{"id":11982,"date":"2019-03-27T18:53:32","date_gmt":"2019-03-27T23:53:32","guid":{"rendered":"http:\/\/circassiancenter.com\/tr\/?p=11982"},"modified":"2019-03-27T18:53:32","modified_gmt":"2019-03-27T23:53:32","slug":"enver-pasanin-kafkasyadaki-planlari-ve-ingiltere","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/enver-pasanin-kafkasyadaki-planlari-ve-ingiltere\/","title":{"rendered":"ENVER PA\u015eA’NIN KAFKASYA’DAK\u0130 PLANLARI VE \u0130NG\u0130LTERE"},"content":{"rendered":"

<\/p>\n

Kaya Tuncer \u00c7a\u011flayan<\/strong>
\n<\/span> <\/span> Ondokuz May\u0131s \u00dcniversitesi Fen-Edebiyat Fak\u00fcltesi Tarih B\u00f6l\u00fcm\u00fc \u00d6\u011fretim \u00dcyesi
\nAtat\u00fcrk Ara\u015ftirma Merkezi Dergisi, Say\u0131 41, Cilt: XIV, Temmuz 1998 <\/span> <\/span><\/p>\n

Giri\u015f
\n<\/b>
\nBilindi\u011fi \u00fczere I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019nda \u0130tilaf Devletleri galip gelmi\u015f, 1918 sonlar\u0131nda Almanya, Avusturya-Macaristan ve Osmanl\u0131 Devleti ate\u015fkes isteyerek kaybeden taraf olduklar\u0131n\u0131 kabul etmi\u015flerdi. Her ne kadar sava\u015f\u0131 galip olarak bitirdiyse de \u0130ngiliz H\u00fck\u00fcmetini rahats\u0131z eden baz\u0131 hususlar vard\u0131. Bu hususlardan biri de Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n sava\u015f sonras\u0131 d\u00f6nemde Kafkasya\u2019da \u0130ngiltere\u2019nin Ortado\u011fu\u2019da menfaatlerini tehdit edecek bir harekete te\u015febb\u00fcs etmesi ihtimali idi. Kafkasya co\u011frafyas\u0131 o g\u00fcn\u00fcn \u0130ngiltere\u2019si i\u00e7in \u00f6zel bir \u00f6neme sahipti, \u0130ran\u2019daki \u0130ngiliz n\u00fcfuzunun devam\u0131, yeni ele ge\u00e7irdi\u011fi petrolce zengin Orta Do\u011fu topraklar\u0131n\u0131n emniyeti ve Anadolu\u2019nun gelece\u011finin \u0130ngiliz emperyalizmine uygun olarak tanzim edilmesi ancak Kafkasya\u2019n\u0131n ge\u00e7ici de olsa \u0130ngiliz denetimi alt\u0131nda olmas\u0131 ile m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu arada, Do\u011fu Anadolu\u2019da Ruslar\u0131n sava\u015ftan \u00e7ekilmesi neticesinde g\u00fcndeme gelen Ermenistan Devleti\u2019nin kurulmas\u0131 da yine Kafkasya\u2019n\u0131n g\u00fcvenli bir b\u00f6lge olmas\u0131na ba\u011fl\u0131yd\u0131. Bu sebeplerden Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n b\u00f6lgede te\u015febb\u00fcs edece\u011fi bir hareket \u0130ngiltere\u2019nin Orta Do\u011fu\u2019daki menfaatlerini do\u011frudan etkileyebilirdi.<\/p>\n

\u0130ngiliz D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131 uzmanlar\u0131ndan baz\u0131lar\u0131, Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n ate\u015fkesi m\u00fcteakiben \u0130stanbul\u2019dan Kafkasya\u2019ya ge\u00e7ece\u011fine ve bu b\u00f6lgede bir devlet kurarak \u0130ngiltere\u2019nin Ortado\u011fu planlar\u0131n\u0131 tehdit edece\u011fine dair \u015f\u00fcphelerini ifade etmekteydi. Bu d\u00fc\u015f\u00fcncelerin nas\u0131l ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 ve bu hareketin ger\u00e7ekle\u015fmesi halinde almay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fckleri tedbirler bu makalenin inceleme konusu olacakt\u0131r.<\/p>\n

1. Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n Kafkasya\u2019da Tehlike Olu\u015fturaca\u011f\u0131na Dair \u0130ngiltere\u2019yi \u015e\u00fcpheye Sevkeden Sebepler
\n<\/b>
\nMondros M\u00fctarekesi ile sava\u015f fiilen sona ermi\u015f, \u0130ngiltere sava\u015f esnas\u0131nda Ortado\u011fu\u2019ya dair tasavvur etti\u011fi hedeflerine kavu\u015fmu\u015ftu. Ortado\u011fu\u2019nun siyas\u00ee haritas\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck oranda \u00e7izildi\u011fi \u015eubat 1916\u2019da Fransa ve Mart 1916\u2019da Rusya\u2019n\u0131n da i\u015ftirakiyle imzalanan tarih\u00ee Sykes-Picot Andla\u015fmas\u0131, Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin Asya topraklar\u0131n\u0131 par\u00e7alarken bu par\u00e7alanmada \u0130ngiltere aslan pay\u0131n\u0131 almakta idi (1). Lakin sava\u015f\u0131n sonunda bu anla\u015fman\u0131n hayata ge\u00e7irilmesini engelleyece\u011finden korkulan husus, Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n taraftarlar\u0131 ile beraber Kafkasya\u2019ya ge\u00e7erek burada b\u00fcy\u00fck bir m\u00fcsl\u00fcman devlet kurup b\u00f6lgedeki dengeleri alt\u00fcst etmesi ihtimali idi (2).<\/p>\n

