![\"\"](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/z-2013-Images-2\/539.JPG\")
<\/p>\n<\/p>\n
Dr. \u015eenol Kantarc\u0131 Kafkasya tarih boyunca bir\u00e7ok millet ve devlet taraf\u0131ndan elde edilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f \u00e7ok stratejik bir b\u00f6lge olmas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, d\u00fcnyadaki en \u00f6nemli ge\u00e7i\u015f noktalar\u0131ndan birisi olma \u00f6zelli\u011fini ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Kafkasya tarihinin 1917 Rus ihtil\u00e2llerine kadar devam eden yakla\u015f\u0131k olarak son 400 y\u0131l\u0131, \u00e7o\u011fu zaman T\u00fcrk ve Rus m\u00fccadelelerine sahne olmu\u015ftur. T\u00fcrk ve Rus taraflar\u0131n\u0131n en \u00f6nemli temas noktas\u0131 olan bu b\u00f6lge, tamamen farkl\u0131 ama\u00e7lar u\u011fruna elde bulundurulmak istenmi\u015ftir. Ruslar Kafkasya\u2019y\u0131, f\u00fct\u00fbhat\u00e7\u0131 emellerine ula\u015fmada bir ara\u00e7 ve ge\u00e7i\u015f noktas\u0131 olarak kullanmak isterlerken, T\u00fcrkler b\u00f6lgeyi elde bulundurmak suretiyle, hem Kafkasya\u2019da Rusya\u2019ya kar\u015f\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc bir otorite ve savunma sistemi kurmak, hem de Rusya\u2019n\u0131n yay\u0131lmac\u0131 politikalar\u0131na engel olmak politikas\u0131n\u0131 g\u00fctm\u00fc\u015flerdi. Y\u00fcz\u00fcn\u00fc Bat\u0131ya d\u00f6nm\u00fc\u015f olan T\u00fcrkiye, arkas\u0131n\u0131 sa\u011flama almak i\u00e7in, Kafkasya\u2019da g\u00fc\u00e7l\u00fc bir otorite kurarak b\u00f6lgeden kaynaklanabilecek herhangi bir tehdit unsurunun ortaya \u00e7\u0131kmamas\u0131 i\u00e7in \u00e7aba sarf etmi\u015ftir. \u00d6zellikle Enver Pa\u015fa liderli\u011finde hayata ge\u00e7irilmek istenen Turanc\u0131 politikalar a\u00e7\u0131s\u0131ndan da Kafkasya\u2019n\u0131n yine b\u00fcy\u00fck bir ehemmiyete sahip oldu\u011fu biliniyordu.<\/p>\n Kafkasya\u2019n\u0131n T\u00fcrkiye a\u00e7\u0131s\u0131ndan ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 ehemmiyet sadece Rusya ile de s\u0131n\u0131rl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 halde, Rusya\u2019daki geli\u015fmeler ve bu \u00fclkenin takip etmi\u015f oldu\u011fu d\u0131\u015f politikalar, T\u00fcrkiye\u2019nin Kafkasya ile olan ili\u015fkilerini do\u011frudan etkilemi\u015ftir. Zira Balkanlardan ziyade Kafkasya, taraflar aras\u0131nda tarih boyunca en \u00f6nemli temas noktas\u0131 olmu\u015ftur. Bu nedenledir ki, T\u00fcrk \u2013 Rus ili\u015fkilerinin a\u011f\u0131rl\u0131k noktas\u0131n\u0131 Kafkasya olu\u015fturmu\u015ftur. \u00dcstelik 1990\u2019l\u0131 y\u0131llardan itibaren Rusya\u2019da meydana gelen k\u00f6kl\u00fc de\u011fi\u015fiklikler ve Sovyet Rusya\u2019n\u0131n par\u00e7alanmas\u0131 gibi b\u00f6lge a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli geli\u015fmeler de g\u00f6stermi\u015ftir ki, Kafkasya ge\u00e7mi\u015fte oldu\u011fu gibi bug\u00fcn ve gelecekte de T\u00fcrkiye i\u00e7in \u00f6nemli bir konumda bulunmaktad\u0131r. S\u00f6z konusu \u00f6nemi y\u00fcz\u00fcnden, T\u00fcrkiye\u2019de Kafkasya ile ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar ayr\u0131 bir yer ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Buna, b\u00f6lgenin Ermeni Meselesi ile ilgisi de ilave edildi\u011finde, Kafkasya \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n T\u00fcrk ilim alemi i\u00e7in ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 ehemmiyet \u00e7ok daha \u00f6nemli bir boyuta y\u00fckselmektedir.<\/p>\n \u2018T\u00fcrkiye ve Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya \u0130li\u015fkileri \u0130\u00e7erisinde Trabzon ve Batum Konferanslar\u0131 ve Antla\u015fmalar\u0131 (1917 \u2013 1918)\u2019 adl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma, Kafkasya co\u011frafyas\u0131ndaki politik yap\u0131lanmadan ilgi \u00e7ekici bir tarihi kesit sunmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan dikkate de\u011fer bir \u00e7al\u0131\u015fma olarak ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. \u00c7al\u0131\u015fma, Sakarya \u00dcniversitesi, Fen \u2013 Edebiyat Fak\u00fcltesi, Tarih B\u00f6l\u00fcm\u00fc, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti Tarihi Anabilimdal\u0131 \u00f6\u011fretim \u00fcyelerinden Yard. Do\u00e7. Dr. Enis \u015eahin taraf\u0131ndan haz\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131r. Eser ilk olarak Nisan 1996\u2019da Atat\u00fcrk \u00dcniversitesi\u2019nde doktora tezi olarak kabul edilmi\u015f ve m\u00fcteakiben Eyl\u00fcl 2002\u2019de T\u00fcrk Tarih Kurumu taraf\u0131ndan yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. Yazar halen Sakarya \u00dcniversitesi\u2019nde \u00f6\u011fretim \u00fcyeli\u011fine devam etmektedir ve T\u00fcrk Mill\u00ee M\u00fccadelesi, Kafkasya Tarihi ve Ermeni Meselesi ile ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla tan\u0131nmaktad\u0131r.