{"id":11962,"date":"2019-03-27T18:34:47","date_gmt":"2019-03-27T23:34:47","guid":{"rendered":"http:\/\/circassiancenter.com\/tr\/?p=11962"},"modified":"2019-03-27T18:34:47","modified_gmt":"2019-03-27T23:34:47","slug":"cerkes-gocu-ve-osmanli-imparatorlugu-uzerindeki-etkileri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/cerkes-gocu-ve-osmanli-imparatorlugu-uzerindeki-etkileri\/","title":{"rendered":"\u00c7ERKES G\u00d6\u00c7\u00dc VE OSMANLI \u0130MPARATORLU\u011eU \u00dcZER\u0130NDEK\u0130 ETK\u0130LER\u0130"},"content":{"rendered":"

<\/p>\n

Arsen Avagyan<\/strong>
\n<\/span><\/span> Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu ve Kemalist T\u00fcrkiye\u2019nin Devlet-\u0130ktidar Sisteminde \u00c7erkesler Sayfa:21-79 Belge Yay\u0131nlar\u0131 \u0130stanbul 2004 <\/span><\/p>\n

T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmeti Kuzey Kafkasya g\u00f6\u00e7menlerini kar\u015f\u0131lamak \u00fczere \u015fu limanlan a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131: Trabzon, Samsun, Sinop, Ak\u00e7akoca, Mudanya, \u00c7anakkale, Gelibolu, Selanik, K\u00f6stence, Varna ve \u0130stanbul. \u0130stanbul liman\u0131, sadece transit ge\u00e7i\u015f noktas\u0131 olarak g\u00f6rev yap\u0131yordu, \u00e7\u00fcnk\u00fc 1865 y\u0131l\u0131nda T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmeti \u00c7erkeslerin ba\u015fkente giri\u015fini yasaklam\u0131\u015ft\u0131. \u00c7erkes muhacirlerin buraya geli\u015flerinde, mutlaka, \u0130stanbul’da ikamet edecekleri s\u00fcreyi belirten bir \u00f6zel izin belgesine sahip olmalar\u0131 gerekiyordu.<\/p>\n

Trabzon \u00e7evresinde b\u00fcy\u00fck bir muhacir kamp\u0131 olu\u015fturulmu\u015ftu. Nisan 1864’te buraya 18 bin \u00c7erkes ta\u015f\u0131yan 34 tekne yana\u015ft\u0131. Zaten o s\u0131rada limanda 20 bin muhacir bulunuyordu. Bu durum \u00fczerine Vali Emin Pa\u015fa, sadece 6 bin \u00c7erkes’e k\u0131y\u0131ya inme izni verince izdiham ya\u015fanm\u0131\u015f ve 100 kadar insan ezilerek \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fc. Buna ra\u011fmen, yeni gelen teknelerin \u00e7o\u011funda belirlenen s\u0131n\u0131r\u0131n iki misli yolcu vard\u0131. Bu y\u00fczden yolda yer darl\u0131\u011f\u0131ndan havas\u0131z kalarak ya da ezilerek 134 ki\u015fi \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fc.1864 May\u0131s ay\u0131nda 27 bin ki\u015fi daha Trabzon’a geldi.<\/p>\n

S\u00fcrg\u00fcn edilenlerin yabanc\u0131 topraklarda d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc zor duruma de\u011finen Vsemirnuy Pute\u015fesntvennik Gazetesi 1871 y\u0131l\u0131nda \u015funlar\u0131 yaz\u0131yor.\u201dBir y\u0131l i\u00e7inde g\u00f6\u00e7menlerin \u00fc\u00e7te ikisi \u00f6ld\u00fc. Batum yak\u0131nlar\u0131na yerle\u015fen 22 bin g\u00f6\u00e7menden sadece 7 bin ki\u015fi kald\u0131.Samsun civar\u0131na yerle\u015fen 30 bin ki\u015fiden 1.800 ki\u015fi kald\u0131.Binlerce insan \u00f6l\u00fcyor, \u00e7ocuklara gelince bu zavall\u0131lar mal gibi sat\u0131l\u0131yorlar.Gen\u00e7ler hizmet i\u00e7in orduya giriyor.\u201d
\n\u00c7arl\u0131\u011f\u0131n propagandac\u0131lar\u0131ndan Y. Drozdov da \u015f\u00f6yle yaz\u0131yor: \u201dYolda g\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u00f6n\u00fcnde arz eden sars\u0131c\u0131 manzara \u015f\u00f6yleydi: Oraya buraya da\u011f\u0131lm\u0131\u015f ve k\u00f6pekler taraf\u0131ndan par\u00e7alanm\u0131\u015f, yar\u0131 yenmi\u015f \u00e7ocuk, kad\u0131n ve ya\u015fl\u0131 cesetleri\u2026 A\u00e7l\u0131ktan ve hastal\u0131ktan t\u00fckenmi\u015f, zay\u0131fl\u0131ktan bacaklar\u0131n\u0131 zor kald\u0131ran, bitkinlikten d\u00fc\u015fen ve a\u00e7 k\u00f6peklere canl\u0131 canl\u0131 yem olan g\u00f6\u00e7menler Bu \u00f6l\u00e7\u00fclerde ve b\u00f6yle sefalete insanl\u0131k nadiren \u015fahit olmu\u015ftur.Ama bu sava\u015f\u0131 vah\u015filer \u00fczerinde etkili olmak onlar\u0131 ula\u015f\u0131lmaz da\u011fl\u0131k kovuklar\u0131ndan \u00e7\u0131karmak ancak deh\u015fet salmakla m\u00fcmk\u00fcnd\u00fc\u201d.
\nBu s\u0131rada ortaya \u00e7\u0131kan tifo ve su\u00e7i\u00e7e\u011fi nedeniyle muhacirler aras\u0131nda \u00f6l\u00fcm oran\u0131 \u00e7ok y\u00fckselmi\u015fti. Trabzon’daki Rus konsolosu, 1864 y\u0131l\u0131nda g\u00f6nderdi\u011fi raporda, s\u00fcrg\u00fcn\u00fcn ba\u015f\u0131nda Trabzon ve civar\u0131na 247 bin can\u0131n ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131, ancak 19 bininin \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, g\u00fcnde ortalama 180\u2013250 ki\u015finin \u00f6lmekte oldu\u011funu, \u015fimdilerde ise 63 bin 290 ki\u015finin kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildiriyordu. Trabzon’a ula\u015fabilenler kara yoluyla Samsun ya da Erzincan’a y\u00f6nlendiriliyorlard\u0131.<\/p>\n

A\u015fa\u011f\u0131da verilen say\u0131lar g\u00f6\u00e7 eden da\u011fl\u0131lar\u0131n \u00f6l\u00fcm oran\u0131n\u0131 yans\u0131tan say\u0131s\u0131z g\u00f6stergeyi ispatlayan \u00f6rneklerdir: 1864 y\u0131l\u0131nda Trabzon’a gelen bir gemideki 600 yolcudan sadece 370 ki\u015fi canl\u0131yd\u0131. Trabzon\u2019dakinden sonra g\u00f6\u00e7menlerin topland\u0131\u011f\u0131 ikinci b\u00fcy\u00fck kamp olan Samsun’da (10 bin ki\u015filik) tifo salg\u0131n\u0131 s\u0131ras\u0131nda \u00f6l\u00fcm vakas\u0131 g\u00fcnde 200 ki\u015fiye kadar y\u00fckselmi\u015fti. Alman gazetesi Allgemeine Zeitung’te \u015funlar yaz\u0131l\u0131yordu: “\u00d6l\u00fcmler, sadece \u00c7erkesler aras\u0131nda de\u011fil, yerli halk aras\u0131nda da duyulmam\u0131\u015f boyutlardayd\u0131 ve 50 000’e yak\u0131n ceset g\u00f6m\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc.”1864 y\u0131l\u0131nda K\u0131br\u0131s’a yana\u015fan gemide, “2 700 ki\u015fiden sadece l344’\u00fc karaya inmi\u015fti, kalan\u0131 ise ya \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fc ya da geminin i\u00e7inde \u00f6lmek \u00fczereydi… Her g\u00fcn, k\u0131rk elli yolcu \u00f6l\u00fcyordu; karaya \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131n d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc g\u00fcn\u00fcnde bile bu b\u00f6yleydi.<\/p>\n

Adolf Berje de \u015funlar\u0131 yaz\u0131yor: “… 1864 y\u0131l\u0131nda Transkafkasya’dan, \u0130stanbul \u00fczerinden Yunanistan’a, oradan da \u0130talya’ya gittim. Bat\u0131 Kafkasya’da sava\u015f yeni sona ermi\u015fti ve Da\u011fl\u0131lar\u0131n T\u00fcrkiye’ye g\u00f6\u00e7 etti\u011fi en yo\u011fun d\u00f6nemdi. Anadolu k\u0131y\u0131lar\u0131n\u0131 izlerken onlara \u00e7o\u011funlukla a\u00e7\u0131k denizde rastlad\u0131m. Batum’da ve Trabzon’da ac\u0131kl\u0131 durumlar\u0131na tan\u0131k oldum. Ayn\u0131 y\u0131l\u0131n kas\u0131m ay\u0131nda Avrupa’dan d\u00f6n\u00fc\u015f yolunda onlar\u0131 Rus\u00e7uk’ta ve Silistre’de \u00f6ncekiyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lamayacak derecede k\u00f6t\u00fc durumda buldum. Fakat Novorossiysk koyunda Da\u011fl\u0131lar\u0131n bende b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 izlenimi hi\u00e7bir zaman unutmayaca\u011f\u0131m. Burada, k\u0131y\u0131da yakla\u015f\u0131k 17 bin ki\u015fi toplanm\u0131\u015ft\u0131. Y\u0131l\u0131n bu ge\u00e7, havan\u0131n bozuk ve so\u011fuk zaman\u0131nda ya\u015famlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrecek temel ihtiya\u00e7 maddelerinden bile mahrum olmalar\u0131, yay\u0131lan tifo ve \u00e7i\u00e7ek salg\u0131n\u0131 durumlar\u0131n\u0131 iyice umutsuz k\u0131l\u0131yordu. Ger\u00e7ekten \u015fu manzarayla kimin y\u00fcre\u011fi par\u00e7alanmaz ki; a\u00e7\u0131k havada, \u0131slak toprakta iki yavrusuyla pa\u00e7avralar i\u00e7inde yatan gen\u00e7 bir \u00c7erkes kad\u0131n\u0131… Yavrular\u0131ndan biri \u00f6l\u00fcm \u00f6ncesi titremelerle ya\u015famla m\u00fccadele ediyor, di\u011feri de art\u0131k son nefesini vermi\u015f annesinin kat\u0131la\u015fm\u0131\u015f g\u00f6\u011fs\u00fcnde a\u00e7l\u0131\u011f\u0131n\u0131 gidermeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. B\u00f6yle sahnelere s\u0131k rastlan\u0131yordu. B\u00fct\u00fcn bunlar dini fanatizmin ve Da\u011fl\u0131lar\u0131n, Osmanl\u0131 ajanlar\u0131n\u0131n parlak renklerle tasvir ettikleri, onlar\u0131 T\u00fcrkiye’de bekleyen gelece\u011fe sars\u0131lmaz inan\u00e7lar\u0131n\u0131n ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz sonu\u00e7lar\u0131yd\u0131…”<\/p>\n