\u0130ngiliz devlet adamlar\u0131 zaten sava\u015f s\u0131ras\u0131nda Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n Kafkasya ve Orta Asya\u2019ya y\u00f6nelik ilgisinden olduk\u00e7a tedirgin olmu\u015ftu. 1917 Rus ihtilali ile \u00e7\u00f6ken Kafkas cephesinin Enver Pa\u015fa\u2019ya Kafkas ve Orta Asya T\u00fcrk ve M\u00fcsl\u00fcman topluluklar\u0131n\u0131n Rus hegemonyas\u0131ndan kurtarma imkan\u0131 tan\u0131mas\u0131 \u0130ngiliz h\u00fck\u00fcmetini \u00e7ok rahats\u0131z etmi\u015f, Kafkas cephesini tekrar canland\u0131rmak i\u00e7in de\u011fi\u015fik projeler \u00fcretmi\u015flerdi (3), \u0130ngiltere, Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n bu ilgisini Turanc\u0131l\u0131k olarak alg\u0131lam\u0131\u015ft\u0131r, \u0130ngiliz mant\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re \u0130ngiliz menfaatleri aleyhine \u00e7al\u0131\u015fan Turanc\u0131 veya \u0130slamc\u0131 politikalar\u0131n sava\u015ftan sonra Enver Pa\u015fa elinde Kafkasya\u2019da hayatiyet kazanmas\u0131 ihtimali, \u0130ngiliz uzmanlar\u0131n\u0131 bu hususta tedbir almak i\u00e7in projeler \u00fcretmeye zorlam\u0131\u015ft\u0131r. \u015eimdi bu ihtimalin varl\u0131\u011f\u0131na dair \u0130ngiliz idaresinin d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc sebepler \u00fczerinde dural\u0131m.<\/p>\n

Osmanl\u0131 Devleti Bulgaristan\u2019\u0131n 29 Eyl\u00fcl\u2019de sava\u015ftan \u00e7ekilmesiyle ve Suriye\u2019deki kay\u0131plar\u0131 sebebiyle zor durumda oldu\u011fundan Ekim ba\u015flar\u0131nda ate\u015fkes istemek \u00fczere idi. Bununla beraber bir \u0130ngiliz asker\u00ee istihbarat\u0131n\u0131n raporunda, Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n Azerbaycan\u2019daki T\u00fcrk ordular\u0131n\u0131n kumandan\u0131 olan karde\u015fi Nuri Pa\u015fa\u2019ya 12 Ekim 1918\u2019de bir telgraf \u00e7ekerek T\u00fcrk ordusu halen Azerbaycan\u2019da kuvvetli iken Azerbaycan (hem kuzey hem g\u00fcney) s\u0131n\u0131rlan dahilinde Ermeni ve Rus b\u0131rak\u0131lmamas\u0131 i\u00e7in gerekli tedbirleri almas\u0131n\u0131 emretti\u011fi bildirilmi\u015ftir (4). Ayr\u0131ca Osmanl\u0131 Devleti ile Azerbaycan\u2019\u0131n s\u0131n\u0131rda\u015f olmas\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131 ve Azerbaycan\u2019a bir T\u00fcrk ilerleyi\u015fini engelleyebilecek b\u00fct\u00fcn unsurlar\u0131n temizlenmesini istemi\u015ftir. Bu arada Enver Pa\u015fa Batum\u2019da bulunan babas\u0131 Ahmed Pa\u015fa\u2019n\u0131n Gence\u2019ye gidebilmesi i\u00e7in \u00f6zel bir trenin haz\u0131rlanmas\u0131n\u0131 da bildirmi\u015ftir (5). Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n \u0130ngiliz idaresini rahats\u0131z eden kararlar\u0131n\u0131n belki de en \u00f6nemlisi daha \u00f6nce \u0130stanbul\u2019a hareket emri olan 5. Kafkas F\u0131rkas\u0131\u2019n\u0131n 17 Ekim\u2019de yeni bir talimatla Azerbaycan\u2019da kalmas\u0131 ve gerekirse Azerbaycan uyru\u011funa girmesi emri idi (6), \u0130ngiliz Genelkurmay\u0131 gizli Azerbaycan raporunda Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n \u0130ran\u2019da ve Kafkasya\u2019da bulunan T\u00fcrk ordular\u0131n\u0131n ekseriyetini \u0130stanbul\u2019a \u00e7a\u011f\u0131r\u0131rken 5. F\u0131rka\u2019ya verdi\u011fi bu emri manidar bulur ve \u015f\u00f6yle yorumlar: \u201cEnver Pa\u015fa bir taraftan \u0130ngiltere\u2019nin sava\u015fta tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131 m\u00fcnasebetiyle \u0130ran\u2019\u0131 bo\u015faltmas\u0131 gerekti\u011fini ileri s\u00fcrerken di\u011fer taraftan gelecekte Pan-Turanist veya Pan-\u0130slamist faaliyetlerin merkezi olabilecek self-determinasyon prensibine istinaden ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ilan etmi\u015f Azerbaycan\u2019\u0131 kontrol\u00fcne almay\u0131 hedeflemi\u015ftir.\u201d Bu yorumu yapan Genelkurmay, raporunu \u015fu ikazla bitirir:<\/p>\n