<\/p>\n Bat\u0131 dillerindeki ifadesiyle Trans-Kafkasya olan Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya deyimi, bilindi\u011fi gibi Kafkas da\u011flar\u0131n\u0131n g\u00fcneyini nitelemekte, genel olarak bug\u00fcn Azerbaycan, G\u00fcrcistan ve Ermenistan devletlerinin kaplad\u0131\u011f\u0131 alan i\u00e7in kullan\u0131lmaktad\u0131r. \u00c7al\u0131\u015fman\u0131n ana konusu, 1917 Rus \u0130htil\u00e2llerinden sonra T\u00fcrkiye ile Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir incelenmesinden ibarettir. Eser, giri\u015f k\u0131sm\u0131na ilave olarak \u00fc\u00e7 ana b\u00f6l\u00fcmden olu\u015fmaktad\u0131r. Giri\u015f k\u0131sm\u0131nda Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya hakk\u0131nda co\u011fraf\u00ee ve genel bilgiler verildikten sonra, b\u00f6lgenin ba\u015flang\u0131c\u0131ndan 1917 \u015eubat \u0130htil\u00e2li\u2019ne kadar ge\u00e7irdi\u011fi tarih\u00ee evreler ana hatlar\u0131yla kronolojik bir tarzda ifade edilmi\u015ftir. Bu k\u0131sm\u0131, mevcut haliyle, b\u00f6lgenin tarih\u00ee co\u011frafyas\u0131 olarak nitelendirmek yerinde olacakt\u0131r.<\/p>\n \u00c7al\u0131\u015fman\u0131n \u00fc\u00e7 ana b\u00f6l\u00fcm\u00fcnden birincisini te\u015fkil eden ilk b\u00f6l\u00fcm \u2018\u0130htil\u00e2ller D\u00f6neminde Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya ve T\u00fcrkiye\u2019 ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131maktad\u0131r. B\u00f6l\u00fcmde ana hatlar\u0131yla \u015eubat \u0130htil\u00e2li ile ba\u015flayan geli\u015fmeler, Ekim \u0130htil\u00e2li ile birlikte T\u00fcrkiye \u2013 Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya ili\u015fkilerinin ba\u015flamas\u0131na kadar ayr\u0131nt\u0131lar\u0131yla ele al\u0131nmaktad\u0131r. \u00d6zellikle \u015eubat ve Ekim \u0130htil\u00e2lleri adeta g\u00fcn g\u00fcn ele al\u0131nm\u0131\u015f ve bu \u00f6nemli hadiselerin Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya i\u00e7in ehemmiyeti titizlikle incelenmi\u015ftir. Bu yap\u0131l\u0131rken de \u015eubat \u0130htil\u00e2linden sonra kurulan ve k\u0131saca Ozakom denilen \u00d6zel Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya Komitesi ile Ekim \u0130htil\u00e2linden sonra kurulan ve k\u0131saca Zakavkom denilen Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya Komiserli\u011fi ve Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya Seymi ilk kez bu denli geni\u015f bir \u015fekilde i\u015flenmi\u015ftir. Ozakom, \u00c7arl\u0131\u011f\u0131 deviren Ge\u00e7ici Rus h\u00fck\u00fcmetinin Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya\u2019ya g\u00f6nderdi\u011fi idar\u00ee bir organd\u0131. Zakavkom, Ekim (Bol\u015fevik) \u0130htil\u00e2linin tan\u0131mayan Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya\u2019n\u0131n \u00fc\u00e7 asl\u00ee milleti olan Azer\u00ee, G\u00fcrc\u00fc ve Ermenilerin olu\u015fturdu\u011fu bir te\u015fkilatt\u0131 ve Bol\u015feviklere olan muhalefet y\u00fcz\u00fcnden te\u015fkil edilmi\u015fti. Seym ise, ad\u0131 ge\u00e7en bu milletlerin m\u00fcmessillerinden olu\u015fan bir meclisti ve Rusya M\u00fcessisler Meclisi\u2019nin Bol\u015fevikler taraf\u0131ndan zorla da\u011f\u0131t\u0131lmas\u0131ndan sonra, b\u00f6lgenin kaderine el koymak amac\u0131yla te\u015fkil edilen bir yasama ve y\u00fcr\u00fctme \u00f6zelli\u011fine sahipti. Bu haliyle Seym ve Zakavkom, Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya\u2019n\u0131n Rusya\u2019dan ayr\u0131lmas\u0131ndaki ilk ad\u0131m\u0131 te\u015fkil etmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan son derece \u00f6nemlidir.<\/p>\n Bu ilk b\u00f6l\u00fcmde Ge\u00e7ici H\u00fck\u00fcmet ve Bol\u015fevikler d\u00f6nemindeki T\u00fcrk \u2013 Rus ve \u00f6zellikle T\u00fcrk \u2013 Ermeni ili\u015fkileriyle birlikte, Rus h\u00fck\u00fcmetlerinin T\u00fcrkiye\u2019ye kar\u015f\u0131 takip etmi\u015f oldu\u011fu Ermeni politikalar\u0131 da ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u015fekilde ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Hususiyle T\u00fcrkiye ile Rusya aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin \u00f6nemli bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 olan 1918\u2019in ba\u015f\u0131ndaki 13 Nolu Dekret ve Ruslar\u0131n T\u00fcrk Do\u011fu Anadolusu konusunda takip ettikleri politikalar titizlikle irdelenmi\u015f ve d\u00f6nemin Rus politikalar\u0131n\u0131n tutars\u0131zl\u0131\u011f\u0131 ve Ermenileri nas\u0131l k\u0131\u015fk\u0131rtt\u0131klar\u0131 belgeleriyle birlikte ayd\u0131nlat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Eserin geri kalan k\u0131sm\u0131nda da Ermeniler ile ilgili geli\u015fmeler