![](\"http:\/\/circassiancenter.com\/cc-turkiye\/yz-image4\/0501-apsuwa.GIF\")
<\/p>\n<\/p>\n
Hilmi Bayraktar<\/strong> \u00d6zet Kuruldu\u011fundan beri Karadeniz ve Kafkaslara do\u011fru yay\u0131lmac\u0131 bir politika izleyen Rus \u00c7arl\u0131\u011f\u0131, K\u0131r\u0131m ve 93 Harpleri ile bekledi\u011fi f\u0131rsat\u0131n geldi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnerek, b\u00f6lgenin sahipleri olan T\u00fcrk ve sair M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin i\u015fbirlik\u00e7ileri olmakla su\u00e7lay\u0131p, yurtlar\u0131ndan s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Osmanl\u0131 Devleti’ne s\u0131\u011f\u0131nmak zorunda kalan y\u00fcz binlerce g\u00f6\u00e7men iskan edilmek \u00fczere Rumeli, Anadolu ve Suriye\u2019deki eyaletlere g\u00f6nderilmi\u015ftir.<\/p>\n \u0130skan yeri olarak se\u00e7ilen vilayetlerden birisi de Adana\u2019d\u0131r. Bunun nedeni buran\u0131n hem di\u011fer Osmanl\u0131 vilayetlerine oranla daha az n\u00fcfus yo\u011funlu\u011funa sahip olmas\u0131 hem de \u00e7ok verimli arazilerinin bulunmas\u0131d\u0131r. Bu ba\u011flamda 1869\u20131907 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Adana Vilayetine 19 binden fazla K\u0131r\u0131m ve Kafkas g\u00f6\u00e7meni yerle\u015ftirilmi\u015ftir. G\u00f6\u00e7menler vilayetin daha \u00e7ok Cebel-i Bereket ve Kozan Sancaklar\u0131na olmak \u00fczere bo\u015f olan her taraf\u0131na \u00e7o\u011fu kere her k\u00f6ye bir iki hane olmak \u00fczere kar\u0131\u015f\u0131k olarak yerle\u015ftirilmi\u015flerdir.<\/p>\n Kar\u0131\u015f\u0131k iskan g\u00f6\u00e7menler taraf\u0131ndan ho\u015f kar\u015f\u0131lanmam\u0131\u015fsa da onlar\u0131n yeni yurtlar\u0131na uyumlar\u0131n\u0131, yerli halk ile kayna\u015fmalar\u0131n\u0131 h\u0131zland\u0131rm\u0131\u015f ve b\u00f6ylece bir kopuntunun da \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilmi\u015ftir. G\u00f6\u00e7menlerin iskan\u0131yla birlikte \u0131slah edilen araziler sayesinde tar\u0131msal istihsal artm\u0131\u015f ve Adana Vilayeti \u015fenlenmi\u015ftir. Her biri ayr\u0131 \u00e7ile ve s\u0131k\u0131nt\u0131ya neden olan bu sava\u015flar, asl\u0131nda yeni ve daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir ya\u015fam\u0131n temellerinin at\u0131lmas\u0131n\u0131 da sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n G\u00f6\u00e7 ve iskan<\/strong>; \u201cbirey veya toplumlar\u0131n yer de\u011fi\u015ftirmesi ve bunlar\u0131n yerle\u015ftirilmeleri (1)\u201d gibi basit tan\u0131mlamalar\u0131n \u00e7ok \u00f6tesinde sosyal, k\u00fclt\u00fcrel, ekonomik, yasal, y\u00f6netsel ve insani boyutlar\u0131 olan \u00e7ok karma\u015f\u0131k bir sorundur. Bu sorunun \u00e7\u0131k\u0131\u015f nedenlerini ekonomik, dini ve milli gibi sebeplere dayand\u0131rmak; soruna muhatap olanlar\u0131 yani g\u00f6\u00e7menleri de anla\u015fmal\u0131, tahliye olunanlar, m\u00fclteciler ve uluslararas\u0131 g\u00f6\u00e7menler gibi gruplara ay\u0131rmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr (2). Bu tan\u0131mlamayla g\u00f6\u00e7, bir toplumun veya bir devletin sorunu olmaktan \u00e7\u0131k\u0131p uluslararas\u0131 bir nitelik kazanmaktad\u0131r.<\/p>\n Osmanl\u0131 Devleti de K\u0131r\u0131m Sava\u015f\u0131 sonras\u0131 yo\u011fun g\u00f6\u00e7lere sahne olmu\u015ftur. Her biri ayr\u0131 trajedilerin ya\u015fanmas\u0131na neden olan bu g\u00f6\u00e7ler asl\u0131nda yeni ve dinamik bir toplumun ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na da zemin haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r. Bu itibarla g\u00f6\u00e7 ve iskanlar\u0131n incelenmesi bug\u00fcnk\u00fc T\u00fcrk toplumunun k\u00fclt\u00fcrel, toplumsal ve d\u00fc\u015f\u00fcnsel yap\u0131s\u0131n\u0131n anla\u015f\u0131labilmesi i\u00e7in son derece \u00f6nemlidir. Biz de bu d\u00fc\u015f\u00fcnceyle<\/p>\n K\u0131r\u0131m ve Kafkasya\u2019dan Adana Vilayeti\u2019ne yap\u0131lan g\u00f6\u00e7 ve iskanlar \u00fczerinde durmak istiyoruz. 1859-1861 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda yap\u0131lan Nogay g\u00f6\u00e7lerini daha \u00f6nceki bir \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131zda ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z i\u00e7in burada m\u00fcstesna tuttuk.<\/p>\n G\u00f6\u00e7lerin Nedenleri:<\/strong><\/p>\n G\u00f6\u00e7lerin temel nedeni Rusya\u2019n\u0131n K\u0131r\u0131m ve Kafkaslara do\u011fru yay\u0131lmac\u0131 bir politika izlemesidir (3). Bu co\u011frafyalar\u0131 elde tutabilmek i\u00e7in yerli T\u00fcrk ve sair M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 b\u00f6lgeden uzakla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131p, yerine H\u0131ristiyan Rus n\u00fcfusunun yerle\u015ftirilmesi gerekti\u011fini \u00e7ok iyi bilen Rus \u00c7arl\u0131\u011f\u0131, K\u0131r\u0131m Sava\u015f\u0131n\u0131 m\u00fcteakip K\u0131r\u0131m ve Kafkasya\u2019da kolonizasyon faaliyetlerine h\u0131z vermi\u015ftir. Di\u011fer taraftan b\u00f6lge halklar\u0131; Ruslar taraf\u0131ndan zorla H\u0131ristiyanla\u015ft\u0131r\u0131lan Nogaybaklar (4) ve Urumlar (5) gibi asimile olmamak ve topraklar\u0131n\u0131 Rus i\u015fgalinden kurtarmak i\u00e7in K\u0131r\u0131m Sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda ayaklanm\u0131\u015f, bu durum ise b\u00f6lgeyi Rusla\u015ft\u0131rmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnen \u00c7arl\u0131\u011f\u0131n elini kuvvetlendirmi\u015ftir. Bunu f\u0131rsat bilen Ruslar, b\u00f6lge halk\u0131n\u0131 sindirebilmek ve g\u00f6\u00e7e zorlamak i\u00e7in \u015fiddete ba\u015fvurmu\u015f, yerli halk\u0131n topraklar\u0131na el koymu\u015f ve a\u015f\u0131r\u0131 vergilerle de b\u00f6lge insan\u0131n\u0131n fakirle\u015fmesi sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r (6). Nitekim yerli halklar\u0131 b\u00f6lgeden s\u00fcr\u00fcp \u00e7\u0131karan Ruslar\u0131n, Tataristan\u2019a 2\u20133, ve Kafkasya\u2019ya 3 milyon Rus yerle\u015ftirmi\u015f olmalar\u0131 i\u015fgal ile niyetinin b\u00f6lgeyi ilhak edip Rusla\u015ft\u0131rmak oldu\u011funu ortaya koymaktad\u0131r (7).<\/p>\n Ayr\u0131ca a\u00e7l\u0131k ve k\u0131tl\u0131klar da g\u00f6\u00e7\u00fcn \u00f6nemli nedenlerinden biridir. Nitekim 7 Aral\u0131k 1863\u2019te Kafkaslarda 4 aydan beri Ruslarla m\u00fccadele eden Abhazlar aras\u0131nda k\u0131tl\u0131k ba\u015f g\u00f6stermi\u015f ve a\u011fa\u00e7 kabu\u011fu yiyerek hayatta kalabilen binden fazla aile Osmanl\u0131 Devleti\u2019ne iltica etmek zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131r (8).<\/p>\n Yine K\u0131r\u0131m Sava\u015f\u0131 sonras\u0131, \u00f6zellikle Ruslar\u0131n 1874\u2019te K\u0131r\u0131m T\u00fcrklerinin askere al\u0131naca\u011f\u0131n\u0131 ilan etmesi ve \u201cOsmanl\u0131ya kur\u015fun s\u0131kmam\u201d diyen Rusya T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc aras\u0131nda ba\u015flayan milliyet\u00e7ilik ak\u0131m\u0131, Rusya\u2019y\u0131 rahats\u0131z etmi\u015f ve bu da yeni bir g\u00f6\u00e7 dalgas\u0131n\u0131n ba\u015flamas\u0131na neden olmu\u015ftur (9).<\/p>\n Ruslar, 1864\u2019e do\u011fru yurtlar\u0131n\u0131 savunan Kafkas halklar\u0131n\u0131 Avrupa nezdinde isyanc\u0131 g\u00f6sterip, yard\u0131mlar\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7meye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r (10). 1864 A\u011fustosunda da Bat\u0131 Kafkasya ve Kuban b\u00f6lgelerinde bulunan M\u00fcsl\u00fcman halk\u0131n bir ay i\u00e7erisinde b\u00f6lgeyi terk etmeleri emrini vermi\u015flerdir (11). 1867\u2019de b\u00f6lge halk\u0131n\u0131n sindirilmesi i\u00e7in Kafkas sahilleri boyunca s\u00fcr\u00fclmelerine karar vermi\u015ftir (12). \u0130ngiltere ve Osmanl\u0131 Devleti bu s\u00fcrg\u00fcnleri engellemeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fsa da bunda ba\u015far\u0131l\u0131 olamam\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n Adana Vilayeti\u2019ne \u0130skan\u0131n Nedenleri<\/strong><\/p>\n Asl\u0131nda m\u00fcttefikimiz \u0130ngiltere muhacirlerin, Avrupal\u0131lar\u0131n da yard\u0131m edebilmelerini gerek\u00e7e g\u00f6stererek Erzurum, Van ve Hakkari taraflar\u0131na toplu olarak yerle\u015ftirilmelerini istiyordu (13). Ancak hem Rusya bunu istemiyor (14) hem de Osmanl\u0131 Devleti toplu iskan halinde meydana gelecek ekonomik zorluklardan, g\u00fcvenlik sorunlar\u0131ndan ve olu\u015facak grupla\u015fmalar\u0131n Osmanl\u0131 toplumuna uyumu engelleyece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesiyle buna s\u0131cak bakm\u0131yordu. Yine L\u00fcbnan taraflar\u0131ndaki demiryolu g\u00fczergah\u0131na iskan edilme d\u00fc\u015f\u00fcncesine de Fransa ve \u0130talya kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r (15). Bu nedenle Rumeli, Suriye ve Anadolu\u2019daki vilayetlere da\u011f\u0131n\u0131k olarak iskan karar\u0131 verilmi\u015ftir.<\/p>\n Ni\u00e7in Adana sorusuna gelince; bu soruya cevap vermeden \u00f6nce iskan s\u0131ras\u0131nda Adana Vilayeti\u2019nin idari ve demografik yap\u0131s\u0131na bakman\u0131n yerinde olaca\u011f\u0131 kanaatindeyiz. Adana, 1865\u2019te Payas ve Kozan Sancaklar\u0131yla birlikte Halep Vilayetine sancak olarak ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r (16). 1867\u2019de Halep Vilayetinden ayr\u0131larak ba\u011f\u0131ms\u0131z bir vilayet olan Adana, Adana, Payas ve Kozan Livalar\u0131ndan meydana gelmektedir (17). Bu d\u00f6nemde Adana Vilayetinde 139 bin 480\u2019i \u0130slam ve 21 bin 690\u2019\u0131 H\u0131ristiyan olmak \u00fczere toplam 156 bin 170 ki\u015fi ya\u015famaktad\u0131r (18). 1892\u2019de de 345 bin 551\u2019i \u0130slam, 44 bin 951\u2019i Gayrim\u00fcslim olmak \u00fczere toplam 390 bin 502 ki\u015fiden meydana gelmektedir (19). 1897\u2019de ise Adana Vilayeti Adana, Mersin, \u0130\u00e7il, Kozan ve Cebel-i Bereket Sancaklar\u0131ndan olu\u015fmaktad\u0131r (20). Bu d\u00f6nemde eyalet toplam 1629 k\u00f6y ve 404 bin 929 ki\u015fiden olu\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n Cevdet Pa\u015fa 1866 Adana\u2019s\u0131 hakk\u0131nda bilgi verirken, Mersin-Adana aras\u0131n\u0131n nispeten imar edilmi\u015f oldu\u011funu, Hemite kalesinden Misis\u2019e kadar iki bin haneyi a\u015fk\u0131n Nogay muhacirinin iki tarafl\u0131 olarak yerle\u015ftirilerek buralar\u0131n imar\u0131na \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, buna ra\u011fmen geriye kalan b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n a\u015firetlerin dola\u015ft\u0131\u011f\u0131 bo\u015f alanlar oldu\u011funu s\u00f6ylemektedir (21). Yani iskan s\u0131ras\u0131nda Adana olduk\u00e7a tenha bir vilayettir. Haddizat\u0131nda bunca g\u00f6\u00e7e ra\u011fmen 1897\u2019de bile Adana Eyaletinde kilometre kareye ortalama 10,8 ki\u015fi d\u00fc\u015fmektedir. Bu 12,15 ki\u015filik T\u00fcrkiye ortalamas\u0131n\u0131n bir hayli gerisindedir. Ayn\u0131 d\u00f6nemde Halep Eyaletinde kilometre kareye 12,65; Karaman Eyaletinde 11,87; H\u00fcdavendigar Eyaleti\u2019nde 19,11 ve Kastamonu\u2019da 33,66 ki\u015fi d\u00fc\u015fmektedir (22).