T\u00fcrkler Azerbaycan\u2019da Almanlar ise G\u00fcrcistan\u2019da self-determinasyon prensibini suistimal ederek kontrol\u00fc ellerinde tutmay\u0131 tasavvur etmektedirler. E\u011fer bu plan Bar\u0131\u015f Konferans\u0131\u2019nda dikkatle takip edilmezse Hazar b\u00f6lgesinde gelecekte cidd\u00ee asker\u00ee mesuliyetlerimiz olabilir (7).<\/p>\n

\u0130ngiliz D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131 istihbarat Dairesi Orta Do\u011fu Masas\u0131\u2019nda dan\u0131\u015fman olarak \u00e7al\u0131\u015fan Arnold Toynbee ayn\u0131 tehlikeye bir memorandumunda i\u015faret etmi\u015ftir, \u0130ngiliz D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019na sundu\u011fu raporunda Toynbee, Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n sava\u015f\u0131n bitiminde muhtemelen Kafkasya\u2019n\u0131n do\u011fusuna \u00e7ekilece\u011fini ve orada Tripoli\u2019de \u0130talyanlara kar\u015f\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi gerilla sava\u015f\u0131n\u0131 tatbik edece\u011fini ifade etmektedir. Toyn-bee\u2019ye g\u00f6re Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n bu projesinin \u00e7e\u015fitli safhalar\u0131 vard\u0131. Azerbaycan\u2019\u0131n \u0130ngiltere taraf\u0131ndan tan\u0131nmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak ilk safhayd\u0131. Yine Toynbee\u2019ye g\u00f6re T\u00fcrkler daha \u00f6nce \u0130ran\u2019daki g\u00fcney Azerbaycan\u2019\u0131n valili\u011fini yapm\u0131\u015f olan Iran Veliahd\u0131\u2019na birle\u015fik Azerbaycan\u2019\u0131n (tabii T\u00fcrk himayesinde) y\u00f6neticili\u011fini teklif etmi\u015fti. Bunun yan\u0131 s\u0131ra T\u00fcrkler, Tahran\u2019da \u0130ngiliz H\u00fck\u00fcmeti\u2019nin g\u00fcney Azerbaycan\u2019\u0131 Osmanl\u0131 Devleti\u2019ne teklif etti\u011fi dedikodular\u0131n\u0131 yaymaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlard\u0131. Ayr\u0131ca T\u00fcrklerin, Azerbaycan ve Da\u011f\u0131stan\u2019\u0131 tek devlet olarak birle\u015ftirme gayretleri de vard\u0131. Bu ifadelerden sonra Toynbee durumu \u015fu \u015fekilde de\u011ferlendirir:<\/p>\n

T\u00fcrklerin ilk hedefi \u0130ngiliz H\u00fck\u00fbmeti\u2019ne Rus (kuzey, Azerbaycan\u2019\u0131n\u0131 tan\u0131mas\u0131 i\u00e7in bl\u00f6f yapmak, sonra Da\u011f\u0131stan ve \u0130ran (g\u00fcney) Azerbaycan\u2019\u0131n\u0131 muhtemelen sahte referandumlarla dahil ederek bu devleti g\u00fc\u00e7lendirmek ve b\u00fct\u00fcn b\u00f6lgeyi T\u00fcrk hakimiyetinde tutmak (8).<\/p>\n