olduk\u00e7a ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u015fekilde ele al\u0131nm\u0131\u015f ve bu hassas konu, yerli ve yabanc\u0131 ar\u015fiv, gazete ve ara\u015ft\u0131rma eserleriyle birlikte ortaya konulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Yine birinci b\u00f6l\u00fcmde, Rus ihtil\u00e2lleri d\u00f6neminde Kuzey Kafkasya\u2019da meydana gelen geli\u015fmeler de yer yer ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Bu b\u00f6l\u00fcm\u00fcn son k\u0131sm\u0131nda ise, Brest \u2013 Litovsk ve Erzincan M\u00fctarekeleri \u00fczerinde durulmu\u015f ve ayn\u0131 d\u00f6nemde Do\u011fu cephesinde ba\u015flayan T\u00fcrklere y\u00f6nelik Ermeni mezaliminin engellenmesi i\u00e7in, T\u00fcrk taraf\u0131n\u0131n giri\u015fimiyle, Rus ve Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya taraflar\u0131 nezdindeki yaz\u0131\u015fmalar ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak incelenmi\u015ftir. \u00d6zellikle bu k\u0131s\u0131mda, Ruslar\u0131n ihtilaller dolay\u0131s\u0131yla T\u00fcrk Do\u011fu Anadolu\u2019sunu terk etmek zorunda kalmalar\u0131ndan sonra, Ermenileri kendi menfaatleri do\u011frultusunda nas\u0131l kulland\u0131klar\u0131 ve onlar\u0131 b\u00f6lgenin T\u00fcrk ahalisi aleyhine nas\u0131l k\u0131\u015fk\u0131rtt\u0131klar\u0131 belgeleriyle birlikte a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n \u0130kinci b\u00f6l\u00fcm \u2018Trabzon Konferans\u0131\u2019 ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Yazar, bu b\u00f6l\u00fcm\u00fc, o d\u00f6nem Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin Kafkasya politikalar\u0131n\u0131 izah ederek ba\u015flatm\u0131\u015ft\u0131r. Bu politikayla ba\u011flant\u0131l\u0131 olarak, T\u00fcrkiye\u2019nin Kafkasya\u2019daki geli\u015fmelerle ilgilenmesi ve \u00f6zellikle Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya Komiserli\u011fi\u2019ne yak\u0131nla\u015fma gayretleri ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u015fekilde ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Bu yak\u0131nla\u015fma a\u015famas\u0131nda Ermeni meselesi de yo\u011fun bir \u015fekilde g\u00fcndeme girmi\u015ftir. Zira, Ruslar\u0131n ihtil\u00e2ller y\u00fcz\u00fcnden Kafkas cephesini terk etmesiyle birlikte, Ermenilerin Ruslar taraf\u0131ndan kullan\u0131lmas\u0131 s\u00f6z konusu olmu\u015ftur. Nitekim Ermenilerin de \u00f6teden beri \u2018B\u00fcy\u00fck Ermenistan\u2019 hayali ile davrand\u0131klar\u0131 ve Ruslar\u0131n b\u00f6yle bir giri\u015fimine haz\u0131r olmalar\u0131 nedeniyle, Kafkas cephesinde \u00f6zellikle T\u00fcrkiye a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli problemler ortaya \u00e7\u0131kmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n ba\u015flamas\u0131yla birlikte yer yer g\u00f6r\u00fclen, ancak 1918 y\u0131l\u0131n\u0131n girmesiyle birlikte yo\u011funluk arz eden Ermenilerin b\u00f6lgedeki T\u00fcrk vatanda\u015flar\u0131na kar\u015f\u0131 giri\u015ftikleri katliam ve mezalimler, bu tarihten itibaren T\u00fcrkiye\u2019nin t\u00fcm dikkatlerini Kafkas cephesine y\u00f6neltmesine neden olmu\u015ftur. Bu d\u00f6nem T\u00fcrk d\u0131\u015f politikas\u0131n\u0131 y\u00f6nlendiren ki\u015filer olarak Sadrazam Talat Pa\u015fa ve \u00f6zellikle Ba\u015fkumandan Vekili ve Harbiye Naz\u0131r\u0131 Enver Pa\u015fa dikkatleri \u00e7ekmektedir. Eserden anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, Enver Pa\u015fa Kafkas cephesi ve Ermeni meselesi konusundaki direktif ve talimatlar\u0131n\u0131, bu cephedeki t\u00fcm T\u00fcrk kuvvetlerinin komutas\u0131n\u0131 da elinde bulunduran III. T\u00fcrk Ordusu Kumandan\u0131 Ferik Vehib Mehmed Pa\u015fa vas\u0131tas\u0131yla uygulama alan\u0131na koymu\u015ftur.<\/p>\n \u0130kinci b\u00f6l\u00fcm\u00fcn devam\u0131nda, T\u00fcrkiye ile Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin ba\u015flamas\u0131yla birlikte, taraflar aras\u0131nda Trabzon\u2019da bir ay s\u00fcreyle ger\u00e7ekle\u015ftirilen konferans g\u00f6r\u00fc\u015fmeleri ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. 