Mehmed Arif Bey<\/a> <\/strong> izlenimlerinin sonucunu bir araya toplay\u0131p onlar\u0131 bir kitap haline getirmi\u015ftir. Milleti saran hastal\u0131\u011f\u0131 ve sebeplerini de s\u0131ras\u0131 geldik\u00e7e a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r. M\u0131s\u0131r’da bulundu\u011fu s\u00fcre i\u00e7inde de bilgi sahibi oldu\u011fu olaylar\u0131 k\u0131saca ekleyerek meydana getirdi\u011fi kitab\u0131n\u0131 ”Ba\u015f\u0131m\u0131za Gelenler” olarak isimlendirmi\u015ftir.<\/p>\nYazar kitapta yer yer \u00c7erkeslerden de bahsetmi\u015f, onlar\u0131n cephedeki hallerini yazm\u0131\u015ft\u0131r. Bu b\u00f6l\u00fcmler oldu\u011fu gibi ve asl\u0131na sad\u0131k kal\u0131narak a\u015fa\u011f\u0131ya \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\nBa\u015f\u0131m\u0131za Gelenle
\n<\/strong>93 Harbi’nde Anadolu Cephesi \/ Ruslarla Sava\u015f
\n(93 Harbi’nde Anadolu Cephesi \/ Ruslarla Sava\u015f\u0131n Hat\u0131ralar\u0131 – Askeri,
\n\u0130ctimai, Ahlaki Tesbit ve Tenkitler)
\n Mehmed Arif Bey<\/p>\n<\/strong>Erzurum, \u0130stanbul ve di\u011fer vilayetlerle olan haberle\u015fmede kullan\u0131lmak \u00fczere vaktiyle Sivas ve Samsun taraflar\u0131nda tertip ve te\u015fkil olundu\u011fu ve \u00c7erkes Musa Pa\u015fa kumandas\u0131na verildi\u011fi i\u015fitilen d\u00f6rt alay \u00c7erkes s\u00fcvarisi acele yeti\u015ftirilmesi istendi. (Sayfa-88)<\/em><\/p>\n\u00c7ERKEZ S\u00dcVAR\u0130LER\u0130M\u0130Z\u0130N BENL\u0130AHMED\u2019E BASKIN YAPIP BOZULMALARI<\/strong><\/p>\n
\u00c7erkez s\u00fcvarileri, Kars\u2019a do\u011fru yola \u00e7\u0131kal\u0131 5-6 g\u00fcn oldu\u011fu halde, durumlar\u0131ndan bizi haberdar etmiyorlard\u0131. Bir g\u00fcn ikindi vakti, f\u0131rkam\u0131z\u0131n piyade karakolundan \u00c7erkez s\u00fcvarilerinin bozuk d\u00fczen bir hal de d\u00f6nmekte olduklar\u0131 haberi verildi. Bu hal, mutlaka ileride d\u00fc\u015fmana \u00e7atmalar\u0131na ve d\u00fc\u015fman ordu sunun \u00fczerimize gelmekte oldu\u011funa delil say\u0131l\u0131p f\u0131rkam\u0131z derhal silah ba\u015f\u0131na \u00e7a\u011fr\u0131ld\u0131. Her tabur, \u00f6nceden yap\u0131lan plan gere\u011fince haz\u0131rlanm\u0131\u015f olan mevkilere girdi, g\u00f6zler ve namlular s\u00fcvarilerin gelmekte oldu\u011fu yana dikildi. S\u00fcvarilerimizden \u00f6nce 5-10 ki\u015fi geldi. D\u00f6n\u00fc\u015f sebepleri sorulunca, o gece kald\u0131klar\u0131 Benliahmet k\u00f6y\u00fcn\u00fc d\u00fc\u015fmanlar\u0131n birka\u00e7 alay D\u0131ragon s\u00fcvari ile basm\u0131\u015f oldu\u011fu ve aralar\u0131nda k\u0131l\u0131\u00e7 k\u0131l\u0131ca bir \u00e7arp\u0131\u015fman\u0131n vuku buldu\u011fu, gece hali ile kimin ne oldu\u011funun da bilinmedi\u011fi, \u00f6\u011frenildi. Arkada\u015flar\u0131ndan yaralanan 5 ki\u015fiyi getirmi\u015flerdi. Biraz sonra 5-10 daha, bir \u00e7eyrek sonra 40-50 daha, 10 dakika sonra bir par\u00e7a daha… Velhas\u0131l b\u00f6yle b\u00f6yle hepsi ve nihayet kumandanlar\u0131 olan Musa Pa\u015fa ile Kurmay Yarbay \u015eevket Bey de yaral\u0131 olarak y\u00fczleri g\u00f6zleri sar\u0131l\u0131 geldiler. (Sayfa-129)<\/p>\n<\/em>Me\u011fer bunlar, Kars ovas\u0131nda birka\u00e7 g\u00fcn gezin dikten sonra, Kars yolunun da a\u00e7\u0131k oldu\u011funu anlayarak Kars\u2019a girmek \u00fczere yola d\u00fc\u015ferler. Yolda Benliahmet k\u00f6y\u00fcnde geceyi ge\u00e7irmek isterler. Gece yar\u0131s\u0131, bunlar tam uykunun horultusunda iken, d\u00fc\u015fman s\u00fcvarileri de k\u00f6y\u00fc basar. Uyku sersemli\u011fi ile at\u0131n\u0131 bulmak, elbisesini giymek, e\u015fyas\u0131n\u0131 toplamak, silah\u0131n\u0131 tak\u0131nmak mesele… Ortal\u0131k bir ana baba g\u00fcn\u00fc olur. At\u0131n\u0131 bulan k\u00f6y\u00fcn d\u0131\u015f\u0131na f\u0131rlar, par\u00e7a par\u00e7a ve gayri muntazam. K\u00f6y\u00fcn kenar\u0131nda d\u00fc\u015fman s\u00fcvarisi ile kucak kuca\u011fa gelirler. Her iki taraf da ba\u015flar\u0131na kal pak giymi\u015f olduklar\u0131ndan d\u00fc\u015fman, dost ay\u0131rt edilemez; el yordam\u0131, g\u00f6z