\u00c7erkesler, var\u0131\u015f limanlar\u0131ndaki kamplarda bir s\u00fcre tutulduktan sonra yerle\u015ftirilmek \u00fczere i\u00e7 vilayetlere y\u00f6nlendiriliyorlard\u0131. Daha \u00f6nce \u00fczerinde duruldu\u011fu gibi, padi\u015fah h\u00fck\u00fcmeti, yerle\u015ftirilecekleri yerlerin se\u00e7iminde stratejik d\u00fc\u015f\u00fcncelerle hareket ediyordu. H\u0131ristiyanlar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 vilayetlerde, M\u00fcsl\u00fcman \u00f6\u011fenin g\u00fc\u00e7lendirilmesi ve \u00e7o\u011falt\u0131lmas\u0131; sava\u015fkan \u00c7erkeslerin, egemenlik alt\u0131ndaki uluslar\u0131n, \u00f6ncelikle de H\u0131ristiyan olanlar\u0131n, kurtulu\u015f hareketlerinin bast\u0131r\u0131lmas\u0131nda kullan\u0131lmas\u0131 ve merkez\u00ee iradenin g\u00fc\u00e7s\u00fcz ve padi\u015fah h\u00fckm\u00fc ancak temsili kald\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in do\u011fu\u015ftan yerli M\u00fcsl\u00fcman halk\u0131n s\u00fcrekli ihtilaf i\u00e7inde oldu\u011fu yerlere \u00c7erkeslerin yerle\u015ftirilmesi ama\u00e7lan\u0131yordu. Avrupa’daki topraklar (Balkanlar), Ermeni vilayetleri Mezopotamya ve Ortado\u011fu’nun bir k\u0131sm\u0131 b\u00f6ylesi b\u00f6lgelerden say\u0131l\u0131yordu. Bununla birlikte, \u00c7erkeslerin Anadolu’da isk\u00e2n\u0131 s\u0131ras\u0131nda T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmetinin bir ba\u015fka duruma daha h\u00e2kim olmas\u0131 gerekiyordu:
\nMuhacirleri s\u0131k bir hat i\u00e7inde ve yo\u011fun olarak yerle\u015ftirmemek.<\/p>\n

Bu, \u00c7erkeslerin kendi aralar\u0131nda dayan\u0131\u015fma sa\u011flayarak bir dirence yol a\u00e7abilirdi. Bu nedenle \u00c7erkesler adeta serpi\u015ftirilerek yerle\u015ftirildi.
\nKafkas da\u011fl\u0131lar\u0131n\u0131n Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu’na g\u00f6\u00e7\u00fcrt\u00fclmesiyle birlikte, T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmetinin kar\u015f\u0131s\u0131na, imparatorlu\u011fun a\u011f\u0131r mal\u00ee \u015fartlar\u0131 i\u00e7inde bir de muhacirlerin ge\u00e7imlerini temin etme sorunu \u00e7\u0131km\u0131\u015f oldu. Bu sorun, daha 1852 y\u0131l\u0131nda \u0130stanbul’a gelen 47 da\u011fl\u0131n\u0131n, T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmetine kendilerine parasal yard\u0131m yap\u0131lmas\u0131 i\u00e7in m\u00fcracaat ettikleri s\u0131rada Bab\u0131\u00e2li’nin g\u00f6r\u00fc\u015fme g\u00fcndeminde yer alm\u0131\u015ft\u0131.28 Ekim 1852 y\u0131l\u0131nda (14 Muharrem 1269) Bab\u0131\u00e2li’den \u00e7\u0131kan kararda, \u00f6zellikle, “Bize gelen \u00c7erkes muhacirler parasal yard\u0131m dile\u011finde bulunmaktalar. Ancak, gelmekte olan ba\u015fka muhacirler i\u00e7in \u00f6rnek te\u015fkil eden bu y\u00f6ntem hazine i\u00e7in a\u011f\u0131r bir k\u00fclfet getirecektir. B\u00f6yle bir tasarruftan ka\u00e7\u0131nmak \u015fartt\u0131r. Bu nedenle gelenlere devlet m\u00fclk\u00fc (miri arazi)den bo\u015f toprak tahsis ederek, evlerini in\u015fa etmelerine ve menkul mallar edinmelerine, mesel\u00e2 4\u20135 y\u0131ll\u0131\u011f\u0131na kendilerini her t\u00fcrl\u00fc vergiden muaf tutarak yard\u0131mc\u0131 olmal\u0131. B\u00f6ylece hem onlar\u0131n madd\u00ee ihtiya\u00e7lar\u0131 kar\u015f\u0131lanacak hem de bo\u015f topraklar ihya edilecektir” denmekteydi.<\/p>\n

Bab\u0131\u00e2li\u2019nin ald\u0131\u011f\u0131 bu karar, \u00c7erkes muhacirlerin isk\u00e2n\u0131nda temel al\u0131nan siyaset oldu. Bab\u0131\u00e2li\u2019nin karar\u0131 uyar\u0131nca \u00c7erkes muhacirler, on y\u0131l s\u00fcreyle asker\u00ee y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fck ve vergiden muaf say\u0131ld\u0131lar; kendilerine ev ya da in\u015faat\u0131n\u0131n bedeli, aile ba\u015f\u0131na da iki \u00f6k\u00fcz verildi. Ayr\u0131ca, g\u00f6\u00e7menlerin H\u0131ristiyan k\u00f6ylerinde mesk\u00fbn ki\u015filerin evlerine yerle\u015ftirildikleri, yanlar\u0131na yerle\u015ftirildikleri ailelerin ise muhacirlerle me\u015fgul olmaya, evlerini bedava in\u015fa etmeye, ailelerinin bak\u0131m\u0131n\u0131 ve ta\u015f\u0131nmalar\u0131n\u0131 kendi ceplerinden sa\u011flamaya zorland\u0131klar\u0131 s\u0131k s\u0131k g\u00f6r\u00fclmekteydi.<\/p>\n

T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmeti, \u00c7erkes isk\u00e2n\u0131n\u0131 d\u00fczenlemek \u00fczere \u00fc\u00e7 komisyon kurdu: Balkanlar, K\u00fc\u00e7\u00fck Asya ve Ortado\u011fu \u00fclkeleri isk\u00e2n komisyonlar\u0131.
\nKafkasyal\u0131 muhacirlerin Balkanlara yerle\u015ftirilmesi i\u015fiyle \u00c7erkes k\u00f6kenli Nusret Pa\u015fa’n\u0131n \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcndeki bir komisyon ilgileniyordu. Onun \u00e7abalar\u0131 ve becerikli y\u00f6netimi sayesinde \u00c7erkeslerin Balkanlara yerle\u015ftirilmesi \u00e7ok k\u0131sa s\u00fcre i\u00e7inde ve \u00f6nemli bir kay\u0131p olmaks\u0131z\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirildi. \u00c7erkesler Trabzon’dan Bulgaristan’daki limanlara ula\u015f\u0131yor (\u00f6zellikle de Varna’ya), buradan da yerle\u015fmeleri gereken yerlere gidiyorlard\u0131. Varna’ya 1864 Aral\u0131k ay\u0131 ba\u015f\u0131nda 7 bin, Aral\u0131k sonunda da 7 bin 400 \u00c7erkes daha geldi. G\u00f6\u00e7leri s\u0131ras\u0131nda herhangi bir \u00f6l\u00fcm vakas\u0131 tespit edilmedi.<\/p>\n

Kuzey Kafkasya M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131, Balkanlarda Dobruca b\u00f6lgesinin kuzeyine ve merkezine, Tulca, Babada\u011f, Bo\u011fazk\u00f6y (\u00c7ernavoda), K\u00f6stence \u015fehirlerinin civar\u0131yla Varna yak\u0131nlar\u0131na, Tuna, Rus\u00e7uk, Nikopolis, Vidin, Silistre, Kolarovgrad \u015fehirleriyle, Sofya ve Ni\u015f \u00e7evresine yerle\u015ftirilmi\u015flerdi. \u00c7erkesler, Makedonya ve Trakya’daki Selanik, Larissa ve Serez’e yerle\u015ftirildiler. Bunlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda, \u00c7erkesler ayr\u0131ca Kosova ve Filibe ovalar\u0131na da yerle\u015ftirilmi\u015flerdi.<\/p>\n

Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu’nun Avrupa’daki vilayetlerine yerle\u015ftirilen Kuzey Kafkasyal\u0131lar, Kemal Karpat’a g\u00f6re, genel olarak 12 bin aile, \u0130zzet Aydemir’e g\u00f6re ise, 200 ile 400 bin ki\u015filik 50 bin aileydi. Osmanl\u0131\u2019n\u0131n resm\u00ee istatistik kay\u0131tlar\u0131nda ise, Bulgaristan ve S\u0131rbistan s\u0131n\u0131r\u0131na yerle\u015ftirilenlerin, 200 bin ki\u015fiden olu\u015fan 70 bin aile oldu\u011fu belirtilmektedir.<\/p>\n