14 Mart \u2013 14 Nisan 1918 tarihlerinde tam bir ay devam eden Trabzon Konferans\u0131\u2019nda taraflar aras\u0131nda 6 genel ve bir\u00e7ok da \u00f6zel oturum yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Trabzon Konferans\u0131\u2019nda T\u00fcrk taraf\u0131n\u0131 H\u00fcseyin Rauf (Orbay) Bey, Azer\u00ee, G\u00fcrc\u00fc ve Ermeni delegelerinden olu\u015fan Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya taraf\u0131n\u0131 da G\u00fcrc\u00fc as\u0131ll\u0131 Akakiy \u0130vanovi\u00e7 \u00c7henkeli temsil etmi\u015ftir. Taraflar\u0131n Trabzon\u2019a geli\u015fiyle birlikte, orada ba\u015flayan resm\u00ee ve gayr-\u0131 resm\u00ee g\u00f6r\u00fc\u015fmeler, resm\u00ee g\u00f6r\u00fc\u015fmeler s\u0131ras\u0131nda taraflar aras\u0131nda al\u0131p-verilen notalar \u00e7ok ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u015fekilde i\u015flenmi\u015f ve izah edilmi\u015ftir. Hususiyle Trabzon g\u00f6r\u00fc\u015fmelerinin resm\u00ee ve gayr-\u0131 resm\u00ee oturumlar\u0131 g\u00fcn\u00fc g\u00fcn\u00fcne, hatta bazen saati saatine tespit edilerek, ilim alemine kazand\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. G\u00f6r\u00fc\u015fmeler s\u0131ras\u0131nda taraflar aras\u0131ndaki en \u00f6nemli problemler, 3 Mart 1918 tarihli Brest-Litovsk Bar\u0131\u015f\u0131\u2019n\u0131n Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya taraf\u0131nca kabul edilmemesi ve T\u00fcrk taraf\u0131na bu antla\u015fmayla verilen haklar\u0131n iade edilmemesinden kaynaklanmaktayd\u0131. T\u00fcrk taraf\u0131 Rusya ile imza etti\u011fi bu antla\u015fmay\u0131 y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe koyarak Kafkasya\u2019daki durumunu kuvvetlendirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor, hen\u00fcz ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 dahi il\u00e2n etmemi\u015f olan Kafkas taraf\u0131 ise, Bol\u015feviklere muhalefet ve b\u00f6lgede yaln\u0131z kalman\u0131n da verdi\u011fi endi\u015felerle mezk\u00fbr antla\u015fmay\u0131 kabul etmeye yakla\u015fm\u0131yor, T\u00fcrk heyetine kar\u015f\u0131 gayr-i mant\u0131k\u00ee bir surette direnmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Bu yetmezmi\u015f gibi, T\u00fcrk Do\u011fu Anadolu\u2019sunun hukuk\u00ee varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 zaman zaman tart\u0131\u015fmaya a\u00e7maktan da geri durmuyordu. T\u00fcrk taraf\u0131 ise, bu durum kar\u015f\u0131s\u0131nda, Kafkas cephesindeki asker\u00ee harek\u00e2t\u0131n\u0131 zaman zaman s\u00fcrd\u00fcrerek, Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya\u2019ya Brest-Litovsk Bar\u0131\u015f\u0131\u2019n\u0131 kabul ettirmeye gayret g\u00f6stermi\u015ftir. \u0130\u015fte t\u00fcm bu girift meseleler, eserde b\u00fcy\u00fck bir itina ile ele al\u0131nm\u0131\u015f, detaylar en ince ayr\u0131nt\u0131s\u0131na kadar ortaya konulmu\u015ftur. Bunlar yap\u0131l\u0131rken de ar\u015fiv ve yay\u0131mlanm\u0131\u015f vesikalar yan\u0131nda, d\u00f6nemin ger\u00e7ek ruhunu ifade etmekte \u00e7ok iyi bir tarih\u00ee materyal olan gazete ve dergilerden de b\u00fcy\u00fck oranda istifade edilmi\u015f, hat\u0131rat ve ara\u015ft\u0131rma eserleri de g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n \u0130kinci b\u00f6l\u00fcm\u00fcn son k\u0131sm\u0131nda ise, Trabzon Konferans\u0131\u2019na ara verilen d\u00f6nemde Trabzon ve Tiflis\u2019te meydana gelen geli\u015fmelerle birlikte, konferans\u0131n son oturumu ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Bu k\u0131s\u0131mda \u00f6zellikle talimat almak i\u00e7in Tiflis\u2019e giden Maver\u00e2-y\u0131 Kafkas heyetinin Seym\u2019deki faaliyetleri, Seym\u2019in tutanaklar\u0131 kullan\u0131larak ayr\u0131nt\u0131lar\u0131yla ortaya konulmu\u015ftur. Yine bu d\u00f6nem, Trabzon\u2019da bulunan T\u00fcrk heyetinin, konuk heyette bulunan Azer\u00ee, G\u00fcrc\u00fc ve Ermeni delegeleriyle \u00f6nemli gizli ve a\u00e7\u0131k g\u00f6r\u00fc\u015fmeler yapt\u0131\u011f\u0131 bir evredir ki, bu g\u00f6r\u00fc\u015fmelerden sonra T\u00fcrk taraf\u0131, Kafkasya hakk\u0131nda ger\u00e7ekten \u00e7ok \u00f6nemli bilgilere ula\u015fabilmi\u015ftir. Konferans\u0131n son oturumu da taraflar aras\u0131ndaki problemleri \u00e7\u00f6zmeye yetmemi\u015f, kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ve \u00f6zellikle konuk heyetin anlams\u0131z ve mant\u0131k\u00ee olmayan \u0131srarlar\u0131, konferans\u0131n bir ayl\u0131k bir \u00e7al\u0131\u015fmadan sonra sonu\u00e7suz bir \u015fekilde sona ermesine neden olmu\u015ftur. Oysa Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya i\u00e7in durum, son derece \u00fcmitsiz g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu. Hem ihtil\u00e2lin ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 olumsuzluklar, b\u00f6lgenin b\u00fcy\u00fck bir asayi\u015fsizlik i\u00e7erisinde bulunmas\u0131, otorite bo\u015flu\u011funa neden olan dahil\u00ee kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar, hem de asker\u00ee ve ekonomik sorunlar nedeniyle, Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya\u2019n\u0131n dahil\u00ee ve haric\u00ee durumu b\u00fcy\u00fck problemlerle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yayd\u0131. \u00d6yle ki, \u00dc\u00e7 Sancak\u2019tan birisi olan Batum \u015fehri dahi, konferans\u0131n sona erdi\u011fi g\u00fcn, T\u00fcrkiye taraf\u0131ndan ele ge\u00e7irilmi\u015fti. Bu ve benzeri durumlar, Tiflis\u2019teki federatif yap\u0131y\u0131 hi\u00e7 de iyi g\u00fcnlerin beklemedi\u011fini g\u00f6steriyordu.