tahmini, tabanca, t\u00fcfenk, k\u0131l\u0131n\u00e7 birbirine girerler. Biraz sonra dil yard\u0131m\u0131 ile taraflar ayr\u0131labilirlerse de, kimler \u00f6l\u00fcp kimler kald\u0131, kimler yaral\u0131 olarak nerelere d\u00fc\u015ft\u00fcler? Bunu anlamak i\u00e7in g\u00fcne\u015fin do\u011fmas\u0131n\u0131 beklerler. D\u00fc\u015fman s\u00fcvarisi i\u015fini becerdikten sonra karanl\u0131kta \u00e7ekilip gitmi\u015f oldu\u011fundan onlardan ka\u00e7 ki\u015finin \u00f6l\u00fcp kald\u0131\u011f\u0131, anla\u015f\u0131lamam\u0131\u015fsa da bizim iki da\u011f topunun ortalarda olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f. Bizimkilerin de \u00e7o\u011fu, kumandanlar\u0131 Musa Pa\u015fay\u0131 da orada b\u0131rak\u0131p, geceden yola d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f olduklar\u0131ndan ahiri encamlar\u0131n\u0131n ne oldu\u011fu kesinlikle anla\u015f\u0131lamam\u0131\u015f.<\/p>\n
Yarbay \u015eevket Bey, ensesinden yedi\u011fi bir k\u0131l\u0131\u00e7la yaral\u0131 idi. Onun anlatt\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re: Bu kazan\u0131n vuku una \u00c7erkezlerin s\u00f6z anlamamalar\u0131 ve kumandan dinlememeleri sebep olmu\u015f. (K\u00f6ye geldi\u011fimizde adet oldu\u011fu \u00fczere, k\u00f6y etraf\u0131na konulacak n\u00f6bet\u00e7i karakollar\u0131n\u0131n yerlerini tespit etmi\u015f ve Musa Pa\u015fa’ya bildirmi\u015ftim. \u00c7\u00fcnk\u00fc ben \u00c7erkezce bilmem ki, gerekeni anlat\u0131p tenfiz edeyim. Ayr\u0131ca dillerini bilsem bile, ayn\u0131 \u0131rktan olmad\u0131\u011f\u0131m i\u00e7in, ge\u00e7irdi\u011fim \u00f6nceki tecr\u00fcbelerle s\u00f6zlerime itibar etmeyeceklerini bilirim. (Sayfa-130)<\/p>\n<\/em>Musa Pa\u015fa’n\u0131n, bu y\u00f6nde, gereken emri vermi\u015f oldu\u011fundan \u015f\u00fcphem yoktur. Zira kendisi askerlikten yeti\u015fmi\u015f bir generaldir. Koydu\u011fumuz n\u00f6bet\u00e7iler atlar\u0131na yem, kendilerine de tavuk ve yumurta bulmak i\u00e7in n\u00f6betlerini terk ile geceleyin evlere da\u011f\u0131lmam\u0131\u015f olsalard\u0131, bu kaza ba\u015f\u0131m\u0131za gelmezdi. N\u00f6bet\u00e7iler kimlerdi, ni\u00e7in yerlerini terk ettiler? Bunu tetkik ile meydana \u00e7\u0131karmak \u015fimdi ne kadar g\u00fc\u00e7…)<\/p>\n
\u015eevket Bey, o kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131kta kendisine arkadan k\u0131l\u0131\u00e7 vuran kalpakl\u0131n\u0131n Rus mu, \u00c7erkez mi oldu\u011funu dahi bilmiyordu.<\/p>\n
Eeee, pekala! \u00c7erkez s\u00fcvarilerinin bask\u0131na u\u011frad\u0131\u011f\u0131 yerle bizim aram\u0131zda, 5-6 saatlik mesafe var. Her ne ise, kendi gaflet ve emir dinlememelerinden, olan olmu\u015f. \u015eimdi orduyu ileri karakolsuz b\u0131rak\u0131p, buraya kadar d\u00f6nd\u00fckten sonra bizi de terk edip, i\u00e7imizden \u00e7ekip geriye gitmelerinin bir manas\u0131 var m\u0131? \u00a0Asker sava\u015f i\u00e7indir, \u00f6len de olur yaralanan da. Gerekirse, geriye, daha selamet\u00e7e bir yere \u00e7ekilinir, sa\u011flam\u0131 \u00e7\u00fcr\u00fc\u011f\u00fcnden, yaral\u0131s\u0131ndan ayr\u0131l\u0131r, ihtimam ve tedavi g\u00f6r\u00fcr. Sa\u011flamlar da bir merkezde toplan\u0131p kumandan\u0131n verece\u011fi yeni emri bekler. Halbuki bunlar, ne emir, ne kumanda, \u00e7ekip gidiyorlar. Bunun sebebi Musa Pa\u015fa’dan sorulunca: (Kumanda etti\u011fim s\u00fcvariler muntazam, askeri bir topluluk olmad\u0131\u011f\u0131 gibi emir dahi dinlemiyorlar. Hemen her ferdi kendi ba\u015f\u0131na buyruk. Ayr\u0131 ayr\u0131 \u00e7e\u015fitli kabilelere mensupturlar. Her kabile kendisini di\u011ferinden \u00fcst\u00fcn bilir ve ba\u015fka kabileden olan bir amirin, kumandan\u0131n, veya subay\u0131n emrini dinlemezler. Her kafadan bir ses \u00e7\u0131kar. Kendi ak\u0131llar\u0131n\u0131n erdi\u011fine giderler. Velhas\u0131l bunlar\u0131 askerli\u011fin istedi\u011fi disiplin ve daireye sokmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.)<\/em> diye idare ve kumandalar\u0131ndan aciz kald\u0131\u011f\u0131m beyan etti.