Kafkas g\u00f6\u00e7menlerinin b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc K\u00fc\u00e7\u00fck Asya, Anadolu’nun bat\u0131s\u0131 ve ortas\u0131na yerle\u015ftirilmi\u015fti. Mc Carthy’nin de teyit etti\u011fi gibi, asl\u0131nda \u00c7erkesler Anadolu’nun her taraf\u0131na yerle\u015ftirilmi\u015flerdi. H\u00e2lbuki 1877\u201378 Rus-T\u00fcrk Sava\u015f\u0131 \u00f6ncesinde Osmanl\u0131 makamlar\u0131, Rus h\u00fck\u00fcmeti ile yap\u0131lan anla\u015fma gere\u011fince, \u00c7erkesleri Rus s\u0131n\u0131r\u0131 yak\u0131nlar\u0131na ve Ermeni ahalinin yo\u011fun olarak ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgelere isk\u00e2n etmiyordu. Tek istisna, 1866\u201367 y\u0131llar\u0131nda Osetlerin (15 aile\u2013350 ki\u015fi) Sar\u0131kam\u0131\u015f’a ve \u00f6nemsiz say\u0131da \u00c7e\u00e7en’in Kars ve Erzurum’a yerle\u015ftirilmesiydi. T\u00fcrk yazar\u0131 A. Saydam\u2019\u0131n da vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi, “Elimizde bulunan d\u00f6nemin belge ve gazetelerinden edindi\u011fimiz kanaat g\u00f6\u00e7menlerin g\u00f6nderilmedi\u011fi tek bir vilayet kalmad\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Bir tek Kud\u00fcs, Basra, \u0130\u015fkodra, Hersek, Yemen ve Hicaz’a g\u00f6nderildikleri s\u00f6ylenemez. Bu vilayetlerin d\u0131\u015f\u0131nda kalan yerlere de\u011fi\u015fik say\u0131da muhacir g\u00f6nderilmi\u015fti”.<\/p>\n

\u00c7erkesler Anadolu’da Erzurum, Sivas, \u00c7orum, \u00c7ank\u0131r\u0131, Adapazar\u0131 ve Bursa’ya g\u00f6nderilmi\u015flerdi. Kafkasya’n\u0131n farkl\u0131 M\u00fcsl\u00fcman halklar\u0131n\u0131n Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu’nda yerle\u015ftirili\u015fleri etnik a\u00e7\u0131dan ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan tablo \u015f\u00f6yledir:<\/p>\n

Abazalar; <\/strong>Samsun, Tokat, Sinop, Bal\u0131kesir
\nShapsughlar;<\/strong> Samsun, Bal\u0131kesir, Bolu, Ayd\u0131n, Sakarya
\nWub\u0131hlar; <\/strong>Bal\u0131kesir, Bolu, Sakarya, Samsun
\nBjedughlar; <\/strong>\u00c7anakkale (Biga)
\nNatukuaylar;<\/strong> Kayseri
\nTemirgoyevler; <\/strong>Bolu (D\u00fczce)
\nKabardeyler; <\/strong>Kayseri, Tokat, Sivas
\nBeslenevler;<\/strong> \u00c7orum, Amasya
\nMaho\u015fevler; <\/strong>Samsun (Ala\u00e7am)<\/p>\n

1866 y\u0131l\u0131nda Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu’na g\u00f6\u00e7 eden 4 bin 989 \u00c7e\u00e7en aileden bin 200’\u00fc Res-ul Ayn’a g\u00f6nderilmi\u015f, geriye kalan\u0131 ise a\u015fa\u011f\u0131da g\u00f6sterildi\u011fi gibi yerle\u015ftirilmi\u015flerdi:<\/p>\n

Sivas<\/strong> \u00e7evresine (\u015eark\u0131\u015fla, Aziziye, Elbistan b\u00f6lgelerine); 47 aile.
\nAmasya<\/strong> b\u00f6lgesine; 25 aile.
\nHalep<\/strong>, \u00c7ardak<\/strong> (Habur) b\u00f6lgelerine; 90 aile.
\nAdana<\/strong> b\u00f6lgesine; 46 aile.
\nErzurum<\/strong> ve Mu\u015f b\u00f6lgelerine; 14 aile.
\nH\u0131n\u0131s<\/strong> b\u00f6lgesine; 24 aile.
\nKars<\/strong> b\u00f6lgesine; 47 aile.<\/p>\n

\u00c7erkeslerin bir k\u0131sm\u0131 da Diyarbak\u0131r, Mardin, Halep ve \u015eam vilayetlerine ve 1868’de ilk \u00c7erkes grubunun geldi\u011fi \u00dcrd\u00fcn\u2019e yerle\u015ftirilmi\u015flerdi.<\/p>\n

G\u00f6\u00e7menlerin en kalabal\u0131k k\u0131sm\u0131 Shapsughlar, Kabardeyler, Abazalar ve Bjedughlardan olu\u015fuyordu. G\u00f6\u00e7menler, \u00dcrd\u00fcn’e Beyrut \u00fczerinden deniz yoluyla ya da Halep ve \u015eam \u00fczerinden kara yoluyla ula\u015f\u0131yorlar, Amman’a 50 km uzakl\u0131kta olan Cera\u015f haricinde, Amman’\u0131n 12\u201315 km yak\u0131nlar\u0131ndaki her yere yerle\u015fiyorlard\u0131. \u00c7erkeslerin \u00dcrd\u00fcn’de kavimlerine g\u00f6re yerle\u015ftirilmeleri \u015f\u00f6yleydi:
\nAmman<\/strong>; Shapsughlar, Kabardeyler, Abazalar.
\nBade \u015eehir<\/strong>; Shapsughlar, Bjedughlar, Abazalar.
\nSveley<\/strong>; Kabardeyler.
\nCera\u015f<\/strong>; Kabardeyler.
\nRuseyfa<\/strong>; Kabardeyler.
\nZagra<\/strong>; Kabardeyler (1902\u201305 g\u00f6\u00e7\u00fcnde).
\nNaur<\/strong>; Abazalar, Bjedughlar.<\/p>\n

\u00c7erkeslerin \u00dcrd\u00fcn ve Suriye’ye yerle\u015ftirilmelerinin \u00f6zel nedeni, padi\u015fah h\u00fck\u00fcmetinin muhacirleri Bedevi kavimlerine kar\u015f\u0131 kullanmaya e\u011filimli olmas\u0131yd\u0131. \u00c7erkeslerin, resmen hazineye ait g\u00f6r\u00fcnen ama asl\u0131nda Bedevilerin olan topraklara yerle\u015ftirilmeleri, iki halk aras\u0131nda d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131n an\u0131nda k\u0131v\u0131lc\u0131mla\u015fmas\u0131na neden olmu\u015ftu. \u00c7erkeslerin, padi\u015fah topra\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6\u00e7ebe Bedevilerin ak\u0131nlar\u0131ndan korumalar\u0131 i\u00e7in kentlerin etraf\u0131nda halka olu\u015fturacak bi\u00e7imde isk\u00e2n edilmelerinin nedeni buydu. Ayn\u0131 ama\u00e7la, sonralar\u0131 \u015eam-Hicaz demiryolu boyunca da \u00c7erkes yerle\u015fimleri ortaya \u00e7\u0131kt\u0131.<\/p>\n

1867’den itibaren bir Kuzey Kafkas kavmi daha T\u00fcrkiye’ye g\u00f6\u00e7e koyuldu: Abazalar. Nisan 1867’de T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmeti 4 bin Abaza ailesinin g\u00f6\u00e7 etmesine izin verdi. Abazalar Trabzon, Sinop, Samsun limanlar\u0131na getiriliyor, oradan da \u0130zmit, Mudanya, \u0130zmir, Mersin, Samsun, Silifke ve \u0130skenderun \u00fczerinden Kocaeli, Viran\u015fehir, Karahisar, K\u00fctahya, Manisa, Denizli, Ni\u011fde, Mara\u015f, Kayseri, Erzincan, Maden, Konya, Burdur ve Urfa’ya do\u011fru y\u00f6nlendiriliyorlard\u0131. Abazalar\u2019\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc, bin 32 ki\u015fi, Bulgaristan’da isk\u00e2na t\u00e2bi tutulmu\u015flard\u0131.1867 y\u0131l\u0131nda g\u00f6\u00e7 etmi\u015f Abazalar\u0131n say\u0131s\u0131 genel olarak 10 bin 865 ki\u015fidir. Abazalar\u0131n, T\u00fcrklerin k\u0131\u015fk\u0131rtmas\u0131 ile ba\u015flatt\u0131klar\u0131 ancak ba\u015far\u0131s\u0131z olan isyanlar\u0131ndan sonra topluca (200 bin ki\u015fi) T\u00fcrkiye’ye s\u00fcr\u00fclmeleri ise 1878’de olmu\u015ftur. \u015e.D. \u0130nal-\u0130pa’n\u0131n da belirtti\u011fi gibi, “muhacirlerin s\u00fcr\u00fclmesinin ard\u0131ndan, bir tek Megreli s\u0131n\u0131r\u0131nda Samurzakan Abazalar\u0131 ile biraz Abzuy ve Bz\u0131b kalm\u0131\u015ft\u0131”.<\/p>\n

B\u00f6ylece, 1857\u201366 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu’na g\u00f6\u00e7 eden \u00c7erkeslerden 200 ile 400 bini Balkanlara, l milyonu Anadolu’ya, 25 bini Suriye ve \u00dcrd\u00fcn’e, 10 bin kadar\u0131 da (asl\u0131nda Cihetler, biraz da Wub\u0131h) K\u0131br\u0131s’a yerle\u015ftirilmi\u015flerdi.<\/p>\n