<\/p>\n Di\u011fer taraftan Adana Vilayeti, ortas\u0131nda Seyhan ve Ceyhan Nehirlerinin ge\u00e7ti\u011fi \u00c7ukurova ile G\u00f6ksu Nehrinin Akdeniz\u2019e d\u00f6k\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc G\u00f6ksu Deltas\u0131 gibi olduk\u00e7a geni\u015f ve verimli arazilere sahiptir. \u201cDefine-i servet (23)\u201d olarak tan\u0131mlanan arazisi, pek \u00e7ok vilayetin tar\u0131ma uygun arazilerini geride b\u0131rakacak geni\u015flikte ve verimliliktedir. Adana Vilayetinin bu durumu o d\u00f6nemde de takdir edilmi\u015ftir.<\/p>\n 14 Kas\u0131m 1903 tarihinde Adana Maliye m\u00fcfetti\u015fleri taraf\u0131ndan haz\u0131rlanan bir raporda Mersin, Cebel-i Bereket, \u0130\u00e7il Sancaklar\u0131ndan m\u00fcte\u015fekkil olan Adana Vilayetinde, da\u011fl\u0131k ve kayal\u0131k Ha\u00e7in ve Ermenek kazalar\u0131nda dahi orman ve ekilebilir arazinin bulundu\u011fu ve bu arazilerin milyonlar\u0131 besleyecek kadar \u00e7ok oldu\u011fu ifade edilmi\u015ftir (24). Oysa Adana bunca g\u00f6\u00e7e ra\u011fmen tahmini 400 bin civar\u0131nda bir n\u00fcfusa sahiptir. Bundan dolay\u0131 ziraat mevsiminde d\u0131\u015far\u0131dan 50-60 bin mevsimlik i\u015f\u00e7i gelmektedir. Yine de arazinin ancak yar\u0131s\u0131 ekilebilmektedir (25).<\/p>\n Kald\u0131 ki halk elindeki 100 d\u00f6n\u00fcml\u00fck tapuya kar\u015f\u0131l\u0131k i\u015fleyemedi\u011fi 500 d\u00f6n\u00fcme h\u00fckmetmektedir. Bu \u015fekilde binlerce d\u00f6n\u00fcm arazi i\u015flenmeksizin at\u0131l halde durmakta, ne tasarruf sahibi ne de ba\u015fkas\u0131 istifade edememektedir. Ayn\u0131 \u015fekilde vilayetteki nehirlerden gere\u011fi gibi istifade sa\u011flan\u0131rsa hazinenin darl\u0131\u011f\u0131na \u00e7are olabilecek tar\u0131msal istihsal m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu ifade edilmektedir (26).<\/p>\n Ger\u00e7ekten de Adana d\u00f6nemin Osmanl\u0131s\u0131n\u0131n en \u00f6nemli tar\u0131msal istihsal merkezlerinden biriydi. Adana\u2019da b\u00fcy\u00fck \u00e7iftlikler vard\u0131 ve bu \u00e7iftliklerde baz\u0131 zirai aletler de imal edilmekteydi. Ayr\u0131ca Avrupa\u2019dan b\u00fcy\u00fck zirai aletler getirtilmekte, bu da tar\u0131msal \u00fcretimi \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde y\u00fcksek tutulmaktayd\u0131 (27). Yani devlet, muhacirleri Adana\u2019ya iskan ederken tar\u0131msal istihsalin artt\u0131r\u0131lmas\u0131 amac\u0131n\u0131 da g\u00fctm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ancak unutmamak laz\u0131md\u0131r ki gelirin artt\u0131r\u0131lmas\u0131 sadece devletin de\u011fil muhacirlerin de arzulad\u0131\u011f\u0131 \u015feydir.<\/p>\n Adana\u2019ya iskan\u0131n bir di\u011fer nedeni de ula\u015f\u0131m\u0131n kolay olu\u015fudur. Do\u011fu-bat\u0131 y\u00f6n\u00fcnde uzanan Adana Eyaleti\u2019nde Ta\u015fucu, Mersin ve \u0130skenderun limanlar\u0131, gelen muhacirlerin daimi iskan mahallerine ula\u015f\u0131m\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca y\u00fczy\u0131l\u0131n sonuna do\u011fru Mersin-Adana aras\u0131na d\u00f6\u015fenen demir yolu da muhacirlerin nakliyesinde b\u00fcy\u00fck kolayl\u0131klar sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Nitekim muhacirlerin demir yolu g\u00fczergah\u0131na yerle\u015ftirilmeleri istenmi\u015ftir (28).<\/p>\n 1865\u2019de F\u0131rka-i \u0130slahiye Ordusu\u2019nun g\u00f6\u00e7er a\u015firetleri iskan\u0131yla b\u00f6lgede g\u00fcvenlik ve huzur ortam\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131 da Adana\u2019ya iskan\u0131n \u00f6nemli nedenlerinden biri olmu\u015ftur. Zira geni\u015f ve verimli bunca araziye ra\u011fmen g\u00f6\u00e7er a\u015firetler y\u00fcz\u00fcnden b\u00f6lgede zirai hayat sekteye u\u011framaktayd\u0131 (29). Yeni iskan edilecek n\u00fcfusla birlikte a\u015firetlerin hayvanlar\u0131n\u0131 otlataca\u011f\u0131 alanlar azalaca\u011f\u0131ndan onlar\u0131n b\u00f6lgede ba\u015f\u0131bo\u015f dolanmalar\u0131n\u0131n da \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilmi\u015f olunacakt\u0131.<\/p>\n H\u00fck\u00fcmet muhacirlerin iskan\u0131 konusuna bir \u00e7\u00f6z\u00fcm olmak \u00fczere iskan olunabilecek yerlerin mahalli idarelerine s\u0131k s\u0131k yaz\u0131 g\u00f6ndermekte ve b\u00f6lgelerinde iskan i\u00e7in bo\u015f arazilerin olup olmad\u0131\u011f\u0131 ile ilgili bilgi istemekteydi. Bu istek \u00fczerine 13 Ekim 1887 tarihinde Cebel-i Bereket Sanca\u011f\u0131ndan Muhacirin Komisyonuna g\u00f6nderilen bir yaz\u0131da; sanca\u011f\u0131n arazisinin m\u00fcmbit ve geni\u015f oldu\u011fu ve 1-2 bin hane g\u00f6\u00e7menin yerle\u015ftirilebilinece\u011fi bildirilmi\u015ftir (30). 1889 tarihinde ise Adana\u2019da 3\u20135 bin hanelik bo\u015f iskan arazinin bulundu\u011fu ifade edilmi\u015ftir (31). Yine Kafkasya\u2019da Kuban Kazaklar\u0131 arazisinden 120 bin n\u00fcfusun Osmanl\u0131\u2019ya g\u00f6\u00e7 istekleri \u00fczerine 05 \u015eubat 1890\u2019de Muhacirin Komisyonu\u2019ndan eldeki bo\u015f arazilerin d\u00f6k\u00fcm\u00fc istenmi\u015ftir (32). 25 \u015eubat 1890 tarihinde muhacirlerden 2 bin hanesinin Adana Eyaletine iskan\u0131 kararla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve her haneye 50\u2019\u015fer d\u00f6n\u00fcm verilmesi halinde 100 bin d\u00f6n\u00fcm arazinin gerekece\u011fi hesap edilmi\u015ftir. Ayr\u0131ca Cebel-i Bereket Sanca\u011f\u0131 Payas Kazas\u0131\u2019na ba\u011fal\u0131 Yumurtal\u0131k Nahiyesi\u2019nde Hamzal\u0131 Burun ve Zeytinbeli mevkilerinde muhacirlerin iskan edilebilece\u011fi 11 bin 078 d\u00f6n\u00fcm arazi daha oldu\u011fu bildirilmi\u015ftir (33). Ancak bunlar\u0131n Adana Vilayetine getirilmeleri 4\u20135 y\u0131l\u0131 bulacakt\u0131r.<\/p>\n 30 Mart 1897\u2019de de Adana Vilayetine 4 bine yak\u0131n Girit muhaciri iskan\u0131na ra\u011fmen Adana\u2019n\u0131n daha 5\u201310 bin muhacir hanesi alabilecek kapasitede oldu\u011fu ifade edilmektedir (34). Yine 1903\u2019te de 300 bin g\u00f6\u00e7meni kald\u0131racak geni\u015flikte oldu\u011fu belirtilmektedir (35). 28 Mart 1906\u2019da h\u0131zla artan g\u00f6\u00e7menler i\u00e7in Adana\u2019daki Taylan arazisi de muhacirlere tahsis edilmi\u015ftir (36). 1910\u2019larda bile Cebel-i Bereket Sanca\u011f\u0131nda Muhacir iskan\u0131 i\u00e7in olduk\u00e7a geni\u015f araziler oldu\u011fu ifade edilmektedir (37). G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi inceleme d\u00f6nemimizde Adana bu iskanlarla hemen dolacak bir yer de\u011fildir. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n ni\u00e7in Adana Vilayeti sorusuna yeterinde cevap verdi\u011fi kanaatindeyiz.<\/p>\n Muhacirlerin Geldi\u011fi Co\u011frafya, Etnik K\u00f6kenleri ve Kabul \u015eartlar\u0131 K\u0131r\u0131m, Karadeniz\u2019in kuzeyinde bir yar\u0131m adad\u0131r. Tarih boyunca \u00e7e\u015fitli milletlerin, u\u011fra\u011f\u0131 olan K\u0131r\u0131m\u2019da ilk T\u00fcrk varl\u0131\u011f\u0131 M.\u00d6. VIII. y\u00fczy\u0131lda Bozk\u0131rlardan gelmi\u015f olan \u0130skitlerle (Saka) ba\u015flar \u00a0(38). Bunlar\u0131 Hun, G\u00f6kt\u00fcrk, Hazar, Alt\u0131n Orda, K\u0131r\u0131m Hanl\u0131klar\u0131 takip etmi\u015ftir. B\u00f6lgedeki ilk Osmanl\u0131 varl\u0131\u011f\u0131 1454\u2019te Kefe\u2019nin al\u0131nmas\u0131 ile ba\u015flar. K\u0131r\u0131m\u2019dan Adana\u2019ya gelenlerin hemen hepsi Anadolu T\u00fcrk\u00e7e\u2019sine yak\u0131n bir leh\u00e7e konu\u015fan K\u0131r\u0131m-Tatar T\u00fcrkleri\u2019ydi. Haddizat\u0131nda 1850\u2019lerde K\u0131r\u0131m\u2019da T\u00fcrk n\u00fcfus 275 bin 822 kadar iken 1860\u20131863 y\u0131llar\u0131 aras\u0131ndaki g\u00f6\u00e7lerden sonra 100 bine kadar d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr (39).<\/p>\n Kafkasya ise y\u00fczlerce dilin konu\u015fuldu\u011fu ve diller da\u011f\u0131 olarak adland\u0131r\u0131lan bir co\u011frafyad\u0131r (40). Buras\u0131 tarih sahnesinden silinmi\u015f bir\u00e7ok kavmin s\u0131\u011f\u0131nak yeri olmu\u015ftur. Bilim adamlar\u0131 burada Kaslar, \u0130ndo-Avrupa kavimleri ve T\u00fcrkler olmak \u00fczere \u00fc\u00e7 b\u00fcy\u00fck etnik gruptan bahsetmektedir (41). Ancak Osmanl\u0131 Devleti, Kafkaslardan gelen \u00e7o\u011fu T\u00fcrk ve Adige boylar\u0131n\u0131 herhangi bir ayr\u0131ma tabii tutmaks\u0131z\u0131n Kafkas veya \u00c7erkes muhaciri olarak adland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r (42). Bunun Rus i\u015fgaline kar\u015f\u0131 b\u00fct\u00fcn Kafkas kavimlerini b\u00fcnyesinde toplamas\u0131n\u0131 bilen M\u00fcridizm hareketiyle yak\u0131n ili\u015fkisi oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir (43). Bu durum, gelenlerin etnik k\u00f6kenlerinin ortaya konmas\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7le\u015ftirmekte ve zaten k\u00fclt\u00fcrel benzerli\u011fin yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131 da ayr\u0131mlar\u0131 gereksiz k\u0131lmaktad\u0131r (44).<\/p>\n Mesela 1869 senesinde Osmanl\u0131ya iltica etmek isteyen bin 500 n\u00fcfustan olu\u015fan \u00c7erkes ve Kara\u00e7ay hanesinden bahsedilmektedir (45). Ancak ne kadar\u0131n\u0131n \u00c7erkes, ne kadar\u0131n\u0131n Kara\u00e7ay oldu\u011fu belirtilmemektedir (46). Yine bir ba\u015fka belgede \u00c7erkes muhacirleri reisi Abaza H\u00fcseyin olarak ge\u00e7mektedir (47). Ayn\u0131 \u015fekilde Tiflis, Batum, Bak\u00fc, Da\u011f\u0131stan, Karaba\u011f gibi co\u011frafi veya \u0130zabetol ve Dostof gibi Vilayetlerdeki ilticalardan bahsedilmekte, ancak bunlar\u0131n hi\u00e7 birinde muhacirlerin etnik kimlikleri belirtilmemektedir (48). Zira Osmanl\u0131 Devleti i\u00e7in Kafkaslardan gelen muhacirlerin kabul\u00fcnde temel ay\u0131r\u0131m M\u00fcsl\u00fcman olup olmamas\u0131d\u0131r. 03 \u015eubat 1904 tarihinde Batum Ba\u015f\u015fehbenderli\u011fi\u2019nden g\u00f6nderilen bir telgrafta, Batum ve Tiflis\u2019te 3 binden fazla ki\u015finin Osmanl\u0131 topraklar\u0131na hicret etmek istedi\u011fi bildirilmi\u015f ve bunun \u00fczerine \u00f6zel g\u00f6revle g\u00f6nderilen bir memur ile bunlar\u0131n tamam\u0131n\u0131n M\u00fcsl\u00fcman olduklar\u0131 tespit edildikten sonra kabul\u00fc kararla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (49). Yine Batum Ba\u015fkonsoloslu\u011fu vas\u0131tas\u0131yla 25 May\u0131s 1905 tarihinde iltica etmek isteyen bin kadar g\u00f6\u00e7menin mutlaka M\u00fcsl\u00fcman olmas\u0131 gerekti\u011fi vurgulanm\u0131\u015ft\u0131r (50). \u0130\u015fte biz de bu nedenlerden \u00f6t\u00fcr\u00fc muhacirleri geldikleri co\u011frafya ad\u0131yla veya verildi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde etnik adlarlaand\u0131k.<\/p>\n Adana\u2019ya \u0130skan Olunan Muhacir Gruplar\u0131, Miktar ve \u0130skan Tarihleri Adana\u2019ya biri do\u011frudan K\u0131r\u0131m ve Kafkasya\u2019dan di\u011feri \u00f6nce Rumeli\u2019ye daha sonra Adana\u2019ya olmak \u00fczere iki t\u00fcr K\u0131r\u0131m-Kafkas g\u00f6\u00e7\u00fc vard\u0131r (51). Ancak biz burada do\u011frudan K\u0131r\u0131m ve Kafkasya muhacirini ele almakla \u00a0yetinece\u011fiz. K\u0131r\u0131m Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131 m\u00fcteakip do\u011frudan K\u0131r\u0131m ve Kafkaslardan Adana\u2019ya iskan edilen ilk g\u00f6\u00e7men grubu 1859\u20131861 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Nogaylar olmu\u015ftur (52). Bu s\u00fcrede 20 bini a\u015fk\u0131n Nogay, Adana\u2019ya yerle\u015ftirilmi\u015ftir (53). Ayn\u0131 d\u00f6nemde \u00c7erkesler Konya, K\u00fctahya ve Ankara taraflar\u0131na yerle\u015ftirilmi\u015ftir (54).