\n(Sayfa-131)<\/em><\/p>\nBilirsiniz ki askerli\u011fin \u00f6z\u00fc ve ruhu, itaattir. \u0130taat olmazsa asker yok demektir. \u015eimdi \u00c7erkezler, her ne kadar say\u0131ca ordumuzu \u00e7o\u011falt\u0131yorlar ve bizden iseler de, emre itaat edip kullan\u0131lamad\u0131klar\u0131 i\u00e7in, ger\u00e7ekte yokturlar. \u015eu halde ordumuz, s\u00fcvari meselesini hal i\u00e7in ba\u015fka bir yol bulup ba\u015f\u0131n\u0131n \u00e7aresine bakmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Durum b\u00f6ylece a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015ftuktan sonra, b\u00fcy\u00fck bir muharebede art\u0131k kendilerinden nas\u0131l faydalanmak m\u00fcmk\u00fcnse \u00f6ylece kullan\u0131lmak \u00fczere, \u00c7erkezlerin orduda bir kalabal\u0131k olarak bulundurulup beslenmeleri uygun g\u00f6r\u00fcld\u00fc.<\/p>\n
\u0130stanbul\u2019a, ordumuz i\u00e7in birka\u00e7 alay s\u00fcvari askerinin temini hususu yaz\u0131ld\u0131. Cevap olarak al\u0131nan telgrafta: \u015eam\u2019daki 5\u2019inci ordu ile Ba\u011fdat\u2019taki 6\u2019nc\u0131 ordudan 3 alay s\u00fcvarinin g\u00f6nderilece\u011fi bildiriliyordu. Cenab\u0131 Hak ordumuzu d\u00fc\u015fman\u0131n taarruz tehlikesinden korursa, g\u00f6nderilmek \u00fczere tertip olunan bu 3 alay s\u00fcvariye 2 ay sonra kavu\u015faca\u011f\u0131z. Oysa ordumuzun s\u00fcvariye olan ihtiyac\u0131 \u00e7ok, beklemeye tahamm\u00fcl\u00fc yoktu. Bundan \u00f6nce de bir vesileyle ile anlatt\u0131\u011f\u0131m gibi, umum Anadolu ordusunun elinde 3 alay s\u00fcvarisi vard\u0131r. Bunlar da: Kars, Van, Ardahan, Do\u011fubeyaz\u0131t, Ele\u015fkirt ve bizim f\u0131rka ile Erzurum\u2019 dad\u0131r. Her alay\u0131n 500 mevcudu oldu\u011fu farz olunsa, ad\u0131 ge\u00e7en yerlerin her birine iki\u015fer y\u00fcz s\u00fcvari d\u00fc\u015fecekti. Karakol ve ke\u015fif i\u015flerini bir yana b\u0131rakal\u0131m, ordunun seyyar telgraf\u0131 filan olmad\u0131\u011f\u0131ndan, posta ve haberle\u015fme i\u015flerini de bunlara g\u00f6rd\u00fcrmek zarureti vard\u0131. Bu nedenle s\u00fcvarimizin say\u0131s\u0131, de\u011fil b\u00fcy\u00fck i\u015fleri, gayet k\u00fc\u00e7\u00fck i\u015fleri dahi g\u00f6rme\u011fe yeterli de\u011fildi. Her ne ise, Allah ordumuzu kaza ve beladan esirgesin. (Sayfa-132)<\/p>\n<\/em>Sonralar\u0131, orduda bulunanlar\u0131 ile temaslar\u0131mdan \u00c7erkezlerin bir hayli durumlar\u0131na vak\u0131f oldum. Kabile filan gibi \u0131rki adet ve g\u00f6reneklerinin bask\u0131s\u0131ndan kurtar\u0131l\u0131p, tam askeri bir s\u00fcvari birli\u011fi gibi tesis ve te\u015fkil edilip disiplin alt\u0131na al\u0131nmad\u0131k\u00e7a, bunlardan gerekti\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde bir fayda sa\u011flanamayaca\u011f\u0131na h\u00fckmettim.<\/p>\n
Bunlar\u0131n harpte tuhaf tuhaf adetleri vard\u0131r. Adamlar, yaral\u0131lar\u0131n\u0131 bizim doktorlara bakt\u0131rmaz, hastalar\u0131n\u0131 bizim hastanelere yat\u0131rmazlar. Kendi adetleri gere\u011fince kendi cerrahlar\u0131na bakt\u0131rmak isterler. Bir \u00c7erkez yaraland\u0131 m\u0131, askerlerin i\u00e7erisinde bulunan dost ve akrabas\u0131ndan -hastan\u0131n haline ve a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re- iki, \u00fc\u00e7 bazen d\u00f6rt ki\u015fi alarak taa memleketine ve evine kadar g\u00f6t\u00fcrme\u011fe mecburdur. Farz edelim ki bir sava\u015fta elli \u00c7erkez yaraland\u0131, bu elli yaral\u0131 ki\u015fi y\u00fcz iki y\u00fcz sa\u011flam ki\u015fiyi de i\u015ften al\u0131koyup beraberinde g\u00f6t\u00fcr\u00fcr. Irki ve milli adetlerinden bir \u015feyi feda etmektense, \u00f6lmek, onlarca daha evlad\u0131r.<\/p>\n