<\/p>\n Dr. \u015eahin\u2019e ait \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ve son b\u00f6l\u00fcm\u00fc \u2018Batum Konferans\u0131\u2019 ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Yazar, konferans m\u00fczakerelerine ge\u00e7meden \u00f6nce, T\u00fcrk ileri harek\u00e2t\u0131n\u0131n 1914 ve 1878 s\u0131n\u0131rlar\u0131na kadar devam eden safhas\u0131 hakk\u0131nda, Genelkurmay Harp Tarihi Ar\u015fivi\u2019ne dayanarak, bu harek\u00e2t\u0131 ana hatlar\u0131yla birlikte ortaya koymu\u015ftur. M\u00fcteakiben de konferans \u00f6ncesi geli\u015fmeleri aktarm\u0131\u015ft\u0131r. Bu geli\u015fmeler aras\u0131nda, Trabzon Konferans\u0131\u2019n\u0131n sona ermesiyle birlikte Tiflis\u2019teki ilk geli\u015fmeler, T\u00fcrkiye aleyhine ger\u00e7ekle\u015fen faaliyetler ve Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya\u2019n\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 konular\u0131 say\u0131labilir. \u00d6zellikle bu son konu ger\u00e7ekten b\u00fcy\u00fck \u00f6nem arz etmektedir. Zira T\u00fcrkiye\u2019nin Kafkasya politikalar\u0131 aras\u0131nda, T\u00fcrkiye ile Rusya aras\u0131na tampon bir devletin girmesi \u00f6ncelikli olarak istenmi\u015ftir. \u0130\u015fte 22 Nisan 1918 tarihinde T\u00fcrkiye\u2019nin iste\u011fi ve dayatmas\u0131 ile de Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya Rusya\u2019dan ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirerek, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ilan\u0131nda bulunmu\u015ftur. Bu geli\u015fme ayn\u0131 zamanda, T\u00fcrkiye\u2019nin b\u00f6lgeye kar\u015f\u0131 takip etmi\u015f oldu\u011fu politikalar\u0131n bir zaferi olarak da de\u011ferlendirilebilir. Zaten yeni kurulan bu h\u00fck\u00fcmet, Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fcmeti taraf\u0131ndan hemen tan\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Bu devlet Azer\u00ee, G\u00fcrc\u00fc ve Ermenilerin kat\u0131l\u0131m\u0131yla olu\u015fuyordu.<\/p>\n Bu konferansa Almanlar ve Ruslar da, b\u00f6lgeye kar\u015f\u0131 takip etmi\u015f olduklar\u0131 politikalar sebebiyle kat\u0131lmak istemi\u015flerdir. Almanlar konferansa i\u015ftirak edeceklerse de, konumlar\u0131 itibariyle s\u00f6z s\u00f6yleme veya m\u00fczakerelere m\u00fcdahale haklar\u0131 olmayacakt\u0131r. Ruslar\u0131n konferansa kat\u0131lma talepleri ise, T\u00fcrkiye ve bilhassa Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya Cumhuriyeti taraf\u0131ndan reddedilecektir. Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya\u2019n\u0131n Batum m\u00fczakerelerinden beklentileri, ilerleyen T\u00fcrk asker\u00ee harek\u00e2t\u0131n\u0131 durdurmak ve b\u00f6lgede istikrarl\u0131 bir devlet olma y\u00f6n\u00fcnde \u00e7al\u0131\u015fmak, T\u00fcrkiye ile aralar\u0131ndaki toprak problemlerini halletmektir. T\u00fcrkiye ise b\u00f6yle bir konferans\u0131 tertip ederek, Rusya\u2019n\u0131n da yoklu\u011funda Kafkasya\u2019da m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca avantajl\u0131 duruma gelmek, Kafkasya ile olan s\u0131n\u0131r problemlerini halletmek ve b\u00f6lgede istikrar\u0131 sa\u011flamak istemi\u015ftir.<\/p>\n Batum Konferans\u0131\u2019na T\u00fcrkiye ve Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya Cumhuriyeti\u2019nin yan\u0131s\u0131ra, Kafkasya\u2019n\u0131n kuzeyinde yeni ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ilan\u0131nda bulunmu\u015f olan Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti de kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu durum, T\u00fcrkiye\u2019nin Kafkasya politikalar\u0131yla alakal\u0131d\u0131r. Batum m\u00fczakereleri 11 May\u0131s 1918\u2019de ba\u015flam\u0131\u015f ve birtak\u0131m kesintilerle birlikte 8 Haziran\u2019a kadar devam etmi\u015ftir. Konferansta T\u00fcrk heyetine Adliye Naz\u0131r\u0131 Halil (Mente\u015fe) Bey ba\u015fkanl\u0131k etmi\u015ftir. Maver\u00e2-y\u0131 Kafkas heyeti ise Trabzon\u2019daki m\u00fczakerelerde ba\u015fkanl\u0131k yapan G\u00fcrc\u00fc \u00c7henkeli riyasetindeydi. Konferans\u0131n tek genel oturumu 11 May\u0131s 1918 tarihinde yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu oturumda Halil Bey, Osmanl\u0131 devletinin Kafkasya\u2019daki durumunu kuvvetlendirebilmek amac\u0131yla yeni taleplerde bulunmu\u015ftur. Bu, Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya\u2019n\u0131n T\u00fcrkiye\u2019ye yeni tavizlerde bulunmas\u0131n\u0131 gerektiren bir teklifti. Bu nedenle ilk oturumdan ba\u015fka, m\u00fczakerelerde genel oturum bir daha yap\u0131lmam\u0131\u015f, taraflar isteklerini, kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 olarak verdikleri notalarla birbirlerine bildirmi\u015flerdir. Ancak bunlarda da bir geli\u015fme