<\/p>\n Nogay iskan\u0131ndan 1869\u2019a kadar Adana\u2019ya toplu iskana rastlan\u0131lmamaktad\u0131r. Kanaatimizce bunun nedeni hem gelen Nogaylar\u0131n bir hayli kalabal\u0131k olu\u015fu ve uyumlar\u0131n\u0131n beklenilmesi, hem de b\u00f6lgedeki asayi\u015fsizliklerdir. Nitekim 1865\u2019te ba\u015flay\u0131p 1868\u2019e kadar devam eden F\u0131rka-i \u0130slahiye\u2019nin faaliyetleri ile asayi\u015f sa\u011flanm\u0131\u015f ve 1869\u2019dan itibaren de yeniden iskana a\u00e7\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (55). Bu tarihte Dostof\u2019ta bulunan bin 500 Kara\u00e7ay ve \u00c7erkes kendi istekleriyle evlerini barklar\u0131n\u0131 sat\u0131p her t\u00fcrl\u00fc fedakarl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6ze alarak Osmanl\u0131 Devleti\u2019ne iltica talebinde bulunmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n Bu istek kabul g\u00f6rm\u00fc\u015f ve 1869 Haziran\u0131nda Adana\u2019ya gelmi\u015flerdir (56).<\/p>\n Yine 1869\u20131877 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda muhacir g\u00f6nderildi\u011fine dair bir belgeye rastlamad\u0131k. Bunun da nedeni b\u00f6lgede ba\u015f g\u00f6steren k\u0131tl\u0131klar olsa gerektir (57). Bu k\u0131tl\u0131k tam olarak ancak 1891\u2019de bitmi\u015f (58), ancak 1890\u2019da (59) ve 1894\u2019te de Kolera salg\u0131n\u0131 ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r (60).<\/p>\n K\u0131r\u0131m ve Kafkas halklar\u0131 i\u00e7in yeni trajedilerin ya\u015fanmas\u0131na neden olan ikinci b\u00fcy\u00fck g\u00f6\u00e7 dalgas\u0131 93 Harbi de denilen 1876\u20131877 Osmanl\u0131-Rus Sava\u015f\u0131 ile olmu\u015ftur. Karpat, 1881\u20131914 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Kafkaslardan 500 bin ki\u015finin g\u00f6\u00e7 etti\u011fini belirtmektedir (61).<\/p>\n Bu ba\u011flamda Ruslar taraf\u0131ndan a\u00e7l\u0131\u011fa mahk\u00fbm edilen ve a\u011fa\u00e7 kabu\u011fu yemek zorunda b\u0131rak\u0131lan Abhazlar, Trabzon\u2019a iltica etmek zorunda kalm\u0131\u015flard\u0131r (62). Trabzon\u2019a gelen muhacirlerden \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131 28 Kas\u0131m 1877 tarihinde Adana\u2019ya g\u00f6nderilmi\u015ftir (63). Bunlar birer iki\u015fer hane olarak k\u00f6ylere yerle\u015ftirilmi\u015f, ancak muhacir vekili Abhaz H\u00fcseyin \u015fimdilik bir birlerine yard\u0131mc\u0131 olabilecekleri ve ileride kabilenin topluca iskan edilebilece\u011fi bo\u015f arazi bulunabilece\u011fi gerek\u00e7esiyle k\u00f6ylere 10\u2019ar 15\u2019er hane olarak yerle\u015ftirilmelerini istemi\u015ftir. Fakat bu istek, iskan\u0131n merkezi h\u00fck\u00fcmetin iskan iradesine uygun yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gerek\u00e7esiyle reddedilmi\u015ftir (64). Biz bunlar\u0131n miktar\u0131n\u0131 bilmiyoruz. Ancak her k\u00f6ye 10\u201315 hane yerle\u015ftirilmekten bahsedilmesi, bir hayli kalabal\u0131k olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir.<\/p>\n 19 Aral\u0131k 1888\u2019de Vilademir adl\u0131 Rus gemisiyle do\u011fu vilayetlerine iskan edilmek \u00fczere Trabzon\u2019a gidecek olan 109 adet \u00c7erkes muhaciri mevsimin do\u011fuda iskan i\u00e7in uygun olmamas\u0131 gerek\u00e7e g\u00f6sterilerek Trabzon\u2019a u\u011framadan Adana\u2019ya g\u00f6nderilmi\u015ftir (65). Asl\u0131nda bu kafilenin ba\u015flang\u0131\u00e7ta Erzurum, Van ve Hakkari\u2019ye yerle\u015ftirilmesi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f, ancak buralara Kuban Nehri boylar\u0131ndaki Tatarlar\u0131n yerle\u015ftirilmesine karar verildi\u011finden, bunlar\u0131n Adana\u2019ya iskanlar\u0131 kararla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Karar de\u011fi\u015fikli\u011finin nedenlerinden biri de Ruslarla yap\u0131lan g\u00f6\u00e7 anla\u015fmalar\u0131nda \u00c7erkeslerin do\u011fu vilayetlerine yerle\u015ftirilmemeleri ile ilgili verilen taahh\u00fctlerdir (66).<\/p>\n 24 Mart 1891 tarihinde Adana\u2019ya 5 bin yeni \u00c7erkes muhaciri daha g\u00f6nderilmi\u015ftir. \u00c7erkes muhacirleri ad\u0131na kabile reisleri Arslan, Ahmet ve Harun adl\u0131 \u015fah\u0131slar h\u00fck\u00fcmete \u00e7ektikleri bir telgrafta; Kozan veya Cebel-i Bereket Sancaklar\u0131n\u0131n havas\u0131n\u0131n ve suyunun kendileri i\u00e7in uygun oldu\u011funu, s\u0131caklar\u0131n yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve hastal\u0131klara giriftar olduklar\u0131n\u0131 belirterek bir an \u00f6nce iskan edilmek istediklerini ifade etmi\u015flerdir (67). Asl\u0131nda bu kafilenin iskan\u0131 1890\u2019da ba\u015flam\u0131\u015f, ancak kolera ve k\u0131tl\u0131ktan dolay\u0131 aksam\u0131\u015f, 1891\u2019de iskan i\u015flemi tekrar kald\u0131\u011f\u0131 yerden devam etmi\u015ftir (68).<\/p>\n 16 Mart 1902 tarihinde 35 hane ve 181 K\u0131r\u0131m ve Karaba\u011f muhaciri daha g\u00f6nderilmi\u015ftir (69). Yine 28 May\u0131s 1902\u2019de Rusya\u2019n\u0131n Kafkasya, Da\u011f\u0131stan ve Karaba\u011f taraflar\u0131ndan gerek buralardaki Osmanl\u0131 konsolosluklar\u0131ndan al\u0131nan g\u00f6\u00e7 tezkiresi gerekse Osmanl\u0131 topraklar\u0131na geldikten sonra komisyonun izni ile Adana\u2019ya bir k\u0131s\u0131m muhacir daha g\u00f6nderilmi\u015ftir. Karaba\u011f\u2019dan gelmi\u015f olan 300 k\u00fcsur muhacir \u00c7ukurova\u2019da \u00c7iftlik-i H\u00fcmayun denilen b\u00f6lgedeki k\u00f6ylere ge\u00e7ici ve kar\u0131\u015f\u0131k olarak yerle\u015ftirilmi\u015flerdir (70). Bunlar i\u00e7in yard\u0131m karar\u0131 hen\u00fcz verilmedi\u011finden ia\u015feleri uzun zaman halk taraf\u0131ndan kar\u015f\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131r (71).<\/p>\n 03 \u015eubat 1904 tarihinde Batum Ba\u015fkonsoloslu\u011fundan g\u00f6nderilen bir telgrafta, Batum ve Tiflis\u2019te 3 binden fazla ki\u015finin Osmanl\u0131 topraklar\u0131na g\u00f6\u00e7mek istedi\u011fi bildirilmi\u015f ve M\u00fcsl\u00fcman olduklar\u0131 tespit edildikten sonra kabul ile Adana\u2019ya iskanlar\u0131 kararla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (72).<\/p>\n 09 \u015eubat 1904 tarihi itibariyle Adana\u2019ya pey der pey gelen K\u0131r\u0131m muhacirleri say\u0131s\u0131 ise 700 k\u00fcsur haneyi bulmu\u015f ve daha da artaca\u011f\u0131 tahmin edilmektedir (73). Ayr\u0131ca Muhacirin Komisyonu taraf\u0131ndan Adana\u2019ya yerle\u015ftirilmesi kararla\u015ft\u0131r\u0131lan 800 K\u0131r\u0131m g\u00f6\u00e7meni Konya\u2019ya iskan olunmak istemi\u015f ve bu istekleri uygun bulunarak, Adana\u2019ya gelmeden Konya\u2019ya g\u00f6nderilmi\u015flerdir (74). Bununla birlikte 10 \u015eubat 1904 tarihi itibariyle muhacir komisyonunca al\u0131nan karar gere\u011fi olarak 150 hanesi \u0130skenderun\u2019a g\u00f6nderilmi\u015f ve bunlar\u0131n iskan masraflar\u0131 i\u00e7in Adana Valisi Bahri Pa\u015fa taraf\u0131ndan para talebinde bulunulmu\u015ftur (75). B\u00f6ylece 1904 senesinde yakla\u015f\u0131k 900 hane K\u0131r\u0131m g\u00f6\u00e7meni daha Adana\u2019ya iskan edilmi\u015f oluyordu. 16 \u015eubat 1904 tarihi itibariyle de 150 hane \u0130skenderun\u2019dan Adana\u2019ya gelmi\u015ftir (76).<\/p>\n 21 May\u0131s 1900 tarihinde de Humus\u2019a g\u00f6nderilen muhacirlerden Adana, Konya ve Halep\u2019e gitmek isteyen 15\u201320 ailenin emsalleri gibi istedikleri yere gitmelerine m\u00fcsaade edilmi\u015f (77), istekleri do\u011frultusunda Adana\u2019ya g\u00f6nderilmi\u015flerdir. 25 May\u0131s 1905\u2019te Osmanl\u0131 Devleti Batum Ba\u015fkonsoloslu\u011fu vas\u0131tas\u0131yla Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin ve Rusya\u2019n\u0131n izniyle pasaportlu olmak \u00fczere Da\u011f\u0131stan, Tiflis, Bak\u00fc, eyaletlerinden gelecek olan bin kadar g\u00f6\u00e7menin mutlaka M\u00fcsl\u00fcman olmas\u0131 gerekti\u011fi vurgulanm\u0131\u015f, bunlardan 25 May\u0131s 1905 tarihinde \u0130zabetol Vilayeti Vanodi k\u00f6y\u00fcnden Erzurum\u2019a gelen 100 hanesinin bir s\u00fcre burada kald\u0131ktan sonra, Adana\u2019ya iskanlar\u0131 kararla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (78).<\/p>\n 13 \u015eubat 1907\u2019de de Kuyurakl\u0131 mevkiine 100 hane muhacir iskan edilmi\u015ftir (79). Muhacirlerin iskan \u015fekilleri konusunda tek bir uygulamadan bahsetmek olduk\u00e7a zordur. Uygulamalar daha \u00e7ok g\u00fcn\u00fcn ko\u015fullar\u0131 dikkate al\u0131narak belirlenmektedir. Adana Vilayetinde g\u00f6\u00e7menlerin iskan\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131rmak \u00fczere bir Muhacirin Komisyonu bulunmaktayd\u0131. Bu komisyonun g\u00f6revi muhacirlerin iskan\u0131n\u0131 sa\u011flay\u0131p, ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamakt\u0131. 1892\u2019de Adana Muhacirin Komisyonu Ba\u015fkan\u0131: Muhacirin-i \u0130skan Memuru Hac\u0131 Ali Ziya Efendi, \u0130kinci ba\u015fkan Osman Efendi; azalar: Arifzade \u00d6mer Efendi, Harputluzade Hoca Halil Efendi, Ganizade L\u00fctfi Efendi, Kocazade Mehmet A\u011fa idi (80).<\/p>\n Ancak muhacirler Adana\u2019ya hep Muhacirin Komisyonu bilgisi dahilinde gelmemi\u015flerdir. Perakende ve izinsiz olarak gelen \u00f6nemli bir muhacir n\u00fcfusu daha vard\u0131r. 28 May\u0131s 1902\u2019de Karaba\u011f\u2019dan gelmi\u015f olan 300 k\u00fcsur muhacir bu \u015fekilde gelmi\u015f ve \u00c7ukurova\u2019da \u00c7iftlik-i H\u00fcmayun denilen b\u00f6lgedeki k\u00f6ylere ge\u00e7ici olmak \u00fczere kar\u0131\u015f\u0131k yerle\u015ftirilmi\u015flerdir (81). Yine 1891\u2019de de Kars\/K\u00fcrekdere\u2019den 6 hane 39 ki\u015fi daha gelmi\u015f ve Karaisal\u0131 Kazas\u0131 k\u00f6ylerine yerle\u015ftirilmi\u015flerdir (82). Bunlar Muhacirin Komisyon-\u0131 Alisi\u2019nin bilgisi olmaks\u0131z\u0131n gelmi\u015flerdir. Bu nedenle kendilerine tahsisat verilmedi\u011finden yerle\u015ftirildikleri k\u00f6yl\u00fclerin yard\u0131mlar\u0131 ile ge\u00e7inmi\u015flerdir. \u00c7iftlik-i H\u00fcmayun taraf\u0131ndan bu muhacirlere arazi ve evlerinin in\u015fas\u0131 i\u00e7in kam\u0131\u015f temin etmi\u015f, ancak miri ormanlardan kereste temini, \u00f6k\u00fcz, zirai aletler ve tohumluk zahire sa\u011flanamam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Muhacirlerin \u00e7ok b\u00fcy\u00fck kitleler halinden gelmeleri, onlar i\u00e7in gerekli hanelerin in\u015fas\u0131 ve k\u00f6ylerin kurulmas\u0131 zaman alaca\u011f\u0131ndan, \u00f6nce ge\u00e7ici olarak iskan edilmi\u015flerdir. 28 Kas\u0131m 1877 tarihinde H\u00fck\u00fcmet \u00c7erkeslerin kar\u0131\u015f\u0131k olarak her k\u00f6ye birer iki\u015fer hane olarak yerle\u015ftirilmelerine ve tahsisatlar\u0131n\u0131n kesilmesine karar vermi\u015ftir. Vilayet de bu karar\u0131 uygulam\u0131\u015ft\u0131r (83). Devlet b\u00f6ylece muhacirleri yerle\u015ftirildikleri k\u00f6y ahalisine bakt\u0131racak ve kar\u015f\u0131lamakta zorland\u0131\u011f\u0131 masraflar\u0131n bir k\u0131sm\u0131ndan kurulmu\u015f olacakt\u0131. Ancak muhacirler bu ge\u00e7ici iskan mahallerine de; birbirimize yard\u0131m edebiliriz gerek\u00e7esiyle birer hane de\u011fil k\u00f6y\u00fcn b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcne g\u00f6re 10 ile 15\u2019er hane olarak yerle\u015ftirilmek istemi\u015flerdir. Fakat devlet bu iste\u011fi reddetmi\u015f ve her k\u00f6ye bir iki hane olmak \u00fczere yerle\u015ftirilmelerine devam edilmesini istemi\u015ftir. Ayr\u0131ca kesilen yevmiyelerin bir s\u00fcre daha verilmesini kararla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r (84). Ayn\u0131 \u015fekilde 1891\u2019de gelen 5 bin \u00c7erkes muhacir de k\u00f6ylere birer iki\u015fer hane olarak yerle\u015ftirilmi\u015flerdir (85).