\u015ft\u0131rma konusu olarak ele al\u0131p incelemedi.<\/p>\n Genellikle daha \u00e7ok bilgi sahibi oldu\u011fumuz konu anayurttan s\u00fcr\u00fclenlerle yerinde kalan \u00e7ok az insan\u0131n say\u0131lar\u0131 ile ilgilidir. Abhaz ara\u015ft\u0131rmac\u0131 G. A. Dzidzarie’nin verdi\u011fi rakamlara g\u00f6re 1864 y\u0131l\u0131nda 700 bin Adige, 100 bin Abhaz, Wub\u0131hlar\u0131n t\u00fcm\u00fc s\u00fcrg\u00fcn edilmi\u015flerdir. Ayr\u0131ca yukar\u0131da s\u0131ralad\u0131\u011f\u0131m\u0131z Adigelerin di\u011fer kollar\u0131ndan olan milyonun \u00fczerindeki Bjedugh, Kem\u0131rguey, Natuha\u00e7 vb. halktan geriye anayurtta kalan yaln\u0131z 40 bin ki\u015fidir.<\/p>\n Bu s\u00fcrg\u00fcnde Natuha\u00e7lar\u0131n b\u00fct\u00fcn\u00fc, Shapsughlar\u0131n, Abadzechlerin b\u00fct\u00fcne yak\u0131n\u0131, yine Bjedughlar\u0131n, Kem\u0131rgueylerin, Besleneylerin \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc anayurttan s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015flerdir. 300 binin \u00fczerindeki Shapsughlar\u0131n yerle\u015fik bulunduklar\u0131 Anapa ile \u015eah\u0131e \u0131rma\u011f\u0131 aras\u0131ndaki b\u00f6lgede yerle\u015fik kalan insan say\u0131s\u0131 \u00e7ok azd\u0131. Ayn\u0131 ac\u0131 sonu ya\u015fayan Abhazlardan s\u00fcrg\u00fcnden artakalan insan say\u0131s\u0131 yaln\u0131z 40 bin ki\u015fiydi. Kabardeylerin ya\u015fad\u0131klar\u0131 son da pek farkl\u0131 olmad\u0131. 18.y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131nda say\u0131lar\u0131 400 bin\u00a0 \u00fczerinde olan Kabardeylerden sava\u015flar ve salg\u0131n hastal\u0131klar sonunda n\u00fcfusun onda dokuzu yok oldu. 19.y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131nda geriye kalan insan say\u0131s\u0131 40 bin kadard\u0131.<\/p>\n Kafkas sava\u015flar\u0131ndan yaln\u0131z Adigeler de\u011fil di\u011fer kom\u015fu Kafkas halklar\u0131 olan Asetinler, Da\u011f\u0131stanl\u0131lar, \u00c7e\u00e7enler, Balkarlar, Kara\u00e7aylar, \u0130ngu\u015flar da nasiplerini ald\u0131lar. Bu b\u00fcy\u00fck sava\u015ftan ve sonras\u0131ndaki s\u00fcrg\u00fcnden kimi az kimi \u00e7ok ama sonu\u00e7ta hepsi bir \u015fekilde etkilendiler. Da\u011fl\u0131 halklar\u0131n ba\u015f koyduklar\u0131 Kafkas sava\u015flar\u0131n\u0131n nedenleri konusunda pek \u00e7ok ayr\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f \u00f6ne s\u00fcr\u00fclmektedir. Bunlar\u0131n \u00e7o\u011funlu\u011fu ne yaz\u0131k ki ger\u00e7e\u011fin t\u00fcm\u00fcn\u00fc yans\u0131tmamakta ve bize g\u00f6re doyurucu bilgiler i\u00e7ermemektedir. Bu konu g\u00fcn\u00fcm\u00fczde hala tam olarak netle\u015ftirilmi\u015f de\u011fildir.<\/p>\n Yine ayn\u0131 \u015fekilde yan\u0131tlanmas\u0131 gereken bir ba\u015fka soru ise \u0130stanb\u0131laku\u0131e olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z Osmanl\u0131 topraklar\u0131na s\u00fcr\u00fclme konusudur. Bu iki sorun y\u00fczy\u0131ld\u0131r \u00f6n\u00fcm\u00fczde yan\u0131tlanmas\u0131 gereken iki \u00f6nemli soru olarak durmaktad\u0131r.<\/p>\n Neden b\u00f6yle oldu ,nedir bunun kayna\u011f\u0131nda yatan?<\/p>\n Neden y\u00fcz binlerce insan yollara d\u00fc\u015f\u00fcp anayurtlar\u0131n\u0131 terk etmek zorunda kald\u0131lar? En kolay ve ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131m\u0131z taraf\u0131nda da en \u00e7ok ra\u011fbet g\u00f6ren yan\u0131t, bu sorunun kayna\u011f\u0131nda dinsel oldu\u011fu ve halk\u0131m\u0131z\u0131n din tacirleri taraf\u0131ndan, mollalar taraf\u0131ndan aldat\u0131larak yurtlar\u0131n\u0131 terk etmeye y\u00f6nlendirildikleri yan\u0131t\u0131d\u0131r.<\/p>\n \u0130\u015fte budur g\u00fcn\u00fcm\u00fczde hala bu soruya verilen ve genelliklede itibar g\u00f6ren yan\u0131t. \u00c7o\u011funlukla bize s\u00f6ylenen bu olsa da \u00f6zellikle bu yan\u0131t\u0131 kabul etmemiz i\u00e7in bir neden yok bence. B\u00f6ylesi sa\u00e7ma bir yan\u0131t ile aldat\u0131ld\u0131\u011f\u0131m\u0131z, ger\u00e7ekten uzakla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131m\u0131z zamanlar \u00e7ok gerilerde kald\u0131 art\u0131k. Bundan hepimiz emin olmal\u0131y\u0131z. Elbette bu ac\u0131 sonun haz\u0131rlanmas\u0131nda dinin ve din adamlar\u0131n\u0131n hi\u00e7 etkisi yok de\u011fil.<\/p>\n \u0130nsanlar\u0131 yan\u0131ltt\u0131klar\u0131, b\u00fcy\u00fck vaatlerde bulunarak cazip \u00f6nerilerle aldatt\u0131klar\u0131 ve sonradan da ortadan yok olup insanlar\u0131m\u0131z\u0131 y\u00fcz\u00fcst\u00fc b\u0131rakt\u0131klar\u0131 yalan de\u011fil. Ancak bu ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir neden olarak kabul edilemez, edilmemelidir. Milyonlarla ifade edilen bir halk\u0131n din ve din adamlar\u0131 y\u00fcz\u00fcnden mahvoldu\u011funu iddia etmek yaln\u0131z ger\u00e7e\u011fin \u00f6rtbas edilmesine yard\u0131mc\u0131 olur.<\/p>\n Y\u0131llarca ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k sava\u015f\u0131 veren Kafkasya bu sava\u015f\u0131n\u0131 din bayra\u011f\u0131 alt\u0131nda yapmam\u0131\u015ft\u0131r. Evet zaman zaman bu sava\u015f dinsel bir kimlik kazanm\u0131\u015ft\u0131r ama asla sava\u015f\u0131n as\u0131l nedeni, d\u00f6k\u00fclen kan\u0131n as\u0131l nedeni dinsel bir sava\u015f i\u00e7in de\u011fildir. As\u0131l neden ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131kt\u0131r.