T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmetinin Kuzey Kafkasyal\u0131lar\u0131 isk\u00e2n planlar\u0131 H\u0131ristiyan tebaa aras\u0131nda ku\u015fkuyla kar\u015f\u0131lan\u0131yordu. Rusya’n\u0131n Edirne konsolosunun 12 Aral\u0131k 1860’taki raporunda, vilayete Kafkas muhacirlerin gelmesinin “yerli H\u0131ristiyanlar aras\u0131nda \u00e7ok olumsuz bir izlenim yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131” belirtmesi buna bir \u00f6rnektir. Konsolos, “Ak\u0131l mant\u0131k kalmad\u0131” diye yaz\u0131yor, “i\u015f geldi Rusya\u2019ya kar\u015f\u0131 mesnetsiz, k\u00f6t\u00fc niyetli su\u00e7lamalara dayand\u0131: Bir yandan, \u00fclkede s\u00f6nmekte olan M\u00fcsl\u00fcman halk yerle\u015fimini desteklemek ve T\u00fcrkiye’yi taze bir orduyla donatmak, di\u011fer yandan da Bulgarlara Rusya’ya g\u00f6\u00e7meleri i\u00e7in davet \u00e7\u0131kar\u0131rcas\u0131na dalkavukluk ederek H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131 zay\u0131flatmak”.<\/p>\n

Yunanistan’\u0131n Epir b\u00f6lgesine bin \u00c7erkes ailesinin isk\u00e2n edilmesinin olumsuz sonu\u00e7lar\u0131na y\u00f6redeki Rus konsolosu \u015f\u00f6yle i\u015faret ediyordu: “Epir’de tamamen H\u0131ristiyan n\u00fcfus mesk\u00fbndur. Buradaki da\u011fl\u0131lar\u0131n aras\u0131na \u00e7ok say\u0131da M\u00fcsl\u00fcman\u0131n sokulmas\u0131 \u00e7ok k\u00f6t\u00fc bir etki uyand\u0131racak ve ak\u0131llara durgunluk verecek sonu\u00e7lar\u0131 olacakt\u0131r.”<\/p>\n

Endi\u015fe art\u0131yordu; \u00e7\u00fcnk\u00fc gelen muhacirler silahl\u0131yd\u0131, yerel T\u00fcrk makamlar\u0131n\u0131n g\u00f6z yummas\u0131yla da, H\u0131ristiyanlar\u0131n diledikleri sald\u0131r\u0131 nesnesi olduklar\u0131n\u0131 farkediyor, \u00e7apulculuk ve ya\u011fmalamaya giri\u015fiyorlard\u0131. Varna’daki Rus konsolosu, bir grup muhacirin yerine ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirirken, “En kayg\u0131 verici olan gelen \u00c7erkeslerin tutumu. Sal\u0131nm\u0131\u015f olduklar\u0131 her yerden ya\u011fma ve zorbal\u0131k \u00f6yk\u00fcleri duyuluyor. Ger\u00e7i H\u0131ristiyanlar adet oldu\u011fu \u00fczere T\u00fcrklerden daha \u00e7ok \u00e7ekiyor ama onlara da aman vermiyorlar” diyordu. Trabzon\u2019daki Rus konsolosu, yerel makamlar\u0131n muhacirler kar\u015f\u0131s\u0131ndaki iradesizli\u011fini, “\u00c7erkeslerin \u00fczerinde hi\u00e7bir yapt\u0131r\u0131m yok ve yerel makamlar onlardan korkuyor” c\u00fcmlesiyle ifade ediyordu. B\u00f6lgeye ula\u015fan \u00e7ok say\u0131da silahl\u0131 \u00c7erkes’in, isk\u00e2nlar\u0131na ayr\u0131lan yerin garnizonunun yetkisine tecav\u00fcz etti\u011fi, Lamaka’daki gibi olaylar da oluyordu.<\/p>\n

Kuzrv Kafkasyal\u0131lar\u0131n Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu’na g\u00f6\u00e7 \u00f6yk\u00fcs\u00fcnde 1877\u201378 T\u00fcrk-Rus Sava\u015f\u0131’n\u0131n ve ard\u0131ndan gelen 1878’deki Berlin Konferans\u0131’n\u0131n anlam\u0131 b\u00fcy\u00fckt\u00fcr. Bu konferansta padi\u015fah h\u00fck\u00fcmeti, Rusya’n\u0131n bask\u0131s\u0131yla, daha \u00f6nce Balkanlara yerle\u015ftirdi\u011fi \u00c7erkeslerin yerini de\u011fi\u015ftirmek ve imparatorlu\u011fun i\u00e7 b\u00f6lgelerine, Anadolu’ya ve Yak\u0131n Do\u011fu’ya \u00e7ekmek zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131. \u00c7erkesler de, bir kitlesel i\u00e7g\u00f6\u00e7 d\u00f6nemi olarak tan\u0131mlanabilecek olan 1879’u “G\u00f6\u00e7 Y\u0131l\u0131” olarak kabul etmektedirler.
\n1876’da Bulgaristan’da T\u00fcrklere kar\u015f\u0131, T\u00fcrk ordular\u0131 taraf\u0131ndan, oraya yerle\u015ftirilen \u00c7erkeslerin de etkin deste\u011fiyle, an\u0131nda bast\u0131r\u0131lan bir isyan patlam\u0131\u015ft\u0131. \u00c7erkesler, Dranov yak\u0131nlar\u0131nda, Hariton isyan\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131n\u0131 \u00e7eken b\u00fcy\u00fck\u00e7e bir Bulgar birli\u011fini yok etmi\u015flerdi. T\u00fcm H\u0131ristiyanlara kar\u015f\u0131 d\u00fc\u015fmanl\u0131kla dolu \u00c7erkesler, koca koca k\u00f6yleri k\u0131l\u0131\u00e7tan ge\u00e7irerek ba\u015fkald\u0131r\u0131 odaklar\u0131n\u0131 ac\u0131mas\u0131zca eziyorlard\u0131. “Filibe sanca\u011f\u0131nda \u00c7erkesler ve ba\u015f\u0131bozuklar (T\u00fcrkiye’nin d\u00fczensiz sipahi ordular\u0131) taraf\u0131ndan birka\u00e7 g\u00fcn i\u00e7inde 15 bin ki\u015fi k\u0131l\u0131\u00e7tan ge\u00e7irilmi\u015fti; \u00f6ld\u00fcrmelere eziyetler ve her t\u00fcrde kirletme e\u015flik ediyordu.”<\/p>\n

Bab\u0131\u00e2li’nin, sava\u015fkan ve kapal\u0131 bir topluluk olarak ya\u015fayan Kuzey Kafkasyal\u0131larla Balkanlar\u0131n demografik yap\u0131s\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirerek, Slav halklar\u0131n\u0131n kurtulu\u015f hareketlerini ezmek \u00fczere t\u0131k\u0131r t\u0131k\u0131r i\u015fleyen bir d\u00fczenek kurma giri\u015fiminden zaten rahats\u0131zdan Rus h\u00fck\u00fcmeti, \u00c7erkeslerin Balkanlar’dan uzakla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in bir bahane ar\u0131yordu. Filibe katliam\u0131 bu f\u0131rsat\u0131 yaratt\u0131. 18 Aral\u0131k 1876’da, \u0130stanbul Konferans\u0131’n\u0131n be\u015finci oturumunda Osmanl\u0131 imparatorlu\u011fu nezdindeki Rus sefiri \u00c7erkeslerin Balkanlardan uzakla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 resmen talep etti. \u0130stanbul Konferans\u0131 tavsiye kararlar\u0131n\u0131n d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc maddesinde, “\u00c7erkeslerin Bulgaristan’da ikamet etmeleri men edilmektedir, daha \u00f6nce yerle\u015ftirilen \u00c7erkesler de Asya’daki vilayetlere g\u00f6nderilmelidir” deniyordu.<\/p>\n

1877\u201378 T\u00fcrk-Rus Sava\u015f\u0131’nda yenilgiye u\u011frayan Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu muzaffer taraf\u0131n \u015fartlar\u0131n\u0131 kabul etmek ve Kuzey Kafkasyal\u0131lar\u0131n Balkanlardan \u00e7ekilmesi konusundaki iste\u011fini yerine getirmek zorundayd\u0131.
\nBerlin Antla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131n imzalanmas\u0131n\u0131n hemen ard\u0131ndan \u00c7erkesler Balkanlardan s\u00fcr\u00fclmeye ba\u015fland\u0131. Sultan II. Abd\u00fclhamit, an\u0131lar\u0131nda \u00c7erkeslerin Balkanlardan s\u00fcr\u00fclmesi hakk\u0131nda \u015funlar\u0131 yaz\u0131yordu: “Ben dinda\u015f\u0131m\u0131z olan bu muhacirlerin isk\u00e2n\u0131 ve m\u00fcdafaas\u0131 i\u00e7in elimden gelen her\u015feyi yapt\u0131m. \u0130stanbul’dan Halep’e muhacir yerle\u015fimleri kurdum. Onlar\u0131n yerle\u015ftirilmeleri i\u00e7in yap\u0131lan masraflar\u0131n \u00e7o\u011funu feragatle kendi cebimden \u00f6dedim.”<\/p>\n

Balkanlardan s\u00fcr\u00fclen \u00c7erkesler Edirne, Selanik ve Kosova vilayetine geliyorlard\u0131. Edirne s\u00fcr\u00fclenlerin toplama merkezine d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcrken, Selanik liman\u0131ndan Anadolu limanlar\u0131na ve Suriye’ye g\u00f6nderiliyorlard\u0131. 1879 y\u0131l\u0131 May\u0131s ay\u0131nda Edirne’de 41 bin 38 ki\u015fi birikmi\u015fti. Bunlardan 176’s\u0131 Romanya’dan, 4 bin 352’si Bulgaristan’dan, 26 bin 613 ki\u015fi de Bat\u0131 Rumeli’den geliyordu.<\/p>\n