Bu m\u00fcnasebetle Toynbee \u0130ttihat ve Terakki\u2019nin ya da en az\u0131ndan Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n \u0130stanbul\u2019da son dakikaya kadar tutunduktan sonra \u0130tilaf devletlerine sempatik bir h\u00fck\u00fcmeti kurup bo\u011fazlar\u0131n a\u00e7\u0131laca\u011f\u0131 s\u0131rada ilk gemiyle Batum\u2019a ge\u00e7mek gibi bir projesi olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Toynbee raporunu ilgin\u00e7 bir c\u00fcmle ile tamamlar: \u201cBu D\u00fcnya\u2019da halen Enver i\u00e7in bir oda (hareket sahas\u0131) bulunabilir.\u201d (9) Toynbee\u2019ye g\u00f6re \u0130ngiliz H\u00fck\u00fcmeti T\u00fcrklerin bu tuza\u011f\u0131na d\u00fc\u015fmemeli idi. Fakat T\u00fcrklerin bu b\u00f6lgeyi Asker\u00ee bir g\u00fc\u00e7 ile tutmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olacak baz\u0131 hususlar vard\u0131. Bunlar b\u00f6lgenin kendi kendine yeterlili\u011fi, ula\u015f\u0131m hatlar\u0131n\u0131n halen T\u00fcrk-Alman denetiminde olmas\u0131ndan \u0130ngiliz kuvvetlerinin b\u00f6lgeye kolayca girememesi ve nihayetinde b\u00f6lgenin co\u011frafyas\u0131n\u0131n tabii savunma unsurlar\u0131n\u0131n m\u00fckemmel olmas\u0131 idi. Ayr\u0131ca Enver Pa\u015fa\u2019ya plan\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesinde Rusya\u2019daki ihtilal sebebiyle meydana gelen anar\u015fik ortam yard\u0131mc\u0131 olacakt\u0131 (10).<\/p>\n

Sava\u015f sona erdi\u011finde \u0130ngiltere\u2019nin ku\u015fkular\u0131n\u0131 do\u011frudan mahiyetinde Azerbaycan\u2019\u0131n ekseriyeti (hem kuzey hem de g\u00fcney Azerbaycan) T\u00fcrk ordusunun kontrol\u00fcnde idi. T\u00fcrk ordusu Mondros M\u00fctarekesi\u2019ne ra\u011fmen Kuzey Kafkasya\u2019da ilerlemeye devam etmi\u015f, Derbent\u2019ten sonra Moha\u00e7kala\u2019y\u0131 (Petrovsk) ele ge\u00e7irmi\u015fti. B\u00f6ylece Hazar Denizi\u2019nin bat\u0131 k\u0131y\u0131lar\u0131 b\u00fcy\u00fck oranda Osmanl\u0131 hakimiyetine ge\u00e7mi\u015fti.<\/p>\n

2. \u0130ngiltere\u2019nin Almay\u0131 D\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc Tedbirler
\n<\/b>
\nEnver Pa\u015fa\u2019n\u0131n Kafkasya\u2019da \u0130ngiltere\u2019nin zarar\u0131na olacak bir te\u015febb\u00fcste bulunaca\u011f\u0131na dair kuvvetli \u015f\u00fcpheleri olan A. Toynbee, bu hareketi engellemek \u015fu tedbirleri teklif ediyordu: Tekliflerinden ilki \u0130stanbul\u2019da olu\u015fturulacak yeni h\u00fck\u00fcmete Rus ve \u0130ran topraklar\u0131n\u0131 tamamen bo\u015faltmay\u0131 kabul ettirmekti (11). \u0130kinci teklifi ise T\u00fcrk askerlerinin kendilerini Azerbaycan vatanda\u015f\u0131 ilan etmelerini yasaklatt\u0131rmak (12) ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc bo\u011fazlar\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131 ile \u0130stanbul ve Kafkasya aras\u0131ndaki irtibat hatlar\u0131n\u0131n denetiminin \u0130ngiltere\u2019ye verilmesini kabul ettirmek idi (13). Bununla birlikte Toynbee bu istekleri \u0130stanbul H\u00fck\u00fcmeti kabul etse bile emirlerine Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n itaat etmeyece\u011fi ve sava\u015fa kendi hesab\u0131na devam edece\u011fini tahmin etmekte idi. Hatta \u0130ngiltere Karadeniz\u2019i kontrol\u00fcne alsa ve Trabzon\u2019u i\u015fgal etse bile Kafkasya i\u00e7lerinde disiplinli bir T\u00fcrk g\u00fcc\u00fcn\u00fcn \u00fczerine y\u00fcr\u00fcmenin b\u00fcy\u00fck bir mesele olaca\u011f\u0131n\u0131 da ifade etmektedir (14).<\/p>\n

G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi \u0130ngiliz D\u0131\u015fi\u015fleri ve Genelkurmay\u2019\u0131 Kafkasya\u2019da Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n liderli\u011finde muhtemel bir harekete ciddiyetle bak\u0131yor lakin \u00f6nlenmesi i\u00e7in ge\u00e7erli bir \u00e7\u00f6z\u00fcm bulmakta zorlan\u0131yordu. Toynbee\u2019nin sundu\u011fu bir ba\u015fka \u00e7\u00f6z\u00fcm vard\u0131 ki T\u00fcrklerin 1918 ba\u015flar\u0131nda Kafkasya\u2019da taarruza ge\u00e7melerine mani olmak amac\u0131yla haz\u0131rlanm\u0131\u015f fakat ba\u015far\u0131s\u0131z olmu\u015f olan Ermenileri kullanma plan\u0131 idi. Disiplin edilmi\u015f, birle\u015ftirilmi\u015f ve te\u00e7hiz edilmi\u015f bir Ermeni ordusu iki amaca hizmet edecekti: Birincisi Kafkasya\u2019da Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n sebep olabilece\u011fi bir tehlikeyi engellemek, ikincisi ise \u015eark Vilayetleri\u2019nde ge\u00e7ici bir rejim kurmakd\u0131 (15).<\/p>\n