<\/p>\n Bu sorunun as\u0131l yan\u0131t\u0131n\u0131 Karl Marks’\u0131n s\u00f6z\u00fcnde bulabilirsiniz. “Bak\u0131n onlara, ba\u011f\u0131ms\u0131z ya\u015famak isteyen insanlar\u0131n neler yapabilece\u011fini g\u00f6rmek istiyorsan\u0131z, onlara bak\u0131n”\u00a0 Marks bu s\u00f6z ile Kafkasya’n\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k sava\u015f\u0131n\u0131 di\u011fer halklara \u00f6rnek g\u00f6stermi\u015ftir.Kafkasya sava\u015f\u0131na ve s\u00fcrg\u00fcn\u00fcne dini ana neden olarak g\u00f6stermek onun \u00f6z\u00fcndeki anlam\u0131 ve u\u011fruna \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir bedel \u00f6denen \u00f6zg\u00fcrl\u00fck sava\u015f\u0131n\u0131n ve getirdi\u011fi sonu\u00e7lar\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fcltmek anlam\u0131na gelir.<\/p>\n O d\u00f6nem, imparatorluklar\u0131n ve emperyalizmin en g\u00f6z\u00fc d\u00f6nm\u00fc\u015f y\u00f6ntemlerle d\u00fcnyay\u0131 payla\u015f\u0131p ya\u011fmalad\u0131klar\u0131 d\u00f6nemdi ve Afrika ve Asya halklar\u0131 gibi ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131 i\u00e7in can vermekten \u00e7ekinmeyen da\u011fl\u0131 haklarda bu g\u00f6z\u00fc d\u00f6nm\u00fc\u015f ya\u011fman\u0131n ve payla\u015f\u0131m siyasetinin i\u00e7erisinde t\u00fckenip gittiler. Bu bir tarihsel s\u00fcrecin olageldi\u011fi \u015fekli ile i\u015fleyi\u015fidir. Ancak bizi daha \u00e7ok etkilemesinin ve incitmesinin nedeni bu i\u015fleyi\u015ften en fazla zarar g\u00f6ren halklar\u0131n ba\u015f\u0131nda geliyor olmam\u0131zd\u0131r.<\/p>\n Kafkasya her d\u00f6nemde g\u00fc\u00e7l\u00fc devletlerin ilgi alan\u0131nda olmu\u015f bu devletler bu b\u00f6lgede \u00fcst\u00fcnl\u00fck sa\u011flamak i\u00e7in y\u00fczy\u0131llar s\u00fcren sava\u015flar vermi\u015flerdir birbirlerine kar\u015f\u0131.<\/p>\n \u00d6rne\u011fin T\u00fcrkler ve Persler bu topraklar i\u00e7in birbirleri ile bir ka\u00e7 y\u00fczy\u0131l\u0131 bulan bir sava\u015f i\u00e7erisinde olmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n Ayn\u0131 \u015fekilde Kafkasya, Rus \u00c7arlar\u0131n\u0131n her zaman d\u00fc\u015flerine girmi\u015f, bu topraklar\u0131 ele ge\u00e7irecekleri g\u00fcn\u00fcn hayali ile ya\u015fam\u0131\u015flard\u0131r pek \u00e7o\u011fu. Napolyon’un yenilip g\u00fc\u00e7l\u00fc ordusunun da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra Rus \u00c7arlar\u0131 art\u0131k bu r\u00fcyalar\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi zaman\u0131n\u0131n geldi\u011fine karar vermi\u015f olmal\u0131lar ki, Kafkasya \u00fczerinde yava\u015f yava\u015f a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131 hissettirmeye ve \u00fcstelik a\u00e7\u0131k\u00e7a “di\u011fer imparatorluklar\u0131n Kafkasya\u2019y\u0131 ele ge\u00e7irmek i\u00e7in tetikte olduklar\u0131n\u0131 ve bunun yay\u0131lma politikas\u0131 izleyen, b\u00fcy\u00fcyen Rus \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun aleyhine oldu\u011fu” d\u00fc\u015f\u00fcncesini dile getirmeye ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131.<\/p>\n Kafkasya\u2019ya ili\u015fkin her g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00fclkenin bir politikas\u0131 ve ileriye d\u00f6n\u00fck planlar\u0131 vard\u0131. Ancak asla gelece\u011fe ili\u015fkin s\u00f6z hakk\u0131 olmayan ve d\u00fc\u015f\u00fcncesi al\u0131nmayanlar ise bu topraklar\u0131n as\u0131l sahibi olan da\u011fl\u0131 haklard\u0131. General Yermolov, Rus tarihinde \u00e7ok bilinen ve kahraman olarak g\u00f6r\u00fclen bir isimdir. Napolyon’a kar\u015f\u0131 g\u00f6sterdi\u011fi ba\u015far\u0131 ile \u00fcnlenen bu komutan ayn\u0131 zaman da da\u011fl\u0131 halklara kar\u015f\u0131 ac\u0131mas\u0131z tutumu ile Rus \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun Kafkasya politikas\u0131ndaki tavr\u0131n\u0131n en \u00f6nemli belirleyicisidir belki de. “Da\u011fl\u0131 halklarla ancak ate\u015f ve k\u0131l\u0131\u00e7 ile konu\u015fulur” diyen bu ac\u0131mas\u0131z komutan\u0131n bir tek seferde 200 Adige k\u00f6y\u00fcn\u00fc yak\u0131p talan etti\u011fini ve bunun benzeri daha pek \u00e7ok ac\u0131mas\u0131z y\u00f6ntemleri hala unutulmu\u015f de\u011fildir ve tarih sayfalar\u0131 yazar t\u00fcm bu katliamlar\u0131.<\/p>\n Rus \u00c7ar\u0131 I.Nikolay’a bile bu komutan\u0131n art\u0131k \u00e7ok ileri gitti\u011fini itiraf ettirecek ve onu g\u00f6revden ald\u0131racak kadar insanl\u0131k d\u0131\u015f\u0131 y\u00f6ntemler kullanan Yermolov’un di\u011fer t\u00fcm yapt\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6zard\u0131 etseniz bile, yaln\u0131z Adigelere kar\u015f\u0131 tutumu bu generali tarih \u00f6n\u00fcnde su\u00e7lu ilan etmek i\u00e7in yeterlidir. Yermolov g\u00f6revden al\u0131nm\u0131\u015f olsa da onun geli\u015ftirdi\u011fi mant\u0131k Kafkasya\u2019da yerle\u015fik kalm\u0131\u015f ve ondan sonra gelenler de ayn\u0131 insanl\u0131k d\u0131\u015f\u0131 y\u00f6ntemlerle hareket etmi\u015fledir sava\u015f s\u00fcresince. “Da\u011fl\u0131 halklarla ate\u015f ve k\u0131l\u0131\u00e7 ile konu\u015facaks\u0131n\u0131z” yakla\u015f\u0131m\u0131 Kafkas halklar\u0131 k\u0131r\u0131l\u0131p yok edilerek teslim al\u0131n\u0131ncaya kadar s\u00fcrekli Kafkasya\u2019da hakim olan ve uygulanan tek politika, tek y\u00f6ntem olarak devam etmi\u015ftir. Bu kan ve ate\u015f \u00fczerine kurulu politika 1864 y\u0131l\u0131na dek sona ermeksizin devam etmi\u015f, \u00c7ar ordular\u0131 kad\u0131n, \u00e7ocuk, ya\u015fl\u0131 ay\u0131rtetmeksizin \u00f6ld\u00fcrebildiklerini \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015f, sa\u011f kalanlar\u0131 ise yurtlar\u0131ndan s\u00fcrm\u00fc\u015flerdir.