![](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/yz-image2\/500-kafkasyadayeni.GIF\")
<\/p>\n<\/p>\n
Gamze G\u00fcng\u00f6rm\u00fc\u015f Kona<\/span> T\u00fcrkiye, Kafkasya’daki n\u00fcfuz m\u00fccadelesinin kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131ndan biridir. Tarihsel, etnik ve k\u00fclt\u00fcrel ba\u011flar\u0131n\u0131n bulundu\u011fu b\u00f6lge; Rusya ile aras\u0131nda tampon b\u00f6lge olu\u015fturmas\u0131, Rusya’n\u0131n g\u00fcneye, s\u0131cak denizlere inme politikas\u0131n\u0131n engellenmesi, Orta Asya cumhuriyetleri ile k\u00f6pr\u00fc durumunda bulunmas\u0131 nedeniyle; T\u00fcrkiye a\u00e7\u0131s\u0131ndan da ayn\u0131 stratejik \u00f6neme sahiptir. Ayr\u0131ca, Do\u011fu Anadolu b\u00f6lgesinin g\u00fcvenli\u011fi, yer alt\u0131 zenginli\u011fi ve petrol yataklar\u0131 gibi konular a\u00e7\u0131s\u0131ndan da hassas konuma sahiptir. T\u00fcrkiye i\u00e7in, Azerbaycan; ortak dil, k\u00fclt\u00fcr ve tarihi payla\u015ft\u0131\u011f\u0131 \u00f6nemli bir \u00fclkedir. T\u00fcrkiye’nin Orta Asya’daki di\u011fer T\u00fcrk Cumhuriyetleriyle temas\u0131n\u0131 sa\u011flamas\u0131 ve zengin do\u011fal kaynaklara sahip olmas\u0131, Azerbaycan’\u0131n \u00f6nemini daha da artt\u0131rmaktad\u0131r.<\/p>\n Da\u011fl\u0131k Karaba\u011f sorununda, T\u00fcrk kamuoyu Azerbaycan’\u0131n yan\u0131nda yer alm\u0131\u015f, uluslararas\u0131 alanda Azerbaycan’\u0131 desteklemi\u015f, Ermenistan’a uygulanan ambargoya kat\u0131lm\u0131\u015f, Ermenistan ile olan diplomatik ili\u015fkilerine son vermi\u015ftir; fakat, di\u011fer taraftan, Azerbaycan’a \u00f6nemli silah yard\u0131m\u0131 yapmaktan ya da iki \u00fclke aras\u0131ndaki \u00e7at\u0131\u015fmaya askeri a\u00e7\u0131dan dahil olmaktan ka\u00e7\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n ilk y\u0131llar\u0131nda, T\u00fcrkiye ve Ermenistan ili\u015fkilerinde yak\u0131nla\u015fma g\u00f6r\u00fclmektedir. O d\u00f6nemde ekonomik g\u00fc\u00e7l\u00fcklerle kar\u015f\u0131la\u015fan Ermenistan’a T\u00fcrkiye taraf\u0131ndan insani yard\u0131mda bulunulmu\u015f, hatta Karadeniz Ekonomik \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc’ne Ermenistan, T\u00fcrkiye taraf\u0131ndan, kurucu \u00fcye olarak davet edilmi\u015ftir. Ba\u015flang\u0131\u00e7taki bu yak\u0131nla\u015fmada, d\u00f6nemin lideri Levon Ter Petrosyan’\u0131n izledi\u011fi siyasetin de etkisi olmu\u015ftur.<\/p>\n Petrosyan, Ermenistan’\u0131n i\u00e7inde bulundu\u011fu ekonomik s\u0131k\u0131nt\u0131lardan kurtulmas\u0131 i\u00e7in T\u00fcrkiye’nin tek \u00e7\u0131k\u0131\u015f kap\u0131s\u0131 oldu\u011fu ger\u00e7e\u011finden hareket etmi\u015f, T\u00fcrkiye ile yak\u0131nla\u015fma yollar\u0131n\u0131 aram\u0131\u015ft\u0131r; ancak, Ermenistan’\u0131n Karaba\u011f ihtilaf\u0131ndaki tutumu, T\u00fcrkiye ile diplomatik ili\u015fkilerin kurulmas\u0131n\u0131 \u00f6nledi\u011fi gibi, daha sonra fiilen askeri harekata dahil olmas\u0131, geli\u015ftirilmek istenen ili\u015fkileri tersine \u00e7evirmi\u015ftir. Ermenilerin Karaba\u011f’dan sonra yapm\u0131\u015f olduklar\u0131 ‘Hocal\u0131 Katliam\u0131’, T\u00fcrkiye’nin tamamen Azeri yanl\u0131s\u0131 politika izlemesine neden olmu\u015ftur. Petrosyan d\u00f6neminde T\u00fcrkiye’yi Karaba\u011f konusunda k\u0131\u015fk\u0131rtmamak amac\u0131yla s\u00f6zde Ermeni soyk\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 \u00e7ok fazla g\u00fcndeme getirmeyen Ermenistan, Ko\u00e7aryan’\u0131n ba\u015fkan olmas\u0131yla bu politikay\u0131 terk ederek, kendi tabiriyle ‘soyk\u0131r\u0131m\u0131n tan\u0131t\u0131lmas\u0131n\u0131 Ermenistan’\u0131n d\u0131\u015f politikas\u0131n\u0131n \u00f6ncelikleri aras\u0131na alm\u0131\u015ft\u0131r’. B\u00f6ylece, Ko\u00e7aryan d\u00f6neminde, T\u00fcrkiye-Ermenistan ili\u015fkileri tamamen kesilmi\u015ftir.<\/p>\n T\u00fcrkiye’nin Kafkasya politikas\u0131 tan\u0131m\u0131, genel bir ifade olmay\u0131 pek a\u015famamaktad\u0131r. Zira Kafkasya, bilindi\u011fi \u00fczere, bir b\u00f6lge olup; bu b\u00f6lgeyi Kuzey ve G\u00fcney Kafkasya olarak ay\u0131rmak gerekmi\u015ftir. Kuzey Kafkasya kapsam\u0131ndaki muhtar cumhuriyetler (\u00c7e\u00e7enistan Cumhuriyeti, \u0130ngu\u015f Federe Cumhuriyeti, Kabardey-Balkar Federe Cumhuriyeti, Kara\u00e7ay – \u00c7erkes Federe Cumhuriyeti, Adigey Federe Cumhuriyeti, Alanya (Kuzey Ossetya) Federe Cumhuriyeti ve Da\u011f\u0131stan Federe Cumhuriyeti) ile birlikte RF i\u00e7 b\u00f6l\u00fcmleri durumundad\u0131r. Bu itibarla, T\u00fcrkiye’nin RF politikas\u0131n\u0131 T\u00fcrkiye’nin Kuzey Kafkasya politikas\u0131ndan fazla soyutlama imkan\u0131 yoktur. K\u0131saca, T\u00fcrkiye’nin Kafkasya politikas\u0131 T\u00fcrkiye-RF ili\u015fkilerinin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc i\u00e7erir. Zira, belirtildi\u011fi gibi, Kuzey Kafkasya RF’nin bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. G\u00fcney Kafkasya’ya gelince; bu b\u00f6lge Azerbaycan, G\u00fcrcistan ve Ermenistan gibi \u00fc\u00e7 ba\u011f\u0131ms\u0131z devletten olu\u015fmaktad\u0131r. Buradan hareketle denilebilir ki; T\u00fcrkiye’nin Ortado\u011fu politikas\u0131n\u0131 \u0130ran, Arap \u00fclkeleri, \u0130srail gibi ba\u015fl\u0131klar alt\u0131nda ele alma zorunlulu\u011fu oldu\u011fu gibi; T\u00fcrkiye’nin G\u00fcney Kafkasya politikas\u0131ndan de\u011fil, G\u00fcney Kafkasya \u00fclkeleri politikalar\u0131ndan s\u00f6z edilebilir. B\u00fct\u00fcn bu a\u00e7\u0131klamalara ra\u011fmen ifade edilebilir ki; T\u00fcrkiye RF ile G\u00fcrcistan’\u0131n d\u00fc\u015fmesi anlam\u0131nda kom\u015fu olmak istemeyecektir; \u00e7\u00fcnk\u00fc T\u00fcrkiye bir tampon \u00fclkenin arada olmas\u0131ndan yanad\u0131r. (Ya\u015far Kalafat, \u201cKaradeniz ve Kafkasya\u2019da Geli\u015fen Dini ve Siyasi Olaylar \u0130tibariyle T\u00fcrkiye\u2019nin G\u00fcvenli\u011fi\u201d, ASAM Kafkasya Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Masas\u0131, www.asam.org)<\/p>\n T\u00fcrkiye kendi hesab\u0131na, bu b\u00f6lgedeki T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fan halklar i\u00e7in \u00f6nder bir rol oynamay\u0131 arzu etmektedir. Bununla birlikte, bu \u00fclkelerde iktisadi etkisini artt\u0131rmak i\u00e7in giri\u015fti\u011fi \u00e7abalar, tarihi rekabet nedeniyle, Rusya ve \u0130ran’\u0131n ihtiraslar\u0131 ile \u00e7eli\u015fmektedir. T\u00fcrkiye, Avrupa ile Kafkasya ve Orta Asya aras\u0131nda alternatif ticaret ve iktisat g\u00fczergahlar\u0131 sunan ve b\u00f6ylece Rusya ve \u0130ran \u00fczerinden ge\u00e7i\u015f zorunlulu\u011funu ortadan kald\u0131ran bir k\u00f6pr\u00fcd\u00fcr. Rusya T\u00fcrkiye’yi jeopolitik bir rakip olarak g\u00f6rmekte ve T\u00fcrkiye’yi