Toynbee\u2019nin teklifleri do\u011frultusunda Kafkasya\u2019da Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n faaliyet sahas\u0131n\u0131 s\u0131n\u0131rlamak i\u00e7in Mondros M\u00fctarekesi\u2019nin \u015fartlar\u0131 \u0130ngiliz D\u0131\u015fi\u015fleri uzmanlar\u0131nca haz\u0131rlan\u0131rken \u015fu maddelere de yer verilmi\u015ftir:<\/p>\n

Madde 11. T\u00fcrk askerlerinin derhal Kuzey Bat\u0131 \u0130ran\u2019dan sava\u015f \u00f6ncesi s\u0131n\u0131r\u0131n gerisine \u00e7ekilmesi, Transkafkasya\u2019n\u0131n b\u00fcy\u00fck oranda bo\u015falt\u0131lmas\u0131 ve arta kalan askerlerin m\u00fcttefiklerin gerekli g\u00f6rmesi halinde derhal \u00e7ekilmesi.<\/p>\n

Madde 15. M\u00fcttefiklerin kontrol subaylar\u0131 Transkafkasya demiryollar\u0131 dahil olmak \u00fczere b\u00fct\u00fcn demiryollar\u0131na yerle\u015ftirilecek. Ayr\u0131ca bat\u0131m m\u00fcttefiklerce i\u015fgal edilecek. Osmanl\u0131 Devleti Baku\u2019nun m\u00fcttefiklerce i\u015fgaline itiraz etmeyecek (16).<\/p>\n

Sonu\u00e7 olarak diyebiliriz ki, bu tedirginlik ve tedbirlere ra\u011fmen \u0130ngiliz devlet adamlar\u0131n\u0131n Kafkasya\u2019da Enver Pa\u015fa\u2019dan bekledikleri tehlike meydana gelmedi. Enver Pa\u015fa Kafkasya yerine Berlin\u2019e gitmeyi tercih etti (17). Ayr\u0131ca Kas\u0131m 1918\u2019de Baku ve Aral\u0131k 1918\u2019de Batum\u2019un ve di\u011fer \u00f6nemli yerlerin \u0130ngilizlerce i\u015fgali neticesinde b\u00f6lge tamamen \u0130ngiliz denetimine al\u0131nm\u0131\u015f oldu. B\u00f6ylece sava\u015f\u0131n son g\u00fcnlerinde Londra\u2019da cereyan eden Kafkasya\u2019n\u0131n Enver Pa\u015fa liderli\u011finde \u0130ngiliz emperyalizmine zarar verece\u011fine dair ku\u015fkular da ger\u00e7ekle\u015fmemi\u015f oldu. Bununla beraber Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n emriyle Azerbaycan\u2019da kalan 5. F\u0131rka, Nuri Pa\u015fa ve di\u011fer subaylar zaman zaman \u0130ngilizleri rahats\u0131z eden olaylara sebep olmu\u015flard\u0131r. Fakat bu hadiseler Arnold Toynbee\u2019nin veya \u0130ngiliz Genelkurmay\u0131\u2019n\u0131n korktuklar\u0131 boyutlar\u0131n \u00e7ok alt\u0131nda kalm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Burada dikkat edilmesi gereken bir husus \u0130ngiltere\u2019nin \u0130ngiliz menfaatlerine zarar verebilecek ve ger\u00e7ekle\u015fme ihtimali zay\u0131f olan bir harekete kar\u015f\u0131 g\u00f6sterdi\u011fi hassasiyettir. Bahsedildi\u011fi \u00fczere hem asker\u00ee hem de sivil otoriteler b\u00f6lgede Enver Pa\u015fa liderli\u011finde zuhur edebilecek bir geli\u015fmeye kar\u015f\u0131 azami ilgi g\u00f6stermi\u015f ve engellenmesi i\u00e7in muhtemel her t\u00fcrl\u00fc tedbiri almaktan geri durmam\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n