<\/p>\n Gelen g\u00f6\u00e7menlerin \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131 mevcut yerli k\u00f6ylerine kar\u0131\u015f\u0131k olarak yerle\u015ftirilirken bir k\u0131sm\u0131 i\u00e7in de yeni k\u00f6yler kurulmu\u015ftur. Yine artan n\u00fcfusa paralel baz\u0131 k\u00f6yler kasabaya ve baz\u0131 kasabalar da kazalara d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015flerdir. 1859\u20131861 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda yerle\u015ftirilen Nogay muhaciri i\u00e7in Hemite kalesinden Misis\u2019e kadar onlarca k\u00f6y kurulmu\u015ftur (86). Ayr\u0131ca 11 Haziran 1894 tarihinde \u00c7erkes muhacirleri i\u00e7in Feke Kazas\u0131na ba\u011fl\u0131 \u0130nderesi adl\u0131 yerde Babak\u00f6y ve Ademi mahalleleri birle\u015ftirilerek Burhaniye k\u00f6y\u00fc olu\u015fturulmu\u015ftur (87). Ayr\u0131ca Hamidiye Kazas\u0131nda Ahmediye, Haliliye, Hilmiye, Mahmudiye, Saidiye, Salihiye, S\u0131dd\u0131kiye; Misis Kazas\u0131nda \u015eerefiye; Payas Kazas\u0131nda Bahriye, Hamidiye, H\u00fcseyniye, K\u0131zlar\u00e7al\u0131, Kuyuluk ve \u00dcmran; Sis Kazas\u0131nda Hamid\u00fclasar, Mahmudiye, Mecidiye, Orhaniye, Osmaniye; Tarsus Kazas\u0131\u2019na ba\u011fl\u0131 Nemrut Nahiyesi\u2019nde ise Tokane (Tavkane) adlar\u0131nda k\u00f6yler kurulmu\u015ftur (88).<\/p>\n K\u00f6yler ve kasabalar ba\u015flang\u0131\u00e7ta bir muhacir grubu taraf\u0131ndan kurulmu\u015fsa da bilahare yeni gelen gruplar yerle\u015ftirilerek h\u0131zla b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015ft\u00fcr. Nogay muhacirlerinin kurdu\u011fu Yarsuvad K\u00f6y\u00fc h\u0131zla b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015f ve Muhacirin ad\u0131yla Nahiye haline gelmi\u015ftir (89).<\/p>\n K\u0131r\u0131m ve Kafkas muhacirlerinin de iskan\u0131yla h\u0131zla b\u00fcy\u00fcyen Muhacirin Nahiyesi, 26 Haziran 1887\u2019de Adana Vilayeti Taksim Komisyonu taraf\u0131ndan Cerid Nahiyesi ile birle\u015ftirilerek \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc s\u0131n\u0131ftan bir kaza te\u015fkil edilmesi kararla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (90). Bunun \u00fczerine Muhacirin ve Cerid Nahiyeleri birle\u015ftirilerek 12 Aral\u0131k 1893\u2019te Hamidiye (Ceyhan) Kazas\u0131 kurulmu\u015ftur (91). Bilahare bu kaza \u00d6rfiye (Ceyhan) ad\u0131n\u0131 alacakt\u0131r (92). Masraf\u0131 hazineye ait a\u015far vergisinden kar\u015f\u0131lanmak \u00fczere bir cami, bir medrese, bir r\u00fc\u015ftiye mektebi ile bir h\u00fck\u00fcmet kona\u011f\u0131n\u0131n in\u015fas\u0131na karar verilmi\u015ftir (93). Bu kaza \u00e7ok k\u0131sa bir s\u00fcrede b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015f ve di\u011fer kazalardan \u00e7ok daha ileri bir duruma gelmi\u015ftir (94). Bu da bize gelen muhacirlerin ziraata ve sanayiye ilgi ve istidatlar\u0131n\u0131n y\u00fcksek oldu\u011funu ve yeni vatanlar\u0131na k\u0131sa s\u00fcrede al\u0131\u015f\u0131p, kendilerinden beklenen faydalar\u0131 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir.<\/p>\n Y\u0131ld\u0131z Sadaret Hususi tasnifindeki bir belgede 1879\u20131891 tarihleri aras\u0131nda \u0130stanbul\u2019a gelen g\u00f6\u00e7menlerden 11 bin 181\u2019inin Adana Eyaleti\u2019ne yerle\u015ftirildi\u011fi belirtilmektedir (95). Buna 1869\u2019da gelen bin 500 Kara\u00e7ay ve \u00c7erkes\u2019i, 1877\u2019de gelen bin civar\u0131nda Abhaz\u2019\u0131 da eklersek 1869\u20131891 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda toplam 13 bin 681 g\u00f6\u00e7menin geldi\u011fi g\u00f6r\u00fclecektir. 1892\u2019de 181 K\u0131r\u0131m ve Karaba\u011f, yine ayn\u0131 sene i\u00e7erisinde Komisyon\u2019dan izinsiz gelen 300 k\u00fcsur Karaba\u011f, 1894\u2019te 3 bin Batum ve Tiflis, yine 1894\u2019te 700 K\u0131r\u0131m, 1894\u2019te Halep\u2019ten gelen 150 K\u0131r\u0131m, 1900\u2019de 15\u201320 hane yani yakla\u015f\u0131k 60\u201380 ki\u015fi, 1905\u2019te \u0130zabetol\u2019tan gelen 100 hane yani yakla\u015f\u0131k 500 ki\u015fi, 1907\u2019de yine 100 hane yakla\u015f\u0131k 500 ki\u015fi olmak \u00fczere toplam 19 bin 092 K\u0131r\u0131m ve Kafkas g\u00f6\u00e7meninin Adana Vilayetine iskan edildi\u011fini s\u00f6yleyebiliriz. Ku\u015fkusuz bunlar, sadece bizim belgelerden tespit edebildiklerimizdir. Hem bizim belgelerden g\u00f6z\u00fcm\u00fczden ka\u00e7anlar, hem de belgelere yans\u0131mayanlar\u0131n da dikkatten ka\u00e7mamal\u0131d\u0131r. Bunlara 1859\u201361 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda gelen 20 bini a\u015fk\u0131n Nogay\u2019\u0131 da eklersek 40\u201345 bin civar\u0131nda K\u0131r\u0131m ve Kafkasyal\u0131n\u0131n g\u00f6\u00e7 etti\u011fini s\u00f6yleyebiliriz. Zaten vilayetin n\u00fcfusu da 1867\u20131897 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda 156 bin 170\u2019den 404 bin 929\u2019a \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Ancak bu art\u0131\u015f\u0131n hepsini K\u0131r\u0131m ve Kafkas muhacirleri meydana getirmemekteydi. Bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra Rumeli ve Girit g\u00f6\u00e7menleri ile yerli g\u00f6\u00e7er a\u015firetlerinin iskan\u0131 da art\u0131\u015fta etkili olmu\u015ftur. Bununla birlikte K\u0131r\u0131m ve Kafkas g\u00f6\u00e7menlerinin miktar\u0131n\u0131n \u00e7ok ciddi boyutlar oldu\u011fu da bir ger\u00e7ektir.<\/p>\n Kafkaslardan Anadolu\u2019ya yap\u0131lan g\u00f6\u00e7 Osmanl\u0131\u2019n\u0131n \u00f6zendirmesiyle ve g\u00f6n\u00fcll\u00fc ger\u00e7ekle\u015fmemi\u015ftir. Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin \u00f6ncelikli hedefi b\u00f6lge halk\u0131n\u0131 oldu\u011fu yerde korumakt\u0131. Nitekim Viyana Konferans\u0131\u2019na memur olan Ali Pa\u015fa\u2019ya verilen talimatta; \u201cK\u0131r\u0131m, \u00c7erkesya ve Da\u011f\u0131stan\u2019\u0131n Rusyal\u0131n\u0131n pen\u00e7e-i kahr\u0131ndan kurtar\u0131lmas\u0131n\u0131n\u201d politik ve insani a\u00e7\u0131dan en do\u011fru yol olaca\u011f\u0131 belirtilmektedir (96). Yani Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin temel hedefi b\u00f6lge insan\u0131n\u0131 yerinde korumakt\u0131. Bununla birlikte gelenlerden de rahats\u0131z oldu\u011funu s\u00f6ylemek olduk\u00e7a zordur. Kurulu\u015f d\u00f6nemindeki d\u0131\u015fa d\u00f6n\u00fck iskan politikas\u0131n\u0131n tersine bu d\u00f6nemde i\u00e7e d\u00f6n\u00fck bir iskan politikas\u0131 g\u00fcd\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6yleyebiliriz (97).<\/p>\n Muhacirlere Yap\u0131lan Yard\u0131mlar:<\/strong><\/p>\n Muhacirlere yap\u0131lan yard\u0131mlar\u0131 nakil masraflar\u0131, yevmiye, iskan evleri, arazi, \u00f6k\u00fcz ve tohumluk yard\u0131mlar\u0131 gibi birka\u00e7 ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda toplamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Yap\u0131lan bu yard\u0131mlar\u0131 Muhacirin Komisyonu y\u00fcr\u00fctmekteydi. Ancak bu komisyon taraf\u0131ndan yap\u0131lan harcamalardan ba\u015fka, g\u00f6nderildikleri vilayetlerde yerel y\u00f6netimler ve halk taraf\u0131ndan da \u00f6nemli miktarda yard\u0131mda bulunulmu\u015ftur.<\/p>\n 1865\u20131907 tarihleri aras\u0131nda vilayette iskan olunan muhacirlerin umumi masraflar\u0131 i\u00e7in toplam 44 milyon 258 bin 897 Kuru\u015f harcanm\u0131\u015ft\u0131r (98). En b\u00fcy\u00fck harcama kalemini tayinat denilen yevmiyeler ve hane in\u015fa bedelleri olu\u015fturmaktad\u0131r. \u0130skan edilecek her g\u00f6\u00e7men aileye n\u00fcfuslar\u0131na uygun birer hane in\u015fa edilmi\u015ftir. \u0130skan evlerinin nitelikleri iskan tarihlerine, yerle\u015ftirilen b\u00f6lgeye ve geli\u015f \u015fartlar\u0131na g\u00f6re de\u011fi\u015fmektedir. Mesela 28 May\u0131s 1902\u2019de Muhacirin Komisyonu bilgisi d\u0131\u015f\u0131nda kendi istekleri ile gelmi\u015f olan Karaba\u011f muhacirleri i\u00e7in Adana\u2019da Hamidiye Kazas\u0131nda ottan ve kam\u0131\u015ftan imal edilen ve \u201chu\u011f\u201d olarak adland\u0131r\u0131lan ve her biri 300 Kuru\u015f\u2019a mal olan 50 hane in\u015fa edilmi\u015ftir (99). 17 Mart 1906\u2019de Hamidiye Kazas\u0131nda 2 bin 500 Kuru\u015f\u2019tan 152 hane in\u015fa ettirilmi\u015ftir (100). Buna kar\u015f\u0131l\u0131k Adana ve Misis\u2019te de 3 bin Kuru\u015f\u2019a, Cebel-i Bereket\u2019te ah\u015faptan yap\u0131lan her bir hane 3 bin 750 Kuru\u015f\u2019a mal olmu\u015ftur (101). Bu bedellerin hepsi devlet taraf\u0131ndan kar\u015f\u0131lanmam\u0131\u015f, bir k\u0131sm\u0131 muhacirler, bir k\u0131sm\u0131 da yerli halk\u0131n \u00f6k\u00fcz yard\u0131m\u0131yla kar\u015f\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131r (102).<\/p>\n Ba\u015flang\u0131\u00e7ta iskan s\u0131ras\u0131nda ve in\u015faatlar\u0131n yap\u0131lmas\u0131nda bir plan g\u00fcd\u00fclmemi\u015f, geli\u015fi g\u00fczel yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan umulan fayda sa\u011flanamam\u0131\u015ft\u0131r (103). Ancak 1897\u2019de yay\u0131nlanan \u201cMuhacirin Komisyon-\u0131 Alisi\u2019nin Suret-i Te\u015fkiline Dair Nizamname (104)\u2019\u2019de daha \u00f6nce geli\u015fi g\u00fczel yap\u0131lan k\u00f6yler yerine caddesi ve sokaklar\u0131 olan muntazam k\u00f6ylerin in\u015fa edilmesi istenmi\u015f ve bununla Komisyonun ilgilenece\u011fi ifade edilmi\u015ftir. Yine 14 Kas\u0131m 1903 tarihli bir raporda g\u00f6nderilecek g\u00f6\u00e7menlerin hem buran\u0131n havas\u0131na uygun yerlerden g\u00f6nderilmesi, hem de evlerin kerpi\u00e7, tu\u011fla ve ta\u015ftan yap\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi vurgulanm\u0131\u015ft\u0131r (105).<\/p>\n Asl\u0131nda devlet hane in\u015fas\u0131 i\u00e7in \u00e7ok b\u00fcy\u00fck mebla\u011flar tahsis etmi\u015ftir. Ancak yolsuzluk ve suiistimaller nedeniyle bu paralar muhacirlere ula\u015fmam\u0131\u015ft\u0131r. Adana\u2019da yap\u0131lan yolsuzluklar\u0131 ara\u015ft\u0131rmak \u00fczere 21 Haziran 1906 tarihinde bir tefti\u015f heyeti g\u00f6nderilmi\u015ftir. Heyet, Adana, Cebel-i Bereket, Kozan ve \u0130\u00e7el Sancaklar\u0131n\u0131 tek tek dola\u015fm\u0131\u015f ve buralarda yapt\u0131r\u0131lan y\u00fczlerce hane in\u015faat\u0131nda milyonlarca Kuru\u015fun y\u00f6neticilerin zimmetlerine ge\u00e7irdiklerini tespit etmi\u015f ve bir\u00e7ok y\u00f6neticinin tutuklanmas\u0131na karar vermi\u015ftir. En b\u00fcy\u00fck suiistimal, hane bedellerinin oldu\u011fundan fazla g\u00f6sterilmesi ile yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Yine Misis Kazas\u0131yla Adana merkezde yapt\u0131r\u0131lmas\u0131 kararla\u015ft\u0131r\u0131lan hanelerin b\u00fct\u00fcn masraflar\u0131 devlet taraf\u0131ndan tahsis edilmi\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen, masraflar\u0131n \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131 muhacirlere kar\u015f\u0131latt\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, ancak hazineye masraf g\u00f6sterilerek al\u0131nan paralar zimmetlerine ge\u00e7irilmi\u015flerdir (106). 