<\/p>\n 1828-1829 T\u00fcrk Rus sava\u015f\u0131n\u0131n sonunda iki imparatorluk aras\u0131nda imzalanan Adrianopolis antla\u015fmas\u0131n\u0131n gere\u011fi olarak G\u00fcrcistan Rusya\u2019ya kat\u0131lm\u0131\u015f, Karadeniz\u2019in do\u011fusundaki kaleler Ruslar\u0131n eline ge\u00e7mi\u015ftir. Bu kalelerin \u00e7o\u011fu Adige topraklar\u0131ndayd\u0131, dolay\u0131s\u0131yla Ruslar kendilerini bu topraklar \u00fczerinde de hak sahibi olarak g\u00f6rmeye ba\u015flad\u0131lar. <\/span> <\/p>\n T\u00fcrkler Sahip Olamad\u0131klar\u0131 Adige Topraklar\u0131n\u0131 <\/span> <\/b> Pazarl\u0131k Konusu yap\u0131yorlar<\/span><\/span><\/p>\n Burada T\u00fcrkler \u00e7ok ak\u0131ll\u0131ca bir politika ile kendilerine ait olmayan topraklar\u0131 pazarl\u0131k masas\u0131na getirip kullanm\u0131\u015flard\u0131 ancak t\u00fcm bu geli\u015fmelerden habersiz olanlar ise as\u0131l o topraklar\u0131 da ya\u015fayan ve o topraklar\u0131n sahibi olan Adigelerdi. Adigeler, T\u00fcrklerin Kafkasya\u2019da kaleler in\u015fa etmelerine izin vermi\u015f olsalar da asla kendilerini T\u00fcrk himayesinde g\u00f6rmemi\u015fler, topraklar\u0131n\u0131 T\u00fcrk topraklar\u0131 gibi d\u00fc\u015f\u00fcnmemi\u015flerdir.<\/p>\n C.Golubov’un “Askerin An\u0131s\u0131na” adl\u0131 roman\u0131nda bu konuda Adigelerin bak\u0131\u015f\u0131n\u0131 anlatan g\u00fczel bir anekdot yer al\u0131r. Wub\u0131hlar\u0131n \u00fcnl\u00fc komutan\u0131 Hac\u0131 Berzeg ile General Raevski aras\u0131nda \u015f\u00f6yle bir konu\u015fma ge\u00e7er: “Sayg\u0131de\u011fer hac\u0131 neden direniyorsunuz, topraklar\u0131n\u0131z\u0131 \u00fczerindeki \u00f6l\u00fcleriniz ve dirileriniz de dahil olmak \u00fczere her \u015feyi ile birlikte T\u00fcrk Sultan\u0131 bize verdi antla\u015fmada bu a\u00e7\u0131k\u00e7a yer al\u0131yor, neden Sultan\u0131\u2019n\u0131n s\u00f6z\u00fcn\u00fc dinlemiyorsunuz? Neden silahlar\u0131n\u0131z\u0131 b\u0131rak\u0131p teslim olmuyorsunuz?” Adigelerin asla akl\u0131ndan ge\u00e7mezdi ki, T\u00fcrk Sultan\u0131 sahibi olmad\u0131\u011f\u0131 bir \u015feyi ba\u015fkalar\u0131na verme hakk\u0131na sahip olsun. Bunun \u00fczerine Hac\u0131 Berzeg Rus komutana \u015fu tarihi yan\u0131t\u0131 verir: “\u015eu a\u011fac\u0131n tepesindeki ku\u015fu g\u00f6r\u00fcyor musun? Onu sana veriyorum, yakalayabilirsen.”<\/p>\n Ba\u011f\u0131\u015flayaca\u011f\u0131n\u0131z \u015fey \u00f6nce sizin olmal\u0131d\u0131r, size ba\u011fl\u0131 olmal\u0131d\u0131r. Oysa Adigeler kendilerini hi\u00e7 bir zaman ne T\u00fcrklere ne Ruslara, ne \u0130ngilizlere, ne \u0130ranl\u0131lara ait olarak g\u00f6rmemi\u015flerdir. Ayr\u0131ca bu imparatorluklar\u0131n her zaman b\u00f6lgede \u00fcst\u00fcnl\u00fck kavgalar\u0131 s\u00fcregelmi\u015f olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, Adigeler \u00fczerinde bir ka\u00e7 bin y\u0131ld\u0131r ya\u015fad\u0131klar\u0131 topraklar\u0131 asla kimseye vermeye niyetleri yoktu. Bu u\u011furda \u00e7ok uzun y\u0131llar sava\u015flar vermi\u015fler pek \u00e7ok can d\u00f6km\u00fc\u015flerdi ve bundan sonrada \u00f6yle devam edecekti.<\/p>\n Yukar\u0131da s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz T\u00fcrk Rus antla\u015fmas\u0131ndan sonra Rus \u00c7ar\u0131, Kafkasya \u00fczerindeki bask\u0131s\u0131n\u0131 iyice art\u0131rm\u0131\u015f art\u0131k Karadeniz sahillerini de kendi h\u00fck\u00fcmranl\u0131\u011f\u0131nda kabul etti\u011finden denizden de gemilerle ablukaya alm\u0131\u015ft\u0131 b\u00f6lgeyi. Oysa T\u00fcrklere boyun e\u011fmeyen Adigelerin Ruslara boyun e\u011fmeye de hi\u00e7 niyetleri yoktu ve Rus yay\u0131lmac\u0131l\u0131\u011f\u0131 bilinen y\u00f6ntemi ile kan ve ate\u015f b\u00f6lgeye yerle\u015fmeye ba\u015flad\u0131 . Bu \u015fekilde ba\u015flayan i\u015fgal 1864 y\u0131l\u0131na kadar s\u00fcrd\u00fc, bu sava\u015flarda Adigelerin ak\u0131tt\u0131klar\u0131 kan\u0131n, d\u00f6kt\u00fckleri can\u0131n ya\u015fad\u0131klar\u0131 felaketin tarih tan\u0131\u011f\u0131d\u0131r.<\/p>\n Ancak d\u00fcnya devletleri, tarihte bir benzeri g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bu katliama sessiz kalm\u0131\u015f, ya\u015fanan dram g\u00f6rmezden gelinmi\u015ftir. Kafkas halklar\u0131n\u0131n bu sava\u015flarda ve sonras\u0131nda ya\u015fad\u0131klar\u0131 ac\u0131 son, insanl\u0131k tarihinde pek az halk\u0131n ba\u015f\u0131na gelmi\u015ftir. Taman’dan So\u00e7i\u2019ye kadar pek \u00e7ok yerde Adigelerden geriye kalan izlerle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131rs\u0131n\u0131z. Bu g\u00fcn; k\u00f6y adlar\u0131n\u0131, da\u011f ve nehir adlar\u0131n\u0131, co\u011frafi b\u00f6lge adlar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcrs\u00fcn\u00fcz.<\/p>\n Yaln\u0131z buncad\u0131r Adigelerden geriye kalan.<\/p>\n Bir d\u00f6nem Karadeniz k\u0131y\u0131s\u0131nda yerle\u015fik bulunan Shapsughlardan, Natuha\u00e7lardan, Wub\u0131hlardan ve di\u011ferlerinden Tuapse y\u00f6resinde bir k\u00fc\u00e7\u00fcc\u00fck Shapsugh b\u00f6lgesi, Ps\u0131j y\u00f6resinde bir k\u00fc\u00e7\u00fck Adige b\u00f6lgesi ve benzer bir ka\u00e7 darmada\u011f\u0131n yerle\u015fim b\u00f6lgesi kalm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130\u015fte bu kadarc\u0131kt\u0131r say\u0131lar\u0131 milyonlarla anlat\u0131lan bir halktan geriye kalan.<\/p>\n Anayurdundan s\u00fcr\u00fclenler ise bu g\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n her taraf\u0131na da\u011f\u0131lm\u0131\u015f bir halde yok olman\u0131n e\u015fi\u011finde kendi felaketlerini ya\u015famaktad\u0131rlar. Bu g\u00fcn Kafkasya\u2019dan s\u00fcr\u00fclen insanlar\u0131m\u0131z T\u00fcrkiye, Suriye, M\u0131s\u0131r, \u00dcrd\u00fcn, \u0130srail, Yugoslavya,Bulgaristan ve daha sonraki y\u0131llarda g\u00f6\u00e7ler ile Amerika, Almanya, Fransa, Kanada vb. \u00fclkelere da\u011f\u0131lm\u0131\u015flar ve anayurtlar\u0131ndan uzak parampar\u00e7a ya\u015fay\u0131p yok olmaya mahkum edilmi\u015flerdir.