<\/span>D\u0130PNOTLAR:
\n1) <\/b>Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin par\u00e7alanmas\u0131 ve par\u00e7alanmada \u0130ngiltere\u2019nin rol\u00fc i\u00e7in bak\u0131n\u0131z Elie Kedourie, England and the Middle East: The Destruction of the Ottoman Empire 1914-1921, London: Bowes and Bowes, 1956. Ayr\u0131ca Y. Hikmet Bayur\u2019un T\u00fcrk \u0130nk\u0131lab\u0131 Tarihi, T\u00fcrk Tarih Kurumu Yay\u0131nlan, cilt III, k\u0131s\u0131m IV, s. 1-39. Bilindi\u011fi \u00fczere bu anla\u015fma \u0130ngiltere\u2019ye Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin petrolce zengin olan bug\u00fcnk\u00fc Irak topraklar\u0131 ile \u00dcrd\u00fcn\u2019\u00fc b\u0131rak\u0131rken, bu topraklar\u0131n g\u00fcneyinde kurulmas\u0131 planlanan ba\u011f\u0131ms\u0131z Arap Devleti\u2019nin dolayl\u0131 kontrol\u00fc de \u0130ngiltere\u2019ye terk edilmi\u015ftir.
\n2) <\/b>Enver Pa\u015fan\u0131n ger\u00e7ekten b\u00f6yle bir plan\u0131 olup olmamas\u0131 bu makalenin inceleme konusu de\u011fildir. Burada ilgi sahas\u0131na giren konu \u0130ngiltere\u2019nin b\u00f6yle bir tehdidi hissetmesi ve bu tehdide dair \u0130ngiliz yetkili merciilerinin d\u00fc\u015f\u00fcnceleri ve fiilleridir. Bununla beraber 1918 sonlar\u0131nda Osmanl\u0131 Te\u015fkilat\u0131 Mah susa\u2019s\u0131n\u0131n ba\u015fkan\u0131 olan Albay H\u00fcsamettin Ert\u00fcrk\u2019\u00fcn \u0130ki Devrin Arkas\u0131 adl\u0131 eserinde Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n \u015fu s\u00f6zleri b\u00f6yle bir niyeti oldu\u011funu ifade etmektedir. Ert\u00fcrk ile olan g\u00f6r\u00fc\u015fmesinde Enver Pa\u015fa O\u2019na \u015f\u00f6yle demi\u015ftir:
\n…Biz yak\u0131nda bir denizalt\u0131 ile \u00fclkeden ayr\u0131laca\u011f\u0131z, \u00e7\u00fcnk\u00fc d\u00fc\u015fman ilk olarak bizleri tutmak isteyecektir. Yaln\u0131z onlar te\u015fkilat\u0131m\u0131z\u0131, adamlar\u0131m\u0131z\u0131 ve hepsinin \u00fcst\u00fcnde ideallerimizi (\u00fclk\u00fclerimiz) alamayacaklard\u0131r. Ben Kafkasya\u2019ya sonra da Moskova\u2019ya u\u011frayaca\u011f\u0131m, arkada\u015flar Berlin\u2019e gideceklerdir. M\u00fccadelemiz devam edecektir. Bol\u015feviklerden yard\u0131m umuyorum, onlar da muzaffer kapitalist devletlere d\u00fc\u015fmand\u0131r. Erzurum ve Kafkasya\u2019daki k\u0131talar\u0131m\u0131z\u0131n da\u011f\u0131t\u0131lmamas\u0131, silah ve cephanelerinin teslim edilmemesi ve Ahmet \u0130zzet Pa\u015fa\u2019dan (Sadrazam) gelecek emirlere itaat edilmemesi i\u00e7in Halil ve Nuri ve Yusuf \u0130zzet Pa\u015fa\u2019lara gereken talimat\u0131 verdim… K\u0131r\u0131m\u2019da kurdu\u011fumuz \u0130slam Cumhuriyeti ve onun Ba\u015fkan\u0131 Seyyit Cafer Bey\u2019e de talimat g\u00f6nderdik… Te\u015fkilat-\u0131 Mahsusa\u2019n\u0131n bundan sonra ad\u0131 \u201cUmum Alem-i \u0130slam \u0130htilal Te\u015fkilat\u0131\u201d olacakt\u0131r. Siz T\u00fcrkiye\u2019de onun \u0130stanbul \u015fubesi ba\u015fkan\u0131s\u0131n\u0131z, bunu kuran benim, sizi se\u00e7en benim, yak\u0131nda onun Heyet:i Merkeziyesi Berlin\u2019de toplanacakt\u0131r… Bak\u0131n\u0131z Samih Nafiz, Albay H\u00fcsamettin Ert\u00fcrk Hat\u0131rat\u0131: \u0130ki Devrin Perde Arkas\u0131, \u0130stanbul, 1964, s. 174-175.
\n3) <\/b>\u0130ngiltere ba\u015fl\u0131ca \u00fc\u00e7 projeyi uygulamaya koymak istemi\u015ftir. Birinci proje halen cephede bulunup \u00e7ekilmeye ba\u015flayan Rus askerlerinin ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131layarak istihdam etmek, ikincisi Transkafkasya\u2019y\u0131 kuzeyindeki ve kuzeybat\u0131s\u0131ndaki Bol\u015fevik idaresini tan\u0131mayan mahalli y\u00f6netimlerle beraber olu\u015fturulacak G\u00fcney Bloku\u2019na dahil etmek ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc ise Ermeni ve G\u00fcrc\u00fcleri silahland\u0131r\u0131p te\u015fkilatland\u0131rarak cephede istihdam etmek. Bu \u00fc\u00e7 projede baz\u0131 sebeplerden dolay\u0131 \u0130ngilizlerce uygulamaya konulamayacakt\u0131r. Bu projeler hakk\u0131nda daha geni\u015f bilgi i\u00e7in bak\u0131n\u0131z K. Tuncer \u00c7a\u011flayan, British Policy Towards Transcaucasia 1917-1921, (\u0130ngiltere\u2019nin Kafkasya Siyaseti), Bas\u0131lmam\u0131; Doktora tezi, Edinburgh \u00dcniversitesi Edebiyat Fak\u00fcltesi Orta Do\u011fu \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131 B\u00f6l\u00fcm\u00fc, 1997, s. 67-95.