18 Nisan 1879’da Bab\u0131\u00e2li, imparatorlu\u011fun Asya vilayetlerinin valilerine, \u00c7erkeslerin Balkanlara geri d\u00f6nmesine engel olunmas\u0131n\u0131 yaz\u0131l\u0131 olarak bildirdi ve bir nota ile bu uygulamas\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fck devletlere duyurdu.
\nBalkanlardan nakledilen \u00c7erkeslerin say\u0131s\u0131 genel olarak 300 bin ki\u015fiydi. Bunlar a\u015fa\u011f\u0131daki vilayetlere ve b\u00f6lgelere yerle\u015ftirilmi\u015flerdi:<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
Yerle\u015fim Yeri<\/td>\nAile Say\u0131s\u0131<\/td>\n\u0130nsan Say\u0131s\u0131<\/td>\n<\/tr>\n
Halep, Deyr-Zor<\/td>\n10.000<\/td>\n50.000<\/td>\n<\/tr>\n
\u015eam Vilayeti<\/td>\n5.000<\/td>\n25.000<\/td>\n<\/tr>\n
Adana Vilayeti<\/td>\n5.000<\/td>\n25.000<\/td>\n<\/tr>\n
Konya Vilayeti<\/td>\n2.000<\/td>\n10.000<\/td>\n<\/tr>\n
K\u0131br\u0131s<\/td>\n2.000<\/td>\n10.000<\/td>\n<\/tr>\n
Kastamonu<\/td>\n1.000<\/td>\n5.000<\/td>\n<\/tr>\n
Ankara Vilayeti<\/td>\n1.000<\/td>\n5.000<\/td>\n<\/tr>\n
Samsun ve Amasya<\/td>\n900<\/td>\n4.500<\/td>\n<\/tr>\n
Cezayir<\/td>\n100<\/td>\n500<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

Balkanlardan g\u00f6\u00e7en \u00c7erkesler, bu yerlerin d\u0131\u015f\u0131nda ayr\u0131ca Ermeni ahalinin yo\u011fun olarak ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgelere yerle\u015ftirilmi\u015flerdi. Berlin Antla\u015fmas\u0131’n\u0131n 61\u2019nci maddesi uyar\u0131nca padi\u015fah h\u00fck\u00fcmetinin Ermenileri \u00c7erkes ve K\u00fcrt sald\u0131r\u0131lar\u0131ndan koruma y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc olmas\u0131na ra\u011fmen, Ermeni vilayetlerindeki \u00c7erkes say\u0131s\u0131n\u0131 artt\u0131ran bu son uygulama, Ermeni n\u00fcfus ve Patrikhanenin \u015fiddetli protestosuna yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131. Bunun \u00fczerine, 1879 Ocak ay\u0131nda 40 bin \u00c7erkes Diyarbak\u0131r \u00fczerinden Res-ul Ayn’a g\u00f6nderildi. Bu ailelerden 4 bin ile 5 bini T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmeti taraf\u0131ndan Diyarbak\u0131r vilayetine yerle\u015ftirilmi\u015fti. Bu nedenle, Diyarbak\u0131r Ermeni Piskoposu \u0130ngiliz konsolosu ile bulu\u015ftu ve ondan bu karar\u0131n geri al\u0131nmas\u0131 i\u00e7in u\u011fra\u015fmas\u0131n\u0131 rica etti. Adapazar\u0131\u2019ndaki Ermeni ve Rum cemaatlerinin temsilcileri, kente 40 bin \u00c7erkes’in yerle\u015ftirilmesinin \u00f6n\u00fcn\u00fcn al\u0131nmas\u0131 i\u00e7in, Haziran 1879’da \u0130stanbul’daki \u0130ngiliz El\u00e7isi Layard’a m\u00fcracaat etmi\u015flerdi. Gene o s\u0131ralarda Mu\u015f’a 4 bin Kuzey Kafkasyal\u0131n\u0131n yerle\u015ftirilmesini protesto etmek i\u00e7in Ermeni Patri\u011fi Nerses de Layard’a ba\u015fvurmu\u015ftu.<\/p>\n

Balkanlardan Ermeni ahalinin yo\u011fun olarak ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgelere nakledilen \u00c7erkeslerden Oset ve \u00c7e\u00e7en olanlar H\u0131n\u0131s ovas\u0131na ve Varto kazas\u0131na, \u00c7erkesler ise Malazgirt, Bulan\u0131k, Ahlat ve (Van’a ba\u011fl\u0131) Adilcevaz kazalar\u0131na ve Bitlis’e ba\u011fl\u0131 Gen\u00e7’e yerle\u015ftirilmi\u015flerdi. Daha sonraki y\u0131llarda Kuzey Kafkasya’dan gruplar halinde gelen yeni muhacirlerin hemen hemen hepsi Ermenilerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 vilayetlere, \u00f6ncelikle de Mu\u015f’a ve Mu\u015f sanca\u011f\u0131na yerle\u015ftirilmi\u015fti. Erzurum\u2019daki Rus konsolosunun verdi\u011fi bilgiye g\u00f6re: “B\u00fct\u00fcn Kafkasya k\u00f6kenlilerin Erzurum vilayetinden g\u00f6nderilmeleri konusundaki \u0131srarl\u0131 taleplerime haz\u0131rcevapla ve vaatle kar\u015f\u0131l\u0131k veriliyor ancak herhangi bir \u00f6nlem al\u0131nm\u0131yor; hatta valilerin onlar\u0131n bu b\u00f6lgeye ta\u015f\u0131nmas\u0131na vesayet ettiklerini bile s\u00f6yleyebilirim.”<\/p>\n

A\u015fa\u011f\u0131da 1857\u201366 ve 1879 y\u0131l\u0131ndaki g\u00f6\u00e7lerinden sonra Kuzey Kafkasyal\u0131lar\u0131n K\u00fc\u00e7\u00fck Asya’da yerle\u015ftirilmelerine ili\u015fkin tablo verilmektedir:<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
B\u00f6lge<\/td>\nSay\u0131<\/td>\n<\/tr>\n
Kars<\/td>\n500<\/td>\n<\/tr>\n
Ankara<\/td>\n60.000<\/td>\n<\/tr>\n
Bitlis<\/td>\n2.500<\/td>\n<\/tr>\n
Konya<\/td>\n12.000<\/td>\n<\/tr>\n
Mu\u015f<\/td>\n2.500<\/td>\n<\/tr>\n
Bolu<\/td>\n32.000<\/td>\n<\/tr>\n
Erzurum<\/td>\n3.000<\/td>\n<\/tr>\n
Antakya<\/td>\n1.500<\/td>\n<\/tr>\n
Mardin<\/td>\n1.000<\/td>\n<\/tr>\n
Afyon<\/td>\n5.000<\/td>\n<\/tr>\n
G\u00fcm\u00fc\u015fhane<\/td>\n1.000<\/td>\n<\/tr>\n
Eski\u015fehir<\/td>\n14.000<\/td>\n<\/tr>\n
Gaziantep<\/td>\n17.000<\/td>\n<\/tr>\n
Sakarya<\/td>\n35.000<\/td>\n<\/tr>\n
Sivas<\/td>\n49.000<\/td>\n<\/tr>\n
K\u00fctahya<\/td>\n3.000<\/td>\n<\/tr>\n
Samsun<\/td>\n60.000<\/td>\n<\/tr>\n
Bilecik<\/td>\n1.000<\/td>\n<\/tr>\n
Amasya<\/td>\n6.000<\/td>\n<\/tr>\n
Kocaeli<\/td>\n15.000<\/td>\n<\/tr>\n
Tokat<\/td>\n33.000<\/td>\n<\/tr>\n
Burdur<\/td>\n10.000<\/td>\n<\/tr>\n
Hatay<\/td>\n1.500<\/td>\n<\/tr>\n
\u0130stanbul<\/td>\n100.000<\/td>\n<\/tr>\n
Adana<\/td>\n13.000<\/td>\n<\/tr>\n
Denizli<\/td>\n1.500<\/td>\n<\/tr>\n
Kayseri<\/td>\n35.000<\/td>\n<\/tr>\n
Bal\u0131kesir<\/td>\n35.000<\/td>\n<\/tr>\n
Sinop<\/td>\n10.000<\/td>\n<\/tr>\n
Manisa<\/td>\n2.000<\/td>\n<\/tr>\n
\u00c7orum<\/td>\n16.000<\/td>\n<\/tr>\n
Ayd\u0131n<\/td>\n9.000<\/td>\n<\/tr>\n
Yozgat<\/td>\n7.000<\/td>\n<\/tr>\n
\u00c7anakkale<\/td>\n10.000<\/td>\n<\/tr>\n
Mersin<\/td>\n1.000<\/td>\n<\/tr>\n
\u0130zmir<\/td>\n30.000<\/td>\n<\/tr>\n
K\u0131r\u015fehir<\/td>\n2.000<\/td>\n<\/tr>\n
Kastamonu<\/td>\n50.000<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

Karadeniz k\u0131y\u0131lar\u0131na yerle\u015ftirilen \u00c7erkeslerin say\u0131s\u0131n\u0131n Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu verilerinde Lazlar ve M\u00fcsl\u00fcmanla\u015fm\u0131\u015f Mingreller (G\u00fcrc\u00fcler) de dahil edildi\u011fi i\u00e7in abart\u0131l\u0131 olmas\u0131 s\u0131k kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan bir durumdu. Bu iki halk\u0131n ya\u015fam tarz\u0131 birbirine benzedi\u011fi i\u00e7in Karadeniz’in Anadolu sahiline yerle\u015ftirilen \u00c7erkeslerin bir k\u0131sm\u0131 Lazlarla kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. 1881’de Lazlar\u0131n say\u0131s\u0131 200 bin ki\u015fiydi. Lazlar\u0131n esas b\u00f6l\u00fcm\u00fc, n\u00fcfusun y\u00fczde 11\u2019ini olu\u015fturduklar\u0131 Trabzon vilayetinde ya\u015famaktayd\u0131.<\/p>\n