<\/p>\n O d\u00f6nem sava\u015flarda g\u00f6rev alan bir Rus yazar daha sonra \u015f\u00f6yle anlat\u0131r kitab\u0131nda: \u201c\u00c7erkeslerin silahlar\u0131n\u0131 b\u0131rakmalar\u0131 i\u00e7in n\u00fcfusun yar\u0131dan fazlas\u0131n\u0131n \u00f6lmesi gerekti. Ormanlara, da\u011flara ka\u00e7\u0131p s\u0131\u011f\u0131nanlar\u0131n on kat\u0131 insan sava\u015ftan a\u00e7l\u0131ktan ve do\u011fa ko\u015fullar\u0131ndan dolay\u0131 can verdiler. Hepsinden daha \u00e7oktu kad\u0131n ve \u00e7ocuk \u00f6l\u00fcm\u00fc. Yurtlar\u0131ndan s\u00fcr\u00fclmek \u00fczere deniz k\u0131y\u0131s\u0131na indirilen insanlara bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131zda kad\u0131n ve \u00e7ocuklar\u0131n azl\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclebiliyordu. Canlar\u0131n\u0131 kurtarmak i\u00e7in ormana s\u0131\u011f\u0131nan kad\u0131nlar\u0131n \u00e7aresiz kald\u0131klar\u0131nda \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fckleri durumlara \u00e7ok tan\u0131k oldum.\u201d<\/p>\n Bir insanl\u0131k ay\u0131b\u0131ndan bir dramdan ba\u015fka hi\u00e7 bir \u015fey olmayan bu sonucu getirdi Rus askeri y\u00f6netiminin “\u00c7erkeslere kar\u015f\u0131 konu\u015fulmak \u00fczere” kulland\u0131\u011f\u0131 dil.<\/p>\n Bu dili konu\u015fan ve insanl\u0131k d\u0131\u015f\u0131 y\u00f6ntemlerle hareket eden Ruslar sonu\u00e7ta as\u0131l hedefleri olan \u201c\u00c7erkeslerin Kafkasya\u2019dan temizlenmesi\u201d amac\u0131na ula\u015ft\u0131lar.<\/p>\n \u015eamil’i esir alan Rus general Graf Baryatinski son d\u00f6nem bu y\u00f6ntemi en ac\u0131mas\u0131z \u015fekli ile kullananlardan birisidir. Onun as\u0131l amac\u0131, neredeyse kazan\u0131lm\u0131\u015f olan sava\u015f de\u011fil geriye kalan Kafkas halklar\u0131n\u0131 y\u0131ld\u0131rarak b\u00f6lgeyi terketmeye zorlamakt\u0131.<\/p>\n Bu d\u00fc\u015f\u00fcncesini sava\u015f\u0131n sona ermesi \u015ferefine d\u00fczenlenen t\u00f6rende \u00c7ar’a a\u00e7\u0131k a\u00e7\u0131k \u015f\u00f6yle anlat\u0131yordu: “E\u011fer onlar\u0131 bu topraklardan temizlersek sonsuza dek Kafkasya diye bir sorunumuz kalmayacak, bu verimli ve stratejik topraklar t\u00fcm\u00fcyle bizim elimize ge\u00e7mi\u015f olacakt\u0131r.”<\/p>\n Art\u0131k t\u00fcm\u00fcyle g\u00fc\u00e7s\u00fcz d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f da\u011fl\u0131 halklar anla\u015fmak istediklerinde onlara iki se\u00e7enek \u00f6neriliyordu. <\/p>\n 1) <\/b>Kafkasya\u2019y\u0131 terkedin bizim g\u00f6sterece\u011fimiz b\u00f6lgelere yerle\u015fin, Kafkasya d\u0131\u015f\u0131nda yerle\u015filmesi istenen topraklar genellikle ya\u015fanmas\u0131 olanaks\u0131z, verimsiz ve asla \u00c7erkeslerin anayurtlar\u0131 ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lamayacak b\u00f6lgeler oluyordu. Bu durumda tek se\u00e7enek kal\u0131yordu geriye: Osmanl\u0131\u2019ya g\u00f6\u00e7etmek. Asl\u0131nda 1.se\u00e7enek yaln\u0131z d\u0131\u015far\u0131ya kar\u015f\u0131 g\u00f6stermelik bir merhamet ve iyi niyet g\u00f6sterisiydi; ger\u00e7ekte tek se\u00e7enek vard\u0131 o da 2.se\u00e7enek.<\/p>\n Rus \u00c7ar\u0131 sava\u015f\u0131n sonuna do\u011fru Ps\u0131j b\u00f6lgesini ziyaret etti\u011finde, Abadzech thamadeleri toplan\u0131p bir karar alm\u0131\u015flar ve teslim olmay\u0131 ve \u00c7ar\u2019\u0131n kararlar\u0131n\u0131 kabul etmeyi kararla\u015ft\u0131rm\u0131\u015flard\u0131. Tek bir ko\u015fullar\u0131 vard\u0131 s\u00fcrg\u00fcn edilmemek. Buna kar\u015f\u0131n istenirse ba\u015fka bir b\u00f6lgeye g\u00f6\u00e7etmeyi de kabul etmi\u015flerdi. Ancak bu gruba \u00c7ar\u2019\u0131n yan\u0131t\u0131 \u00f6l\u00fcm gibi so\u011fuk ve kat\u0131yd\u0131: \u201cBu topraklar\u0131 terkedin, Osmanl\u0131\u2019ya gidin.\u201d\u00a0 \u00d6yle ya art\u0131k sava\u015f\u0131n sonuna gelinmi\u015f ve bu halklar t\u00fcm g\u00fc\u00e7lerini t\u00fcketmi\u015flerdi dolay\u0131s\u0131yla \u00f6ne s\u00fcr\u00fclen her ko\u015fulu kabul etmek zorundayd\u0131lar.<\/p>\n Ruslar\u0131n bu tutumu kar\u015f\u0131s\u0131nda anayurdu terkedip s\u00fcrg\u00fcne gitmekten ba\u015fka hi\u00e7 bir \u00e7aresi kalmam\u0131\u015ft\u0131 Adigelerin.\u00a0 \u0130\u015fin garipsenecek yan\u0131; Osmanl\u0131 da bu duruma izleyici kal\u0131yor, engel olmak bir yana bu g\u00f6\u00e7\u00fc te\u015fvik bile ediyordu. Adige topraklar\u0131nda, Osmanl\u0131 vatan\u0131n\u0131n \u201ccennet par\u00e7as\u0131\u201dna davet eden ve Sultan\u2019\u0131n fermanlar\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan pek \u00e7ok adam belirmi\u015fti. 1864 y\u0131l\u0131 1 May\u0131s\u2019\u0131nda bu adamlardan biri padi\u015fah ferman\u0131 oldu\u011funu iddia etti\u011fi \u00e7a\u011fr\u0131da Adigelere \u015f\u00f6yle sesleniyordu: \u201cAilelerinizi yan\u0131n\u0131za al\u0131n, gereksinim duyaca\u011f\u0131n\u0131z de\u011ferli e\u015fyalar\u0131n\u0131z\u0131 yan\u0131n\u0131za al\u0131n, Sultan\u2019\u0131n ve Osmanl\u0131 y\u00f6netiminin destekleri sizlerden asla esirgenmeyecektir, yerle\u015fece\u011finiz binalar taraf\u0131m\u0131zdan in\u015fa edilecektir, t\u00fcm \u00fclke sizlere yard\u0131mc\u0131 olacakt\u0131r, asla endi\u015fe etmeyiniz. Bir sorun \u00e7\u0131karda sonbahara kadar gelemezseniz bundan daha fazla gecikmemeye \u00e7aba g\u00f6sterin ve sizden \u00f6nce gidenlere yeti\u015fmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131n.