1906\u2019da Hamidiye Kazas\u0131nda 104 bin 016 Kuru\u015f harcand\u0131\u011f\u0131 halde oturulabilir ancak 20 hane yapt\u0131r\u0131labilmi\u015ftir. Oysa bu parayla en iyisinden 50 hane in\u015fa edilebilirdi.<\/p>\n Bunlardan ba\u015fka 1906\u2019da Hamidiye Kazas\u0131nda Burhaniye K\u00f6y\u00fcnde in\u015fa edilen 27 hane hak sahiplerine teslim edilmi\u015ftir (107). Misis Kazas\u0131nda \u00dcmranl\u0131 ve Cebel-i Bereket Kazas\u0131nda Hasanl\u0131 k\u00f6ylerinde 20\u2019er hane, Cebel-i Bereket Sanca\u011f\u0131 Payas Kazas\u0131nda Kurtkula\u011f\u0131 ve Belen\u2019de 14 hane, \u0130kizde\u011firmen adl\u0131 yerde 50 hane, yine Turun\u00e7lu k\u00f6y\u00fcnde Tarsus ve Mersin Kazalar\u0131nda y\u00fczlerce hane in\u015fa edilmi\u015ftir.<\/p>\n \u0130skan edilen g\u00f6\u00e7menlere yap\u0131lan yard\u0131mlardan birisi de arazi da\u011f\u0131t\u0131m\u0131d\u0131r. Bu ba\u011flamda aile ba\u015f\u0131na 50\u2019\u015fer d\u00f6n\u00fcm arazi verilmesi kararla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve Mersin\u2019den Payas\u2019a, Kozan\u2019dan Feke\u2019ye kadar vilayetin her taraf\u0131nda bo\u015f araziler tespit edilmi\u015f ve muhacirlere da\u011f\u0131t\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (108). 1890\u2019da Kazak arazisinden gelecek olan 2 bin hane muhacir i\u00e7in Adana Sanca\u011f\u0131nda 100 bin d\u00f6n\u00fcm, Cebel-i Bereket Sanca\u011f\u0131 Payas Kazas\u0131na ba\u011fal\u0131 Yumurtal\u0131k Nahiyesinde Hamzal\u0131 Burun ve Zeytunbeli mevkilerinde 11 bin 078 d\u00f6n\u00fcm arazi tespit edilmi\u015ftir. B\u00fcy\u00fck tah\u0131l ziraat\u0131n\u0131n yap\u0131laca\u011f\u0131 arazilerden ba\u015fka yine tapulu olmak kayd\u0131yla bah\u00e7e ve avlular\u0131n da verilmesi kararla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (109). Perakende ve izinsiz olarak gelen muhacirlere de arazi da\u011f\u0131t\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca tar\u0131m arazilerinin sulanabilmesi i\u00e7in bentlerin yap\u0131lmas\u0131 ve kanallar\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131 da kararla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (110).<\/p>\n Gelen muhacirler olduk\u00e7a fakirdiler ve yaln\u0131zca arazi verilmesi sorunlar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zmeyecekti. Zira g\u00f6\u00e7menlerin ne bu arazileri i\u015fleyecek tar\u0131msal donan\u0131m\u0131, ne de ekebilecekleri hububatlar\u0131 vard\u0131. Bu nedenle alet ve tohumluk yard\u0131m\u0131 da yap\u0131lmal\u0131yd\u0131. Bu ama\u00e7la 28 Kas\u0131m 1877 tarihinde her bir muhacir hanesi i\u00e7in tohumluk yard\u0131m\u0131 olarak 4\u2019er kile bu\u011fday ve arpa da\u011f\u0131t\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (111). \u00a0Adana\u2019da Hamidiye Kazas\u0131na g\u00f6nderilen Karaba\u011f muhacirleri i\u00e7in her biri 22 Kuru\u015f olan 250 k\u00fclek bu\u011fday i\u00e7in 5 bin 500 ve her biri 10\u2019ar Kuru\u015ftan 250 k\u00fclek arpa i\u00e7in 2 bin 750 Kuru\u015f harcanm\u0131\u015ft\u0131r (112).<\/p>\n G\u00fcn\u00fcm\u00fcz trakt\u00f6rlerinin i\u015flerini yapan ve tar\u0131msal hayat\u0131n olmazsa olmas\u0131 \u00f6k\u00fcz ve tar\u0131msal alet yard\u0131mlar\u0131 da yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. 28 May\u0131s 1902\u2019de Hamidiye Kazas\u0131na g\u00f6nderilen ve burada Karaba\u011f muhacirleri i\u00e7in \u00e7ifti bin Kuru\u015f\u2019tan 25 \u00e7ift \u00f6k\u00fcz i\u00e7in 25 bin Kuru\u015f\u2019un g\u00f6nderilmi\u015ftir (113). 17 Mart 1906\u2019da Hamidiye Kazas\u0131nda bulunan 152 hane muhacir i\u00e7in birer \u00e7ift hayvan i\u00e7in yerli olmak \u00fczere 121 bin 600 ve tohumluk i\u00e7in 33 bin 300 ve zirai alet i\u00e7in 7 bin 600 Kuru\u015f tahsis edilmi\u015ftir (114). Ancak bu yard\u0131mlar\u0131n istenilen \u00f6l\u00e7\u00fcde oldu\u011funu s\u00f6ylemek olduk\u00e7a g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Nitekim 14 Ocak 1900 tarihinde Adana\u2019da bulunan muhacirlerin iskan evleri ve tar\u0131msal alet temini i\u00e7in 100 bin Lira\u2019ya kar\u015f\u0131l\u0131k ancak 35 bin Lira g\u00f6nderilebilinmi\u015ftir (115).<\/p>\n Devlet, muhacirlerin yerle\u015fip \u00fcretici duruma gelmelerinden sonra da gerekti\u011finde yard\u0131mda bulunmaktan ka\u00e7\u0131nmam\u0131\u015ft\u0131r. 17 Eyl\u00fcl 1886 tarihinde Adana\u2019da Muhacirin Nahiyesine ba\u011fl\u0131 Sar\u0131k\u0131z\u2019da Sar\u0131bah\u00e7e adl\u0131 yerdeki k\u00f6yde yang\u0131n \u00e7\u0131km\u0131\u015f ve 35 muhacir hanesi i\u00e7in hane ba\u015f\u0131na 5\u2019er \u0130stanbul kilesi bu\u011fday yard\u0131m\u0131n\u0131n yap\u0131lmas\u0131 kararla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r \u00a0(116). Yine 29 Haziran 1906 tarihinde Adana Vilayeti\u2019nde Ha\u00e7in Kazas\u0131nda Kuzca\u011faz ve Kayap\u0131nar K\u00f6ylerinde iskan olunan Kabardey muhacirlerine dilek\u00e7eleri \u00fczerine Meclis-i Mahsus-\u0131 V\u00fckela karar\u0131yla tohumluk verilmi\u015f, ancak havalar\u0131n k\u00f6t\u00fc gitmesinden dolay\u0131 \u00fcr\u00fcn al\u0131namam\u0131\u015f, bu durumun iki sene daha devam etmesi b\u00fcy\u00fck s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131n ya\u015fanmas\u0131na neden olmu\u015ftur. Tekrar tohumluk yard\u0131m\u0131nda bulunulmu\u015ftur.<\/p>\n Ancak ilk sene hibe olarak verildi\u011fi halde son verilenler bor\u00e7 olarak verilmi\u015f ne var ki, havalar\u0131n k\u00f6t\u00fc gitmesi ile yine \u00fcr\u00fcn al\u0131namam\u0131\u015f ve bor\u00e7lar\u0131 devlet taraf\u0131ndan affedilmi\u015ftir (117). Adana\u2019ya g\u00f6nderilen ilk muhacir grubu olan Nogaylara gerek devlet ve gerekse halk taraf\u0131ndan \u00e7ok b\u00fcy\u00fck yard\u0131mlar yapabilmi\u015fken, bilahare muhacirlerin artarak devam etmesi ve ekonomik zorluklar yard\u0131mlar\u0131n \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde azalmas\u0131na neden olmu\u015ftur. Mesela 1859 senesinde 15 ya\u015f\u0131na kadar olanlar i\u00e7in 1\u2019er ve 15 ya\u015f\u0131ndan b\u00fcy\u00fckler i\u00e7in 2\u2019er Kuru\u015f yevmiye verilmi\u015fken (118); 22 y\u0131l sonra 1891 tarihinde b\u00fcy\u00fckler i\u00e7in 1\/2, k\u00fc\u00e7\u00fckler \u00bc Kuru\u015f yevmiye \u00f6denmi\u015ftir (119).<\/p>\n Yevmiyeler Adana Mal Sand\u0131\u011f\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile on be\u015f g\u00fcnde bir da\u011f\u0131t\u0131lmaktad\u0131r (120). Bu para muhacirlerin ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131layacak miktarda de\u011fildi. Bu nedenle bir an \u00f6nce daimi iskanlar\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmelerini \u0131srarla istemi\u015flerdir (121). Ayr\u0131ca ilk gelenlerden ellerinde fakirlik pusulas\u0131 bulunanlara ki\u015fi ba\u015f\u0131na g\u00fcnl\u00fck yar\u0131m k\u0131yye un veya bedeli da\u011f\u0131t\u0131l\u0131rken, bilahare bundan da vazge\u00e7ilmi\u015ftir (122). K\u0131sa bir s\u00fcrede say\u0131lar\u0131 y\u00fcz binleri bulan muhacirlerin ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131n sadece devlet imkan\u0131yla kar\u015f\u0131lanmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildi. Halk\u0131n da yard\u0131m\u0131na ihtiya\u00e7 vard\u0131. Bu ba\u011flamda Adanal\u0131lar daha i\u015fin ba\u015f\u0131nda muhacirlerin kal\u0131c\u0131 iskan\u0131na kadar, ge\u00e7ici olarak yerle\u015ftirildikleri han ve d\u00fckkan kiralar\u0131 i\u00e7in ba\u011f\u0131\u015fta bulunmu\u015flard\u0131r. Ayr\u0131ca b\u00f6lge halk\u0131 taraf\u0131ndan ba\u011f\u0131\u015flanan \u00f6k\u00fczler g\u00f6\u00e7menlerin imdad\u0131na yeti\u015fmi\u015ftir. Hanelerin in\u015fa bedellerinin bir k\u0131sm\u0131 da yerli halk\u0131n ba\u011f\u0131\u015flad\u0131\u011f\u0131<\/p>\n \u00f6k\u00fczlerin sat\u0131lmas\u0131 ile elde edilen parayla kar\u015f\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131r (123).<\/p>\n <\/p>\n YA\u015eANAN OLUMSUZLUKLAR, GER\u0130 D\u00d6NME G\u0130R\u0130\u015e\u0130MLER\u0130 VE\u00a0<\/strong> OSMANLI DEVLET\u0130\u2019N\u0130N TAVRI<\/strong><\/p>\n G\u00f6\u00e7 ve iskan s\u0131ras\u0131nda bir tak\u0131m zorluklar ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Ya\u015fanan zorluklar\u0131; nakil s\u0131ras\u0131nda ya\u015fanan zorluklar, iklim \u015fartlar\u0131, salg\u0131n hastal\u0131klar, yerli a\u015firetlerle meydana gelen s\u00fcrt\u00fc\u015fmeler ve ya\u015fanan toplumsal uyum problemleri gibi birka\u00e7 ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda toplamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. B\u00fct\u00fcn bunlar da g\u00f6\u00e7menlerin geri d\u00f6nme isteklerini artt\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Mersin\u2019e kadar ya\u015fanan zorluklar bir tarafa, Mersin\u2019den Adana\u2019ya ve buradan daimi iskan mahallerine kadar ya\u015fanan nakliye s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131 muhacirleri can\u0131ndan bezdirmi\u015ftir. Asl\u0131nda iskan edilmek \u00fczere Adana\u2019ya g\u00f6nderilen muhacirler hen\u00fcz Mersin\u2019e gelmezden \u00f6nce yerle\u015ftirilecekleri yerler tespit edilmi\u015fti. Gelecek olan muhacirin say\u0131s\u0131 belli oldu\u011fundan Mersin\u2019den Adana\u2019ya kadarki nakliye ara\u00e7lar\u0131n\u0131n da temini emredilmi\u015fti. Ancak Adana Valisi\u2019nin ilgisizli\u011fi ve beceriksizli\u011fi y\u00fcz\u00fcnden i\u015fler planland\u0131\u011f\u0131 gibi gitmemi\u015f, muhacirler tak\u0131m tak\u0131m Mersin\u2019e geldikten sonra 15\u201320 g\u00fcn boyunca a\u00e7 ve peri\u015fan bir halde burada beklemek zorunda kalm\u0131\u015flard\u0131r (124).<\/p>\n Adana\u2019daki ge\u00e7ici iskan yerleri olan cami, mescit, medrese ve hanlarda kalan muhacirler kal\u0131c\u0131 iskan mahallerine birka\u00e7 araba ile ancak bir haftaya kadar yerle\u015ftirilebilmi\u015ftir. Muhacirler bu s\u00fcre zarf\u0131nda tren istasyonunda ya\u011fmurun alt\u0131nda beklemek zorunda kalm\u0131\u015flard\u0131r. So\u011fuk ve ya\u011fmurlarda a\u00e7\u0131kta ve ate\u015fsiz yerlerde canlar\u0131ndan usanm\u0131\u015flard\u0131r. Tedarik edilebilen birka\u00e7 araba ve deveyle ve bir arabaya 15\u201320 \u00e7oluk \u00e7ocuk ve birbiri \u00fcst\u00fcne y\u0131\u011f\u0131lmak sureti ile Misis ve Muhacirin nahiyelerine misafir olarak g\u00f6nderilebilmi\u015flerdir. Misis k\u00f6pr\u00fcs\u00fcn\u00fcn \u015fehir taraf\u0131ndaki d\u00fckkanlarda yer kalmad\u0131\u011f\u0131ndan birka\u00e7 aile yol \u00fcst\u00fcnde ya\u011fmur alt\u0131nda \u00e7amur i\u00e7inde kalm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n O s\u0131rada yol i\u00e7inde kalan ailelerden do\u011fum yapan bir kad\u0131n\u0131n durumu muhacirlerin i\u00e7inde bulundu\u011fu \u00e7aresizli\u011fi g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne sermektedir. S\u0131cak bir yere ihtiyac\u0131 olan lo\u011fusa kad\u0131n\u0131n ailesinden bir erkek gelerek dil de bilmedi\u011fi i\u00e7in ancak i\u015faretle yalvarm\u0131\u015f ve kapal\u0131 bir mekan istemi\u015ftir. Adana Tali Taburu binba\u015f\u0131s\u0131n\u0131n araya girmesi ile misafirlere bir yer bulunabilmi\u015f ve biraz rahatlam\u0131\u015flard\u0131r. Kafkas muhacirlerinin bu sefil durumu M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 b\u00fcy\u00fck bir \u00fcz\u00fcnt\u00fcye sevk etmi\u015ftir (125).