![](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/yz-image5\/0060-shapsig.GIF\")
<\/p>\n<\/p>\n
Meliha Benli Altun\u0131\u015f\u0131k<\/strong><\/p>\n \u0130srail\u2019le ittifak, So\u011fuk Sava\u015f sonras\u0131 T\u00fcrk d\u0131\u015f politikas\u0131n\u0131n en nemli y\u00f6nlerinden birini olu\u015fturmaktad\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019nin siyasi ve askeri eliti, Ortado\u011fu politikas\u0131n\u0131, T\u00fcrkiye\u2019deki rejimin devam\u0131na, laikli\u011fe ve \u00fclkesel b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011fe do\u011frudan ba\u011fl\u0131 olarak g\u00f6rmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, \u0130srail’le yak\u0131n ili\u015fkiler, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde T\u00fcrkiye\u2019nin b\u00f6lgesel g\u00fcvenlik endi\u015felerinin yeniden tan\u0131mlanmas\u0131n\u0131n bir sonucudur. T\u00fcrk-\u0130srail ittifak\u0131 b\u00f6lgede \u015fok dalgalar\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015f ve T\u00fcrkiye b\u00f6lge devletlerinin, \u00f6zellikle de Suriye ve \u0130ran’\u0131n ele\u015ftirilerine hedef olmu\u015ftur. Fakat, \u00f6nceki d\u00f6nemlerde \u0130srail ve Arap devletleri aras\u0131nda kat\u0131 bir denge politikas\u0131 g\u00fcden Ankara, bu d\u00f6nemde Arap-\u0130srail bar\u0131\u015f s\u00fcrecinde \u00e7\u0131kan sorunlara fazla \u00f6nem vermemi\u015f ve ele\u015ftirileri \u00e7o\u011funlukla g\u00f6zard\u0131 etmi\u015ftir.<\/p>\n \u0130li\u015fkilerin Normalle\u015fmesi T\u00fcrk-\u0130srail ili\u015fkilerindeki normalle\u015fme, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde yeni uluslararas\u0131 ve b\u00f6lgesel geli\u015fmelere bir tepki niteli\u011findeydi. 1991 Madrid bar\u0131\u015f konferans\u0131 ile ba\u015flayan Arap-\u0130srail bar\u0131\u015f s\u00fcreci, ili\u015fkilerin normalle\u015fmesine ivme kazand\u0131rd\u0131. Bu s\u00fcre\u00e7 T\u00fcrkiye’nin \u00f6zellikle 1960’lardan beri s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc Arap \u00fclkeleri ve \u0130srail aras\u0131nda denge politikas\u0131n\u0131 terk etmesini sa\u011flad\u0131. Fakat, “Arap yanl\u0131s\u0131” politikan\u0131n zirvesinde bile ve Arap \u00fclkelerinin bask\u0131s\u0131na ra\u011fmen, Ankara, \u0130srail’le ili\u015fkileri b\u00fct\u00fcn\u00fcyle kesmeyi hi\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fcnmemi\u015ftir. NATO \u00fcyesi ve ABD’nin m\u00fcttefiki olarak T\u00fcrkiye eskiden beri \u0130srail’e olumlu bakm\u0131\u015ft\u0131r. Siyasi elit daha \u00e7ok ABD’deki \u0130srail yanl\u0131s\u0131 lobi ve \u00f6rg\u00fctlerin yard\u0131m\u0131n\u0131 elde etmekle ilgilenmi\u015ftir.<\/p>\n K\u00f6rfez Sava\u015f\u0131’ndan sonra \u0130srail’le ili\u015fkilerin normalle\u015fmesi bir \u00f6l\u00e7\u00fcde 1980’lerin sonlar\u0131nda iki \u00fclke aras\u0131ndaki artan temas\u0131n sonucudur. T\u00fcrkiye ile \u0130srail aras\u0131ndaki resmi ili\u015fkiler maslahatg\u00fczar d\u00fczeyinde y\u00fcr\u00fct\u00fclse de 1985’ten itibaren, iki \u00fclke birbirlerine y\u00fcksek d\u00fczeyli diplomatlar atad\u0131. T\u00fcrkiye, diplomatik ili\u015fkileri ikinci katip d\u00fczeyine indirdi\u011finde ili\u015fkiler yeniden 1980 \u00f6ncesine d\u00f6nd\u00fc. Eyl\u00fcl 1987’de T\u00fcrk ve \u0130srail d\u0131\u015fi\u015fleri bakanlar\u0131 bir Birle\u015fmi\u015f Milletler Genel Kurulu toplant\u0131s\u0131nda biraraya geldiler. D\u00f6nemin Ba\u015fbakan\u0131 \u00d6zal, \u0130srail’le ili\u015fkilerin geli\u015ftirilmesi hususunu a\u00e7\u0131k\u00e7a tart\u0131\u015fmaya a\u00e7t\u0131. \u00d6zal, e\u011fer T\u00fcrkiye, Ortado\u011fu sorunlar\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcnde rol oynamak istiyorsa, Arap \u00fclkelerinin yan\u0131 s\u0131ra \u0130srail’le de ili\u015fkilerin geli\u015ftirilmesi gerekti\u011fini savundu.