Affedersiniz konudan \u00e7\u0131km\u0131\u015f oluyorum ama yeri gelince de yazmak icap ediyor: 1884 ve 85 senelerinde adliye m\u00fcfetti\u015fi olarak Kastamonu vilayetinde bulunmu\u015f idim. Tefti\u015f esnas\u0131nda Bolu sanca\u011f\u0131na ba\u011fl\u0131 D\u00fczce kazas\u0131na giderek bir ay kadar orada kald\u0131m. Kazada, hemen \u00e7o\u011fu \u00e7e\u015fitli Kafkas kabilelerinden olmak \u00fczere otuz be\u015f bin kadar n\u00fcfus var. \u00c7erkezlerin orada g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm adetlerinden biri de, bilmem, fenni cerrahileri iktizas\u0131 m\u0131d\u0131r, nedir, yaral\u0131 bir hastay\u0131 gece uyutmamakt\u0131r. Hastan\u0131n akraba veya dostlar\u0131ndan birisi bir \u00f6k\u00fcz kesip etini adetleri \u00fczere pi\u015firdikten sonra hastan\u0131n oldu\u011fu eve getiriyor. (Sayfa-133) <\/em><\/p>\nEtrafta bulunan b\u00fct\u00fcn kom\u015fu kad\u0131nlar, k\u0131zlar ve erkekler toplan\u0131p o \u00f6k\u00fcz\u00fc (Pasta) ile yedikten sonra, k\u0131zlar kendilerine has \u015fark\u0131 ve s\u00f6zler ile sabaha kadar oyunlar oynay\u0131p yaral\u0131y\u0131 uyutmuyorlar. G\u00fcnd\u00fcz de bilmem nas\u0131l ediyorlar… Ertesi gece, hastan\u0131n ba\u015fka bir dostu bir inek kesiyor ve anlatt\u0131\u011f\u0131m adet devam ediyor, taa hastan\u0131n art\u0131k geceleri uyuklamas\u0131nda bir zarar olmad\u0131\u011f\u0131 cerrah (!) taraf\u0131ndan s\u00f6yleninceye veya say\u0131l\u0131 g\u00fcnler ge\u00e7inceye kadar. Bu cerrah, zevk ve sefa ehli bir adamsa…, vay hastan\u0131n haline! Demek herif k\u0131yamete kadar hastaya g\u00f6z yumdurmay\u0131p, \u00e7engi sefalar\u0131 ile e\u011flenecek!<\/p>\n
Bizim \u00c7erkez hem\u015feriler menfaatlerini da pek severler. Her ne kadar d\u00fcnyada menfaatini sevmeyen adam olmazsa da, bunlar\u0131nki hadden efzum (haddinden fazla) olup bir acayip haldir. Mesela: kazan\u0131lan bir sava\u015f sonun da al\u0131nan mallardan bir \u00c7erkez\u2019in hissesine bir at veya \u00f6k\u00fcz veyahut ta bir inek d\u00fc\u015fse, yani harbin neticesine kadar ordugahta bak\u0131lmas\u0131na imkan olma yan bir \u015fey; herif bunu al\u0131p, evi yirmi g\u00fcnl\u00fck mesafede de olsa g\u00f6t\u00fcr\u00fcp gelmelidir ama kendisi yokken ordu tekrar sava\u015fa girecekmi\u015f, millet \u00f6l\u00fcp \u00f6l\u00fcp dirilecekmi\u015f, onun umurunda bile de\u011fildir. Her kabile kendi Beyinin y\u00fccelik ve \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne inan\u0131r, ba\u015fkas\u0131n\u0131 dinlemez. Yaln\u0131z baz\u0131 kabile Beyleri vard\u0131r ki, normal zamanlarda, emirleri, di\u011fer kabilelerde de dinlenir ve y\u00fcr\u00fcr. Mesela, Kabardey kabilesinden Gazi H\u00fcseyin Bey gibi. Bu H\u00fcseyin Bey denilen zat\u0131n dahi, ordu kumandan\u0131n\u0131n emir ve talimatlar\u0131na uygun olarak hareket etmesinde ne kadar g\u00fc\u00e7l\u00fckler \u00e7ekildi… Nitekim kullan\u0131lamad\u0131 ya!<\/p>\n
Musa Pa\u015fa kendi kabilesinde Bey, veya (\u00d6zden) (Sayfa-134) <\/em>Haddinden fazla de\u011filmi\u015f. K\u00fc\u00e7\u00fck ya\u015f\u0131nda Rus askeri okul ve hizmetine girerek ard\u0131 ard\u0131nca terfi edip generalli\u011fe kadar y\u00fckselmi\u015f; 1860 tarihinde \u00e7e\u015fitli Kafkas kabilelerinden be\u015f bin aile ile birlikte Osmanl\u0131 memleketlerine g\u00f6\u00e7 etmi\u015f. Devleti Aliyye de generalli\u011fine kar\u015f\u0131l\u0131k, Mirliva olarak kabul ve taltif etmi\u015f ise de, tabiat\u0131 ile \u00c7erkezlerin istedi\u011fi Beylik ve \u00d6zdenlik r\u00fctbelerini verememi\u015f. \u0130\u015fte bu y\u00fczdendir ki, Musa Pa\u015fa dahi \u00c7erkezlere kumanda ve idareden aciz kalm\u0131\u015ft\u0131. Bir harbin sonunda Komutan\u0131n \u00e7ad\u0131r\u0131na y\u0131\u011f\u0131l\u0131yorlar. Kimisi at\u0131m \u00f6ld\u00fc, k\u0131ymeti elli lirad\u0131r. Hemen \u00f6denmeli! Kimisi, tabancam\u0131 kaybettim, de\u011feri \u015fudur; kimisi at\u0131m\u0131n nal\u0131 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, onu isterim der ve istedi\u011fi \u015feyi de mutlaka almak i\u00e7in direnir durur; yumu\u015fakl\u0131ktan anlamaz, (yoktur) s\u00f6z\u00fcn\u00fc dinlemez. Bu b\u00f6yle olmakla beraber, (Yi\u011fidi \u00f6ld\u00fcr, hakk\u0131n\u0131 yeme) derler. Do\u011frusu bunlar\u0131n da sava\u015ftaki cesaret ve kahramanl\u0131klar\u0131na diyecek yoktur. Aferin dememek elden gelmez.<\/p>\nDaha sonra Musa Pa\u015fa da bunlar\u0131n kumandanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yapmaktan vazge\u00e7ip istifa etti. \u00c7\u00fcnk\u00fc i\u015f tahamm\u00fcl derecesini a\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Musa Pa\u015fa\u2019dan bo\u015falan yere, s\u00fcvari Mirlivalar\u0131ndan Ethem Pa\u015fa tayin edil di. 0 da \u00fcstesinden gelemedi bu i\u015fin. G\u00fcya alay, alay, b\u00f6l\u00fck b\u00f6l\u00fck taksim olunarak her b\u00f6l\u00fc\u011fe muvazzaf s\u00fcvarilerden birer y\u00fczba\u015f\u0131 verildi ve kendi Beyleri de, yerine g\u00f6re, binba\u015f\u0131 ve y\u00fczba\u015f\u0131 olarak ba\u015flar\u0131na konuldu. Askeri talim ve terbiyeleri y\u00f6n\u00fcnden muvazzaf y\u00fczba\u015f\u0131, itaat ve disiplinlerinden kendi beyleri mesul olacakt\u0131. Bu da m\u00fcmk\u00fcn olamad\u0131. S\u00f6z\u00fcn k\u0131sas\u0131, \u00c7erkezler a\u011f\u0131z tad\u0131 ile orduda kullan\u0131lamad\u0131lar. Tehdit edildiler, olmad\u0131; y\u00fczlerine g\u00fcl\u00fcnd\u00fc, hi\u00e7 olmad\u0131. \u00c7abucak aldan\u0131p, \u00e7abucak g\u00fcvenen acayip bir millettir. \u00c7al\u0131\u015f\u0131r, \u00e7abalar, aman (Sayfa -135) <\/em><\/p>\nAllah\u2019a \u015f\u00fck\u00fcrler olsun biraz yoluna koyup tanzim edebildik dersiniz; tam bu s\u0131rada bir m\u00fcfsit \u00e7\u0131kar, onun ifsad\u0131na uyar ve yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131 derhal bozar ve bozulurlar. Beylerinde dahi i\u015flerin beyaz\u0131n\u0131 siyah\u0131ndan ay\u0131rt edebilecek ne fikri bir metanet, ne de bir temyiz kudreti vard\u0131r. Neticede bir k\u0131sas meselesi y\u00fcz\u00fcnden bir m\u00fcfsidin ifsad\u0131 \u00fczerine hepsi dar\u0131l\u0131p da\u011f\u0131ld\u0131lar ve gittiler. Her ne hal ise, Allah\u2019\u0131n yaratt\u0131klar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil!<\/p>\n
\u00c7erkezlerin bask\u0131na u\u011fray\u0131p bozularak d\u00f6nd\u00fckleri g\u00fcn\u00fcn gecesinde dahi birer iki\u015fer yaral\u0131lar\u0131 gelmekteydi. Gecenin saat on birinde, \u00e7ad\u0131r\u0131m\u0131z\u0131n biraz ilerisinde bir g\u00fcr\u00fclt\u00fc, bir kavga i\u015fittim; \u00e7\u0131k\u0131p bak t\u0131\u011f\u0131mda yaral\u0131 bir \u00c7erkez, yan\u0131nda bir ba\u015fkas\u0131, n\u00f6bet\u00e7i erine, (Bu gece kalmak i\u00e7in mutlaka bize bir yer bul!)