bat\u0131n\u0131n veya \u0130slam\u2019\u0131n bir kale burcu olarak alg\u0131lamaktad\u0131r. Aralar\u0131ndaki rekabete ra\u011fmen, Rusya ile T\u00fcrkiye, ayr\u0131l\u0131k\u00e7\u0131 hareketleri desteklemek \u00e7\u0131karlar\u0131na uymad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, birbirlerinin K\u00fcrt ve \u00c7e\u00e7en sorunlar\u0131 gibi i\u00e7 i\u015flerine m\u00fcdahale etmekten uzak durmaktad\u0131rlar. Dahas\u0131; \u00f6zel ekonomik \u00e7\u0131karlar, aralar\u0131nda yeni ba\u011flar\u0131n do\u011fmas\u0131na yol a\u00e7maktad\u0131r. T\u00fcrkiye, Rus silahlar\u0131 sat\u0131n alan ilk NATO \u00fcyesidir. T\u00fcrkiye ile “Hristiyan” G\u00fcrcistan aras\u0131ndaki ili\u015fkiler, fevkaladedir. Ger\u00e7ekten, Irak’a uygulanan ambargodan beri, T\u00fcrkiye kaybetti\u011fi pazarlar\u0131 telafi edecek yeni pazarlar pe\u015findedir ve b\u00f6ylece G\u00fcrcistan’\u0131n esas ticari orta\u011f\u0131 olmu\u015ftur. Bununla birlikte, b\u00f6lgede denge unsuru olmak i\u00e7in jeopolitik bir g\u00fcc\u00fcn ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 \u00e7ok arzulayan G\u00fcrcistan, Hazar Denizi’ni Bat\u0131ya ba\u011flayacak ortak boru hatt\u0131n\u0131n in\u015fas\u0131 projesi ile g\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f olarak T\u00fcrkiye ve Azerbaycan’la ittifak\u0131n lehine tav\u0131r alm\u0131\u015ft\u0131r. Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’na kadar uzanan tarihi nedenlerden dolay\u0131, Da\u011fl\u0131k Karaba\u011f sorunu nedeniyle Azerbaycan ile Ermenistan aras\u0131ndaki ili\u015fkiler zay\u0131f oldu\u011fundan, Azerbaycan T\u00fcrkiye’nin resmi olmayan bir m\u00fcttefiki olarak g\u00f6r\u00fcnmektedir. T\u00fcrkiye’nin, Hazar Denizi b\u00f6lgesinin T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fan halklar\u0131 ile ili\u015fkileri Sovyet d\u00f6neminde tedricen azalm\u0131\u015f olmakla birlikte, SSCB’nin \u00e7\u00f6kmesinden beri bu \u00fclkelerle ili\u015fkilerini canland\u0131rmak i\u00e7in gayret sarf etmektedir ve 1991’den beri bu \u00fclkelerle bir dizi siyasi, iktisadi ve askeri anla\u015fma imzalam\u0131\u015ft\u0131r. A\u00e7\u0131k\u00e7a T\u00fcrkiye taraftar\u0131 Ba\u015fkan El\u00e7ibey’in, baz\u0131 iddialara g\u00f6re Azeri-T\u00fcrk yak\u0131nla\u015fmas\u0131ndan korkan Rusya’n\u0131n el alt\u0131ndan y\u00f6nlendirmesiyle d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fcnden sonra, T\u00fcrkiye Rusya’n\u0131n tutumuyla ilgilenmeye ba\u015flam\u0131\u015f ve ba\u015fta boru hatlar\u0131n\u0131n g\u00fczergah\u0131 olmak \u00fczere, b\u00f6lge \u00fclkelerinin Rusya’ya olan ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n azalt\u0131lmas\u0131 ihtiyac\u0131 \u00fczerinde \u0131srarc\u0131 olmu\u015ftur. (KT\u00dc, a.g.e., ss.79-80)<\/p>\n T\u00fcrkiye-Azerbaycan \u0130li\u015fkileri<\/strong><\/p>\n Sovyetler Birli\u011fi\u2019nin da\u011f\u0131lmas\u0131n\u0131 takiben G\u00fcney Kafkasya b\u00f6lgesinde yer alan Azerbaycan\u2019\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131na kavu\u015fmas\u0131 bu devleti olumlu y\u00f6nde oldu\u011fu kadar olumsuz y\u00f6nde de etkilemi\u015ftir. Ba\u011f\u0131ms\u0131z devlet, ba\u011f\u0131ms\u0131z toprak ve ba\u011f\u0131ms\u0131z parlamentosuna kavu\u015fan Azerbaycan; b\u00f6lgesel ve baz\u0131 Bat\u0131l\u0131 akt\u00f6rlerin g\u00fc\u00e7 m\u00fccadelesine maruz kalma, serbest piyasa ekonomisinin kurum ve kurallar\u0131n\u0131 geli\u015ftirememe, Rusya Federasyonu\u2019nun etkinlik kurma iste\u011fiyle kar\u015f\u0131la\u015fma, demokrasi k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc yeterince olgunla\u015ft\u0131ramama, sahip oldu\u011fu petrol\u00fc istedi\u011fi \u015fekilde y\u00f6nlendirememe t\u00fcr\u00fcnden bir dizi sorunla y\u00fczle\u015fmek durumunda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Azerbaycan Cumhuriyeti bu s\u00fcrecin hemen ba\u015f\u0131nda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 bu t\u00fcrden zorluklar\u0131 a\u015fabilmek i\u00e7in dil, din, k\u00f6ken ve tarih gibi bir dizi ortak unsurlar\u0131 payla\u015ft\u0131\u011f\u0131 T\u00fcrkiye\u2019ye y\u00f6nelmi\u015ftir. Ancak, \u00f6zellikle 1993 sonras\u0131nda geli\u015fme g\u00f6steren ili\u015fkiler yine de istenen d\u00fczeye ula\u015ft\u0131r\u0131lamam\u0131\u015f ve bu s\u00fcre\u00e7te istenmeyen baz\u0131 duraksamalarla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu duraksamalar\u0131n as\u0131l nedeni; Azerbaycan Cumhuriyeti ile ili\u015fkilerin ge\u00e7mi\u015fte payla\u015f\u0131lan ortak k\u00fclt\u00fcrel unsurlar arka plana itilerek, siyasi temellere dayand\u0131r\u0131lmas\u0131 idi. Azerbaycan ile bug\u00fcne dek imzalanan 100\u2019\u00fcn \u00fczerindeki anla\u015fman\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131 ekonomik nitelikteki anla\u015fmalar olu\u015fturmaktad\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7te g\u00f6z ard\u0131 edilen; iki dost ve karde\u015f \u00fclke aras\u0131ndaki k\u00fclt\u00fcrel benzerlik ve ortakl\u0131klar\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn jeopolitik unsurlar\u0131 ile birle\u015ftirilerek bu iki \u00fclkenin jeopolitik birer g\u00fcce d\u00f6n\u00fc\u015fmesini sa\u011flamak i\u00e7in \u00e7aba sarf edilmesi gerekti\u011fi ger\u00e7e\u011fi olmu\u015ftur. Bu \u00e7al\u0131\u015fma, iki \u00fclke aras\u0131ndaki mevcut ili\u015fkilerde ya\u015fanan sorunlar\u0131 giderebilmek ve siyasi, ekonomik ve k\u00fclt\u00fcrel ili\u015fkileri istenen d\u00fczeylere ula\u015ft\u0131rabilmek i\u00e7in geli\u015ftirilmesi gereken stratejileri tart\u0131\u015fmak amac\u0131yla kaleme al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Azerbaycan Co\u011frafyas\u0131 ve T\u00fcrkiye\u2019nin Yak\u0131n Co\u011frafyadaki G\u00fcvenlik Alg\u0131lamas\u0131 Ba\u011flam\u0131ndaki \u00d6nemi<\/strong><\/p>\n Azerbaycan kendi ba\u015f\u0131na bir jeopolitik \u00f6nem arz etmekten ziyade Kafkasya b\u00f6lgesinin jeopolitik \u00f6nemini olu\u015fturan bir unsur olarak \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Kafkaslar; Rusya-Orta Do\u011fu, Rusya-Akdeniz ve Rusya-Afrika aras\u0131nda tek ge\u00e7it konumundad\u0131r. Ayr\u0131ca Kafkasya, Anadolu ve Orta Asya aras\u0131nda bir ge\u00e7i\u015f yolu \u00f6zelli\u011fi ta\u015f\u0131makta ve bu iki co\u011frafyan\u0131n kesi\u015fme yolu \u00fczerinde bulunmaktad\u0131r. Kafkasya bu jeopolitik de\u011ferini sahip oldu\u011fu petrol ve di\u011fer yer alt\u0131 kaynaklar\u0131 ile peki\u015ftirmektedir. Kafkasya b\u00f6lgesinde yer alan Azerbaycan ise So\u011fuk Sava\u015f d\u00f6neminde Do\u011fu Bloku i\u00e7in \u00f6nemli bir savunma hatt\u0131 olu\u015fturuyor, Anadolu ve Orta Do\u011fu\u2019ya \u00e7\u0131k\u0131\u015f yolu \u00fczerinde bulunmas\u0131 ile jeopolitik de\u011fer kazan\u0131yordu. Ayr\u0131ca, Hazar Denizi, Kara Deniz ve Kafkas Da\u011flar\u0131 ile Do\u011fu Avrupa i\u00e7in g\u00fcney kanatta \u00f6nemli bir g\u00fcvence olu\u015fturuyordu. Ermenistan ile birlikte g\u00fcneye kar\u015f\u0131 tampon olu\u015fturuyor ve gerekti\u011finde bir \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131 olma \u00f6zelli\u011fi ta\u015f\u0131yordu. SSCB\u2019nin da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra ise Azerbaycan Rusya Federasyonu\u2019nun kontrol\u00fcnde oldu\u011fu takdirde Kafkaslar y\u00f6n\u00fcnde bir tampon b\u00f6lge olarak kullan\u0131labilecek co\u011frafi konuma sahip durumdad\u0131r. Bu nedenlerle Rusya Federasyonu iki kutuplu d\u00f6nemde kendisine ba\u011fl\u0131 olan ve yeni d\u00f6nemde pek \u00e7ok konuda b\u00f6lgede yer alan di\u011fer \u00fclkelere ba\u011f\u0131ml\u0131 duruma gelen Azerbaycan ile ili\u015fkilerini koparmamaya ve kendisine ba\u011fl\u0131 tutmaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Mevcut d\u00fczende Azerbaycan; Rusya Federasyonu, \u0130ran, G\u00fcrcistan ve Ermenistan ile kom\u015fudur. Azerbaycan\u2019\u0131n Rusya Federasyonu hududundaki kom\u015fular\u0131n\u0131n \u00e7o\u011fu ise T\u00fcrk k\u00f6kenli ve M\u00fcsl\u00fcman\u2019d\u0131rlar. Bu nedenle Rusya Federasyonu\u2019nda demokratikle\u015fme \u00e7abalar\u0131n\u0131n artmas\u0131 Azerbaycan i\u00e7in g\u00fcvenli bir ortam yaratacakt\u0131r. Kom\u015fular\u0131 aras\u0131nda yer alan Ermeniler ile yo\u011fun ikili sorunlar\u0131, Rusya Federasyonu\u2019nun kontrol \u00e7abalar\u0131, \u0130ran\u2019\u0131n \u015eii propagandas\u0131, G\u00fcrcistan\u2019\u0131n gelece\u011finin belirsizli\u011fi Azerbaycan\u2019\u0131 s\u0131k\u0131nt\u0131ya sokmaktad\u0131r.<\/p>\n Azerbaycan\u2019\u0131n T\u00fcrkiye i\u00e7in arz etti\u011fi co\u011frafi \u00f6nem ise T\u00fcrkiye\u2019nin bulundu\u011fu co\u011frafya ile Orta Asya b\u00f6lgesi aras\u0131nda bir ba\u011flant\u0131 olu\u015fturmas\u0131ndan kaynaklanmaktad\u0131r. SSCB d\u00f6neminde Anadolu\u2019nun Orta Asya\u2019ya ba\u011flanmas\u0131 bir \u00f6nem te\u015fkil etmez iken SSCB da\u011f\u0131ld\u0131ktan sonra Orta Asya b\u00f6lgesinde ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kazanan devletlerde yo\u011fun bir T\u00fcrk varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 Kafkasya\u2019y\u0131 T\u00fcrkiye i\u00e7in son derece \u00f6nemli bir co\u011frafya durumuna getirmi\u015ftir. Azerbaycan\u2019\u0131n \u00e7ok partili demokratik sisteme ge\u00e7mesi ve serbest pazar ekonomisine d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc T\u00fcrkiye-Azerbaycan, T\u00fcrkiye-Orta Asya ve Azerbaycan-Orta Asya ili\u015fkilerinin geli\u015fimini sa\u011flayarak bu b\u00f6lgelerde ortak bir k\u00fclt\u00fcr \u00e7evresinin olu\u015fturulmas\u0131na \u00f6nemli bir katk\u0131da bulunacakt\u0131r.<\/p>\n T\u00fcrkiye ve Azerbaycan Aras\u0131ndaki \u0130li\u015fkilerin Geli\u015ftirilmesi \u0130\u00e7in Yap\u0131lmas\u0131 Gerekenler<\/strong><\/p>\n Hem T\u00fcrk ve Azeri halklar\u0131 hem de T\u00fcrkiye ve Azerbaycan Cumhuriyetleri aras\u0131nda i\u015fbirli\u011finin geli\u015ftirilmesini gerektiren ve bu i\u015fbirli\u011finin geli\u015fmesini kolayla\u015ft\u0131racak siyasal, ekonomik ve k\u00fclt\u00fcrel pek \u00e7ok unsur bulunmaktad\u0131r. Ancak, Azerbaycan\u2019\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ilan etti\u011fi 1991 y\u0131l\u0131ndan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze dek iki \u00fclke aras\u0131ndaki ili\u015fkiler olmas\u0131 gerekenden ve beklenen seviyeden olduk\u00e7a a\u015fa\u011f\u0131da kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bu ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda, iki \u00fclke aras\u0131ndaki mevcut ili\u015fkilerin geli\u015fmesini sa\u011flayabilecek baz\u0131 \u00f6neriler sunulmaktad\u0131r. Bu \u00f6neriler resmi d\u00fczeyde ele al\u0131n\u0131p incelendikten sonra uygulama a\u015famas\u0131na ge\u00e7ildi\u011finde, ili\u015fkilerin arzulanan d\u00fczeye y\u00fckselece\u011fine olan inanc\u0131m\u0131z tamd\u0131r. Bu \u00f6neriler \u015fu \u015fekilde s\u0131ralanabilir.<\/p>\n G\u00fcney Kafkasya b\u00f6lgesinde istikrar\u0131 tesis etmek<\/strong><\/p>\n Azerbaycan-T\u00fcrkiye ili\u015fkilerini Azerbaycan\u2019\u0131n bulundu\u011fu co\u011frafyada yer alan di\u011fer devletleri g\u00f6z ard\u0131 ederek de\u011ferlendirmek yanl\u0131\u015f olacakt\u0131r. G\u00fcney Kafkasya\u2019da G\u00fcrcistan ve Azerbaycan\u2019\u0131n sorunlar\u0131n\u0131n bulundu\u011fu Ermenistan devletlerine ra\u011fmen T\u00fcrkiye-Azerbaycan ili\u015fkilerinin geli\u015fmesi m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Bu nedenle, \u00f6ncelikle Azerbaycan ve Ermenistan ili\u015fkilerinin normalle\u015ftirilmesi, Ermenistan\u2019\u0131n Azeri topraklar\u0131n\u0131 i\u015fgale son vermesi ve G\u00fcrcistan-Azerbaycan-Ermenistan ili\u015fkilerinin geli\u015ftirilmesi gerekmektedir. Bu ba\u011flamda, T\u00fcrkiye\u2019nin arabuluculuk giri\u015fimleri ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. G\u00fcney Kafkasya\u2019da sa\u011flanacak istikrar hem b\u00f6lge devletleri aras\u0131nda i\u015fbirli\u011finin do\u011fmas\u0131na neden olacak hem de bu bar\u0131\u015f ortam\u0131 Azerbaycan\u2019\u0131n b\u00f6lge d\u0131\u015f\u0131 di\u011fer devletlerle ili\u015fkilerini daha rahat ve \u00e7ekinmeden geli\u015ftirmesini sa\u011flayacakt\u0131r. Ayr\u0131ca, bu t\u00fcrden bir g\u00fc\u00e7 birli\u011fi Rusya\u2019n\u0131n G\u00fcney Kafkasya\u2019da tekrar g\u00fc\u00e7lenmesini engelleyece\u011fi gibi T\u00fcrkiye\u2019nin g\u00fcvenli\u011fine y\u00f6nelik olas\u0131 Rus yay\u0131lmac\u0131l\u0131\u011f\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda G\u00fcney Kafkasya T\u00fcrkiye i\u00e7in bir tampon b\u00f6lge olu\u015fturabilecektir.