\u201d<\/p>\n \u0130nsanlar i\u015fte bu t\u00fcr s\u00f6zlerle aldat\u0131ld\u0131lar, ayr\u0131ca g\u00f6zard\u0131 edilemeyecek bir ba\u015fka \u00f6nemli etken de, bir b\u00f6l\u00fcm feodal beylerin tutumu oldu, bunlar da g\u00f6\u00e7\u00fc te\u015fvik etmek i\u00e7in ellerinden geleni yapt\u0131lar ve hatta bundan maddi \u00e7\u0131kar sa\u011flayan bir k\u0131s\u0131m feodal beyler ve Osmanl\u0131 Ordusu\u2019nda g\u00f6rev alan baz\u0131 pa\u015falar, \u00fcst d\u00fczey komutanlar isimleri ile ortaya konulabilecek kadar belirgin bir tutum sergilemi\u015flerdir.<\/p>\n Kafkas Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n sonunda Rus \u00c7ar\u0131 ve Osmanl\u0131 Sultan\u0131 Kafkasyal\u0131lar\u0131n g\u0131yab\u0131nda anla\u015fmaya varm\u0131\u015flar ve onlar\u0131n gelece\u011fine ili\u015fkin kararlar alm\u0131\u015flard\u0131r. T\u00fcrk Sultan\u0131 zor durumda kalan Kafkasya halk\u0131n\u0131 kendi \u00fclkesine kabul etmeye r\u0131za g\u00f6stermi\u015f ve g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte b\u00fcy\u00fck bir merhamet \u00f6rne\u011fi vermi\u015fti. Oysa ger\u00e7ekte durum hi\u00e7 de \u00f6yle de\u011fildi. Kafkasyal\u0131lar Osmanl\u0131 Sultan\u0131 i\u00e7in haz\u0131r asker demekti..<\/p>\n \u0130\u00e7 kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar\u0131 hi\u00e7 eksik olmayan ve s\u00fcrekli bir ka\u00e7 cephede sava\u015f halinde olan Osmanl\u0131 i\u00e7in bu insanlar tam aranan ki\u015filerdi. Cesur, sad\u0131k, g\u00f6z\u00fcpek ve sava\u015f\u00e7\u0131 yepyeni bir g\u00fc\u00e7 kazanm\u0131\u015ft\u0131 Osmanl\u0131 ordusu. Zaten as\u0131l amac\u0131n bu oldu\u011fu Kafkasyal\u0131lar Osmanl\u0131 topraklar\u0131na gelir gelmez \u00e7ok net bi\u00e7imde g\u00f6rm\u00fc\u015flerdi. Osmanl\u0131lar\u0131n as\u0131l hesaplar\u0131 g\u00fcn y\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n Osmanl\u0131 y\u00f6netimi gelen g\u00f6\u00e7menlerin bu kadar y\u00fcksek say\u0131lara ula\u015faca\u011f\u0131n\u0131 hesaplamam\u0131\u015ft\u0131, \u00fcstelik hepsi dikba\u015fl\u0131 ve boyun e\u011fdirilmesi \u00e7ok zor insanlard\u0131. Bu durum Osmanl\u0131lar\u0131 \u00fcrk\u00fctm\u00fc\u015f olmal\u0131 ki bir anda y\u00f6netimin tavr\u0131 de\u011fi\u015fivermi\u015f ve gelenlerin kar\u015f\u0131s\u0131na Osmanl\u0131 birlikleri dikilivermi\u015fdi. \u0130\u015fte bundan sonra uygulanan zorunlu yerle\u015ftirme politikas\u0131 ile sava\u015ftan yorgun d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f ve neredeyse t\u00fckenmek \u00fczere olan Kafkas halklar\u0131 yepyeni bir bask\u0131 ve sefaletin i\u00e7erisine d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015flerdir. Bunun sonucunu ise en net \u015fekilde Wub\u0131hlar\u0131n ba\u015f\u0131na gelen ac\u0131 son bize g\u00f6steriyor . Baz\u0131 tarih\u00e7ilere g\u00f6re Kafkasya\u2019dan s\u00fcrg\u00fcn edilen insan say\u0131s\u0131 yakla\u015f\u0131k 1 milyon 800 bin ki\u015fidir. Ancak tarih\u00e7ilerin b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fc bu say\u0131n\u0131n ku\u015fkulu oldu\u011fu ve s\u00fcrg\u00fcn edilen insan say\u0131s\u0131n\u0131n bu rakam\u0131n \u00e7ok \u00fczerinde olmas\u0131 gerekti\u011fi konusunda ayn\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc burada verilen say\u0131 yaln\u0131z resmi g\u00f6\u00e7 evraklar\u0131 olan ve kay\u0131tlara ge\u00e7en insan say\u0131s\u0131d\u0131r. Oysa hi\u00e7 bir kay\u0131tta ge\u00e7memesine kar\u015f\u0131n yaln\u0131z Shapsugh ve Natuha\u00e7lardan 1861-1862 aras\u0131nda 20 binin \u00fczerinde ve yine 1864\u2019te 21binin \u00fczerinde insan g\u00f6\u00e7 etmek zorunda b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n Rus kaynaklar\u0131nda yaln\u0131z resmi olarak kayd\u0131 bulunanlardan s\u00f6zedilmekte ve dolay\u0131s\u0131yla say\u0131lar d\u00fc\u015f\u00fck g\u00f6sterilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Sultan Devlet Giray an\u0131lar\u0131nda, 1816 y\u0131l\u0131ndan 1910 y\u0131l\u0131na dek Kafkasya\u2019y\u0131 terkeden ya da terketmeye zorunlu b\u0131rak\u0131lan insan say\u0131s\u0131 3 milyon 097 bin ki\u015fi olarak belirtmektedir. Yine ayn\u0131 kaynakta 1910 y\u0131l\u0131nda Osmanl\u0131\u2019daki \u00c7erkes say\u0131s\u0131 <\/span> 2<\/span> milyon <\/span> 750<\/span> bin ki\u015fi olarak belirtilmektedir. Devlet-Giray bu rakamlar\u0131 verirken kaynak olarak Osmanl\u0131\u2019n\u0131n istatistik enstit\u00fcs\u00fc verilerine dayanmaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla bu say\u0131lar\u0131 ger\u00e7e\u011fe en yak\u0131n olarak kabul etmek gerekir.