<\/p>\n Olduk\u00e7a serin bir co\u011frafyadan gelen muhacirler i\u00e7in en b\u00fcy\u00fck zorluk Adana\u2019n\u0131n yazlar\u0131 rutubetli ve s\u0131cak ikliminden kaynaklanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu iklim yap\u0131s\u0131 muhacirlerin b\u00f6lgeyi terk etme iste\u011findeki en \u00f6nemli nedenini olu\u015fturmaktad\u0131r. Asl\u0131nda yaln\u0131z Adana\u2019ya yerle\u015ftirilenler de\u011fil, \u00dcsk\u00fcp\u2019e yerle\u015ftirilen \u00c7erkesler, Ayd\u0131n\u2019a yerle\u015ftirilen \u00c7e\u00e7enler, Konya\u2019ya yerle\u015ftirilen Nogaylar da yerle\u015ftirildikleri b\u00f6lgenin hava ve suyuna uyum sa\u011flayamam\u0131\u015flar ve buralar\u0131 terk etmi\u015flerdir (126). Bu durum 14 Kas\u0131m 1903 tarihli rapora da yans\u0131m\u0131\u015f ve g\u00f6\u00e7menlerin buran\u0131n havas\u0131na uygun yerlerden g\u00f6nderilmesi gerekti\u011fi \u0131srarla vurgulanm\u0131\u015ft\u0131r (127).<\/p>\n Ocak 1891\u2019de Mersin iskelesine inen muhacirlerin marttan \u00f6nce daimi iskan mahallerine g\u00f6nderilmeleri, aksi halde serin bir co\u011frafyadan gelmi\u015f olan muhacirlerin havan\u0131n vahametiyle Misis ve Muhacirin Nahiyelerine ula\u015famadan yolda vefat edebilecekleri endi\u015fesi bu y\u00fczdendir (128).<\/p>\n Ayr\u0131ca arazinin her taraf\u0131nda ufak dereler, sazl\u0131k ve batakl\u0131klar\u0131n bulunmas\u0131 buralar\u0131n havas\u0131n\u0131 bozmaktad\u0131r (129). Bu nedenle bir defada 20 bin kadar Nogay, bir o kadar K\u0131r\u0131m ve Kafkas ve d\u00f6rt bin civar\u0131nda Girit muhaciri iskan edilmi\u015f ve bunun i\u00e7in devlet bir\u00e7ok fedakarl\u0131k yapm\u0131\u015f olas\u0131na ra\u011fmen, b\u00fct\u00fcn bu muhacirler havas\u0131na al\u0131\u015famad\u0131klar\u0131ndan genellikle da\u011f\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Bu da bunlardan beklenilen faydan\u0131n ortadan kalkmas\u0131na neden olmu\u015ftur. 1910\u2019da b\u00f6lgeyi dola\u015fan Anadolu\u2019da Tanin Gazetesi yazar\u0131 Ahmet \u015eerif de Hamidiye Kazas\u0131na yerle\u015ftirilen muhacirlerin iklimle uyu\u015famad\u0131klar\u0131ndan bug\u00fcn pek az\u0131n\u0131n kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etmektedir (130)\u201d.<\/p>\n Ancak ge\u00e7ici iskan mahallerinde peri\u015fan durumda bulunan muhacirler havas\u0131na ve suyuna bakmaks\u0131z\u0131n bir an \u00f6nce iskan edilmek istemi\u015flerdir. Nitekim 1890\u2019da iskan\u0131na ba\u015flanan 5 bin Kafkas g\u00f6\u00e7menin kolera ve k\u0131tl\u0131ktan dolay\u0131 iskan\u0131n aksamas\u0131ndan sonra Adana\u2019ya iskan i\u00e7in bekleyen muhacirler \u00e7aresizlikten Adana\u2019n\u0131n havas\u0131n\u0131n ve suyunun kendilerine uygun oldu\u011funu ifade ederek, bir an \u00f6nce iskanlar\u0131n\u0131n yap\u0131lmas\u0131n\u0131 istemi\u015flerdir (131).<\/p>\n Memnuniyetsizlik konular\u0131ndan biri de yerle\u015ftirilen b\u00f6lgenin be\u011fenilmemesi olmu\u015ftur.<\/p>\n 03 \u015eubat 1904 tarihinde bini a\u015fk\u0131n K\u0131r\u0131m muhacirinden 23 hanesi isteklerine bak\u0131lmaks\u0131z\u0131n sahilde Ak\u00e7ay mevkiine, 14 hanesi de Arsuz\u2019a iskan edilmek \u00fczere g\u00f6nderilmi\u015flerdir. Ancak bunlar \u0130skenderun havalisindeki arazinin ta\u015fl\u0131k ve her suretle arzular\u0131na muvaf\u0131k olmad\u0131\u011f\u0131 gerek\u00e7esiyle iskana kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015flard\u0131r. Bunun \u00fczerine kendilerine Rakka veya Maarra kazalar\u0131nda arazinin verimli oldu\u011fu g\u00f6sterilmi\u015f ve buralara yerle\u015ftirilmesi teklif edilmi\u015f, fakat muhacirler buna da raz\u0131 olmam\u0131\u015flar ve akrabalar\u0131n\u0131n bulundu\u011fu H\u00fcdavendigar ve Konya iskan edilmek istemi\u015flerdir. Ancak H\u00fcdavendigar Vilayeti\u2019nin ba\u015fka muhacirler i\u00e7in tahsis edildi\u011fi, Konya\u2019da ise yeni muhacirler i\u00e7in iskan mahallerinin kalmad\u0131\u011f\u0131, ancak Adana\u2019n\u0131n Hamidiye Kazas\u0131nda bir hayli K\u0131r\u0131m muhacirinin bulundu\u011fu ifade edildikten sonra buraya g\u00f6nderilebilecekleri bildirilmi\u015ftir (132).<\/p>\n 16 \u015eubat 1904 tarihi itibariyle \u0130skenderun\u2019dan Adana\u2019ya ancak 150 hane yerle\u015ftirilebilmi\u015ftir (133). \u00c7erkes muhacirler ise ba\u015flang\u0131\u00e7ta Adana\u2019y\u0131 istememi\u015f ve Uzunyayla\u2019ya yerle\u015fmek istemi\u015flerdi. Devlet de bu iste\u011fe uyarak onlar\u0131 buraya yerle\u015ftirmi\u015ftir.<\/p>\n Ancak 10 \u015eubat 1869 senesine gelindi\u011finde \u00c7erkes Beyleri \u00f6nceleri sadece k\u0131\u015f\u0131n \u015fiddetli ge\u00e7mesinden ve hayvanlar i\u00e7in k\u0131\u015flak amac\u0131yla Adana\u2019ya gitmek i\u00e7in izin alm\u0131\u015flar, bilahare izinsiz olarak ve daimi kalmak amac\u0131yla Adana, Kozan ve Payas taraflar\u0131na gitmeye ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. Bu \u00c7erkeslerle birlikte Av\u015far A\u015fireti de ayn\u0131 yolu izlemi\u015ftir (134). Ancak bu durum yerle\u015fiklere zarar verdi\u011finden 19 Ocak 1869 tarihili bir telgrafla hem \u00c7erkes muhacirlerinin hem de Av\u015far A\u015firetinin Adana, Payas ve Kozan taraflar\u0131na inmeleri men edilmi\u015ftir. Av\u015far ve \u00c7erkes muhacirlerden e\u011fer bu yerlere yerle\u015fen varsa derhal ve zorla \u00e7\u0131kart\u0131lmas\u0131 Aziziye, G\u00fcr\u00fcn ve Kozan kaymakamlar\u0131ndan say\u0131mlar\u0131n yap\u0131lmas\u0131 ve bunlardan hi\u00e7 kimsenin eski yerlerinin d\u0131\u015f\u0131nda say\u0131m\u0131n\u0131n yap\u0131lmamas\u0131 istenmi\u015ftir (135). Ba\u015f\u0131na buyruk bir hayat s\u00fcrmeye al\u0131\u015fm\u0131\u015f olan muhacirlere konan bu yasaklar geri d\u00f6nme isteklerinin artmas\u0131na neden olmu\u015ftur.<\/p>\n Muhacir iskanlar\u0131n\u0131n 1885\u2019te ba\u015f g\u00f6steren kurakl\u0131k ve k\u0131tl\u0131\u011f\u0131n hemen akabinde ve hen\u00fcz yerli halk \u00fczerinde olumsuz izlerinin ortadan kalkmad\u0131\u011f\u0131 bir zamanda yap\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 da b\u00f6lgeye uyumlar\u0131n\u0131 zorla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r (136). Bu durum yerli halk\u0131n g\u00f6\u00e7menlere olumsuz yakla\u015fmas\u0131na neden olmu\u015ftur.<\/p>\n Muhacirlerin hayat\u0131n\u0131 zorla\u015ft\u0131ran bir di\u011fer neden de 1890\u2019da (137) ve 1894\u2019te meydana gelen kolera salg\u0131n\u0131d\u0131r (138). Bu nedenle Mersin\u2019e gelen muhacirler bir s\u00fcre burada karantina alt\u0131nda tutulmu\u015ftur. Bu ise onlar\u0131n daha da peri\u015fan olmalar\u0131na neden olmaktayd\u0131 (139). Ayr\u0131ca \u00c7erkes muhacirler Adana\u2019n\u0131n al\u0131\u015f\u0131k olmad\u0131\u011f\u0131 havas\u0131ndan dolay\u0131 hastalanm\u0131\u015flar ve bu durum pek \u00e7ok \u00f6l\u00fcmlere neden olmu\u015ftur. Adana\u2019daki mevcut iki doktorun yetmedi\u011finden buna bir \u00e7\u00f6z\u00fcm olarak, maa\u015f ve masraflar\u0131 devlet taraf\u0131ndan kar\u015f\u0131lanacak ve gerekli yerlerde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lacak \u015e\u00fckr\u00fc, Ali, R\u0131za ve Galanti adlar\u0131nda d\u00f6rt tabip g\u00f6nderilmi\u015ftir. Ayr\u0131ca eczac\u0131lar\u0131n Adana\u2019da tedarik edilmeleri, e\u011fer Adana\u2019da sa\u011flanamazsa \u0130stanbul\u2019dan 2 biner Kuru\u015f maa\u015fla g\u00f6nderilecekleri, ecza masraflar\u0131n\u0131n da devlet taraf\u0131ndan kar\u015f\u0131lanaca\u011f\u0131 bildirilmi\u015ftir. Bunlardan Galanti Efendi Mersin\u2019e \u0130brahim Mekki Bey Adana\u2019ya, Ali ve R\u0131za Efendiler de Kozan\u2019a g\u00f6nderilmi\u015ftir (140).<\/p>\n Ya\u015fanan ufak \u00e7apl\u0131 bu olumsuzluklar bir k\u0131s\u0131m muhacirlerin geri d\u00f6nme isteklerini artt\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. 1879 senesinde Anadolu ve Arabistan\u2019a g\u00f6nderilen \u00c7erkeslerin, vapurlarla bulunduklar\u0131 yeri terk etmeleri \u00fczerine bunlar\u0131n vapurlara al\u0131nmamas\u0131 i\u00e7in talimat verilmi\u015ftir. Mersin Liman\u0131nda baz\u0131 \u00c7erkeslerin vapurlarla \u0130stanbul\u2019a gittikleri anla\u015f\u0131lm\u0131\u015f ve bunun \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilebilmesi i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (141). Adana\u2019ya al\u0131\u015famayan \u00c7erkesler Rumeli veya \u0130stanbul taraflar\u0131na gidebilmek i\u00e7in u\u011fra\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. 17 May\u0131s 1879 senesinde 30\u201340 hane \u00c7erkes muhacir Mersin\u2019de toplanm\u0131\u015f, yeterli kolluk kuvvetinin olmamas\u0131 bunlar\u0131n tekrar iskan yerlerine g\u00f6nderilmelerinde \u00e7ok b\u00fcy\u00fck s\u0131k\u0131nt\u0131 ya\u015fanmas\u0131na neden olmu\u015ftur.<\/p>\n Geri d\u00f6nme te\u015febb\u00fcsleri kar\u015f\u0131s\u0131nda devletin yakla\u015f\u0131m\u0131na gelince; Rusya\u2019y\u0131 terk ile Osmanl\u0131ya iltica eden muhacirlerin geri d\u00f6nme iste\u011fi ile ilgili bir gazete haberi kar\u015f\u0131s\u0131nda yay\u0131nlanan bir makale zannederiz Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin ve toplumunun hislerini yans\u0131tmaktad\u0131r. Bu makalede de\u011fil d\u00f6nmeye kalk\u0131\u015fmak, gitmeyi hat\u0131rlar\u0131na bile getirmelerinin deh\u015fet ve nefretle kar\u015f\u0131lanaca\u011f\u0131 ifade edilmi\u015ftir<\/strong> (142). Yine ya\u015fanan bu zorluklar muhacirleri Osmanl\u0131 uyru\u011funa ge\u00e7mekte teredd\u00fcde d\u00fc\u015f\u00fcrm\u00fc\u015f ve a\u011f\u0131r davranmalar\u0131na neden olmu\u015ftur. Muhacirlerin tabiiyet de\u011fi\u015ftirme i\u015flemini a\u011f\u0131rdan almalar\u0131 devleti sertle\u015ftirmi\u015f ve 03 \u015eubat 1904. tarihinde Meclis-i V\u00fckela Adana\u2019da iskan edilecek K\u0131r\u0131m ve di\u011fer muhacirlerin Osmanl\u0131 uyru\u011funa ge\u00e7memeleri halinde geldikleri mahallere iade edilecekleri bildirilmi\u015ftir (143).