sa\u011flanmam\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6yle ki, Almanya\u2019n\u0131n arabuluculuk teklifleri de taraflar\u0131n anla\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flayamayacak ve Alman heyeti \u00e7ok ge\u00e7meden Batum\u2019dan ayr\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n 26 May\u0131s 1918 tarihinde Tiflis\u2019te \u00e7ok \u00f6nemli geli\u015fmeler oldu. 23 \u015eubat 1918\u2019de kurulan Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya Meclisi olan Seym kendi kendisini feshetti. Ayn\u0131 g\u00fcn Almanlar\u0131n deste\u011fini alan G\u00fcrc\u00fcler de ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 il\u00e2n ettiler. Bundan iki g\u00fcn sonra 28 May\u0131s\u2019ta Azerbaycan Cumhuriyeti ad\u0131yla ba\u011f\u0131ms\u0131z bir devlet daha kuruldu. Ve son olarak Azerbaycan\u2019\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131ndan sonra yapacak fazla bir \u015fey kalmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6ren Ermeniler, 30 May\u0131s\u2019ta ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k il\u00e2n\u0131nda bulundular. B\u00f6ylece Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya Cumhuriyeti ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak sadece 35 g\u00fcn ya\u015fayabildikten sonra sona ermi\u015f oldu. Bu tarihten sonra Batum g\u00f6r\u00fc\u015fmeleri ayr\u0131 ayr\u0131 heyetler halinde yap\u0131ld\u0131. Osmanl\u0131 heyetiyle Azer\u00ee, \u015eim\u00e2l\u00ee Kafkas, G\u00fcrc\u00fc ve Ermeni heyetleri aras\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015fmeler 8 Haziran\u2019a kadar devam etti. 4 ve 8 Haziran 1918 tarihlerinde T\u00fcrkiye ile bu Kafkas devletleri aras\u0131nda toplam 20 adet antla\u015fma imzaland\u0131. Osmanl\u0131 devleti bu antla\u015fmalar sayesinde, Kafkasya\u2019n\u0131n tamam\u0131nda kendi n\u00fcfuz ve otoritesini sa\u011flam temeller \u00fczerine oturtmu\u015f oldu. Yine bu antla\u015fmalar ile Rusya ve kendi m\u00fcttefiki Almanya\u2019ya kar\u015f\u0131, b\u00f6lgede \u00e7ok avantajl\u0131 bir duruma ge\u00e7mi\u015f oldu. Bilindi\u011fi gibi, T\u00fcrkiye 1918 yaz\u0131nda Batum Antla\u015fmalar\u0131na dayanarak Azerbaycan ve \u015eim\u00e2l\u00ee Kafkasya devletlerinin yard\u0131m talebi nedeniyle Kafkasya\u2019ya y\u00f6nelik bir asker\u00ee harek\u00e2t d\u00fczenleyecek, b\u00f6lgeyi ve \u00f6zellikle Bak\u00fb ve Da\u011f\u0131stan\u2019\u0131 Rus ve Ermeni i\u015fgalinden temizleyecek, ancak t\u00fcm bu ba\u015far\u0131lar, 30 Ekim 1918 tarihli Mondros M\u00fctarekesi ile son bulacakt\u0131r.<\/p>\n Batum\u2019da Ermeni Meselesi ili ilgili olarak da \u00f6nemli geli\u015fmeler oldu. Halil Bey ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131ndaki T\u00fcrk heyeti, Ermenistan devletinin b\u00f6lgede istikrar\u0131 tehlikeye d\u00fc\u015f\u00fcrecek ve civar devletler \u00fczerinde bir tehdit olu\u015fturacak \u015fekilde ortaya \u00e7\u0131kmamas\u0131 i\u00e7in \u00f6nemli \u00e7abalar sarfetti. B\u00f6ylece hem Batum Konferans\u0131\u2019ndaki m\u00fczakerelerle ve hem de sonucunda Ermenilerle imzalanan toplam 6 adet antla\u015fmayla, Osmanl\u0131 devleti Ermenistan Cumhuriyeti \u00fczerinde de \u00f6nemli bir otorite kurmu\u015f oldu. \u00d6yle ki, Ermenistan devleti, T\u00fcrkiye ve Azerbaycan aras\u0131nda bir ada \u00fclkesi olarak kald\u0131\u011f\u0131 gibi, y\u00fcz\u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc de \u00f6nemli miktarda azalarak, yakla\u015f\u0131k olarak 10 bin km2 inmi\u015ftir. Ermenistan\u2019dan bir talep olmas\u0131 halinde T\u00fcrkiye\u2019nin gerekirse ona silahl\u0131 yard\u0131mda bulunaca\u011f\u0131 da antla\u015fma h\u00fck\u00fcmleri aras\u0131nda bulunuyordu. Hatta Ermenistan, silahl\u0131 kuvvetlerini derhal terhis etmeye ba\u015flayacakt\u0131. Osmanl\u0131 devleti b\u00f6ylece, sadece Kafkasya\u2019n\u0131n tamam\u0131 \u00fczerinde de\u011fil, bir \u2018mesele\u2019 haline gelmi\u015f olan Ermeniler ve Ermenistan \u00fczerinde de cidd\u00ee bir kontrol ve otorite sa\u011flam\u0131\u015f oluyordu.