<\/p>\n S\u00fcrg\u00fcn, Kafkasya halk\u0131na \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir bedele malolmu\u015f ve yola \u00e7\u0131kan insanlar\u0131n neredeyse yar\u0131ya yak\u0131n\u0131 yollarda ya\u015fam\u0131n\u0131 yitirmi\u015ftir. Anapa, \u00c7emez (Novorosisk), Tuapse, Suba\u015f\u0131, Psezuape, Adalar, Suhumi k\u0131y\u0131lar\u0131nda Ruslar\u0131n, ayr\u0131ca Osmanl\u0131lar\u0131n g\u00f6nderdi\u011fi gemilerin yan\u0131s\u0131ra pek \u00e7ok \u00f6zel tekneler de \u00fccretini Ruslardan almak \u00fczere aylarca k\u0131y\u0131ya y\u0131\u011f\u0131lan insanlar\u0131 ta\u015f\u0131m\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n Bu olaylara tan\u0131k olan o g\u00fcn\u00fcn gazetecileri, yazarlar\u0131 pek \u00e7ok yaz\u0131lar\u0131nda bu ac\u0131y\u0131 ayr\u0131nt\u0131lar\u0131yla anlat\u0131rlar. Bunlardan bir tanesi olan A.P.Berje tan\u0131k oldu\u011fu bir olaydan \u015f\u00f6yle s\u00f6z eder: \u201cNovorosisk liman\u0131na 17.000 den fazla insan y\u0131\u011f\u0131lm\u0131\u015f b\u00fcy\u00fck bir \u00e7aresizlik i\u00e7erisinde kendilerini kar\u015f\u0131ya ge\u00e7irecek gemileri bekliyorlard\u0131. Salg\u0131n hastal\u0131ktan insanlar bitkin d\u00fc\u015fm\u00fc\u015flerdi, denizin y\u00fczeyi cesetlerden g\u00f6r\u00fcnmez haldeydi, \u00f6lm\u00fc\u015f annesinin kuca\u011f\u0131nda minicik yavrular\u0131 g\u00f6r\u00fcp ac\u0131 duymamak olas\u0131 de\u011fildi. Yine bir Rus g\u00f6revli sonradan kaleme ald\u0131\u011f\u0131 an\u0131lar\u0131nda \u015f\u00f6yle anlat\u0131r: \u201cG\u00f6rd\u00fcklerimiz kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00fcrpermemek, ac\u0131 ve utan\u00e7 duymamak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildi. Ya\u015fl\u0131 insanlar\u0131n, k\u00fc\u00e7\u00fcc\u00fck \u00e7ocuklar\u0131n cesetleri sokak k\u00f6peklerince par\u00e7alan\u0131yor, salg\u0131n hastal\u0131klardan g\u00fc\u00e7s\u00fcz d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f insanlar t\u00f6kezlese sokak k\u00f6pekleri \u00fczerlerine \u00e7ullan\u0131p par\u00e7al\u0131yorlard\u0131. Sa\u011f ve ayakta kalmay\u0131 ba\u015farabilenler ise art\u0131k t\u00fcm \u00fcmitlerini yitirmi\u015fler di\u011fer tarafta da kendilerini bekleyen pek parlak bir son olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlaman\u0131n \u00e7aresizli\u011fi i\u00e7erisindeydiler. \u0130nsanlar gemilere dolu\u015fup gidiyorlar e\u011fer denizin \u00fczerindeyken birisi hastalansa hi\u00e7 ac\u0131madan at\u0131yorlar denize. B\u00f6ylesi pek \u00e7ok ceset yine k\u0131y\u0131lara vurmu\u015f ve deniz kenar\u0131nda \u00e7\u00fcr\u00fcmeye b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f durumdayd\u0131:\u201d<\/p>\n Ayn\u0131 bu \u00f6rnekler de oldu\u011fu gibi daha pek \u00e7ok kaynakta insanl\u0131k tarihinin belki de en ac\u0131 dramlar\u0131ndan birisi olan Kafkasya s\u00fcrg\u00fcn\u00fcne ili\u015fkin bilgiler bulabilirsiniz. Frans\u0131z gazeteci A. Fonvill’in \u201c\u00c7erkes \u00d6zg\u00fcrl\u00fck Sava\u015f\u0131n\u0131n Son Y\u0131llar\u0131\u201d adl\u0131 kitab\u0131nda bu d\u00f6nem ve ya\u015fanan ac\u0131lar t\u00fcm \u00e7\u0131plakl\u0131\u011f\u0131 ile anlat\u0131l\u0131r.<\/p>\n Bunca ac\u0131 ve felaketin sonunda Osmanl\u0131 topraklar\u0131na ula\u015fabilenler ise hi\u00e7 de bekledikleri ve kendilerine s\u00f6z verildi\u011fi gibi bir manzara ile kar\u015f\u0131la\u015fmam\u0131\u015flard\u0131.<\/p>\n \u0130nsanlar a\u00e7, a\u00e7\u0131k, hasta ve \u00e7\u0131plak, i\u00e7ler ac\u0131s\u0131 bir durumda terkedilmi\u015flerdi bin bir s\u00f6zle davet edildikleri topraklarda. Say\u0131lar\u0131 on binlerle ifade edilen cenazeler kalk\u0131yor, insanlar yollarda, evsiz barks\u0131z a\u011fa\u00e7 altlar\u0131nda \u00f6l\u00fcyorlar ve cesetleri g\u00fcnler sonra g\u00f6m\u00fclebiliyordu. Ne Osmanl\u0131 Sultan\u0131 ne de onun y\u00f6neticileri hi\u00e7 bir s\u00f6zlerini yerine getirmemi\u015fler, zaten direncinin son noktas\u0131nda olan bu insanlar\u0131 ortada b\u0131rak\u0131vermi\u015flerdi. Ak\u00e7akale\u2019de, Sinop\u2019ta, Samsun\u2019da, Varna\u2019da say\u0131lar\u0131 on binlerle ifade edilebilecek kay\u0131plar vard\u0131. Eyl\u00fcl 1864\u2019te yaln\u0131z Samsun\u2019a gelen 110 bin insandan 50 bini \u00f6lm\u00fc\u015f sa\u011f kalan 60 bin ki\u015fi ise hi\u00e7 bir gereksinimi kar\u015f\u0131lanmam\u0131\u015f olarak sefil bir durumda b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015flard\u0131. A\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 yana\u015ft\u0131klar\u0131 t\u00fcm sahillerde Kafkasyal\u0131lar\u0131n ya\u015fad\u0131klar\u0131 manzara bu ya da bunun benzeri ac\u0131 bir sondu.\u201d<\/p>\n Profes\u00f6r Smirnov’un yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re s\u00fcrg\u00fcn edilen insanlar\u0131n yar\u0131dan fazlas\u0131 g\u00f6\u00e7 yollar\u0131nda, Karadeniz\u2019in ge\u00e7ilmesi s\u0131ras\u0131nda ve daha sonra Osmanl\u0131 topraklar\u0131nda ya\u015fam\u0131n\u0131 yitirmi\u015f, sa\u011f kalanlar\u0131n ise \u00f6zellikle kad\u0131n ve \u00e7ocuklar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu %15 gibi bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc de k\u00f6le t\u00fcccarlar\u0131n\u0131n eline d\u00fc\u015ferek pazarlarda sat\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Bu bilgileri daha \u00f6nce s\u00f6z etti\u011fimiz Frans\u0131z yazar Fonvill ve daha sonra an\u0131lar\u0131n\u0131 yazan bir \u0130ngiliz konsolosu da do\u011frular.<\/p>\n Adigelerin Osmanl\u0131 topraklar\u0131na geli\u015finden sonraki d\u00f6nem ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir inceleme konusu olarak ayr\u0131ca ele al\u0131nmal\u0131d\u0131r kanaatimce. Ate\u015f bir kez yand\u0131ktan sonra onun alevini b\u00fcy\u00fctmek o kadar da zor bir i\u015f de\u011fildir. Kafkas sava\u015flar\u0131n\u0131n alevlenip yay\u0131lmas\u0131nda pek \u00e7ok etken bir araya gelmi\u015ftir. Rus \u00e7arlar\u0131n\u0131n emperyalist emelleri, Rus komutanlar\u0131n ac\u0131mas\u0131z insanl\u0131k d\u0131\u015f\u0131 tutumlar\u0131, Adige feodal beylerinin sorumsuz ve ki\u015fisel \u00e7\u0131kar g\u00f6zeten tutumlar\u0131, Osmanl\u0131, \u0130ngiliz, Frans\u0131z imparatorluklar\u0131n\u0131n kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 do\u011frultusundaki k\u0131\u015fk\u0131rtmalar\u0131. T\u00fcm bu karma\u015fan\u0131n ve \u00f6rt\u00fcl\u00fc kavgan\u0131n i\u00e7erisinde Kafkas halk\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve topraklar\u0131n\u0131 yitirerek ba\u015fka topraklara s\u00fcr\u00fclerek en b\u00fcy\u00fck bedeli \u00f6deyen taraf olmu\u015ftur.