\n4) <\/b>FO (\u0130ngiliz D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019na ait belge) 371\/3388\/173495\/W\/44, 17 Ekim 1918, Askeri \u0130stihbarat Ba\u015fkan\u0131\u2019ndan D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131na.
\n5) <\/b>Ayn\u0131 Belge.
\n6)<\/b> IOR: (\u0130ngiliz Hindistan Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019na ait belge) L\/P&S\/C. 190, 31 Ekim 1918 tarihli \u0130ngiliz Genelkurmay\u0131\u2019nca Azerbaycan \u00fczerine haz\u0131rlanm\u0131\u015f gizli bir rapor.
\n7)<\/b> Ayn\u0131 Belge. Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n Kafkaslardaki Osmanl\u0131 ordular\u0131n\u0131n kumandanl\u0131klar\u0131na kendi akrabalar\u0131n\u0131 getirtti\u011fi bilinen bir ger\u00e7ektir. 1918\u2019e kadar b\u00f6lgede sadece 3. ordu bulunurken Haziran 1918\u2019de Enver\u2019in karde\u015fi Nuri (Killigil) Pa\u015fa komutas\u0131nda Azerbaycan\u2019da \u0130slam Ordusu ve g\u00f6revi Kafkasya ve g\u00fcney Azerbaycan\u2019\u0131 i\u015fgal etmek olan Yakup \u015eevket (Suba\u015f\u0131) Pa\u015fa komutas\u0131ndaki 9. ordu kurularak bu \u00fc\u00e7 orduya birden Kafkas Ordular\u0131 Grubu ad\u0131 verilmi\u015f ve grup komutanl\u0131\u011f\u0131na Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n amcas\u0131 olan Halil (Kut) Pa\u015fa getirilmi\u015ftir. Bak\u0131n\u0131z Kamuran G\u00fcr\u00fcn, T\u00fcrk-Sovyet \u0130li\u015fkileri 1920-1953, T\u00fcrk Tarih Kurumu Yay\u0131n\u0131, Ankara, 1991, s. 6-7. Tabii bu yeni yap\u0131lanman\u0131n arkas\u0131nda olan Enver Pa\u015fa \u0130ngilizlerin \u015f\u00fcphelerini kuvvetlendirmi\u015ftir. K. G\u00fcr\u00fcn kendi akrabalar\u0131n\u0131n kontrol\u00fcnde b\u00fcy\u00fck bir g\u00fcc\u00fc Kafkasya\u2019da meydana getiren Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n Kafkasya\u2019da bu kuvvetle ne yapmak istedi\u011finin belli olmamakla beraber ma\u011flubiyetin yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 g\u00fcnlerde bu orduya dayanarak merkezi Bak\u00fc\u2019de olmak \u00fczere bir h\u00fck\u00fcmet kurmay\u0131 planlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemektedir.
\n8) <\/b>FO 371\/3388\/174496\/W\/44, 17 Ekim 1918, A. J. Toynbee\u2019nin Kuzey Kafkasya ve Azerbaycan \u00dczerine Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n Siyaseti ba\u015fl\u0131kl\u0131 memorandumu.
\n9) <\/b>Ayn\u0131 Belge.
\n10) <\/b>Ayn\u0131 Belge.
\n11) <\/b>1918 May\u0131s ay\u0131nda Kafkas Cumhuriyetleri ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 ilan etmi\u015flerdi. Toynbee\u2019nin Rus topra\u011f\u0131 ifadesinden Ermenistan, Azerbaycan ve G\u00fcrcistan\u2019\u0131n halen Rusya\u2019ya ait topraklar oldu\u011fu fikrinde oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Nitekim daha sonra bu b\u00f6lgenin tekrar Rus hakimiyetine, bu kez Bol\u015fevik Rusya\u2019n\u0131n, girmesine \u0130ngiltere\u2019nin seyirci kalmas\u0131nda bu fikrin \u00f6nemli tesiri olacakt\u0131r. Bu hususta detayl\u0131 bilgi i\u00e7in bak\u0131n\u0131z K. Tuncer \u00c7a\u011flayan, a.g.t., Kafkasya\u2019da Bol\u015fevik Tehdidi ve B\u00f6lgede \u0130ngiliz Siyaseti\u2019nin Sonu konulu sekizinci b\u00f6l\u00fcm, s. 354 vd.
\n12)<\/b> Bu teklifin gayesi 6 numaral\u0131 dipnotta zikredilen \u0130ngiliz Genelkurmay\u0131\u2019n\u0131n gizli raporunda ifade edilen 5. F\u0131rka\u2019n\u0131n gerekti\u011finde Azerbaycan tabiyetine ge\u00e7melerine dair Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n talimat\u0131m h\u00fck\u00fcms\u00fcz k\u0131lmakt\u0131.