Kafkas da\u011fl\u0131lar\u0131n\u0131n Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu’na g\u00f6\u00e7\u00fc sonraki y\u0131llarda da s\u00fcrd\u00fc ve 1917’ye dek devam etti. Kuzey Kafkasya M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 fazla b\u00fcy\u00fck olmayan gruplar halinde ya da 20\u201330 evlik k\u00fc\u00e7\u00fck partiler halinde T\u00fcrkiye’ye ge\u00e7i\u015f yap\u0131yorlard\u0131. T\u00fcrkiye’nin g\u00f6revlendirdi\u011fi ki\u015filerin yapt\u0131\u011f\u0131 propaganda, 1880\u20131917 aras\u0131ndaki g\u00f6\u00e7te \u00f6nemli rol oynad\u0131. Buna kar\u015f\u0131n Rus h\u00fck\u00fcmetinin ald\u0131\u011f\u0131 tav\u0131r nedeniyle, art\u0131k bir daha da\u011fl\u0131lar\u0131n y\u0131\u011f\u0131nsal olarak g\u00f6\u00e7 etti\u011fi g\u00f6r\u00fclmedi. XIX. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda, 60’l\u0131 y\u0131llarda da\u011fl\u0131lar\u0131n Anadolu’ya g\u00f6\u00e7 etmeleri konusunda \u00c7ar h\u00fck\u00fcmetinin tak\u0131nd\u0131\u011f\u0131 tav\u0131r esasl\u0131 de\u011fi\u015fiklik ge\u00e7irdi. Kuzey Kafkasya’da koca b\u00f6lgelerin b\u00fct\u00fcn\u00fcyle insans\u0131zla\u015fmas\u0131n\u0131n ileride yarataca\u011f\u0131 tehlikelere kar\u015f\u0131n, etraf\u0131 b\u00fcy\u00fck bir Rus kitlesiyle \u00e7evrilen ve da\u011f\u0131t\u0131lan da\u011fl\u0131lar\u0131n art\u0131k eskisi gibi tehdit olu\u015fturmamas\u0131 bu siyasetin nedenini a\u00e7\u0131klamaktad\u0131r. 1867’de Kafkasya Genel Valisi B\u00fcy\u00fck Prens Mihail, Kuban b\u00f6lgesindeki bir turunu, “T\u00fcrkiye’ye g\u00f6\u00e7\u00fcn art\u0131k tamamen son bulmas\u0131 gerekti\u011fini da\u011fl\u0131lara \u015fahsen bildirerek” noktalad\u0131. Bundan sonra k\u00f6ylerin (avul) tamam\u0131n\u0131n T\u00fcrkiye’ye g\u00f6\u00e7mek \u00fczere izin talepleri Kafkasya makamlar\u0131nca kabul g\u00f6rmedi. G\u00f6\u00e7 iznini ancak da\u011fl\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck gruplar koparabiliyordu. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda, baz\u0131 \u00c7erkesler kendi ba\u015flar\u0131na T\u00fcrkiye’ye gitmeyi ba\u015far\u0131yorlard\u0131. B\u00f6ylece 1873 sonbahar\u0131nda Kuban b\u00f6lgesinden 420 aile (3 bin 400 ki\u015fi) T\u00fcrkiye’ye gitmek \u00fczere s\u0131n\u0131r d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kt\u0131.15 Ocak 1890’da Trabzon’daki Rus konsolosu, “Batum y\u00f6resinden b\u00fcy\u00fck partiler halinde g\u00f6\u00e7menlerin gelmekte oldu\u011funu ve birka\u00e7 geminin bunlar\u0131 ta\u015f\u0131makta oldu\u011funu” bildirdi. Mart 1895’te sadece Tersk y\u00f6resinden 2 bin 108 aile (toplam olarak 16 bin 708 ki\u015fi) g\u00f6\u00e7 etmek i\u00e7in dilek\u00e7e verdi. Yine 1895 y\u0131l\u0131nda Kuban y\u00f6resinden Karamurza, Urup, Konokov, Kuronov avullar\u0131 (647 ev\u20132 bin 59 ki\u015fi) T\u00fcrkiye’ye g\u00f6\u00e7 izni alabildiler. T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmeti bunlar\u0131 Bo\u011fazan’a isk\u00e2n etti. Bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc de Bayburt’a yerle\u015ftirilmi\u015fti.<\/p>\n

T\u00fcrkiye’ye g\u00f6\u00e7 etme taleplerinin artmas\u0131 Rus h\u00fck\u00fcmetini tel\u00e2\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc. 1899 y\u0131l\u0131 ba\u015f\u0131nda \u0130\u00e7i\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131 b\u00fcnyesinde, g\u00f6\u00e7\u00fc zorla\u015ft\u0131rmaya y\u00f6nelik bir \u00f6nlemler paketi \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015facak ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir dan\u0131\u015fma kurulu topland\u0131. Haz\u0131rlanm\u0131\u015f olan ve \u00c7ar II. Nikola’n\u0131n 1901’de onay\u0131ndan ge\u00e7en \u00f6nerilere uygun olarak, g\u00f6\u00e7mek isteyenler, T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmetinin kendilerini s\u0131n\u0131rlar\u0131na ve T\u00fcrk tebaas\u0131na kabul etti\u011fini g\u00f6steren bir belge sunmal\u0131yd\u0131lar. Muhacirler ancak b\u00f6yle bir belge edindikten sonra, yerel valilik makamlar\u0131na dilek\u00e7e verip onay almak, Rus uyru\u011fundan \u00e7\u0131kmak ve gitmeden \u00f6nce arkalar\u0131nda kalabilecek b\u00fct\u00fcn bor\u00e7 ve vergilerini temizlemek durumundayd\u0131lar. \u00dcstelik b\u00fct\u00fcn ta\u015f\u0131nma masraflar\u0131n\u0131 da kendi ceplerinden kar\u015f\u0131lamalar\u0131 gerekiyordu.<\/p>\n

Dan\u0131\u015fma Konseyi’nin ald\u0131\u011f\u0131 kararla s\u0131n\u0131r d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kma s\u00fcrecinin zorla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 bile g\u00f6\u00e7e engel olam\u0131yordu. 1900\u20131902 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda, Nal\u00e7ik dolaylar\u0131ndan 4 bin 392 Kabardey T\u00fcrkiye’ye g\u00f6\u00e7m\u00fc\u015ft\u00fc.1901’de Konya’ya 242 \u00c7erkes, \u00c7e\u00e7en, Da\u011f\u0131stanl\u0131, \u0130ngu\u015f ve Kabardey ailesi (bin 210 ki\u015fi) geldi. Bu muhacirlerden 20 aile Sivas’ta, biri Biga’da (Gelibolu), 12’si Bey\u015fehir’de (Konya’n\u0131n bir il\u00e7esi), 19 aile de Ni\u011fde’de isk\u00e2n edildi. Di\u011ferleri Konya’da kald\u0131. II. Abd\u00fclhamit\u2019in talimat\u0131yla Konya’da kalan \u00c7erkesler (Konya’dan ba\u015flayan) Ba\u011fdat demiryolu boyunca yerle\u015ftirildiler.
\n25 Haziran 1901’de 2 bin \u00c7e\u00e7en daha Rus h\u00fck\u00fcmetinin verdi\u011fi s\u00fcrekli ikamet izniyle T\u00fcrkiye’ye gitti.<\/p>\n

1900 y\u0131l\u0131nda \u00c7erkes g\u00f6\u00e7menler T\u00fcrkiye’ye vard\u0131klar\u0131 andan itibaren \u015eam’a y\u00f6neliyorlar, oradan da ya \u015eam vilayeti civar\u0131nda ya da Amman \u00e7evresinde yerle\u015ftiriliyorlard\u0131. Kafkasyal\u0131lar\u0131n T\u00fcrkiye’ye b\u00f6ylesi kitlesel g\u00f6\u00e7\u00fc ilk Rus burjuva devrimi y\u0131llar\u0131nda (1905\u20137) da g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc. \u00c7ar h\u00fck\u00fcmeti, 1905 May\u0131s ay\u0131nda 260 Kabardey ailesine T\u00fcrkiye’ye gidi\u015f izni vermi\u015fti. Bu ailelerin t\u00fcm\u00fc \u015eam vilayetinde isk\u00e2n edildiler.1905 y\u0131l\u0131n\u0131n Haziran-A\u011fustos aylar\u0131nda \u0130stanbul’a yasal olmayan yollardan bin 517 ki\u015fi (81 aile) daha ula\u015ft\u0131. Kafkas y\u00f6netimi onlar\u0131 istenmeyen ki\u015fi il\u00e2n edince, \u0130stanbul’daki Rus konsolosunun \u00e7abalar\u0131yla T\u00fcrk makamlar\u0131 bu \u00c7erkeslere Anadolu’da yerle\u015fme izni \u00e7\u0131kard\u0131.<\/p>\n

1906 y\u0131l\u0131nda Kafkasya’dan 200 M\u00fcsl\u00fcman aile Bitlis vilayetinde isk\u00e2n edilmi\u015fti.<\/p>\n

Kafkasya’da g\u00f6r\u00fclen s\u00fcrekli g\u00f6\u00e7 s\u00fcreci bu b\u00f6lgenin geli\u015fmesine b\u00fcy\u00fck bir darbe vurdu. Buna kar\u015f\u0131n T\u00fcrk propagandas\u0131n\u0131n etkisinde kalarak g\u00f6\u00e7 eden \u00c7erkesler, \u00e7ok az istisnayla, \u00e7ok \u00e7abuk d\u00fc\u015f k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131na u\u011frad\u0131lar ve umduklar\u0131n\u0131 bulamad\u0131lar. Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu’na g\u00f6\u00e7 sorunu, gerek Avrupa’da gerekse Osmanl\u0131 imparatorlu\u011fu’nda yay\u0131mlanan (1908 J\u00f6n T\u00fcrk darbesinden sonra) \u00c7erkes gazetelerinin sayfalar\u0131nda ve \u00c7erkes yay\u0131nlar\u0131nda durmadan i\u015flendi. Paris’te yay\u0131mlanan Mousoulma-nine gazetesinin bir say\u0131s\u0131nda yer alan “Ac\u0131 Soru” ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalede \u015f\u00f6yle deniyordu: “Da\u011fl\u0131 M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n \u00f6z vatanlar\u0131nda ekonomik durumlar\u0131n\u0131 d\u00fczeltmelerini, e\u011fitimi, k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve her\u015feyi etkileyen ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na engel, ge\u00e7en y\u00fczy\u0131l\u0131n 60’l\u0131 y\u0131llar\u0131ndan ba\u015flayarak d\u00fczenli olarak s\u00fcrekli k\u00f6r\u00fcklenen T\u00fcrkiye’ye g\u00f6\u00e7 sorunudur.”<\/p>\n

Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu’nda \u00f6nemli mevki sahibi Kuzey Kafkas cemaatinden pek \u00e7ok ki\u015finin s\u00f6ylemleri, yurtta\u015flar\u0131n\u0131n olmad\u0131k umutlara bel ba\u011flamamalar\u0131 ve g\u00f6\u00e7 etmemeleri konusunda uyar\u0131c\u0131yd\u0131. Bunlardan Muhammed Eceruh \u015f\u00f6yle yaz\u0131yordu: “Benim bir\u00e7ok akrabam ve tan\u0131d\u0131\u011f\u0131m art\u0131k yeni h\u00fck\u00fcmette m\u00fcmtaz mevkiler tutmu\u015f bulunuyor. Ancak buna hep dedi\u011fim ve durmadan yineledi\u011fim gibi; sevgili din karde\u015flerim, T\u00fcrkiye’ye g\u00f6\u00e7 etmekten sak\u0131n\u0131n: Pek az bir istisna d\u0131\u015f\u0131nda sizleri orada bekleyen tek \u015fey so\u011fuk bir mezard\u0131r. Yeni bir hayat\u0131n g\u00f6\u00e7menlerle hi\u00e7bir al\u00e2kas\u0131 yoktur… Olaylar\u0131n etkisi alt\u0131nda kalarak, belki de en temiz emellerle bize ko\u015fanlar, \u015fimdi Bo\u011fazi\u00e7i sahillerine ayak bast\u0131klar\u0131 o g\u00fcne lanet ya\u011fd\u0131r\u0131yorlar.<\/p>\n

Ancak, t\u00fcm uyar\u0131lara kar\u015f\u0131n, da\u011fl\u0131lar\u0131n T\u00fcrkiye’ye g\u00f6\u00e7\u00fc, \u00f6nemsenmeyecek say\u0131larda da olsa 1910’dan sonra da devam edecekti.<\/p>\n

Kafkas muhacirlerinin T\u00fcrkiye’de me\u015fguliyet alanlar\u0131 \u00fczerinde k\u0131saca durmak gerekir. Muhacirler, g\u00f6\u00e7ten hemen sonra, Kafkasya’da s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015f olduklar\u0131 ya\u015fam tarz\u0131n\u0131, yeni vatanlar\u0131nda tutturmaya y\u00f6neldiler. \u00c7erkes yerle\u015fimleri bu nedenle i\u00e7ine kapan\u0131kl\u0131klar\u0131yla g\u00f6ze \u00e7arp\u0131yordu. Kuzey Kafkasya’da edindikleri \u00e2detler, ya\u015fl\u0131lara sayg\u0131 vb. bu kapal\u0131 \u00e7evrelerde uzun y\u0131llar boyunca aynen korundu. K\u00f6yde t\u00fcm sorunlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmesi i\u00e7in bir ihtiyar meclisleri vard\u0131, \u00c7erkesler, bu konuda zaten pek istekli olmayan yerel resm\u00ee makamlar\u0131n kendi topluluklar\u0131n\u0131n i\u00e7 i\u015flerine kar\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 s\u0131n\u0131rlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Dolay\u0131s\u0131yla \u00c7erkes k\u00f6yleri kendine \u00f6zg\u00fc bir i\u00e7 \u00f6zerklikten yararland\u0131.<\/p>\n

\u00c7erkesler temelde devlet g\u00f6revlerinde yer ald\u0131lar, \u00f6zellikle de ordu, polis ve jandarmada. Osmanl\u0131 y\u00f6netimi onlar\u0131 bu t\u00fcr i\u015flere faal bir bi\u00e7imde y\u00f6neltiyordu. 1867’de Varna’daki Rus konsolosunun raporunda, “T\u00fcrk ordusunun saflar\u0131na kat\u0131lm\u0131\u015f olanlar bir yana, \u00c7erkeslerden \u00e7o\u011fu yerli T\u00fcrk konaklar\u0131nda koruma g\u00f6revlisi olarak \u00e7al\u0131\u015fmaktalar” deniyordu.<\/p>\n

\u00c7erkesler, tar\u0131m d\u0131\u015f\u0131nda hayvanc\u0131l\u0131kla (at yeti\u015ftirme) da u\u011fra\u015f\u0131yorlard\u0131. Bu konuda, en \u00e7ok da \u00c7erkes at\u0131 ile yerli t\u00fcrleri melezle\u015ftirerek iki hara kurmu\u015f olan Adana vilayetindeki muhacirler ba\u015far\u0131 kazanm\u0131\u015flard\u0131
\nKafkas muhacirler Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu’nda daha \u00e7ok g\u00f6z\u00fc pek e\u015fk\u0131ya ve at h\u0131rs\u0131z\u0131 olarak bilinirlerdi. Rus Genelkurmay Albay\u0131 V.N. Filipov’un edindi\u011fi izlenim \u015f\u00f6yleydi: “Da\u011fl\u0131lar yerle\u015fik bir ya\u015fam tarz\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmekteler ve bu\u011fday ekimi ile me\u015fguller; ancak her\u015feye ra\u011fmen h\u0131rs\u0131zl\u0131k \u00f6nde gelen u\u011fra\u015flar\u0131, \u00f6zellikle de, sistemle\u015ftirilmi\u015f at h\u0131rs\u0131zl\u0131\u011f\u0131. Bu \u00f6ylesine g\u00f6rkemli bir organizasyona d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f ki, \u00f6rne\u011fin Sivas’ta \u00e7al\u0131nan bir at, bir hafta sonra 400 verst (l verst=l,06 km) uzakl\u0131ktaki Ankara’da ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor”.1904 y\u0131l\u0131nda Adana vilayetinde bulunmu\u015f olan Rus Genelkurmay\u0131ndan bir ba\u015fka subay, Yarbay Tomilov da, “Da\u011fl\u0131lar\u0131n h\u0131rs\u0131zl\u0131k ve talana olan e\u011filimleri nedeniyle yerli n\u00fcfus taraf\u0131ndan sevilmediklerini” belirtiyordu.<\/p>\n

Son olarak, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu’nda n\u00fcfus kay\u0131tlar\u0131 din\u00ee aidiyet k\u0131stas\u0131 g\u00f6zetilerek tutuldu\u011fu i\u00e7in \u00c7erkeslerin say\u0131s\u0131 konusundaki bilgilerin de Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu’ndaki di\u011fer M\u00fcsl\u00fcman halklar\u0131nki gibi nispi oldu\u011funu dikkate almak \u015fart\u0131yla, buralara gelmi\u015f olan Avrupal\u0131 gezgin ve konsoloslar\u0131n verilerinden yararlanarak, Ermeni ahalinin yo\u011fun olarak ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgelerde ve Kilikya’daki \u00c7erkeslerin genel n\u00fcfusu \u00fczerinde durmak yerinde olacakt\u0131r.<\/p>\n

1912 y\u0131l\u0131nda Averyanov ve Filipov’un verdikleri bilgilere g\u00f6re Anadolu’daki \u00c7erkeslerin toplam say\u0131s\u0131 400 bin ki\u015fiydi. Ancak bu say\u0131 olduk\u00e7a az g\u00f6sterilmi\u015ftir. Yarbay Tomilov’un kaydetti\u011fi verilere g\u00f6re, Adana vilayetinde 13 bin 200 \u00c7erkes ya\u015f\u0131yordu ki bu genel n\u00fcfusun y\u00fczde 3,2’siydi.Ayn\u0131 kayna\u011fa g\u00f6re, \u00c7erkesler Kuzey Suriye’de genel n\u00fcfusun y\u00fczde 2’sini olu\u015fturuyorlard\u0131. \u00c7erkesler Habura semtinde, \u00c7e\u00e7enler ise Resul Ayn’da ya\u015f\u0131yorlard\u0131.”Ayr\u0131ca”, diye yaz\u0131yor Tomilov, “onlara bir\u00e7ok ba\u015fka kentte de rastlanabilir: \u00c7erkeslerin \u00e7o\u011fu ordularda subay ve de jandarma (zaptiye) olarak hizmet vermektedir”.<\/p>\n

\u00c7erkesler, Halep vilayetinde a\u015fa\u011f\u0131daki kazalarda yerle\u015ftirilmi\u015flerdi:<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n\n
\u0130l\u00e7e<\/td>\n\u0130nsan Say\u0131s\u0131<\/td>\n<\/tr>\n
Kilis<\/td>\n1.500<\/td>\n<\/tr>\n
Antakya<\/td>\n3.000<\/td>\n<\/tr>\n
Harim<\/td>\n3.000<\/td>\n<\/tr>\n
Membic<\/td>\n1.500<\/td>\n<\/tr>\n
Toplam<\/td>\n90.000<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

\u00c7erkesler, Ermeni ahalinin yo\u011fun olarak ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgelerde, Erzurum, Sivas, Diyarbak\u0131r, Van, Bitlis ve Mu\u015f’a yerle\u015ftirildiler, Mu\u015f ovas\u0131ndakiler 1894 ve 1904 Ermeni isyanlar\u0131ndan sonra Sasun’a isk\u00e2n edildiler.
\n\u0130stanbul’daki Ermeni Patrikhanesinin verilerine g\u00f6re, 1912\u201313 y\u0131llar\u0131nda Ermeni vilayetlerinde ya\u015fayan \u00c7erkeslerin say\u0131s\u0131 62 bindi.<\/p>\n

Avrupal\u0131 yazarlar\u0131n ve konsoloslar\u0131n a\u00e7\u0131klam\u0131\u015f oldu\u011fu \u00e7e\u015fitli bilgi ve verilere dayanarak Rusya \u0130mparatorlu\u011fu D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131, 1913’te \u00c7erkeslerin, Ermeni ahalinin yo\u011fun olarak ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgelerde nereye, ne kadar yerle\u015ftirildiklerine dair bir tablo haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n