<\/p>\n Bir halk\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in verdi\u011fi sava\u015fa ve bu sava\u015f\u0131n sonucunda \u00f6dedi\u011fi bedele tarih tan\u0131kt\u0131r.<\/p>\n Kafkas halklar\u0131n\u0131n bu \u015fanl\u0131 kavgas\u0131n\u0131 her \u00fclke kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 do\u011frultusunda tarihi ve olaylar\u0131 sapt\u0131rarak g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Gerek Ruslar ve gerekse T\u00fcrkler kendi topraklar\u0131nda olan ac\u0131 olaylar\u0131 g\u00f6rmezden gelmektedirler.<\/p>\n Bir ba\u015fka \u00e7arp\u0131k bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 ise; bir halk\u0131n, u\u011fruna b\u00fcy\u00fck bedeller \u00f6denen, \u00e7ok b\u00fcy\u00fck ac\u0131lar \u00e7ekilen ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k kavgas\u0131n\u0131 yaln\u0131z bir din sava\u015f\u0131, bir gazavat olarak lanse etme \u00e7abas\u0131d\u0131r.<\/p>\n Tarih Kafkas Sava\u015flar\u0131nda Adigelerin Din Bayra\u011f\u0131 Alt\u0131nda Sava\u015ft\u0131klar\u0131na Tan\u0131k De\u011fildir.<\/p>\n <\/b>U\u011fruna bunca kan, bunca can d\u00f6k\u00fclen ve bu kadar a\u011f\u0131r bir bedel \u00f6denen bir sava\u015f\u0131 b\u00f6yle sunmaya \u00e7al\u0131\u015fmak, bunun yaln\u0131z bir gazavat oldu\u011funu iddia etmek, ard\u0131nda ba\u015fka ama\u00e7lar aranmas\u0131 gereken bo\u015f bir \u00e7abad\u0131r.<\/p>\n M\u00fcsl\u00fcman din adamlar\u0131n\u0131n hi\u00e7 bir zaman b\u00f6ylesine bir etkinlikleri olamam\u0131\u015ft\u0131r Adigeler \u00fczerinde. S\u00f6zgelimi Shapsughlar, Abadzechler ya da Natuha\u00e7lar ve di\u011fer pek \u00e7o\u011fu Gazavat \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131na kat\u0131lmam\u0131\u015flard\u0131r. Onlar\u0131n sava\u015flar\u0131 vatanlar\u0131, canlar\u0131, \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri i\u00e7indi. Evet zaman zaman bu halklardan da gazavat \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131na kat\u0131lanlar ve o y\u00f6nde hareket edenler olmu\u015ftur ancak asla bu t\u00fcr hareketler topluca bir destek bulmam\u0131\u015ft\u0131r. Hi\u00e7 bir zaman bu sava\u015flar\u0131n din ve din adamlar\u0131 taraf\u0131ndan ba\u015flat\u0131lm\u0131\u015f ve din bayra\u011f\u0131 alt\u0131nda y\u00fcr\u00fct\u00fclm\u00fc\u015f bir m\u00fccadele oldu\u011fu iddia edilemez. \u00c7\u00fcnk\u00fc Adigeler kendi vatanlar\u0131n\u0131n ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131n sava\u015f\u0131n\u0131 veriyorlard\u0131. Onlar\u0131n kavgas\u0131 hi\u00e7 bir zaman \u201cgavur kan\u0131 ak\u0131tmak\u201d kavgas\u0131 de\u011fildi. \u015eamil\u2019in 1842-1845 ve 1848 y\u0131llar\u0131nda Adigeleri gazavat bayra\u011f\u0131 alt\u0131nda toplamak \u00fczere g\u00f6nderdi\u011fi naillerinden hi\u00e7 birisi tam olarak ba\u015far\u0131 sa\u011flayamam\u0131\u015f Adigeler \u00f6zg\u00fcrl\u00fck sava\u015flar\u0131n\u0131n din sava\u015flar\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesine izin vermemi\u015flerdir.<\/p>\n Bunlardan en sonuncusu (Muhammet Emin)1859 y\u0131l\u0131nda sava\u015f\u0131 b\u0131rakm\u0131\u015f ve \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcne soyundu\u011fu insanlar\u0131 y\u00fcz\u00fcst\u00fc b\u0131rakarak Osmanl\u0131\u2019ya ge\u00e7mi\u015ftir. Oysa Adigeler 1864 y\u0131l\u0131na dek silah b\u0131rakmamacas\u0131na sava\u015fa devam etmi\u015flerdir. Yaln\u0131z bu bile Adigelerin bir din sava\u015f\u0131 i\u00e7erisinde olmad\u0131klar\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in yeterli nedendir.<\/p>\n Adigelerin sava\u015f\u0131 bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fck sava\u015f\u0131d\u0131r ancak en b\u00fcy\u00fck eksikli\u011fi bir \u00f6nderlikten yoksun olu\u015fu ve birbirinden kopuk b\u00f6lgesel sava\u015flar \u015feklinde s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesidir. Burada Kafkasya\u2019n\u0131n neden tek bir \u00fclke ve tek bir \u00f6nderlik alt\u0131nda sava\u015famad\u0131\u011f\u0131n\u0131 uzun uzun incelemek elbette olas\u0131 de\u011fildir. Ancak yenilginin ve do\u011furdu\u011fu ac\u0131 sonu\u00e7lar\u0131n en \u00f6nemli nedeni, sava\u015f s\u00fcresince devam eden da\u011f\u0131n\u0131kl\u0131k ve organizasyonsuzluktur. S\u00f6zgelimi Natuha\u00e7lar sava\u015f\u0131rken Shapsughlar, Shapsughlar sava\u015f\u0131rken Abadzechler destek vermeden di\u011ferinin ezilmesini izlediler. Kafkas halklar\u0131n\u0131n daha sonra bir araya geldikleri, birlikte sava\u015ft\u0131klar\u0131 d\u00f6nemler olmakla birlikte hi\u00e7 bir zaman tek bir \u00f6nderlik alt\u0131nda sava\u015famad\u0131lar. “\u0130ki denizin aras\u0131nda tek bir y\u00f6netim olmal\u0131d\u0131r”. San\u0131r\u0131m Adigeler tarihin y\u00fcz\u00fcne g\u00fclmedi\u011fi halklardan birisidir. Eski d\u00f6nemlerden bu yana b\u00fcy\u00fck imparatorluklar\u0131n kuruldu\u011fu Avrupa ve Asya\u2019n\u0131n ortas\u0131nda bir k\u00f6pr\u00fc durumunda olmalar\u0131na kar\u015f\u0131n asla d\u00fc\u015fmanlar\u0131n\u0131n uykular\u0131n\u0131 ka\u00e7\u0131racak g\u00fc\u00e7l\u00fc tek devlet durumuna gelemediler Adigeler.