\n13)<\/b> FO 371\/13413\/177237\/W\/44,24 Ekim 1918, \u0130ngiliz Sava\u015f Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019ndan (sonradan Savunma Bakanl\u0131\u011f\u0131 olarak ad\u0131 de\u011fi\u015ftirilecektir) Albay G. Gribbon\u2019un D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019nda Sir R. Graham\u2019a yazd\u0131\u011f\u0131 mektup, Toynbee\u2019nin mektup hakk\u0131nda tutana\u011f\u0131na bak\u0131n\u0131z. Bu mektup Albay Gribbon Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n Kafkasya\u2019da sebep olabilece\u011fi tehlikeye dikkat \u00e7ekerek g\u00f6zlerini bu hususta a\u00e7\u0131k tutmad\u0131ktan takdirde bans\u0131n yar\u0131m kalaca\u011f\u0131n\u0131 ifade etmektedir
\n14) <\/b>Ayn\u0131 Belge.
\n15) <\/b>FO 371\/3404\/167834\/W44, 7 Ekim 1918, Toynbee\u2019nin 9 Ekim 1918 tarihli tutana\u011f\u0131na bak\u0131n\u0131z. E\u011fer Enver Pa\u015fa \u0130ngiltere\u2019nin aleyhine Kafkasya\u2019da kendi hakimiyetinde bir devlet kurmay\u0131 ba\u015far\u0131rsa Toynbee bunu \u0130ngiltere\u2019nin lehine baz\u0131 avantajlar\u0131 da olaca\u011f\u0131n\u0131 ifade etmektedir. O\u2019na g\u00f6re Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n kuraca\u011f\u0131 bu devlet hem \u0130ran H\u00fck\u00fbmeti\u2019ni hem de \u0130ran halk\u0131n\u0131 \u0130ngiltere\u2019ye yakla\u015ft\u0131racakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc Iran, s\u0131n\u0131rlar\u0131na dahil olan Azerbaycan\u2019\u0131 kaybetmek istemeyecek ve \u0130ranl\u0131lar \u00fczerinde T\u00fcrk n\u00fcf\u00fbzunun kurulmas\u0131ndan ho\u015flanmayacaklard\u0131. Toynbee\u2019nin 20 Ekim 1918 tarihli bu notu i\u00e7in bak\u0131n\u0131z FO 371\/3388\/173495\/W44, 17 Ekim 1918.
\n16)<\/b> \u0130ngiliz ar\u015fivinde Mondros M\u00fctarekesi maddeleri i\u00e7in bak\u0131n\u0131z FO 371\/180964\/W\/4, 31 Ekim 1918. Ayr\u0131ca bak\u0131n\u0131z J. C. Hurewitz\u2019in Diplomacy in the Near and Middle Eat: A Documentary Record 1914-1956, J. Van Nostrand Company, 1956, s. 34-35 ve Bayur, a.g.e., cilt III, k\u0131s\u0131m IV, s. 744-5.
\n17) <\/b>Enver Pa\u015fa, Talat ve Cemal Pa\u015falarla beraber bo\u011fazdaki yal\u0131s\u0131ndan bir Alman torpidosuna binerken 2 Kas\u0131m 1918 sabah\u0131 Almanya\u2019ya hareket ettiler. Bak\u0131n\u0131z Bay\u0131r, a.g.e., cilt III, k\u0131s\u0131m iv, s. 779<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kaya Tuncer Çağlayan Ondokuz Mayıs Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi Atatürk Araştirma Merkezi Dergisi, Sayı 41, Cilt: XIV, Temmuz 1998 Giriş Bilindiği üzere I. Dünya Savaşı’nda İtilaf Devletleri galip gelmiş, 1918 sonlarında Almanya, Avusturya-Macaristan ve Osmanlı Devleti ateşkes isteyerek kaybeden taraf olduklarını kabul etmişlerdi. Her ne kadar savaşı galip olarak bitirdiyse de İngiliz […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_bbp_topic_count":0,"_bbp_reply_count":0,"_bbp_total_topic_count":0,"_bbp_total_reply_count":0,"_bbp_voice_count":0,"_bbp_anonymous_reply_count":0,"_bbp_topic_count_hidden":0,"_bbp_reply_count_hidden":0,"_bbp_forum_subforum_count":0,"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"0","ocean_second_sidebar":"0","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"0","ocean_custom_header_template":"0","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"0","ocean_menu_typo_font_family":"0","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"0","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"off","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[29],"tags":[],"class_list":["post-11982","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarih","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11982","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11982"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11982\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11984,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11982\/revisions\/11984"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11982"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=11982"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=11982"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}