<\/em> diye \u0131srar ediyorlar. N\u00f6bet\u00e7i de: (Ben n\u00f6bet\u00e7iyim, yerimden k\u0131p\u0131rdayamam, subaya gidin!) diyordu. \u00c7erkezler buna ra\u011fmen n\u00f6bet\u00e7iye yer buldurmakta direniyorlard\u0131. Sava\u015flar\u0131n daha ba\u015f\u0131nda ve al\u0131\u015fmam\u0131\u015f oldu\u011fum i\u00e7in, d\u00fc\u015fmanlar taraf\u0131ndan yaralanm\u0131\u015f bir adam\u0131n gece yar\u0131s\u0131 s\u00fcr\u00fcklenmesine vicdan\u0131m raz\u0131 olmad\u0131. Adamca\u011f\u0131z\u0131 kendi \u00e7ad\u0131r\u0131ma ald\u0131m. Gecenin o saatinde doktor falan bulunamayaca\u011f\u0131ndan \u00e7ay may tedarik ederek i\u00e7irebildim.. Saat gecenin biri, ben de yatt\u0131m. Sabahleyin kalkt\u0131\u011f\u0131mda bakt\u0131m ki bizim yaral\u0131 k\u0131m\u0131ldam\u0131yor. Yoklad\u0131m, me\u011fer \u015fehit olup Allah\u2019\u0131n rahmetine ermi\u015f. (Sayfa-136)<\/em><\/p>\n\u00c7ERKEZ S\u00dcVAR\u0130LER\u0130N\u0130N AHLAK\u0130 DURUMU VE ORDUYA VERD\u0130KLER\u0130 EZ\u0130YET<\/p>\n
<\/strong>\u00c7erkez s\u00fcvarilerimizin durumuna yukar\u0131da da bir nebze dokunmu\u015ftum. Orduya yard\u0131m i\u00e7in geldikleri g\u00fcnden beri tats\u0131z tuzsuz devam eden halleri, \u015fu s\u0131ralarda \u00e7ok daha yayan bir durum ald\u0131.<\/p>\n
Hat\u0131rlars\u0131n\u0131z, aslen kendilerinden olan Musa Pa\u015fa, belki disiplini temin eder \u00fcmidi ile ba\u015flar\u0131na kumandan tayin edilmi\u015fti de, adamca\u011f\u0131z sonradan: \u201cHay\u0131r, yapamayaca\u011f\u0131m. Bunlar\u0131 zapturapt alt\u0131na almak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil.\u201ddiyerek istifa etmi\u015fti.<\/p>\n
Bunlar\u0131n orduya verdikleri eziyet ve s\u0131k\u0131nt\u0131lardan ba\u015fka, u\u011frad\u0131klar\u0131 k\u00f6yler halk\u0131na reva g\u00f6rd\u00fckleri zul\u00fcm ve i\u015fkence ise, dayan\u0131lmaz bir hal ald\u0131. Kimisinin koyununu, kimisinin inek ve \u00f6k\u00fcz\u00fcn\u00fc \u00e7alarlar yahut memleketlerine a\u015f\u0131r\u0131rlar, k\u00f6yl\u00fcleri d\u00f6ver s\u00f6verler, yaralarlar. Faillerinin aran\u0131p cezaland\u0131r\u0131lmas\u0131na ise, ne durum, ne zaman m\u00fcsait… Vatanda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n feryad\u0131 ise, ayyuka \u00e7\u0131k\u0131yor. Hele baz\u0131 Ermeni k\u00f6yleri bunlar\u0131n tecav\u00fcz ve zul\u00fcmlerinden kurtulmak i\u00e7in Rus ordular\u0131n\u0131 bekler ve yard\u0131m eder oldular. Ba\u015fkumandan \u00f6n\u00fcndeki meseleleri ve d\u00fc\u015fman\u0131 b\u0131rakarak, yap\u0131lanlar\u0131 tahkik ve halk\u0131n \u015fikayetini dinleme\u011fe f\u0131rsat bulamad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, bu \u00c7erkez s\u00fcvarilerini iki liva olarak ay\u0131rmak zorunda kald\u0131. Birisini Mustafa Safvet Pa\u015fa, di\u011ferini de Ethem Pa\u015fa kumandas\u0131na verdi. Fakat yine de bir netice al\u0131namad\u0131. O kadar ham, o kadar baya\u011f\u0131 istek ve tekliflerde bulunuyorlard\u0131 ki, hi\u00e7birisinin yerine getirilmesine imkan yoktu. (Sayfa-216)<\/em><\/p>\nD\u00fc\u015fmanla her g\u00fcn burun buruna olan bir ordunun i\u00e7erisinde \u00e7\u0131kar\u0131lan buna ben zer fesat ve ahlaks\u0131zl\u0131klar, her halde iyiye i\u015faret de\u011fildir.<\/p>\n
Feryat ve \u015fikayetlerin dayan\u0131lmaz bir hal ald\u0131\u011f\u0131 \u015fu s\u0131rada, Benliahmet k\u00f6y\u00fcnden zavall\u0131 bir Ermeni\u2019nin zorla bir koyununu almak istemi\u015fler, adam (olmaz!) diye dayat\u0131nca da vurup \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015fler. Ermeniler bir heyet halinde gelip Ba\u015fkumandan Pa\u015faya \u015fikayetler ettiler. Ara\u015ft\u0131r\u0131l\u0131p katil bulundu. Derhal Kars\u2019taki askeri mahkemede davas\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcp idama mahkum edildi.<\/p>\n