<\/p>\n Art\u0131k tarihi su\u00e7laman\u0131n ya da yarg\u0131laman\u0131n bir anlam\u0131 yoktur. Halk\u0131m\u0131z b\u00f6ylesi bir g\u00fc\u00e7l\u00fc birli\u011fi kuramam\u0131\u015f olman\u0131n bedelini Kafkas Sava\u015flar\u0131 ile sonras\u0131nda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 felaketle \u00e7ok ac\u0131 bir \u015fekilde \u00f6dedi zaten. Bir kez daha belirtmek gerekir ki, art\u0131k bu d\u00f6nemin ba\u015fkalar\u0131n\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131na g\u00f6re yorumland\u0131\u011f\u0131, emirle yazd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir tarih de\u011fil olaylar\u0131n do\u011fru \u015fekilde ele al\u0131n\u0131p incelendi\u011fi ve ger\u00e7eklerin t\u00fcm \u00e7\u0131plakl\u0131\u011f\u0131 ile ortaya konuldu\u011fu ger\u00e7ek tarihe gereksinim vard\u0131r. Yeni ku\u015fak \u00f6ncelikle bunu bekliyor. Asla unutulmamal\u0131d\u0131r ki Kafkas sava\u015flar\u0131 tarihimizin ve gelece\u011fimizin temeline koyaca\u011f\u0131m\u0131z ana temad\u0131r. B\u00f6yle oldu\u011fu i\u00e7indir ki, bu konuyu bize dikte ettirildi\u011fi \u015fekli ile kabullenip ge\u00e7emeyiz. T\u00fcm ger\u00e7eklerin ortaya konulmas\u0131, gereken derslerin \u00e7\u0131kart\u0131lmas\u0131 ve yeni ku\u015fa\u011f\u0131n bu ac\u0131y\u0131, nedenlerini, sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 eksiksiz ve do\u011fru olarak bilmesi bizlerin \u00fczerinde bir bor\u00e7tur.<\/p>\n Tarihini bilmeyen bir halk, ge\u00e7mi\u015fine sahip olmayan bir halk, gelece\u011fine de sahip olamaz.<\/p>\n Art\u0131k yeter.E\u011fer Wub\u0131hlar\u0131n ak\u0131betine u\u011framak istemiyorsak. E\u011fer ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ac\u0131lardan biraz olsun ders alacaksak, e\u011fer bunlardan bir sonu\u00e7 \u00e7\u0131kartacaksak, e\u011fer yar\u0131nlarda g\u00fczel bir \u015feyler yaratacaksak olaylardan gereken dersleri alma zaman\u0131m\u0131z \u00e7oktan geldi ge\u00e7iyor.<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" KERMOKUIE Hamıd Çeviri: Ergün Yıldız Nalçik 1989 Büyük Kafkas Savaşı’nın son bulduğu tarih olan 21 Mayıs 1964’te Mihail Nikolaeviç bu gün Kuebıde olarak anılan yerde atından inip Kafkas halklarını (katliamlarla ve insanlık dışı yöntemlerle de olsa) dize getirdikleri için komutanlarını askerlerini kutlamıştı. Kafkas savaşları olarak anılan bu savaşların acı izleri uzun yıllar silinmedi. Burada bu […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_bbp_topic_count":0,"_bbp_reply_count":0,"_bbp_total_topic_count":0,"_bbp_total_reply_count":0,"_bbp_voice_count":0,"_bbp_anonymous_reply_count":0,"_bbp_topic_count_hidden":0,"_bbp_reply_count_hidden":0,"_bbp_forum_subforum_count":0,"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"0","ocean_second_sidebar":"0","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"0","ocean_custom_header_template":"0","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"0","ocean_menu_typo_font_family":"0","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"0","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"off","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[29],"tags":[],"class_list":["post-11402","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarih","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11402","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11402"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11402\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11404,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11402\/revisions\/11404"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11402"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=11402"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=11402"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n<\/strong>\u00c7eviri: Erg\u00fcn Y\u0131ld\u0131z
\nNal\u00e7ik 1989<\/p>\n
\nE\u011fer tarihe kar\u015f\u0131 bir kast\u0131n\u0131z, d\u00fc\u015fmanca bir tavr\u0131n\u0131z yoksa, ger\u00e7e\u011fi asla sonsuza dek gizleyemez \u00f6rtbas edemezsiniz.<\/p>\n
\n2)<\/b> Osmanl\u0131 topraklar\u0131na g\u00f6\u00e7edin.<\/p>\n
\nDi\u011ferlerinin sonu da bu g\u00fcn gelinen noktaya bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Wub\u0131hlardan pek de farkl\u0131 de\u011fildir.<\/p>\n
\nBunun en iyi \u00f6rne\u011fi, \u015eamil’in naiplerinin Adigelere asla s\u00f6z ge\u00e7irememeleri ve kendi diledikleri \u015fekilde y\u00f6nlendirememeleridir.<\/p>\n
\n<\/p>\n
\n<\/b>
\nBu s\u00f6z K\u0131et\u0131k\u0131e Aslenbe\u00e7 taraf\u0131ndan s\u00f6ylenmi\u015f olmas\u0131na kar\u015f\u0131n kendisi de bunu ger\u00e7ekle\u015ftirememi\u015ftir. Ne\u011fume \u015eore, Kafkasya\u2019n\u0131n bir y\u00f6netim alt\u0131nda topland\u0131\u011f\u0131 tek d\u00f6nem olan \u0130nal D\u00f6nemi\u2019ni anlat\u0131r yap\u0131t\u0131nda, ancak ayn\u0131 yap\u0131t\u0131nda \u0130nal’\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra Adige p\u015f\u0131lerinin nas\u0131l birbirine d\u00fc\u015f\u00fcp yeniden da\u011f\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131 da anlat\u0131r \u00fcz\u00fclerek.<\/p>\n
\nKafkas Sava\u015flar\u0131 ve sonras\u0131 halk\u0131m\u0131z\u0131n bir ka\u00e7 ku\u015fa\u011f\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bir ac\u0131 d\u00f6nemdir. Art\u0131k bu d\u00f6nemin t\u00fcm ger\u00e7ekli\u011fi ile ortaya konulmas\u0131 tarihin, tarih\u00e7ilerin g\u00f6rmezden gelemeyecekleri bir g\u00f6rev durumuna gelmi\u015ftir.<\/p>\n