<\/p>\n Muhacirlerle Osmanl\u0131 Devleti aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck \u00e7at\u0131\u015fmalar ve k\u00fclt\u00fcrel kimlik arama gibi ciddi manada bir uyum sorunu ya\u015fanmam\u0131\u015ft\u0131r. 1864 senesinde bir Av\u015far Beyi\u2019nin ad\u0131n\u0131n \u201c\u00c7erkes Bey-zade Hac\u0131 Bey (144)\u201d olmas\u0131 toplumlar aras\u0131 uyumun da ne kadar \u00e7abuk sa\u011fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermesi bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nemlidir. Muhacirlerin ve daha \u00e7ok bey kesiminin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7apl\u0131 uyum sorunu da k\u0131sa s\u00fcre sonra a\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Zira kendi toplumu \u00fczerinde mutlak bir otoriteye sahip \u00c7erkes beyleri a\u015firetlerini bir arada tutabilmek i\u00e7in \u00e7ok u\u011fra\u015fm\u0131\u015flard\u0131r (145). Ancak Osmanl\u0131 Devleti bunun mahzurlu olaca\u011f\u0131n\u0131 ve uyumu zorla\u015ft\u0131raca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcnden, k\u00f6ylere kar\u0131\u015f\u0131k olarak birer iki\u015fer hane \u015feklinde yerle\u015ftirmi\u015ftir. Ancak beyler toplu olarak iskanda \u0131srar etmi\u015flerdir (146). Ayn\u0131 durum Abhazlar i\u00e7in de ge\u00e7erlidir (147). Bununla birlikte son d\u00f6nem Osmanl\u0131 H\u00fck\u00fcmdarlar\u0131\u2019n\u0131n anne veya han\u0131mlar\u0131n\u0131n \u00c7erkes olmas\u0131 ve Osmanl\u0131 b\u00fcrokrasisinde \u00f6nemli noktalarda \u00c7erkeslerin yer almas\u0131 bu grubun devlette etkin olmas\u0131n\u0131 ve rahatl\u0131kla merkezi otoritelere ula\u015f\u0131p dertlerini dile getirebilmelerini sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r (148). Bu da uyumlar\u0131na olumlu katk\u0131 sa\u011flam\u0131\u015f, ancak ta\u015fk\u0131n davranmalar\u0131na da neden olmu\u015ftur (149).<\/p>\n \u00c7e\u00e7enlerde ise \u00c7erkesler gibi s\u0131n\u0131fl\u0131 bir toplum yap\u0131s\u0131 g\u00f6r\u00fclmez ve her \u00c7e\u00e7en e\u015fittir (150). S\u0131n\u0131fsal toplum olmay\u0131\u015flar\u0131n\u0131n uyumlar\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz. Yine Kafkas da\u011flar\u0131n\u0131n kuzey eteklerinde ya\u015fayan ve Kara \u00c7erkes olarak da adland\u0131r\u0131lan Kara\u00e7aylar da \u00c7erkesler gibi toplumsal s\u0131n\u0131flara ayr\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Ancak Kara\u00e7ay toplumunda mollalar\u0131n da \u00f6nemli bir yeri vard\u0131r (151). Bunun ise onlar\u0131n imam \u00f6nderli Osmanl\u0131 toplumsal yap\u0131s\u0131na uyumlar\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 kanaatindeyiz. Tiflis, Bak\u00fc ve Karaba\u011f taraflar\u0131ndan gelenlerin \u015fikayetleri ile ilgili fazla belgeye rastlamad\u0131k. Bu da onlar\u0131n uyum sorununu en az ya\u015fayanlar olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz.<\/p>\n Bice\u2019nin de dedi\u011fi gibi K\u0131r\u0131m Sava\u015f\u0131 sonras\u0131 K\u0131r\u0131m, Kafkas ve Hazar T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn u\u011frad\u0131\u011f\u0131 bu trajik s\u00fcrg\u00fcnler, Osmanl\u0131\u2019da T\u00fcrk Milliyet\u00e7ili\u011finin ye\u015fermesine vesile olarak \u00e7ok \u00f6nemli bir ba\u015flang\u0131c\u0131 da ortaya koymu\u015ftur (152). K\u0131r\u0131m T\u00fcrkleri \u00c7arl\u0131\u011f\u0131n s\u00fcrg\u00fcnleri olarak yeni \u00fclkelerine g\u00f6n\u00fclden ba\u011flanarak en sad\u0131k yurtta\u015flar\u0131 olmu\u015flard\u0131r (153). T\u00fcrkiye\u2019de b\u00fcy\u00fck fikir ve devlet adamlar\u0131 yeti\u015ftirmi\u015flerdir.<\/p>\n Bundan ba\u015fka Anadolu k\u00f6y hayat\u0131na ilk defa demir saban, harman ve di\u011fer ziraat makineleri gibi yeni teknoloji ve usuller de getirmi\u015flerdir. Osmanl\u0131 Devleti\u2019ni milli devletleri olarak g\u00f6ren \u00c7erkesler de bu y\u00fczden Ermeni \u00e7etelerinin \u00f6ncelikli hedefi olmu\u015flard\u0131r. Zira Nisan 1909 tarihinde Adana\u2019da meydana gelen Ermeni isyan\u0131n nedenlerinden biri de Sisliyan Avadis\u2019in evinde Mehmet isminde bir \u00c7erkes M\u00fcsl\u00fcman\u2019\u0131 \u015fehit etmesidir (154). Yine Reji Kolcusu \u00c7erkes Arslan Bey, h\u00fck\u00fcmet binas\u0131 \u00f6n\u00fcndeki kahvede otururken bir Ermeni Papaz\u0131 gelmi\u015f \u00f6nce Arslan Bey\u2019in \u0131smarlad\u0131\u011f\u0131 kahveyi i\u00e7mi\u015f sonra \u00fczerindeki silahla Arslan Bey\u2019e ate\u015f ederek onu a\u011f\u0131r bir \u015fekilde yaralam\u0131\u015f, Arslan Bey de a\u011f\u0131r yaral\u0131 iken Ermeni\u2019yi vurmu\u015f ve Arslan Bey \u015fehit olurken, Ermeni de \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr (155).<\/p>\n Sonu\u00e7<\/strong><\/p>\n K\u0131r\u0131m ve 93 Harpleri, K\u0131r\u0131m ve Kafkasya\u2019da ya\u015fayan M\u00fcsl\u00fcmanlar i\u00e7in bir dizi trajik hadiselerin de ba\u015flang\u0131c\u0131 olmu\u015ftur. Osmanl\u0131 Devleti, Ruslar taraf\u0131ndan Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin i\u015fbirlik\u00e7ileri olmakla su\u00e7lanan ama ger\u00e7ekte sadece M\u00fcsl\u00fcman olduklar\u0131 ve vatanlar\u0131n\u0131 savunduklar\u0131 i\u00e7in vatanlar\u0131ndan s\u00fcr\u00fclen y\u00fcz binlerce K\u0131r\u0131m ve Kafkas halklar\u0131n\u0131n iltica talebiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalm\u0131\u015ft\u0131r. Osmanl\u0131 Devleti bu g\u00f6\u00e7men sorununa bir \u00e7are olmak \u00fczere bunlar\u0131 kendi topraklar\u0131na iskana karar vermi\u015ftir.<\/p>\n Bu ba\u011flamda 1867\u20131907 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Adana Vilayetine Tatar, Kazak, Kara\u00e7ay, Azeri, Kabardey, \u00c7erkes, \u00c7e\u00e7en, Abhaz ile Da\u011f\u0131stanl\u0131, Karaba\u011fl\u0131, Tiflisli, Bak\u00fcl\u00fc, \u0130zabetol ve Dostoflu 20 bine yak\u0131n g\u00f6\u00e7men Adana\u2019ya iskan edilmi\u015ftir. Adana\u2019ya iskan\u0131n temelinde, buran\u0131n olduk\u00e7a tenha olmas\u0131 ve verimli arazilerinin bulunmas\u0131 yatmaktad\u0131r. Di\u011fer taraftan Adana\u2019ya kadarki ula\u015f\u0131m kolayl\u0131\u011f\u0131 da \u00f6nemli bir neden olarak g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n Adana\u2019n\u0131n rutubetli ve s\u0131cak havas\u0131 muhacirlere hayat\u0131 zehir etmi\u015f, bu iklim ve salg\u0131n hastal\u0131klar kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7aresiz kalan binlerce muhacir hayat\u0131n\u0131 kaybetmi\u015ftir. Devletin muhacirleri rahat ettirmek i\u00e7in ola\u011fan \u00fcst\u00fc bir \u00e7aba sarf etti\u011fi g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Muhacirlere, arazi, tar\u0131msal alet, tohum ve \u00f6k\u00fcz yard\u0131m\u0131ndan ba\u015fka haneler in\u015fa edilmi\u015f ve yeni k\u00f6yler kurulmu\u015ftur. Bir k\u0131s\u0131m muhacir ya\u015fad\u0131klar\u0131 zorlu\u011fa dayanamay\u0131p, buray\u0131 terk etmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fsa da bilahare yeni iskan yerlerini benimsemi\u015flerdir.<\/p>\n Son olarak Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin sosyal, k\u00fclt\u00fcrel, ekonomik, yasal, y\u00f6netsel ve insani boyutlar\u0131yla \u00e7ok karma\u015f\u0131k bir sorun olan g\u00f6\u00e7 ve iskan\u0131 o d\u00f6nemde g\u00fcn\u00fcm\u00fcz insan haklar\u0131 standartlar\u0131n\u0131 da a\u015facak \u00f6l\u00e7\u00fcde medeni bir tav\u0131rla \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz. Bunca g\u00f6\u00e7e ra\u011fmen muhacirler aras\u0131nda da\u011f\u0131lma anlam\u0131na gelen ve temel niteli\u011fi ana vatanlar\u0131na geri d\u00f6nmeyi ama\u00e7layan bir kopuntunun (diaspora) olu\u015fmam\u0131\u015f olmas\u0131 bunun a\u00e7\u0131k bir delili olsa gerektir. B\u00fct\u00fcn M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n do\u011fal \u00fclkesi durumundaki Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin samimi tavr\u0131 bir kopuntunun olu\u015fmas\u0131n\u0131 engellemi\u015ftir. Ayr\u0131ca sosyo-k\u00fclt\u00fcrel benzerlik yerli T\u00fcrk halk\u0131yla g\u00f6\u00e7menlerin kayna\u015fmas\u0131n\u0131 h\u0131zland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n D\u0130PNOTLAR:<\/strong><\/p>\n 1<\/strong> \u00d6rnekleriyle T\u00fcrk\u00e7e S\u00f6zl\u00fck, MEB Yay., C. 2, Ankara 1995, s.1018-1019<\/p>\n 2 <\/strong>Nedim \u0130pek, \u201c93 Muhacerat\u0131\u201d, Osmanl\u0131, (Edit\u00f6r: G\u00fcler Eren, Bilim Edit\u00f6r\u00fc: Do\u00e7. Dr. Kemal \u00c7i\u00e7ek, Cem O\u011fuz), C. IV, Yeni T\u00fcrkiye Yay, Ankara 1999, s. 661.<\/p>\n 3<\/strong> Ahmet G\u00fcnd\u00fcz, \u201cRusya\u2019n\u0131n T\u00fcrk \u0130llerinde Yay\u0131lmas\u0131 ve Osmanl\u0131 Devleti\u2019ne Yap\u0131lan G\u00f6\u00e7ler\u201d, T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 (TDA), Say\u0131: 161, Nisan 2006, s. 171\u2013182.<\/p>\n 4<\/strong> Fatih \u00dcnal, \u201cRusya\u2019n\u0131n Misyonerlik Politikalar\u0131 ve \u0130dil-Ural T\u00fcrklerinde H\u0131ristiyan T\u00fcrk Cemaati \u201cNogaybaklar\u201d, TAD, Say\u0131: 162, Haziran 2006, s. 117\u2013142.<\/p>\n 5 <\/strong>Erdo\u011fan Alt\u0131nkaynak, \u201cUkrayna-K\u0131r\u0131m Notlar\u0131: Urumlar\u201d, TAD, S. 147, Aral\u0131k 2003, s. 87-98.<\/p>\n 6<\/strong> Von P. Go\u00e7, Beynel Milel Usul-\u0131 Temsil \u0130skan-\u0131 Muhacirin, Terc\u00fcme eden: Habil Adem, Tab\u2019 ve Na\u015firi Kitabhane-i Sudi, \u0130stanbul 1334, s.125; Ali Fuat Y\u0131lmazel, 19. Y\u00fczy\u0131lda Kafkasya\u2019dan Osmanl\u0131 Topraklar\u0131na G\u00f6\u00e7 ve \u0130skan Hareketleri, Bas\u0131lmam\u0131\u015f YLT, Eski\u015fehir Anadolu \u00dcniversitesi Sosyal Bilimler Enstit\u00fcs\u00fc, Eski\u015fehir 2000, s. 26-27.<\/p>\n 7 <\/strong>Von. P. Gar\u00e7, age, s. 125.<\/p>\n 8 <\/strong>Tasvir- i Efkar, 25 Cemaziyelahir 1280 ( 7 Aral\u0131k 1863 ), Numro:151, s:3<\/p>\n 9<\/strong> Nadir Devlet, \u201cRusya T\u00fcrklerinde Milliyet\u00e7ilik (T\u00fcrkl\u00fck) \u015euurunun Geli\u015fmesi\u201d, TDA, Say\u0131: 14, Ekim 1980, s. 148\u2013160; Nadir Devlet, \u201cTopyekun S\u00fcrg\u00fcn\u00fcn 40. Y\u0131l\u0131 K\u0131r\u0131m T\u00fcrklerinin S\u00fcrg\u00fcn Sonras\u0131 Faaliyetleri, TDA, Say\u0131: 33, Aral\u0131k 1984, s. 102-130.<\/p>\n 10 <\/strong>Tasvir-i Efkar 8Rebiy\u00fclevvel 1280 ( 23 A\u011fustos 1863 ) Numro 121\/4,<\/p>\n 11<\/strong> Ahmet Cevat Eren, T\u00fcrkiye\u2019de G\u00f6\u00e7 ve G\u00f6\u00e7men Meseleleri Tanzimat Devri, \u0130lk Kurulan G\u00f6\u00e7men Komisyonu, \u00c7\u0131kar\u0131lan T\u00fcz\u00fckler, Nurg\u00f6k Matbaas\u0131, \u0130stanbul 1966, s. 68.<\/p>\n 12<\/strong> Musa \u015ea\u015fmaz, \u201cImigration and settlement of Abhasians in The Ottoman Empire On British Documens, 1864-67\u201d, OTAM, Say\u0131:13, Ankara 2003, Ayr\u0131 bas\u0131m, s. 6. (1-14).<\/p>\n 13<\/strong> \u0130ngiltere \u0130stanbul B\u00fcy\u00fckel\u00e7isi H. Bulwer, Kafkas halklar\u0131n\u0131n Ruslara kar\u015f\u0131 verdi\u011fi efsanevi m\u00fccadeleyi takdiri etmekte, Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin muhacirlere g\u00f6sterdi\u011fi konukseverli\u011fi \u00f6vmekte, ancak kar\u0131\u015f\u0131k iskan \u015feklini be\u011fenmemekteydi. Buna g\u00f6re muhacirler Erzurum taraflar\u0131na toplu olarak yerle\u015ftirilmeliydi. Ancak bunun nedeni Kafkas halklar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmesi de\u011fil, Hindistan yolu g\u00fcvenlik alt\u0131na alma gayretiydi; Musa \u015ea\u015fmaz, Imigration and Settlement of Circassians In The Ottoman Empire On British Documens, 1857\u20131864, S.9, OTAM, Ankara 1999.s. 362. (331-366).<\/p>\n 14<\/strong> Ruslar g\u00f6\u00e7menlerin kendi s\u0131n\u0131rlar\u0131na hayli uzak noktalara yerle\u015ftirilmesini istemi\u015ftir. Bkz. Kemal Karpat, Osmanl\u0131 N\u00fcfusu (1830\u20131914) Demografik ve Sosyal \u00d6zellikleri, \u00c7ev. B. T\u0131rnak\u00e7\u0131, Tarih Vakf\u0131 Yurt Yay, \u0130stanbul 2003, s. 112.