\nG\u00d6\u00c7\u00dcN OSMANLI \u0130MPARATORLU\u011eU \u00dcZER\u0130NDEK\u0130 ETK\u0130LER\u0130
\n<\/strong>
\nY\u00fcz binlerce Kafkasyal\u0131 g\u00f6\u00e7menin sel basar gibi ak\u0131p gelmesi, elbette ki, imparatorluk \u00fclkesinde yerle\u015fik olan insanlar\u0131n ya\u015fam\u0131 \u00fczerine pek b\u00fcy\u00fck bir etkide bulundu. Hemen kendini g\u00f6steren etki, imparatorlu\u011fun Karadeniz limanlar\u0131nda [liman kentlerinde, g\u00f6\u00e7menlerin getirdi\u011fi] hastal\u0131klar\u0131n yay\u0131lmas\u0131yd\u0131. \u00c7erkesler, Trabzon\u2019a gelirken, kendileriyle birlikte tif\u00fcs\u00fc de getirmi\u015flerdi; \u015fartlar bir aral\u0131k \u00f6ylesine k\u00f6t\u00fcle\u015fti ki [Trabzon\u2019un] b\u00fct\u00fcn halk\u0131, kentten ka\u00e7t\u0131. Ticaret hayat\u0131 t\u00fcm\u00fcyle felce u\u011fram\u0131\u015ft\u0131 ve ekmek k\u0131tl\u0131\u011f\u0131 ba\u015f g\u00f6stermi\u015fti. Samsunda bile ola\u011fan zamanlara g\u00f6re daha az ekmek bulunabiliyordu, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu kentte b\u00fct\u00fcn f\u0131r\u0131nc\u0131lar f\u0131r\u0131nlar\u0131n\u0131 kapam\u0131\u015f, \u00c7erkesler\u2019in getirdi\u011fi tif\u00fcs ve \u00e7i\u00e7ek hastal\u0131klar\u0131na yakalanmamak i\u00e7in [kentten] ka\u00e7m\u0131\u015flard\u0131.<\/p>\n

Aral\u0131k ile 1864 y\u0131l\u0131 \u015eubat\u0131n\u0131n ortas\u0131 aras\u0131ndaki d\u00f6nemde Trabzon’da hastal\u0131k nedeniyle \u00f6lenlerin say\u0131s\u0131na ili\u015fkin olarak Tablo l\u2019de aktard\u0131\u011f\u0131m\u0131z say\u0131lar g\u00f6steriyor ki y\u00f6renin yerlileri, her ne kadar g\u00f6\u00e7menler aras\u0131nda g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc kadar y\u00fcksek oranda \u00f6l\u00fcm fel\u00e2ketine u\u011framam\u0131\u015f idiyseler de, kendi geleceklerinden pek korkmal\u0131 idiler.<\/p>\n

Trabzon\u2019da 1 Aral\u0131k 1863\u201317 \u015eubat 1864 aras\u0131 d\u00f6neme hastal\u0131k nedeniyle ger\u00e7ekle\u015fen \u00f6l\u00fcmler:<\/p>\n

G\u00f6\u00e7menlerden; 3 bin, Yerli T\u00fcrklerden; 470, Yerli Rumlardan; 36, Yerli Ermenilerden; 17, Yerli Katoliklerden; 9, Avrupal\u0131lardan; 9.<\/p>\n

\u00c7erkeslerin isk\u00e2n edildi\u011fi her yerde, yerli M\u00fcsl\u00fcmanlar aras\u0131nda da b\u00f6ylesine [y\u00fcksek say\u0131da] \u00f6l\u00fcmler g\u00f6r\u00fcld\u00fc. \u00d6nceleri, s\u0131\u011f\u0131nt\u0131lar, kamplarda ya da kamu yap\u0131lar\u0131nda, ticaret yap\u0131lar\u0131nda bir arada olmak \u00fczere yerle\u015ftiriliyordu. Daha sonra k\u0131rsal alanlara da\u011f\u0131t\u0131ld\u0131lar ve kamplarda yo\u011funla\u015fm\u0131\u015f hastal\u0131\u011f\u0131 yayd\u0131lar:<\/p>\n

Haziran ay\u0131nda, i\u00e7lerinde ishalin [dizanteri kastediliyor] ve tif\u00fcs’\u00fcn pek yay\u0131lm\u0131\u015f bulundu\u011fu 2 bin \u00c7erkes g\u00f6\u00e7men, U\u015fak’a geldi. Bunlar \u00f6nce han’lara ve yerlilerin [zaten] kalabal\u0131k say\u0131da insan oturan evlerinde bar\u0131nd\u0131r\u0131ld\u0131lar, ama sonra kentin kuzeydo\u011fu yan\u0131ndaki k\u00f6ylere da\u011f\u0131t\u0131ld\u0131lar. Bunlar\u0131n yerli halkla temasa gelmesi, \u00f6nce barsak rahats\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131, \u00e7ok ge\u00e7meden de tif\u00fcs’\u00fc yayd\u0131. Alt\u0131 ayl\u0131k bir s\u00fcre i\u00e7inde (Hazirandan Kas\u0131ma kadar) 500 M\u00fcsl\u00fcman hastal\u0131\u011fa yakaland\u0131, bunlardan 200’\u00fc \u00f6ld\u00fc; H\u0131ristiyanlardan da 100’\u00fc hasta oldu ama onlar\u0131n i\u00e7inde yaln\u0131z 20’si \u00f6ld\u00fc.<\/p>\n

T\u00fcm imparatorluk \u00fclkesindeki k\u00f6ylerde, \u00c7erkeslerin g\u00f6\u00e7men geli\u015finin etkileri duyuldu. Osmanl\u0131larda, yeni gelenlerin isk\u00e2n\u0131 sorunuyla ba\u015fa \u00e7\u0131kmak i\u00e7in ne yeterli finans kayna\u011f\u0131 ne de y\u00f6netim \u00f6rg\u00fct\u00fcnde uzman insan g\u00fcc\u00fc vard\u0131; bu nedenle, kendi y\u00f6relerine g\u00f6nderilen \u00c7erkeslerin derdine derman olma i\u015fi yerel birimlere b\u0131rak\u0131ld\u0131. K\u00f6yl\u00fclerin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131yla ve giderini \u00fcstlenmesiyle, evler yap\u0131ld\u0131, tah\u0131l sa\u011fland\u0131; onlara [yerlilere] kendi \u00e7ileleri i\u00e7in \u00fcstelik bir de bedel \u00f6demek zorunda b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015flar gibi gelmi\u015f olmal\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00c7erkeslerin isk\u00e2n edildikleri y\u00f6rede talana giri\u015ftikleri s\u00f6ylentisi \u00e7abucak yay\u0131ld\u0131. K\u00f6yl\u00fc tak\u0131m\u0131ndan, evvelce var olmayan bir y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fck getirilmesiyle yeni \u00f6demeler istenmesi besbelli ki \u00f6fkeye yol a\u00e7ar; ama, kendilerinden korkmak i\u00e7in nedenleri varken yan\u0131 ba\u015flar\u0131na isk\u00e2n edildi\u011fini g\u00f6rd\u00fckleri baz\u0131 kimseler [g\u00f6\u00e7men gelmi\u015f Kafkasyal\u0131lar] i\u00e7in bir de kendilerinin [gider katk\u0131s\u0131 vb. olarak] \u00f6deme yapma zorunda kalmalar\u0131, isk\u00e2n alan\u0131 se\u00e7ilmi\u015f k\u00f6ylerin nice zamand\u0131r ne \u00e7ileler \u00e7ekmi\u015f Anadolulu, Bulgar, Suriyeli k\u00f6yl\u00fclerine bile katlan\u0131lmaz, \u00f6l\u00e7\u00fcde a\u015f\u0131r\u0131 a\u011f\u0131r gelmi\u015f olsa gerek.<\/p>\n

Kafkasya limanlar\u0131n\u0131n Ruslarca ele ge\u00e7irilmesi ve gerek kentlerde gerek kentlerin art \u00fclkelerinde M\u00fcsl\u00fcman n\u00fcfusun yerine H\u0131ristiyanlar\u0131n ge\u00e7irilmesi \u00e7ok b\u00fcy\u00fck ekonomik kopukluklara yol a\u00e7t\u0131. Do\u011fu Karadeniz y\u00f6resinde geleneksel ticaret ili\u015fkilerinin \u00e7o\u011funu M\u00fcsl\u00fcman tacirler y\u00fcr\u00fctmekteydi; Rusya, M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n ticaret etkinli\u011fi son bulsun diye elinden ne geliyorsa yapt\u0131. Rus eylemleri \u00e7o\u011fu kez zorbaca hatta katilce idi. Osmanl\u0131lar\u0131n k\u0131y\u0131 ticareti y\u00fcr\u00fcten takalar\u0131 Ruslarca tahrip ediliyordu ve bu da geleneksel modelde bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131k ve ticaret etkinli\u011fine zarar veriyordu. Ama Ruslar\u0131n M\u00fcsl\u00fcmanlarca y\u00fcr\u00fct\u00fclen ticarete kar\u015f\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc etkinli\u011fin a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 kayna\u011f\u0131 Y\u00f6netim \u00d6rg\u00fct\u00fc idi. Abazalar\u0131n\u00a0 g\u00f6\u00e7e \u00e7\u0131kmas\u0131 s\u0131ralar\u0131nda, Karadeniz k\u0131y\u0131s\u0131nda ya\u015fayan T\u00fcrk ticaret adamlar\u0131na yasa d\u0131\u015f\u0131 vergiler y\u00fcklendi. Tacirlere, e\u011fer bu vergileri \u00f6demezlerse kendilerinin de Abazalar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra \u00fclkeden kovulacaklar\u0131 s\u00f6ylendi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Arsen Avagyan Osmanlı İmparatorluğu ve Kemalist Türkiye’nin Devlet-İktidar Sisteminde Çerkesler Sayfa:21-79 Belge Yayınları İstanbul 2004 Türk hükümeti Kuzey Kafkasya göçmenlerini karşılamak üzere şu limanlan açmıştı: Trabzon, Samsun, Sinop, Akçakoca, Mudanya, Çanakkale, Gelibolu, Selanik, Köstence, Varna ve İstanbul. İstanbul limanı, sadece transit geçiş noktası olarak görev yapıyordu, çünkü 1865 yılında Türk hükümeti Çerkeslerin başkente girişini yasaklamıştı. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_bbp_topic_count":0,"_bbp_reply_count":0,"_bbp_total_topic_count":0,"_bbp_total_reply_count":0,"_bbp_voice_count":0,"_bbp_anonymous_reply_count":0,"_bbp_topic_count_hidden":0,"_bbp_reply_count_hidden":0,"_bbp_forum_subforum_count":0,"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"0","ocean_second_sidebar":"0","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"0","ocean_custom_header_template":"0","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"0","ocean_menu_typo_font_family":"0","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"0","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"off","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[29],"tags":[],"class_list":["post-11962","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarih","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11962","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11962"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11962\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11964,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11962\/revisions\/11964"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11962"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=11962"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=11962"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}