<\/p>\n Demokrasi ve\u00a0 liberal ekonominin kurum ve kurallar\u0131n\u0131 yap\u0131land\u0131rmak<\/strong><\/p>\n Azerbaycan\u2019\u0131n \u00e7ok partili demokratik yap\u0131ya ge\u00e7mesi \u00fclke i\u00e7indeki sosyal kutupla\u015fman\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde giderilmesini ve Azerbaycan \u00fczerinde emelleri olan baz\u0131 b\u00f6lgesel ve uluslararas\u0131 devletlerin bu arzular\u0131n\u0131 dizginlemelerini sa\u011flayacakt\u0131r. Ayr\u0131ca, Pazar ekonomisinin kurum ve kurallar\u0131n\u0131n tam anlam\u0131yla yap\u0131land\u0131r\u0131lmas\u0131 ise Azerbaycan ile ekonomik ve ticari ili\u015fkilerini geli\u015ftirmek isteyen b\u00f6lgesel ve Bat\u0131l\u0131 devletlerin teredd\u00fct etmeden bu t\u00fcr bir ili\u015fki geli\u015ftirme isteklerini g\u00fc\u00e7lendirecektir. Azerbaycan ekonomisi yo\u011funlukla petrol ve petrol \u00fcr\u00fcnlerinin ihrac\u0131ndan elde edilen gelir ve bu gelirin bu devletin ticari a\u00e7\u0131klar\u0131n\u0131 kapatmas\u0131 \u00fczerine yo\u011funla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Oysa, bir zaman diliminde d\u00fcnyan\u0131n ba\u015fka bir b\u00f6lgesinde ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lacak petrol rezervleri neticesinde Bat\u0131l\u0131 devletlerin Azerbaycan\u2019a ili\u015fkin ilgilerini petrol\u00fcn bulundu\u011fu ba\u015fka bir b\u00f6lge devletine y\u00f6nlendirmeleri neticesinde Azerbaycan, ekonomisindeki tek rekabet unsurunu da kaybedecek ve \u00fclke ekonomik krize girecektir. T\u00fcm bu nedenlerle, Azerbaycan\u2019\u0131n \u00e7ok partili demokratik yap\u0131ya ge\u00e7ebilmesini, demokratik sistemin ve Pazar ekonomisinin kurum ve kurallar\u0131n\u0131 tam anlam\u0131yla yap\u0131land\u0131rabilmesini sa\u011flamak amac\u0131yla dost ve karde\u015f \u00fclke T\u00fcrkiye\u2019nin \u00f6zellikle maddi deste\u011fi ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. Demokratik ve Pazar ekonomisine sahip bir Azerbaycan direkt olarak T\u00fcrkiye\u2019nin bu devletle \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc ili\u015fki geli\u015ftirmesini kolayla\u015ft\u0131racakt\u0131r.<\/p>\n \u0130kili ili\u015fkilerde yak\u0131n co\u011frafya ve ortak k\u00fclt\u00fcr\u00fcn \u00f6nemini vurgulamak<\/strong><\/p>\n Azerbaycan-T\u00fcrkiye ili\u015fkilerinin geli\u015ftirilme a\u015famas\u0131nda her iki devlet taraf\u0131ndan \u00f6n plana \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 gereken unsur; siyasal ve ekonomik menfaatler de\u011fil, tarihi, k\u00fclt\u00fcrel ortakl\u0131klar ve iki \u00fclke aras\u0131nda mevcut co\u011frafi yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131n yarataca\u011f\u0131 olas\u0131 avantajlar olmal\u0131d\u0131r. Bu jeok\u00fclt\u00fcrel unsurlar her iki \u00fclke taraf\u0131ndan \u00f6ne plana \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131p, geli\u015ftirilip, zenginle\u015ftirilmelidir. Bu jeok\u00fclt\u00fcrel temele dayanan ikili ili\u015fkiler, T\u00fcrkiye ve Azerbaycan ile ayn\u0131 k\u00fclt\u00fcrel ortakl\u0131k ve co\u011frafi yak\u0131nl\u0131k gibi \u00f6zelliklere sahip di\u011fer \u00fclkelere do\u011fru geni\u015fletilmeli b\u00f6ylece T\u00fcrkiye\u2019den ba\u015flayan ve Kafkasya-Orta Asya co\u011frafyalar\u0131na uzanan bir jeok\u00fclt\u00fcrel havza yarat\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n Ermeni i\u015fgalinin sona erdirilmesi<\/strong><\/p>\n Karaba\u011f sorunu Azerbaycan ve Ermenistan devletleri aras\u0131nda giderilemezse ya da bu s\u00fcre\u00e7te T\u00fcrkiye-Ermenistan diyalogu sa\u011flanamazsa uluslararas\u0131 platform ve Bat\u0131l\u0131 devletlerden bu sorunun halline ili\u015fkin beklentiler bir s\u00fcre ask\u0131ya al\u0131nmal\u0131 ve iki devlet aras\u0131nda de\u011finilen bu sorunun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in T\u00fcrkiye-Azerbaycan-K\u0131rg\u0131zistan-T\u00fcrkmenistan-\u00d6zbekistan ve Kazakistan aras\u0131nda bir i\u015fbirli\u011fi ve dostluk platformu olu\u015fturulmal\u0131d\u0131r. Bu platformun olu\u015fturulmas\u0131 i\u00e7in T\u00fcrkiye\u2019nin \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r.<\/p>\n \u00c7ok y\u00f6nl\u00fc faaliyet programlar\u0131n\u0131n olu\u015fturulmas\u0131<\/strong><\/p>\n Azerbaycan-T\u00fcrkiye aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin geli\u015ftirilmesi ve geli\u015fen ili\u015fkilerden verimli netice al\u0131nmas\u0131 amac\u0131yla hem T\u00fcrkiye hem de Azerbaycan nezdinde k\u0131sa ve orta vadeli faaliyet programlar\u0131 haz\u0131rlanmal\u0131d\u0131r. Programlar\u0131n; iki \u00fclkenin kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 beklentileri ve bug\u00fcne dek ili\u015fkilerde durgunluk yaratan fakt\u00f6rler dikkate al\u0131narak, T\u00fcrkiye ve Azerbaycan\u2019\u0131 iyi bilen akademisyen, i\u015fadamlar\u0131 ve Sivil Toplum Kurulu\u015flar\u0131\u2019ndan se\u00e7ilecek ki\u015filerce haz\u0131rlanmas\u0131 programlar\u0131n verimlili\u011fini art\u0131racakt\u0131r.<\/p>\n Uluslararas\u0131 platformlarda T\u00fcrkiye\u2019ye Azeri deste\u011fi<\/strong><\/p>\n Azerbaycan devletinin T\u00fcrkiye ile birlikte hareket etti\u011fi ve T\u00fcrkiye\u2019yi destekledi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde kendi b\u00f6lgesinde g\u00fc\u00e7 m\u00fccadelesi ve ekonomik sorunlar kar\u015f\u0131s\u0131nda g\u00fc\u00e7lenece\u011fi kesindir. Bu nedenle, \u00fclke \u00fczerinde siyasal ve ekonomik n\u00fcfuz alan\u0131n\u0131 \u00e7e\u015fitli ara\u00e7lar\u0131 kullanarak geni\u015fletmeyi planlayan Rusya Federasyonu ve Bat\u0131ya kar\u015f\u0131 Azerbaycan T\u00fcrkiye\u2019ye \u2018en \u00e7ok kay\u0131r\u0131lan \u00fclke\u2019 \u00f6nceli\u011fini teredd\u00fcts\u00fcz vermelidir. Bu s\u00fcre\u00e7te T\u00fcrk Petrolleri Anonim Ortakl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n Azerbaycan ile mevcut petrol anla\u015fmalar\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131 art\u0131r\u0131lmal\u0131, Azerbaycan Bak\u00fc-Tiflis-Ceyhan boru hatt\u0131n\u0131n in\u015fa a\u015famas\u0131nda hi\u00e7bir b\u00f6lgesel ya da Bat\u0131l\u0131 devletin etkisinde kalmamal\u0131, T\u00fcrkiye\u2019ye y\u00f6nelik Ermenilerin toprak talebi ve soyk\u0131r\u0131m iddialar\u0131n\u0131 etkinsizle\u015ftirmek i\u00e7in uluslararas\u0131 platformlarda T\u00fcrkiye\u2019yi desteklemelidir. T\u00fcrkiye\u2019nin kendi b\u00f6lgesinde siyasi ve ekonomik a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131n artmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak olan Azeri petrollerinin T\u00fcrkiye \u00fczerinden d\u00fcnya pazarlar\u0131na aktar\u0131lmas\u0131 projesi T\u00fcrkiye\u2019nin enerji ihtiyac\u0131n\u0131 garantili bi\u00e7imde kar\u015f\u0131lamas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak, Azerbaycan\u2019\u0131 ise Rusya\u2019dan ge\u00e7en, kullan\u0131lamaz durumdaki boru hatlar\u0131ndan ve Rus kontrol\u00fcnden kurtaracakt\u0131r.