<\/p>\n Dr. Enis \u015eahin taraf\u0131ndan haz\u0131rlanan bu de\u011ferli \u00e7al\u0131\u015fma bir\u00e7ok y\u00f6nlerden dikkat \u00e7ekmektedir. \u00d6ncelikle bu eser, Kafkasya\u2019n\u0131n T\u00fcrkiye i\u00e7in \u00f6nemini okuyucuya iyi hissettirmektedir. T\u00fcrkiye i\u00e7in Kafkasya tarih boyunca ger\u00e7ekten \u00e7ok \u00f6nemli olmu\u015ftur. Bu durum bug\u00fcn de devam etmektedir, t\u0131pk\u0131 gelecekte edece\u011fi gibi. Kafkasya\u2019n\u0131n bu ehemmiyetinden dolay\u0131, yan\u0131 ba\u015f\u0131m\u0131zdaki bu k\u0131ta hakk\u0131nda \u00fclkemizdeki \u00e7al\u0131\u015fma say\u0131s\u0131n\u0131n belli bir olgunlu\u011fa ula\u015fmas\u0131 beklenirken, maalesef \u00e7al\u0131\u015fma say\u0131s\u0131n\u0131n azl\u0131\u011f\u0131 dikkat \u00e7ekici ve \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131k verici bir boyuttad\u0131r. \u0130\u015fte bu eser, bu konuda \u00f6nemli bir bo\u015flu\u011fu dolduracak niteliktedir. Konu se\u00e7imi son derece yerindedir. \u00d6zellikle Rus \u0130htil\u00e2llerinden sonraki Kafkasya ve \u00f6zellikle Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya Tarihi, b\u00f6lgenin dahil\u00ee durumu, Rusya\u2019n\u0131n b\u00f6lgeye bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131, Almanlar\u0131n yakla\u015f\u0131mlar\u0131 ve T\u00fcrkiye\u2019nin gerek Rusya ve gerek b\u00f6lgeye kar\u015f\u0131 takip etmi\u015f oldu\u011fu politikalar b\u00fcy\u00fck bir ustal\u0131kla izah edilmi\u015ftir. Bunun yan\u0131nda eserin hemen hemen ba\u015f\u0131ndan sonuna kadar, farkl\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131yla Ermeni meselesi de ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Eser b\u00fct\u00fcn bu \u00f6zellikleriyle \u00f6nemli bir bo\u015flu\u011fu dolduracak ve 1917\u201318 d\u00f6nemi i\u00e7in konuyla ilgili olarak \u00fclkemizdeki en \u00f6nemli m\u00fcracaat eserlerinden birisi olacakt\u0131r. Ve yine bu eserin, Kafkas ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na ve Ermeni meselesine \u0131\u015f\u0131k tutaca\u011f\u0131 ve yeni bir boyut getirece\u011fi de ortadad\u0131r.<\/p>\n Eserin dikkat \u00e7ekici bir ba\u015fka \u00f6zelli\u011fi, bilimselli\u011fidir. \u00d6ncelikle bu \u00e7al\u0131\u015fma haz\u0131rlan\u0131rken b\u00fcy\u00fck bir literat\u00fcr taramas\u0131n\u0131n yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131, ilgili eserlerin \u00f6zenle tespit edildi\u011fi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Bu durumu eserin bibliyografyas\u0131ndan ve dipnotlar\u0131ndan anlayabilmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Yerli, yabanc\u0131 bir\u00e7ok ar\u015fiv ve yay\u0131nlanm\u0131\u015f ar\u015fiv malzemesi, resm\u00ee yay\u0131nlar ve tutanaklar, yay\u0131nlanm\u0131\u015f kaynaklar, d\u00f6nemin s\u00fcreli yay\u0131nlar\u0131n\u0131 olu\u015fturan gazete ve dergiler, s\u00f6zl\u00fckler, ansiklopediler ve konuyla ilgili \u00e7ok geni\u015f bir yelpaze olu\u015fturan kitap ve makalelerden istifade edilmi\u015ftir. T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin yan\u0131 s\u0131ra, Rus\u00e7a, Ermenice, G\u00fcrc\u00fcce, \u0130ngilizce, Frans\u0131zca ve Almanca bir\u00e7ok kayna\u011f\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 da eserin bilimsel de\u011ferini \u00fcst s\u0131ralara y\u00fckseltmektedir. Yazar, geni\u015f kaynak kullan\u0131m\u0131nda de\u011fi\u015fik lisanlarda yaz\u0131lan belge ve bilgileri bir b\u00fct\u00fcn halinde ve ak\u0131c\u0131 bir \u00fcslupla ortaya koymu\u015ftur. \u00d6zellikle T\u00fcrkiye ve Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya heyetleri aras\u0131nda Trabzon ve Batum\u2019da yap\u0131lan m\u00fczakereler s\u0131ras\u0131nda al\u0131p-verilen notalar ve yap\u0131lan resm\u00ee ve gayr-\u0131 resm\u00ee g\u00f6r\u00fc\u015fmeler \u00e7ok iyi tespit edilmi\u015f ve t\u00fcm a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131yla esere dahil edilmi\u015ftir. \u00dclkemizde \u00e7ok fazla bilinmeyen ve kullan\u0131lmayan Seym tutanaklar\u0131 da bilimsel bir tarzda metne dahil edilmi\u015ftir ki, bu tutanaklar T\u00fcrkiye\u2019de b\u00f6yle geni\u015f bir oranda ilk defa kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Eser, yakla\u015f\u0131k bir bu\u00e7uk y\u0131ll\u0131k bir d\u00f6nemi ele alm\u0131\u015f ve d\u00f6nemle ilgili detayl\u0131 bilgiye yer vermi\u015ftir. \u00d6yle ki, ad\u0131 ge\u00e7en bu faaliyetler ele al\u0131n\u0131rken, bazen g\u00fcn g\u00fcn, bazen de saat saat hadiselerin ak\u0131\u015f\u0131 t\u00fcm ayr\u0131nt\u0131lar\u0131yla ele al\u0131nm\u0131\u015f ve izah edilmi\u015ftir. Bu haliyle eserde o d\u00f6nem T\u00fcrkiye \u2013 Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya ili\u015fkilerine ait bilgileri en ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u015fekilde bulabilmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n Eserin sonu\u00e7 k\u0131sm\u0131 da kitab\u0131n \u00f6zetlenmesi bak\u0131m\u0131ndan ba\u015far\u0131l\u0131d\u0131r. Alt\u0131 sayfal\u0131k sonu\u00e7 k\u0131sm\u0131, toplamda 848 sayfa olan bu tafsilatl\u0131 eseri bir anda okuyamayacaklar i\u00e7in g\u00fczelce kaleme al\u0131nm\u0131\u015f bilgiler ve de\u011ferlendirmeler ihtiva etmektedir. Ayr\u0131ca, kitab\u0131n iyi bir dizininin yap\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131, okuyucuya b\u00fcy\u00fck kolayl\u0131klar sa\u011flamaktad\u0131r. Kitapta ge\u00e7en b\u00fct\u00fcn \u00f6nemli \u015fah\u0131s ad\u0131, yer ad\u0131 veya kavramlar dizinde yer alm\u0131\u015ft\u0131r. Kitab\u0131n en sonundaki belge ve foto\u011fraflar\u0131 da burada zikretmek gerekiyor. Konuyla ilgili olan en \u00f6nemli materyaller, bu k\u0131sma ilave edilmi\u015ftir. Burada \u00e7ok geni\u015f bir belge ve foto\u011fraf koleksiyonu bulunmaktad\u0131r ve bunlar\u0131n \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131 ilk defa yay\u0131mlanmaktad\u0131r. Eserin en son sayfas\u0131ndaki harita, 1914\u2019den 1918\u2019e kadar T\u00fcrkiye\u2019nin Kafkasya b\u00f6lgesinde meydana gelen s\u0131n\u0131r de\u011fi\u015fikliklerini g\u00f6stermesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemlidir.<\/p>\n Sonu\u00e7 olarak, incelenen eserin T\u00fcrkiye\u2019de az bilinen T\u00fcrkiye \u2013 Maver\u00e2-y\u0131 Kafkasya ili\u015fkilerini ve \u00f6zellikle Trabzon ve Batum Konferanslar\u0131n\u0131 ele alm\u0131\u015f ve okuyucuya doyurucu bir bilgi sa\u011flamam\u0131\u015ft\u0131r. Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fcmetlerinin ve \u00f6zellikle Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n Kafkasya politikalar\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn tafsilat\u0131yla ele al\u0131nmas\u0131 d\u00f6nem ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 i\u00e7in olduk\u00e7a k\u0131ymetlidir. Eserin bir di\u011fer orijinal taraf\u0131 ise, Batum Antla\u015fmalar\u0131. Azerbaycan, G\u00fcrcistan, Ermenistan ve \u015eim\u00e2l\u00ee Kafkasya devletleriyle imzalanan ve toplamda 20 adet olan bu antla\u015fmalar\u0131n metinlerinin ar\u015fivlerden \u00e7\u0131kart\u0131larak, de\u011ferlendirilmesidir. Eserde bu metinler de\u011ferlendirilmekle yetinilmemi\u015f, bu belgeler ekler k\u0131sm\u0131na da konularak ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n incelemesine ve istifadesine sunulmu\u015ftur. Kaynak yeterlili\u011fi ve orijinalli\u011fi, bilimsel kapasite ve konunun i\u015flenmesindeki ba\u015far\u0131lar sebebiyle, bu eser \u00f6nemli bir \u00e7al\u0131\u015fma olarak literat\u00fcrdeki yerini alacakt\u0131r. <\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Dr. Şenol Kantarcı Ermeni Araştırmaları, Sayı 10, Yaz 2003 Kafkasya tarih boyunca birçok millet ve devlet tarafından elde edilmeye çalışılmış çok stratejik bir bölge olmasının yanı sıra, dünyadaki en önemli geçiş noktalarından birisi olma özelliğini taşımaktadır. Kafkasya tarihinin 1917 Rus ihtilâllerine kadar devam eden yaklaşık olarak son 400 yılı, çoğu zaman Türk ve Rus mücadelelerine […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_bbp_topic_count":0,"_bbp_reply_count":0,"_bbp_total_topic_count":0,"_bbp_total_reply_count":0,"_bbp_voice_count":0,"_bbp_anonymous_reply_count":0,"_bbp_topic_count_hidden":0,"_bbp_reply_count_hidden":0,"_bbp_forum_subforum_count":0,"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"0","ocean_second_sidebar":"0","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"0","ocean_custom_header_template":"0","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"0","ocean_menu_typo_font_family":"0","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"0","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"off","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-11617","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-arastirma-ana-sayfa","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11617","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11617"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11617\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11619,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11617\/revisions\/11619"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11617"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=11617"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=11617"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n<\/span> <\/span><\/b> Ermeni Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, Say\u0131 10, Yaz 2003<\/span><\/span><\/p>\n
\nKaynaklar\u0131n ele al\u0131n\u0131\u015f ve i\u015fleni\u015fi de bilimsel metotlara g\u00f6re yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Konular\u0131n anlat\u0131m\u0131nda zengin kaynaklar beceriyle kullan\u0131lm\u0131\u015f, ihtilafl\u0131 konular dipnotlarda tart\u0131\u015f\u0131larak, az bilinen yan konulara da \u0131\u015f\u0131k tutulmu\u015ftur. Eserde geni\u015f tutulan dipnotlar\u0131n \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131 bilgi ve tart\u0131\u015fma dipnotlar\u0131 olarak d\u00fczenlenmi\u015ftir. Eserde ge\u00e7en her bilgi mutlaka bir kayna\u011fa dayand\u0131r\u0131larak eserin orijinalli\u011fi ve bilimselli\u011fine \u00f6nemli katk\u0131larda bulunulmu\u015ftur.<\/p>\n