Ba\u015fkumandan Pa\u015fa, h\u00fckm\u00fcn derhal yerine getirilmesini emretti. Katil Kars\u2019ta as\u0131ld\u0131. Bu \u00c7erkez’in as\u0131lmas\u0131 \u00fczerine, Samsun taraflar\u0131ndan gelmi\u015f olan alt\u0131 y\u00fcz \u00c7erkez s\u00fcvarisi, derhal ellerindeki ordu mal\u0131 silahlan at\u0131p cepheyi terkle \u00e7ekilip gittiler. Sebebi de, idam olunan kendi kabilelerindenmi\u015f. Ni\u00e7in idam edilip, halk \u00f6n\u00fcnde kabilelerinin namusuna dokunulmu\u015f! Bak \u015fimdi \u015funlar\u0131n namus anlay\u0131\u015f\u0131na ve cahilli\u011fine! Ne vardan anlarlar, ne yoktan. Arpa, saman i\u00e7in \u00e7\u0131kard\u0131klar\u0131 zorluklara canlar dayanmaz.<\/p>\n
Bunlar\u0131n adet ve kabile davalar\u0131 b\u00f6yle kald\u0131k\u00e7a ordu hizmetlerinde kullan\u0131lmalar\u0131 aynile hatad\u0131r. Ya teker teker s\u00fcvari alaylar\u0131na taksim edilmeli, yahut hi\u00e7 kullan\u0131lmamal\u0131.<\/p>\n
Ama, do\u011frusu, kelimenin tam manas\u0131 ile yi\u011fittir herifler, Cesaret ve y\u00fcrekliliklerine diyecek yoktur. Fakat harbin ertesi g\u00fcn\u00fc kumandanlar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131na \u00e7\u0131karmad\u0131klar\u0131 da kalmaz. Vay o. kuma haline! (Sayfa \u2013 217)<\/em><\/p>\n\u00c7erkezlerden Yarbay Zekerriya ve Binba\u015f\u0131 Re\u015fit Beyler yaraland\u0131lar. Yaralar\u0131 a\u011f\u0131rca oldu\u011fu i\u00e7in is tekleri \u00fczerine \u0130stanbul\u2019a g\u00f6nderildiler. Ayr\u0131ca Kafkasya g\u00f6\u00e7menlerinden Hac\u0131 Murad ve Hac\u0131 Mustafa Beyler \u015fehit oldular. \u0130ki \u00fc\u00e7 y\u00fcz kadar s\u00fcvari at\u0131m\u0131z gitti. (Sayfa-220)<\/em><\/p>\nSAVA\u015eTAN SONRA<\/strong><\/p>\n
Muvazzaf s\u00fcvari atlar\u0131 ile top \u00e7eken beygirlerimizde u\u011fran\u0131lan zarar ve noksanlar\u0131n giderilme si i\u00e7in yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar g\u00fcr\u00fclt\u00fcs\u00fczce devam ediyor. Fakat \u00c7erkezlerin \u00f6len atlar\u0131n\u0131n bedelini vermek ve onlar\u0131 tekrar s\u00fcvari etmek. \u0130\u015fte bu u\u011furda akla karay\u0131 se\u00e7iyoruz. Kimisi gelir benim at\u0131m \u015f\u00f6yle asil idi, b\u00f6yle asil idi der, bu kadar ister. Yalandan birbirine \u015fahit olur vesika ve \u015fahadetnameler haz\u0131rlarlar. Ortalama olarak hayvanlar\u0131na yirmi be\u015fer lira verelim desen, d\u00f6rt, be\u015f bin lira tutar. Ordu bunca paray\u0131 nereden bulsun (yok) desen, t\u0131nmazlar, (Paran\u0131z yok idi ise, ni\u00e7in muharebe ediyorsunuz?) der, barbar ba\u011f\u0131r\u0131rlar. Haydi diyelim ki, paralar\u0131 bulunup verilsin. Fakat \u00fc kadar hayvan\u0131 buralarda nas\u0131l bulursun? Peki, Muvazzaf s\u00fcvari atlar\u0131 ve top hayvanlar\u0131 ne olacak? Taa Anadolu ortalar\u0131ndan hayvan sat\u0131n al\u0131nacak da, getirilecek. Devletin ordu ihtiya\u00e7lar\u0131 i\u00e7in hayvan yeti\u015ftiren \u00e7iftlikleri de yok ki, oradan alal\u0131m.<\/p>\n
Ama kar\u015f\u0131m\u0131zdaki d\u00fc\u015fman\u0131n durumu b\u00f6yle mi ya? Onlar\u0131n ihtiyat hayvanlar\u0131n\u0131 yeti\u015ftirecek \u00e7iftlikleri bile var.<\/p>\n
Her ne ise, ba\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan bu hayvan belas\u0131n\u0131 ge\u00e7irmek i\u00e7in saraskerlik makam\u0131na (Aman\u0131n para yeti\u015ftiriniz) diye yazd\u0131k. (Gerekenin yap\u0131lmas\u0131 bab\u0131nda Padi\u015fah\u0131m\u0131z\u0131n emri vard\u0131r. \u0130stedi\u011finiz paray\u0131, bor\u00e7 olarak Vilayet idaresinden temin edebilirsiniz), diye cevap verdiler.<\/p>\n