<\/p>\n T\u00fcrkiye-Azerbaycan aras\u0131nda demiryolu ba\u011flant\u0131s\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131<\/strong><\/p>\n Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n ilan\u0131ndan hemen sonra Bat\u0131ya y\u00f6nelen Azerbaycan\u2019\u0131n a\u00e7\u0131k denizlere \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 bulunmad\u0131\u011f\u0131 gibi karayolu ba\u011flant\u0131s\u0131 ile ilgili s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131 da mevcuttur. Azerbaycan\u2019\u0131n T\u00fcrkiye ile direkt karayolu ba\u011flant\u0131s\u0131n\u0131n olmamas\u0131 ise iki \u00fclke aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin istenen d\u00fczeye \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 engelleyen \u00f6nemli bir negatif fakt\u00f6r durumundad\u0131r. Mevcut durumda iki \u00fclke aras\u0131ndaki karayolu eksi\u011fini giderebilecek tek alternatif olarak demiryolu ba\u011flant\u0131s\u0131n\u0131n kurulmas\u0131 \u00f6n plana \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Bu nedenle, uzun y\u0131llard\u0131r planlamadan \u00f6teye ge\u00e7emeyen Kars-Tiflis-Baku demiryolu in\u015faat\u0131n\u0131n ivedilikle ba\u015flat\u0131lmas\u0131 gerekmektedir. Bu t\u00fcrden bir direkt demiryolu ba\u011flant\u0131s\u0131 siyasal ve ekonomik a\u00e7\u0131lardan her iki \u00fclke i\u00e7in de avantajlar sa\u011flayacakt\u0131r.<\/p>\n <\/p>\n ABD\u2019nin Azerbaycan \u00fczerindeki olas\u0131 kontrol\u00fcn\u00fc engellemek<\/strong><\/p>\n 11 Eyl\u00fcl 2001 tarihinde maruz kald\u0131\u011f\u0131 ter\u00f6r olaylar\u0131n\u0131n hemen akabinde d\u00fczenledi\u011fi Afganistan ve Irak operasyonlar\u0131 yeni ABD politikas\u0131n\u0131n ilk ip u\u00e7lar\u0131n\u0131 vermi\u015fti. Ter\u00f6rle m\u00fccadele kapsam\u0131nda Orta Do\u011fu\u2019yu yeniden \u015fekillendirmeye ve d\u00fcnyada aksayan d\u00fczeni yeniden tesis etmeye ba\u015flayan ABD, Azerbaycan\u2019da \u00fcs kurmu\u015ftur. Petrol \u00fcretim ve ihracat potansiyeline sahip olman\u0131n stratejik bir \u00f6nem arz etti\u011finin bilincinde olan ABD yetkilileri herhangi bir b\u00f6lgede var olan bu stratejik unsura sahip olabilmek i\u00e7in Irak\u2019ta uygulad\u0131\u011f\u0131 t\u00fcrden politikalar geli\u015ftirmektedir. Hazar b\u00f6lgesinde ciddi petrol rezervlerine sahip bir \u00fclke konumunda olan Azerbaycan\u2019\u0131n sadece ABD de\u011fil hi\u00e7 bir \u00fclkeye sahip oldu\u011fu bu yegane l\u00fcks\u00fcn\u00fc teslim etmemesi gerekmektedir. Gelecek d\u00f6nemlerde Azerbaycan devletinin siyasal ve ekonomik sorunlar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zme a\u015famas\u0131nda ve uluslararas\u0131 piyasalarda rekabet g\u00fcc\u00fcne sahip bir \u00fclke olma durumunda bu devletin en \u00f6nemli arac\u0131, sahip oldu\u011fu petrol rezervleri ve petrol\u00fc ihrac\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n \u0130ki \u00fclke aras\u0131ndaki ili\u015fkileri tek y\u00f6nl\u00fc (Baku-Tiflis-Ceyhan petrol boru hatt\u0131 projesi) olmaktan kurtarabilmek ve \u00e7ok boyutlu \u00f6zelli\u011fe sahip k\u0131labilmek amac\u0131yla izlenmesi gereken stratejileri aktarmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k. Bu stratejiler \u00f6zveriyle uyguland\u0131\u011f\u0131nda iki \u00fclke aras\u0131ndaki ili\u015fkiler hak etti\u011fi d\u00fczeye ula\u015facakt\u0131r.<\/p>\n Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ilan\u0131n\u0131 izleyen d\u00f6nemde Azerbaycan baz\u0131 siyasal, sosyal ve iktisadi sorunlarla y\u00fczle\u015fmi\u015ftir. Yeterli bilgi birikimi, tecr\u00fcbe ve mali g\u00fcce sahip olmayan Azerbaycan devleti kom\u015fusu T\u00fcrkiye\u2019ye y\u00f6nelmi\u015ftir. Ancak, petrol rezervlerinin tespiti, \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 ve aktar\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak g\u00fcce sahip olmayan Azerbaycan, bu \u00fc\u00e7 alanda Bat\u0131l\u0131 devletlerin deste\u011fini alabilmek i\u00e7in uluslararas\u0131 petrol anla\u015fmalar\u0131 yapmay\u0131 tercih etmi\u015ftir. Azerbaycan ekonomisine b\u00fcy\u00fck katk\u0131 sa\u011flayan bu giri\u015fim ne yaz\u0131k ki T\u00fcrkiye ile ili\u015fkilerin yo\u011funla\u015fmas\u0131n\u0131 engellemi\u015ftir. Ermenistan devletinin Azerbaycan topraklar\u0131n\u0131 hukuksuz i\u015fgali, Rusya Federasyonu\u2019nun Azerbaycan \u00fczerinde bitmeyen kontrol arzusu, b\u00f6lgesinde geli\u015fen istikrars\u0131zl\u0131k, b\u00f6lgede ulusal ve uluslararas\u0131 g\u00fc\u00e7 m\u00fccadelesi T\u00fcrkiye-Azerbaycan ili\u015fkilerinin olgunla\u015fmas\u0131n\u0131 engelleyen di\u011fer fakt\u00f6rler olarak belirmi\u015ftir. Ancak, Azerbaycan t\u00fcm bu olumsuz fakt\u00f6rlerin etkisini azaltabilmek ya da bu fakt\u00f6rleri tamamen ortadan kald\u0131rabilmek i\u00e7in kendisi \u00fczerinde emelleri olmayan, \u00e7\u0131kar ama\u00e7l\u0131 de\u011fil, ortak tarihsel ve k\u00fclt\u00fcrel unsurlar zemininde ili\u015fkileri geli\u015ftirmekten yana olan T\u00fcrkiye ile ili\u015fkilerini derinle\u015ftirme yolunu tercih etmelidir. Orta Asya ile ba\u011flant\u0131 kurma ba\u011flam\u0131nda stratejik bir koridor olu\u015fturan, tarihi ve k\u00fclt\u00fcrel ortakl\u0131klar nedeniyle bir moral kayna\u011f\u0131 olan, do\u011fu-bat\u0131 enerji koridorunda kilit \u00fclke olmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak olan, Rusya\u2019n\u0131n olas\u0131 giri\u015fimleri kar\u015f\u0131s\u0131nda adeta bir g\u00fcvenlik duvar\u0131 olu\u015fturacak \u00f6zellikte bir co\u011frafi konumda yer alan Azerbaycan, T\u00fcrkiye i\u00e7in vazge\u00e7ilmezli\u011fini s\u00fcrd\u00fcrmektedir.<\/p>\n \u00c7ok say\u0131da ortak nokta ve kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 yard\u0131ma duyulan ihtiya\u00e7 g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda her iki \u00fclke de \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc ili\u015fkilerin geli\u015ftirilmesi i\u00e7in azami gayret g\u00f6stermek zorundad\u0131r. \u0130li\u015fkilerin geli\u015ftirilmesi kendi b\u00f6lgesinde Azerbaycan\u2019a ve kendi co\u011frafyas\u0131nda T\u00fcrkiye\u2019ye siyasal, ekonomik ve k\u00fclt\u00fcrel say\u0131s\u0131z f\u0131rsat sunacakt\u0131r.<\/p>\n T\u00fcrkiye-Ermenistan \u0130li\u015fkileri<\/strong><\/p>\n Ermenistan <\/strong><\/p>\n Ermeni tarih\u00e7i Gerard J. Libaridian \u201cErmenilerin Devletle\u015fme S\u0131nav\u0131\u201d (Libaridian, 2001, s.24) adl\u0131 eserinde 1991 y\u0131l\u0131nda ba\u011f\u0131ms\u0131z olan olan Ermenistan\u2019\u0131n\u00a0 bu yola 1987\u2019de Medzamor N\u00fckleer santralini protesto etmek i\u00e7in 5 bin g\u00f6stericinin sokaklara d\u00f6k\u00fclmesiyle\u00a0 girildi\u011fini\u00a0 ifade eder. Sovyet d\u00f6neminin tek siyasi\u00a0 partisi olan Kom\u00fcnist Parti Ermenistan\u2019a hakimdir. Buna kar\u015f\u0131 ilk muhalif unsur Paruyr Hayrikyan\u2019\u0131n ulusun kendi kaderini Tayin Birli\u011fi vard\u0131r. 1987 y\u0131l\u0131ndan sonra\u00a0 Kafkasya\u2019n\u0131n en temel sorunlar\u0131ndan biri ba\u015flar; Karaba\u011f sorunu. 