<\/p>\n 15 <\/strong>Ali Fuat Y\u0131lmazel, a.g. e., s. 33; BOA. A.MKT. MHM, nr, 524\/22.<\/p>\n 16 <\/strong>Ahmet Cevdet Pa\u015fa; Tezakir, Tezkire 31, Yay\u0131nlayan Cavit Baysun, TTK Yay., Ankara 1991,s. 200.<\/p>\n 17<\/strong> Ahmet Cevdet Pa\u015fa, Tezakir, Tezkire 36, s. 223\u2013224.<\/p>\n 18<\/strong> Hane say\u0131s\u0131 5 ile \u00e7arp\u0131larak elde edilmi\u015ftir.<\/p>\n 19 <\/strong>H. 1309 Tarihli Adana Vilayeti Salnamesi, s. 4.<\/p>\n 20<\/strong> Ali Cevad, Memalik-i Osmaniye’nin Tarih ve Co\u011frafyas\u0131 L\u00fcgat\u0131, K\u0131sm-\u0131 Evvel Lugat-\u0131 Co\u011frafya, Dersaadet, 1313. s. 11.<\/p>\n 21<\/strong> Cevdet Pa\u015fa; Tezakir, Tezkire 21\u201339, s. 124.<\/p>\n 22<\/strong> Ali Cevad, a.g. e., s. 11.<\/p>\n 23<\/strong> H. 1309 Tarihli Adana Vilayeti Salnamesi, s. 19.<\/p>\n 24<\/strong> BOA. A.MKT. MHM, nr, 523\/51.<\/p>\n 25<\/strong> Agb.<\/p>\n 26<\/strong> Ahmet \u015eerif, Anadolu\u2019da Tanin, Haz\u0131rlayan: Mehmet \u00c7etin B\u00f6rek\u00e7i, C. I, TTK Yay., Ankara 1999, s. 165.<\/p>\n 27<\/strong> H. 1309 Tarihli Adana Vilayeti Salnamesi, s. 19.<\/p>\n 28<\/strong> BOA. \u0130.HUS. nr, 136\/1323 L-18.<\/p>\n 29<\/strong> F\u0131rka-i Islahiye\u2019nin b\u00f6lgedeki faaliyetleri hakk\u0131nda daha geni\u015f bil i\u00e7in bkz.; A.Cevdet Pa\u015fa; Tezakir, 27, 28 ve 29. tezkireler.; Yusuf Hala\u00e7o\u011flu, \u201cF\u0131rka-i Islahiye ve Yapm\u0131\u015f Oldu\u011fu \u0130skan\u201d, TDA, Say\u0131: 27, 1977, s. 1-20.<\/p>\n 30<\/strong> BOA. DH. MKT, nr, 1454\/8.<\/p>\n 31<\/strong> BOA. DH. MKT, nr, 1581\/24.<\/p>\n 32<\/strong> BOA. Y. Mtv, nr, 42\/14.<\/p>\n 33<\/strong> BOA. Y.EE, nr, 33\/29.<\/p>\n 34<\/strong> BOA. Y.PRK. KOM, nr, 10\/52.<\/p>\n 35<\/strong> BOA. A.MKT. MHM, nr, 523\/51.<\/p>\n 36<\/strong> BOA. \u0130.HUS, nr, 140\/1324 S-006.<\/p>\n 37<\/strong> Ahmet \u015eerif, age, C. I, s. 165.<\/p>\n 38<\/strong> Mirza Bala, \u201cK\u0131r\u0131m\u201d, \u0130A, C. 6, Eski\u015fehir 1997, s. 741\u2013762.<\/p>\n 39<\/strong> Karpat, age, s. 119; Ethem Feyzi G\u00f6zayd\u0131n, K\u0131r\u0131m: K\u0131r\u0131m T\u00fcrklerinin Yerle\u015fmeleri ve G\u00f6\u00e7meleri, Vakit Matbaas\u0131, \u0130stanbul 1948, s. 27-35.<\/p>\n 40<\/strong> John F. Baddeley, Ruslar\u0131n Kafkasya\u2019y\u0131 \u0130stilas\u0131 ve \u015eeyh \u015eamil, \u00c7eviren: Sedat \u00d6zden, Kay\u0131han Yay., \u0130stanbul 1989, s. 22.<\/p>\n 41<\/strong> Alexandre Grigoriantz, Kafkasya Halklar\u0131 Tarihi ve Etnografik Bir Sentez, \u00c7erkesler, Abhazlar, Svanlar, Osetler, \u00c7e\u00e7enler, \u0130ngu\u015flar, G\u00fcrc\u00fcler, Da\u011f\u0131stanl\u0131lar, T\u00fcrk\u00e7esi: Do\u011fan Yurdakul, Sabah Kitaplar\u0131 Yay. \u0130stanbul 1999; Mehmet Y\u0131lmaz, Konya Vilayeti\u2019nde Muhacir Yerle\u015fmeleri, S.\u00dc. Sosyal Bilimler Enstit\u00fcs\u00fc, Tarih Anabilim Dal\u0131 A.\u0130.\u0130.T Bilim Dal\u0131, bas\u0131lmam\u0131\u015f Doktora Tezi, Konya 1996, s. 31.<\/p>\n 42<\/strong> Cahit Aslan, \u201cBir Soyk\u0131r\u0131m\u0131n Ad\u0131 1864 B\u00fcy\u00fck \u00c7erkes S\u00fcrg\u00fcn\u00fc, Uluslararas\u0131 Su\u00e7lar ve Tarih, Say\u0131: 1, Asam Yay\u0131nlar\u0131, 2006.<\/p>\n 43<\/strong> Hayati Bice, Kafkasya\u2019dan Anadolu\u2019ya G\u00f6\u00e7ler, T\u00fcrkiye Diyanet Vakf\u0131 Yay. Ankara 1991, s. 45. 44<\/strong> Osmanl\u0131-T\u00fcrk kimli\u011fi i\u00e7in bkz. Kemal Karpat, age, s. 16-24; Ayr\u0131ca k\u00fclt\u00fcrel benzerliklerin yak\u0131nl\u0131k derecesi i\u00e7in bkz: Ya\u015far Kalafat; \u201cAnadolu T\u00fcrk Halk Sufizminde \u00c7erkesler\u201d, , TDA, Say\u0131: 109, A\u011fustos, 1997, s. 9-28.<\/p>\n 45<\/strong> BOA. HR. TO, nr, 336\/15.<\/p>\n 46<\/strong> Kara\u00e7aylarla ilgili olarak bkz. Ufuk Tavkul, \u201cKara\u00e7ay-Malkar T\u00fcrklerinin K\u00f6keni \u00dczerine D\u00fc\u015f\u00fcnceler\u201d, TDA, Say\u0131: 43, Temmuz 1990, s. 56-58; Ufuk Tavkul, \u201cAvrupa ve Rus Kaynaklar\u0131nda Kara\u00e7ay-Malkar T\u00fcrkleri \u201d, TDA, S. 50, \u015eubat 1991, s. 47-51.<\/p>\n 47<\/strong> BOA. DH. MKT, nr, 1325\/11.<\/p>\n 48<\/strong> BOA. Y.Mtv, nr, 255\/133; BOA. A.MKT. MHM, nr, 527\/32; BOA. A.MKT. MHM, nr, 527\/32; BOA. A.MKT. MHM, nr, 527\/9.<\/p>\n 49<\/strong> BOA, Y.Mtv, nr, 255\/133.<\/p>\n 50<\/strong> BOA. A.MKT. MHM, nr, 527\/9.<\/p>\n 51<\/strong> 1860\u201363 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Rumeli\u2019ye yerle\u015ftirilen K\u0131r\u0131m g\u00f6\u00e7menleri 1878 (senesinde tekrar g\u00f6\u00e7e tabi tutulmu\u015flard\u0131r. Bu ba\u011flamda 150 bini a\u015fk\u0131n T\u00fcrk g\u00f6\u00e7 etmi\u015ftir. Bunlardan 5.000 hane ve 25.000 n\u00fcfus Adana\u2019ya g\u00f6nderilmi\u015ftir. Ancak biz bunlar\u0131n ne kadar\u0131n\u0131n K\u0131r\u0131m-Kafkas g\u00f6\u00e7meni, ne kadar\u0131n\u0131n ger\u00e7ek Rumelili oldu\u011funu bilmiyoruz; Karpat,age,s.265-266.<\/p>\n 52<\/strong> BOA. A.MKT. NZD, nr, 308\/26.<\/p>\n 53<\/strong> Bu g\u00f6\u00e7leri ayr\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fmada ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z i\u00e7in burada tekrar etmeyece\u011fiz.<\/p>\n 54<\/strong> Adana\u2019ya 1869\u2019a kadar nadiren de olsa \u00c7erkes muhacirler de g\u00f6nderilmi\u015fti. Ancak bunlar\u0131n \u00e7o\u011fu k\u0131sa s\u00fcre sonra buray\u0131 terk etmi\u015flerdir. 14.10.1861\u2019de \u00c7erkes muhacirlerinden Hac\u0131 U\u011furlu Adana\u2019ya iskan edilmi\u015f, ancak ailesinin Adana\u2019n\u0131n havas\u0131na al\u0131\u015famad\u0131\u011f\u0131n\u0131 gerek\u00e7e g\u00f6stererek Sivas\u2019a iskan\u0131n\u0131 istemi\u015f ve bu istekleri olumlu kar\u015f\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131r A. Cevdet Pa\u015fa, a.g. e., Tezakir, 13\u201320, s. 89. BOA. A. MKT. TD, nr,<\/p>\n 205\/74.<\/p>\n 55<\/strong> A.Cevdet Pa\u015fa, Tezakir, 27, 28 ve 29. tezkireler.; Yusuf Hala\u00e7o\u011flu, \u201cF\u0131rka-i \u0130slahiye ve Yapm\u0131\u015f Oldu\u011fu \u0130skan\u201d, TDA, S27 (1977), s. 1-20.<\/p>\n 56<\/strong> BOA. HR. TO, nr, 336\/15.<\/p>\n 57<\/strong> Mehmet Yavuz Ereler, Ankara ve Konya Vilayetlerinde Kurakl\u0131k ve K\u0131l\u0131k (1845 ve 1874), On dokuz May\u0131s \u00dcniversitesi Sosyal Bilimler Enstit\u00fcs\u00fc Bas\u0131lmam\u0131\u015f Doktora Tezi, Samsun 1997; BOA. Y. PRK. MYD, nr, 6\/42.<\/p>\n 58<\/strong> BOA. Y.PRK. UM, nr, 19\/76.<\/p>\n 59<\/strong> Nedim \u0130pek, \u0130mparatorluktan Ulus Devlete G\u00f6\u00e7ler, Serander Yay., Trabzon 2006, s. 65.<\/p>\n 60<\/strong> BOA. HR. SYS, nr, 28\/35.<\/p>\n 61<\/strong> Karpat, a.g. e., s.113.<\/p>\n 62<\/strong> Tasvir-i Efkar, 25 Ramazan 1279 ( 16 Mart 1863 ), Numro:75.<\/p>\n 63<\/strong> BOA. DH. MKT, nr, 1325\/11.<\/p>\n 64<\/strong> Agb.<\/p>\n 65<\/strong> BOA. DH. MKT, nr, 1576\/37.<\/p>\n 66<\/strong> 08 Eyl\u00fcl 1865\u2019te \u00c7e\u00e7en muhacirleri Rus hududuna yak\u0131n yerlerde iskan edilmek istenmesine Ruslar b\u00fcy\u00fck tepki g\u00f6stermi\u015f, bu nedenle Van ve Mu\u015f\u2019a iskandan vazge\u00e7ilmi\u015ftir, BOA. A.MKT. MHM, nr, 341\/27; BOA. MM, nr, 4851; BOA. DH. MKT, nr, 1581\/24.<\/p>\n 67<\/strong> BOA. \u0130. MMS, nr, 119\/5129.<\/p>\n 68<\/strong> 14.Z. 1304 tarihinde Padi\u015fah k\u0131tl\u0131klardan dolay\u0131 Adana, Konya ve Ankara vilayetlerine 360 bin k\u0131yye un g\u00f6ndermi\u015ftir; BOA. Y.PRK. UM, nr, 10\/22; Nedim \u0130pek, age, Serander Yay., Trabzon 2006, s. 65.<\/p>\n 69<\/strong> BOA. A.MKT. MHM, nr, 508\/7.<\/p>\n 70<\/strong> Bu \u00e7iftli\u011fin bir k\u0131sm\u0131 daha sonralar\u0131 Frans\u0131zlara kiralanm\u0131\u015f ise de Balkan Harbi sonras\u0131nda gelen Rumeli g\u00f6\u00e7menlerine verilmi\u015ftir. Ahmet Hala\u00e7o\u011flu; Balkan Harbi S\u0131ras\u0131nda Rumeli\u2019den T\u00fcrk G\u00f6\u00e7leri (1912-1913), TTK Yay., Ankara 1994, s. 119.<\/p>\n 71<\/strong> Komisyon-\u0131 Ali Birinci Azas\u0131 taraf\u0131ndan h\u00fck\u00fcmete g\u00f6nderilen 15 May\u0131s 1318 tarihli arz; BOA. A.MKT. MHM, nr, 508\/7.<\/p>\n 72<\/strong> BOA. Y.Mtv, nr, 255\/133.<\/p>\n 73<\/strong> BOA. A.MKT. MHM, nr, 524\/22.<\/p>\n 74<\/strong> Agb.<\/p>\n 75<\/strong> Agb.<\/p>\n 76<\/strong> Agb.<\/p>\n 77<\/strong> BOA. \u0130.HUS, nr, 82\/1318. M\u201350.<\/p>\n 78<\/strong> BOA. A.MKT. MHM, nr, 527\/9; BOA. A.MKT. MHM, nr, 527\/32.<\/p>\n 79<\/strong> BOA. Y. Mtv, nr, 294\/137.<\/p>\n 80<\/strong> H. 1309 Tarihli Adana Vilayeti Salnamesi, s. 67.<\/p>\n 81<\/strong> Hala\u00e7o\u011flu; age, s. 119.<\/p>\n 82<\/strong> BOA. A.MKT. MHM, nr, 508\/7.<\/p>\n 83<\/strong> BOA. DH. MKT, nr, 1325\/11.<\/p>\n 84<\/strong> Agb.<\/p>\n 85<\/strong> BOA. \u0130. MMS, nr, 119\/5129.<\/p>\n 86<\/strong> Cevdet Pa\u015fa; a.g. e., Tezakir 21\u201339, s. 124.<\/p>\n 87<\/strong> BOA. \u0130.DH, nr, 1311.Z.18<\/p>\n 88<\/strong> BOA. \u0130. MMS, nr, 119\/5129; BOA. Y. MTV, nr, 69\/48.<\/p>\n 89<\/strong> BOA. \u0130.DH, nr, 587\/40871; BOA. A. MKT. MHM, nr, 436\/86.<\/p>\n 90<\/strong> BOA. DH. MKT, nr, 1427\/30; BOA. DH. MKT, nr, 144\/5.<\/p>\n 91<\/strong> BOA. \u0130.DH. nr, 1311\/1311.N.15; Ahmet \u015eerif; a.g. e., s. 130.<\/p>\n 92<\/strong> Ahmet \u015eerif; a.g .e, s. 130.<\/p>\n 93<\/strong> BOA. \u0130.DH, nr, 587\/40871<\/p>\n 94<\/strong> H. 1309 Tarihli Adana Vilayeti Salnamesi, s. 77.<\/p>\n 95<\/strong> BOA. YA. HUS, nr, 255\/64<\/p>\n 96<\/strong> Bu Ali Fuat T\u00fcrkgeldi; Mesail-i M\u00fchime-i Siyasiye, C. III, (Yay\u0131na Haz\u0131rlayan: Bekir S\u0131tk\u0131 Baykal), TTK Yay., Ankara 1987, s. 9; Necdet Hayta, Tarih Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na Bir Kaynak Olarak Tasvir-i Efkar Gazetesi (1278\/1862-1286\/1869), K\u00fclt\u00fcr Bakanl\u0131\u011f\u0131\/2879, K\u00fclt\u00fcr Eserleri Dizisi\/371, Ankara 2002, s. 344<\/p>\n 97<\/strong> Mehmet Y\u0131lmaz, \u201cXIX. Y\u00fczy\u0131lda Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin Muhaciri \u0130skan Politikas\u0131”, Osmanl\u0131, C. 4, Yeni T\u00fcrkiye Yay. Ankara 1999, s. 587-602.<\/p>\n 98<\/strong> BOA. A.MKT. MHM, nr, 529\/43.<\/p>\n 99<\/strong> Komisyon-\u0131 Ali Birinci Azas\u0131 taraf\u0131ndan h\u00fck\u00fcmete g\u00f6nderilen 15 May\u0131s 1318 tarihli arz; BOA. A.MKT. MHM, nr, 508\/7.<\/p>\n 100<\/strong> BOA. A.MKT. MHM, nr, 529\/8.<\/p>\n 101<\/strong> BOA. A.MKT. MHM, nr, 529\/43.<\/p>\n 102<\/strong> BOA. A.MKT. MHM, nr, 529\/43.<\/p>\n 103<\/strong> Agb.<\/p>\n 104<\/strong> \u201cMuhacirin Komisyon-\u0131 Alisi\u2019nin Suret-i Te\u015fkiline Dair Nizamname\u201d, md. 12, BOA. \u0130D, nr, 1315, B\/8.<\/p>\n 105<\/strong> BOA. A.MKT. MHM, nr, 523\/51.<\/p>\n 106<\/strong> BOA. A.MKT. MHM, nr, 529\/43.<\/p>\n 107<\/strong> BOA. Y.Mtv. nr, 290\/68.<\/p>\n
\n<\/span> <\/span> T\u00fcrk Ara\u015ft\u0131rmalar Dergisi, Say\u0131: 431<\/span><\/span><\/p>\n
\n<\/strong><\/p>\n\n
\n<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n\n
\n<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n\n
\n<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n\n
\n<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n\n
\n<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n