Vilayette kim var? Kimden para al\u0131nacak? Zenginler nerede? Hem \u00f6yle karanl\u0131k g\u00fcnlerde kim kime para verir? Buralar\u0131n\u0131 hi\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fcnen yok.<\/p>\n
Sonralar\u0131 \u0130stanbul\u2019dan, yaln\u0131z bir defac\u0131k, on bin lira geldi, o da D. Beyaz\u0131t Ordusuna muhta\u00e7 olduklar\u0131 yiyece\u011fi \u0130ran\u2019dan almalar\u0131 i\u00e7in g\u00f6nderildi. \u0130ran t\u00fcccarlar\u0131 bizim liray\u0131 be\u011fenmiyor, satt\u0131klar\u0131 mal kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda alt\u0131n istiyorlard\u0131. (Burada para ile ilgili bir konuya i\u015f etmeden ge\u00e7emeyece\u011fim. Nisandan Ocak ay\u0131n\u0131n sonuna kadar, Devlet on ay harp etti. Bu s\u00fcre i\u00e7erisinde er, ve hele baz\u0131 subaylara ya bir veya iki ayl\u0131k verilebildi ama b\u00fcy\u00fck r\u00fctbelilerin \u00e7o\u011fu ve k\u00fc\u00e7\u00fcklerin di\u015fliceleri, hep ayl\u0131klar\u0131n\u0131 ald\u0131lar. Buras\u0131n\u0131 unutmay\u0131n\u0131z…) (Sayfa-221)<\/em><\/p>\nAlt\u0131 y\u00fcz \u00c7erkez s\u00fcvarisinin silahlar\u0131n\u0131 atarak cepheyi terk etmeleri \u00fczerine Seraskerlik Makam\u0131ndan bunlar\u0131n derhal derdest edilerek orduya sevkle, d\u00f6rt sene mecburi hizmete tabi tutulmalar\u0131 hususunda mahalli idarelere sert bir emir verilmi\u015fse de, birerin olsun ne harp i\u00e7inde, ne de harpten sonra yakalanarak sevk edildi\u011fini g\u00f6rd\u00fcm. Bir daha da bu emrin arkas\u0131 aran\u0131p sorulmad\u0131.<\/p>\n
Buna mani olan ne idi, diye sormay\u0131n\u0131z. Hi\u00e7 \u015f\u00fcphesiz kanun ve nizamnamelerin tatbikinde g\u00f6stere geldi\u011fimiz ihmaldir. (Sayfa-222)<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"YENEMUK Mehmet Mahir Son asır Türkiye tarihinin dönüm noktalarından birini teşkil eden ve Rumi 1293 tarihine rastladığından, tarihimize “Doksan üç Harbi” diye geçen 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı, Rusların yayılmacılık stratejinin bir gereği olarak Tuna Cephesi ve Kafkas Cephelerinde cereyan etmiştir. Ruslar açısından kesin neticenin alındığı Tuna cephesi kadar mühim olmamakla beraber, Kafkas Cephesi’nde de pek büyük […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_bbp_topic_count":0,"_bbp_reply_count":0,"_bbp_total_topic_count":0,"_bbp_total_reply_count":0,"_bbp_voice_count":0,"_bbp_anonymous_reply_count":0,"_bbp_topic_count_hidden":0,"_bbp_reply_count_hidden":0,"_bbp_forum_subforum_count":0,"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"0","ocean_second_sidebar":"0","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"0","ocean_custom_header_template":"0","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"0","ocean_menu_typo_font_family":"0","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"0","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"off","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[29],"tags":[],"class_list":["post-11772","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarih","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11772","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11772"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11772\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11774,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11772\/revisions\/11774"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11772"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=11772"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=11772"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
![\"\"](\"http:\/\/circassiancenter.com\/cc-turkiye\/z-2013-Images-2\/642.JPG\")
<\/p>\n