20 \u015eubat 1988\u2019de Yukar\u0131 Karaba\u011f \u015fehir meclisinin Ermeni-Azeri s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirerek Karaba\u011f\u2019\u0131n Ermenistan\u2019a ba\u011flanmas\u0131 karar\u0131n\u0131 Moskova\u2019ya g\u00f6t\u00fcrme iste\u011fi\u00a0 Karaba\u011f Sorununu ba\u015flat\u0131r. Sovyetlere ait iki \u00fclke aras\u0131ndaki basit s\u0131n\u0131r de\u011fi\u015fikli\u011fi tan\u0131mlamas\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar s\u00fcren bir problem olur. Karaba\u011f\u2019\u0131n, Ermenistan\u2019\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131z olma s\u00fcrecinde\u00a0 tart\u0131\u015f\u0131lmaz bir yeri vard\u0131r. Karaba\u011f\u2019\u0131n iste\u011finin Erivan\u2019ca desteklenmesiyle halk sokaklara d\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Azerilerin\u00a0 tepkileriyle Karaba\u011f\u2019da ilk kan akmaya ba\u015flar. 1988 May\u0131s\u0131nda Ermeniler Karaba\u011f komitesini kurarak krizi i\u00e7 politikaya malzeme yaparlar. Kriz \u00e7\u00f6z\u00fclmeye \u00e7abalan\u0131r. Ba\u015far\u0131l\u0131 olunamaz. Komitede Dilbilimci, Tarih\u00e7i Levon Ter Petrosyan ve di\u011fer Ermeni entelekt\u00fceller de bulunur. Sorun \u00e7\u00f6z\u00fclece\u011fine giderek b\u00fcy\u00fcr. Moskova, Ermenistan ve Azerbaycan aras\u0131nda Yukar\u0131 Karaba\u011f\u2019\u0131 hari\u00e7 tutarak n\u00fcfus de\u011fi\u015fimi d\u00fczenlemesine gider. Zorla iki unsur aras\u0131nda kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 n\u00fcfus de\u011fi\u015fimi ortal\u0131\u011f\u0131 iyice kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131r. Sorun i\u00e7inden \u00e7\u0131k\u0131lmaz bir hal al\u0131r. (\u0130smayilov, 2001) Karaba\u011f sorunun yan\u0131nda 1988\u2019de b\u00fcy\u00fck Ermenistan depremi\u00a0 Moskova ile Erivan\u2019\u0131n aras\u0131n\u0131 s\u00f6zde a\u00e7ar. Karaba\u011f komite \u00fcyeleri tutuklan\u0131r. Karaba\u011f komitesi bir s\u00fcre sonra Ermeni Ulusal Hareketi (EUH) ad\u0131n\u0131 al\u0131r. 1989 May\u0131s ve Temmuz se\u00e7imleri EUH koalisyonunun ba\u015far\u0131s\u0131yla sonu\u00e7lan\u0131r. EUH 1990 A\u011fustosu\u2019nda Sovyet Ermenistan\u0131\u2019nda h\u00fck\u00fcmet kurar. Ter-Petrosyan y\u00fcksek\u00a0 Sovyet\u00a0 Prezidyumu ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na se\u00e7ilir. Ermenistan 1990\u2019larda Moskova\u2019ya\u00a0 i\u00e7i\u015fleri ve ekonomide yar\u0131 ba\u011f\u0131ml\u0131d\u0131r.\u00a0 1991 y\u0131l\u0131nda Karaba\u011f olay\u0131 katliam boyutlar\u0131na ula\u015f\u0131r. 1991 y\u0131l\u0131nda y\u00fcksek Ermenistan Sovyeti ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 referanduma g\u00f6t\u00fcr\u00fcr.\u00a0 Eyl\u00fcl 1991 y\u0131l\u0131nda kar\u015f\u0131m\u0131za ba\u011f\u0131ms\u0131z Ermenistan \u00e7\u0131kar. Ter-Petrosyan 1991 y\u0131l\u0131nda ba\u011f\u0131ms\u0131z Ermenistan\u2019\u0131n ilk cumhurba\u015fkan\u0131 olur. 1998\u00a0 \u015eubat\u0131nda istifa edene kadar Ermenistan\u2019\u0131n i\u00e7 ve d\u0131\u015f siyasetini y\u00f6n veren ki\u015fi Petrosyan\u2019d\u0131r.<\/p>\n Ermenistan \u0130\u00e7 ve D\u0131\u015f Siyasetini Belirleyen Parametreler<\/strong><\/p>\n Ermenistan i\u00e7 ve d\u0131\u015f siyasetini iki unsur belirler. Bunlar Karaba\u011fl\u0131lar ve Diasporad\u0131r. Karaba\u011f, Ermenistan i\u00e7 politikas\u0131n\u0131n en \u00f6nemli fig\u00fcr\u00fcd\u00fcr. Erivan\u2019da gezinen i\u015fsizleri unutturan, Karaba\u011f, Ermeniler i\u00e7in kan\u0131 g\u00f6zya\u015f\u0131n\u0131 ve bir arada olmay\u0131 sembolize eder. Diyebiliriz ki Karaba\u011f meselesinin \u00e7\u00f6z\u00fclmesi demek Ermenistan\u2019daki i\u00e7 dinamiklerin \u00e7\u00f6z\u00fclmesi demektir. 1991 y\u0131l\u0131ndan itibaren Ermenistan d\u0131\u015f\u0131ndaki Ermeni Diasporas\u0131 (Rusya ve ABD\u2019 deki Diasporalar) \u00fclke i\u00e7inde zamanla Petrosyan\u2019a kar\u015f\u0131 cephe almaya ba\u015flarlar. \u00dc\u00e7 Diaspora partisi Ermenistan i\u00e7inde \u015fubeler a\u00e7arlar. (Ermeni Devrimci Federasyonu, Ermeni Liberal Demokrat Partisi, Sosyal Demokrat H\u0131n\u00e7ak Partisi) Karaba\u011f konusunda uzla\u015fmac\u0131 bir tav\u0131r sergileyen Petrosyan ate\u015fle oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ge\u00e7 fark eder. Petrosyan\u2019\u0131n Karaba\u011f ate\u015fkesini\u00a0 uluslararas\u0131 bar\u0131\u015fa d\u00f6nd\u00fcrme gayretleri Cumhuriyet\u00e7i bloka \u00e7arpar. Sonu\u00e7ta Petrosyan istifa eder. 1997 y\u0131l\u0131nda Karaba\u011f\u2019\u0131n eski lideri Robert Ko\u00e7aryan ba\u015fbakanl\u0131\u011fa atan\u0131r.1998 Nisan\u0131nda yap\u0131lan se\u00e7imle Ko\u00e7aryan\u00a0 iktidar\u0131 ele ge\u00e7irir.<\/p>\n Karaba\u011f<\/strong><\/p>\n Ko\u00e7aryan ile Petrosyan aras\u0131da ilgin\u00e7 benzerlikler ve farkl\u0131lar bulunur. \u0130ki liderin kaderlerindeki en temel benzerlik \u201cKaraba\u011f\u201dd\u0131r. Petrosyon\u2019\u0131 Cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na ta\u015f\u0131yan s\u00fcre\u00e7le Ko\u00e7aryan\u2019\u0131 iktidara getiren yol Karaba\u011f\u2019dan ge\u00e7er. Erivanl\u0131 Petrosyan\u2019a kar\u015f\u0131l\u0131k Karaba\u011fl\u0131 Ko\u00e7aryan daha radikal bir s\u00f6ylem ta\u015f\u0131r. Karaba\u011f sorunu ne kadar canl\u0131 tutulursa Ermenistan i\u00e7 politikas\u0131n\u0131 y\u00f6netmek o kadar kolay olur. Tabii kontroll\u00fc siyaset izlemek laz\u0131md\u0131r. Yoksa sorun elinizde patlar. Karaba\u011f\u2019dan gelen Ko\u00e7aryan iktidar\u0131n\u0131 buradaki anla\u015fmazl\u0131k \u00fczerine kurar. Karaba\u011f sorununun yak\u0131n bir zamanda \u00e7\u00f6z\u00fclmesi Ermeni i\u00e7 politikas\u0131 i\u00e7in zor gibidir. Karaba\u011f sorunu Ermenistan i\u00e7 politikas\u0131n\u0131n en temel sorunlar\u0131n\u0131 unutturmaktad\u0131r. Ermenistan\u2019daki en temel mesele i\u015fsizliktir. \u00dclke \u0130srail\u2019den sonra en fazla d\u0131\u015f yard\u0131m\u0131 alan devlet g\u00f6r\u00fcn\u00fcmdedir. Karaba\u011f sorunu Diasporay\u0131 da beslemektedir. Karaba\u011f\u2019la tehcir sonras\u0131 Diasporan\u0131n elindeki ikinci \u201cortak ac\u0131\u201d ge\u00e7mi\u015ftir. Diaspora bunu elinden geldi\u011fi kadar hem \u00fclke i\u00e7inde hem de \u00fclke d\u0131\u015f\u0131nda kullan\u0131r. \u00dclke i\u00e7inde h\u00fck\u00fcmete kar\u015f\u0131 \u00fclke d\u0131\u015f\u0131nda da Azerbaycan\u2019a kar\u015f\u0131 bu silah\u0131 y\u00f6nlendirir. T\u00fcrkiye\u2019ye kar\u015f\u0131 da s\u00f6zde soyk\u0131r\u0131m\u0131\u00a0 kullan\u0131r. Karaba\u011f\u00a0 sorunu, ABD i\u00e7 politikas\u0131nda da lobilerle kendine taraftar toplar. Rusya a\u00e7\u0131s\u0131ndan Karaba\u011f\u2019a bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda iki ucu keskin b\u0131\u00e7ak gibidir. Sorun \u00e7\u0131karan \u00fclke olan Rusya, Karaba\u011f meselesiyle\u00a0 Ermenistan\u2019\u0131 Azerbaycan, Azerbaycan\u2019\u0131 da Ermenistan \u00fczerine y\u00f6neltir. Her iki \u00fclkeye verilen mesaj sorunu \u00e7\u00f6z\u00fcc\u00fc tek merciinin kendisi\u00a0 oldu\u011fudur. Sorunun ikinci keskin taraf\u0131; Kafkasya\u2019da \u00c7e\u00e7enistan\u2019dan Abhazya\u2019ya\u00a0 kadar b\u00f6lgedeki g\u00fcvensizlik atmosferini\u00a0 destekleyen en \u00f6nemli etken olmas\u0131d\u0131r. Karaba\u011f sorunun yan\u0131nda s\u00f6zde soyk\u0131r\u0131m iddialar\u0131yla Rusya T\u00fcrkiye\u2019yi Ermenilerle u\u011fra\u015f\u0131r hale sokarak Kafkasya\u2019da rahat manevra alan\u0131 olu\u015fturur. Karaba\u011f, Azerbaycan i\u00e7inde hemen hemen Ermenilerle ayn\u0131 manalar ta\u015f\u0131r. Bir milyona yak\u0131n ka\u00e7g\u0131n (g\u00f6\u00e7men) Bak\u00fc\u2019deki siyasi kararlar\u0131 etkiler.<\/p>\n Ermenistan\u2019dan Kafkasya\u2019ya bak\u0131nca d\u0131\u015f politik sorun Karaba\u011f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Asl\u0131nda b\u00f6lgedeki en temel sorun \u201cG\u00fcvenlik\u201dtir. B\u00f6lgede hi\u00e7 kimse birbirine g\u00fcvenmemektedir. G\u00fcvensiz ortam daima Rusya ve ABD\u2019nin i\u015fine yarar. Diyebiliriz ki Rusya\u2019n\u0131n b\u00f6lgedeki silah\u0131 g\u00fcvensiz ortamd\u0131r. G\u00fcvensizli\u011fi devam ettirecek Karaba\u011f, Abhazya, Acaristan, Osetya, Da\u011f\u0131stan gibi sorunlar\u0131n \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki g\u00fcnlerde daha a\u011f\u0131rla\u015faca\u011f\u0131 umulmaktad\u0131r. Rusya, Kuzey Kafkasya\u2019da bar\u0131\u015f, G\u00fcneyde Kafkasya\u2019da ise huzursuzluk istemektedir. Buradaki sava\u015f iste\u011fi ise b\u00f6lgesel \u00e7apl\u0131 olmayan dar boyutludur. B\u00f6lgesel \u00e7apl\u0131 bir hareket \u201cdomino ta\u015f\u0131\u201d etkisi yapaca\u011f\u0131ndan ne Moskova, ne Ankara, ne de Tahran bunu istemez. Ermenistan\u2019da Karaba\u011f sorunu ayn\u0131 zamanda bir i\u00e7 meseledir. Karaba\u011f partisi (mecazi manada) diye tan\u0131mlanan sorun \u00fclkenin kaderine y\u00f6n vermektedir. Karaba\u011f\u00a0 sorunu olunca halktaki milliyet\u00e7i s\u00f6ylemler y\u00fckselmekte, halk ekonomik sorunlar\u0131 unutmaktad\u0131r. Petrosyan ve Ko\u00e7aryan\u2019\u0131n iktidar olu\u015flar\u0131ndaki temel fig\u00fcr hep Karaba\u011f\u2019d\u0131r. Bu sorun 21. y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk \u00e7eyre\u011finde de, Ermenistan i\u00e7inde de s\u00fcrecektir. Ermenistan\u2019\u0131n en b\u00fcy\u00fck sorunu ekonomidir. \u00dclkedeki y\u0131ll\u0131k enflasyon %3730, i\u015fsizlik %10\u2019dur. Halk\u0131n %80\u2019i fakir veya \u00e7ok fakirdir. (Selvi, 2003) Petrosyan \u00fclkeye yabanc\u0131 sermayeyi \u00e7ekerek bunlar\u0131 a\u015fmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ba\u015fta ABD, Fransa olmak \u00fczere baz\u0131 bat\u0131l\u0131 devletler yat\u0131r\u0131mda bulunmu\u015flard\u0131r. Yabanc\u0131 sermayenin \u00fclkedeki esas sorunu yayg\u0131n olan r\u00fc\u015fvet ve Karaba\u011f sorunuyla artan g\u00fcvensizlik ortam\u0131d\u0131r. Bu da \u00fclkeden yabanc\u0131 sermayeyi ka\u00e7\u0131rmaktad\u0131r. Ermenistan,\u00a0 T\u00fcrkiye ve Azerbaycan taraf\u0131ndan ekonomik olarak s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Bunu a\u015fmak i\u00e7in de \u0130ran, G\u00fcrcistan, Rusya hatlar\u0131n\u0131 kullanmaktad\u0131r. T\u00fcm bunlara ra\u011fmen G\u00fcrcistan \u00fczerinden T\u00fcrk mallar\u0131n\u0131 almaktad\u0131r. Ermenistan\u2019\u0131n g\u00fcvensizlik ortam\u0131n\u0131 a\u015f\u0131p denize ve ticari yollara ula\u015fmak zorunlu\u011fu vard\u0131r. Erivan T\u00fcrk s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 ticarete a\u00e7t\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015facakt\u0131r. Azerbaycan\u2019\u0131n son giri\u015fimleriyle T\u00fcrkiye, Karaba\u011f sorunu \u00e7\u00f6z\u00fclmeden kap\u0131y\u0131 a\u00e7mayaca\u011f\u0131 garantisini\u00a0 Azerbaycan\u2019a vermi\u015ftir. Ermenistan de\u011fi\u015fen uluslararas\u0131 konjonkt\u00fcr\u00fc b\u00f6lgede kendi \u00fczerine \u00e7eviremezse giderek ekonomik ve siyasi \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fcyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalabilir. Ermeni Diasporas\u0131 \u00fclkenin i\u00e7 siyasetinde hakim olmaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Diaspora Ermenistan\u2019\u0131 de\u011fil Bat\u0131 Ermenistan\u2019\u0131 tercih etmektedir. Diaspora T\u00fcrkiye\u2019ye kar\u015f\u0131 elde edece\u011fi maddi veya manevi tazminat\u0131 ve bunun siyasi uzant\u0131lar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Ermeni Tehciri Diasporan\u0131n varl\u0131k sebebidir. Ermenistan\u2019\u0131n de\u011fildir. Bu ayr\u0131m\u0131 iyi kavramak laz\u0131md\u0131r. Bunun do\u011fal bir sonucudur ki Petrosyan\u2019\u0131n \u2018Ermeni devleti var onu ya\u015fatal\u0131m\u2019 s\u00f6ylemi Ermenistan\u2019\u0131n d\u0131\u015f\u0131ndaki Ermenilerce pek destek g\u00f6rmemektedir. Tam tersine Diaspora \u00fclke i\u00e7inde daha hakim unsur haline gelerek s\u00f6zde soyk\u0131r\u0131m\u0131 \u00fclke g\u00fcndeminde daima canl\u0131 tutmak istemektedir. Hatta Tehciri, Ermeni anayasas\u0131nda bir madde\u00a0 haline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren Diasporad\u0131r. Diaspora, Karaba\u011f\u2019la, s\u00f6zde soyk\u0131r\u0131m\u0131 e\u015fle\u015ftirmeye \u00e7abalamaktad\u0131r. Karaba\u011f ve Soyk\u0131r\u0131m iddialar\u0131 Ermenistan\u2019\u0131n duygusal politikalar takip etmesine sebeb olmaktad\u0131r. Bu yakla\u015f\u0131m Rusya\u2019n\u0131n i\u015fine gelmektedir. Ermeniler i\u00e7in T\u00fcrkler tehdittir. Bu tehdide kar\u015f\u0131 silahlanmal\u0131 veya bir b\u00fcy\u00fck silahl\u0131 g\u00fcc\u00fcn korumas\u0131 alt\u0131na girilmelidir. \u0130lk tercih\u00a0 Rusya, olmazsa ABD veya AB\u2019dir.<\/p>\n \u00d6neriler<\/strong><\/p>\n Ermenilere kar\u015f\u0131 iki t\u00fcr strateji takip edilmelidir; 1. Diaspora\u2019ya kar\u015f\u0131, 2. Ermenistan\u2019a kar\u015f\u0131. Ermenistan\u2019\u0131n ekonomik sorunlar\u0131 iyi kullan\u0131lmal\u0131d\u0131r. Azerbaycan\u2019\u0131 k\u0131zd\u0131rmayacak ama T\u00fcrkiye\u2019nin de \u00e7\u0131karlar\u0131na zarar vermeyecek bir siyaset geli\u015ftirilmelidir. Bask\u0131n \u00fclke rol\u00fcyle, Ermenistan i\u00e7 politikas\u0131nda rol al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Gerekirse T\u00fcrkiye\u2019deki Ermeni Kilisesi\u00a0 aktif kullan\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n Karaba\u011f sorunu \u00e7\u00f6z\u00fclmemi\u015ftir. Sadece dondurulmu\u015ftur. Havalar\u0131n \u0131s\u0131nmas\u0131yla sorun tekrar alevlenecektir. Sorunu duygusal boyuta \u00e7ekmeden realist atmosferde \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00f6nerileri getirilmelidir,<\/p>\n Karaba\u011f sorunu i\u00e7in haz\u0131r planlar \u015fimdiden geli\u015ftirilmelidir.<\/p>\n Azerbaycan\u2019la olan ili\u015fkiler halk baz\u0131nda yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. Unutulmamal\u0131d\u0131r ki Rusya Azerbaycan\u2019da halen vard\u0131r. \u0130lhan Aliyev i\u00e7in Ankara\u2019dan ziyade Moskova\u2019n\u0131n ne dedi\u011fi \u00f6nemlidir. Buradaki \u00f6ncelik derecesi de\u011fi\u015ftirilmelidir.<\/p>\n G\u00fcnl\u00fck de\u011fil as\u0131rl\u0131k stratejiler geli\u015ftirilmelidir.<\/p>\n Ankara b\u00f6lge i\u00e7in siyasi cazibe, Erzurum da ekonomik cazibe merkezi haline getirilmelidir.<\/p>\n Ermenistan\u2019a kar\u015f\u0131 sert \u0131l\u0131ml\u0131 bir politika takip edilmelidir. \u00d6zal d\u00f6nemindeki \u0131l\u0131ml\u0131 politikalar i\u015fe yaramam\u0131\u015ft\u0131r. Her iki \u00fclke sert s\u00f6ylemlere d\u00f6nm\u00fc\u015ft\u00fcr. T\u00fcrkiye, Ermenistan politikas\u0131n\u0131 Erivan\u2019a bakarak de\u011fil Moskova ve Washington ekseninde\u00a0 geli\u015ftirmelidir.<\/p>\n B\u00f6lgesel alanlarda mutlaka inisiyatif sahibi olunmal\u0131d\u0131r. Zamanla genel havzalarda (Avrupa, Asya, Afrika) bayrak g\u00f6sterecek hamleler yap\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n T\u00fcrkiye-G\u00fcrcistan \u0130li\u015fkileri<\/strong><\/p>\n G\u00fcrcistan medeniyetlerin kesi\u015fme noktas\u0131nda yer al\u0131r. D\u00fcnyan\u0131n en eski H\u0131ristiyan topluluklar\u0131ndan olan G\u00fcrcistan\u2019da \u00e7ok say\u0131da H\u0131ristiyan ve M\u00fcsl\u00fcman topluluk bulunmaktad\u0131r. Abhazya, Osetya ve Acer sorunlar\u0131 baz\u0131 kesimlerce medeniyetler aras\u0131 bir sorun haline getirilmek istenmektedir. \u00d6zellikle Abhaz-G\u00fcrc\u00fc \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 bir t\u00fcr H\u0131ristiyan-M\u00fcsl\u00fcman dinler sava\u015f\u0131 gibi g\u00f6sterme \u00e7abas\u0131 g\u00f6zlerden ka\u00e7mamaktad\u0131r. Bu noktada T\u00fcrkiye\u2019nin ve G\u00fcrcistan\u2019\u0131n tavr\u0131 son derece yap\u0131c\u0131 olmu\u015ftur. T\u00fcrkiye de n\u00fcfusunun \u00e7o\u011funlu\u011fu M\u00fcsl\u00fcman bir \u00fclke olmas\u0131na ra\u011fmen sorunu din merkezli g\u00f6rmemi\u015f ve G\u00fcrcistan\u2019\u0131n toprak b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcnden yana tav\u0131r alm\u0131\u015ft\u0131r. Her iki etnik grubu da bar\u0131nd\u0131ran bir \u00fclke olarak T\u00fcrkiye sorununun dinler ve k\u00fclt\u00fcrler aras\u0131 bir soruna d\u00f6n\u00fc\u015fmemesi i\u00e7in \u00e7abalar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmektedir. Ayn\u0131 \u015fekilde G\u00fcrcistan da b\u00f6lgedeki en b\u00fcy\u00fck M\u00fcsl\u00fcman \u00fclke olan T\u00fcrkiye ile yak\u0131n ili\u015fkiler geli\u015ftirmeyi tercih etmektedir. Bu da iki \u00fclkenin d\u0131\u015f ili\u015fkilerinde dinin ay\u0131r\u0131c\u0131 unsurlar\u0131n\u0131 de\u011fil, istikrar\u0131 artt\u0131r\u0131c\u0131 evrensel bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 benimsediklerini g\u00f6stermektedir. Taraflar birbirlerinin dinlerini neredeyse hi\u00e7 \u00f6nemsemeksizin yak\u0131n bir ili\u015fki kurabilmi\u015flerdir. \u00dcstelik bu ili\u015fki son y\u0131llar\u0131n bir \u00fcr\u00fcn\u00fc de\u011fildir. Osmanl\u0131 Devleti d\u00f6neminden bir mirast\u0131r.<\/p>\n Karadeniz\u2019de geli\u015ftirilecek bir medeniyetler aras\u0131 i\u015fbirli\u011fi ortak anlay\u0131\u015f\u0131ndan en \u00e7ok istifade edecek \u00fclkelerin ba\u015f\u0131nda gelecek olan G\u00fcrcistan, ayn\u0131 zamanda b\u00f6yle bir anlay\u0131\u015fa en \u00e7ok katk\u0131 sa\u011flayabilecek \u00fclkelerden de biridir. T\u00fcrkiye-G\u00fcrcistan \u00f6rne\u011fini di\u011fer ikili ili\u015fkilere de ta\u015f\u0131mak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. B\u00f6ylece hem az\u0131nl\u0131klar\u0131n haklar\u0131 g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015f olacakt\u0131r, hem de \u00fclkelerin istikrar\u0131 ve \u00fclke b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc tehlikeye girmemi\u015f olacakt\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Gamze Güngörmüş Kona Politika Dergisi, 19 Nisan 2009 Türkiye, Kafkasya’daki nüfuz mücadelesinin katılımcılarından biridir. Tarihsel, etnik ve kültürel bağlarının bulunduğu bölge; Rusya ile arasında tampon bölge oluşturması, Rusya’nın güneye, sıcak denizlere inme politikasının engellenmesi, Orta Asya cumhuriyetleri ile köprü durumunda bulunması nedeniyle; Türkiye açısından da aynı stratejik öneme sahiptir. Ayrıca, Doğu Anadolu bölgesinin güvenliği, yer […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_bbp_topic_count":0,"_bbp_reply_count":0,"_bbp_total_topic_count":0,"_bbp_total_reply_count":0,"_bbp_voice_count":0,"_bbp_anonymous_reply_count":0,"_bbp_topic_count_hidden":0,"_bbp_reply_count_hidden":0,"_bbp_forum_subforum_count":0,"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"0","ocean_second_sidebar":"0","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"0","ocean_custom_header_template":"0","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"0","ocean_menu_typo_font_family":"0","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"0","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"off","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-11437","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-arastirma-ana-sayfa","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11437","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11437"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11437\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11439,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11437\/revisions\/11439"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11437"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=11437"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=11437"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n<\/span> <\/b> Politika Dergisi, 19 Nisan 2009 <\/span><\/p>\n