<\/p>\n 1980’lerde iki \u00fclke aras\u0131nda istihbari i\u015fbirli\u011finin artt\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin s\u00f6ylentiler de bulunmaktad\u0131r. Bundan dolay\u0131, bar\u0131\u015f s\u00fcrecinin ba\u015flamas\u0131, ili\u015fkilerin iyile\u015fmesinin \u00f6n\u00fcndeki son engeli de ortadan kald\u0131rd\u0131. Daha da \u00f6nemlisi, bar\u0131\u015f s\u00fcreci, Arap \u00fclkeleriyle \u0130srail aras\u0131ndaki ili\u015fkileri de normalle\u015ftirdi\u011fi i\u00e7in, T\u00fcrk-\u0130srail yak\u0131nla\u015fmas\u0131n\u0131 kamuoyu nezdinde de kabul edilebilir hale getirdi. Bu d\u00f6nemde, ili\u015fkilerin geli\u015fmesini kolayla\u015ft\u0131ran iki etken daha bulunmaktayd\u0131. Birincisi, ABD, her iki \u00fclkenin de So\u011fuk Sava\u015f’ta stratejik \u00f6nemi oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmekte ve “yeni d\u00fcnya d\u00fczeni”nin do\u011fmas\u0131nda bu iki \u00fclkenin rol\u00fcyle ilgilenmekteydi. Bu nedenle iki m\u00fcttefiki aras\u0131ndaki ili\u015fkileri memnuniyetle kar\u015f\u0131layarak destekledi.<\/p>\n \u0130kincisi, Arap yanl\u0131s\u0131 politikan\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 Ankara’y\u0131 d\u00fc\u015f k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131na u\u011fratm\u0131\u015ft\u0131. Bu d\u00fc\u015f k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131, politikac\u0131lar taraf\u0131ndan gizlice fakat bir\u00e7ok gazeteci ve akademisyen taraf\u0131ndan a\u00e7\u0131k\u00e7a dile getirilmeye ba\u015fland\u0131. T\u00fcrk d\u0131\u015f politikas\u0131nda 1960’lar\u0131n ortalar\u0131na de\u011fin uzanan Arap yanl\u0131s\u0131 tutumun nedenlerinden biri de, \u00f6zellikle K\u0131br\u0131s sorununda Ankara’n\u0131n d\u0131\u015f politika \u00e7\u0131karlar\u0131na Arap devletlerinin deste\u011fini \u00e7ekmekti. Fakat, gerek K\u0131br\u0131s gerekse ba\u015fka konularda hi\u00e7bir destek sa\u011flanamad\u0131.<\/p>\n Sonunda, 1960’lardan 1980’lere kadar s\u00fcren Arap yanl\u0131s\u0131 politikadan arda kalan, Arap d\u00fcnyas\u0131yla geli\u015fmi\u015f ekonomik ili\u015fkiler oldu. Fakat, ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir bi\u00e7imde incelendi\u011finde kolayl\u0131kla g\u00f6r\u00fclebilece\u011fi gibi, bu ili\u015fkiler \u00f6zel ko\u015fullara ba\u011fl\u0131yd\u0131. 1970’lerde, b\u00f6lge \u00e7ap\u0131ndaki petrol ekonomisi, ticari ili\u015fkilerin geli\u015fmesini kolayla\u015ft\u0131rd\u0131. Bundan sonra bile, ili\u015fkiler petrol \u00fcreten devletlerle s\u0131n\u0131rl\u0131 kald\u0131. 1980’lerde, 8 y\u0131l s\u00fcren \u0130ran-Irak sava\u015f\u0131 bir ticaret patlamas\u0131na yol a\u00e7t\u0131. 1980’lerin ortas\u0131nda ba\u015flayan petrol gelirlerindeki d\u00fc\u015f\u00fc\u015f, T\u00fcrk i\u015fadamlar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan b\u00f6lgenin cazibesinin d\u00fc\u015fmesine yol a\u00e7t\u0131. T\u00fcrkiye’nin Ortado\u011fu’ya yapt\u0131\u011f\u0131 ihracat\u0131n toplam ihracat i\u00e7indeki pay\u0131 1987’de % 27 iken 1993’te % 14’e d\u00fc\u015ft\u00fc. Ayn\u0131 d\u00f6nemde, b\u00f6lgeden yap\u0131lan ithalat ise % 19’dan % 11’e d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n Ayr\u0131ca, K\u00fcrt sorunu ve Dicle-F\u0131rat sular\u0131n\u0131n payla\u015f\u0131m\u0131yla ilgili uyu\u015fmazl\u0131k, 1980’lerde T\u00fcrkiye’nin Ortado\u011fu kom\u015fular\u0131yla ili\u015fkilerini zaten s\u0131n\u0131rland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. F\u0131rat ve Dicle nehirleri \u00fczerinde yirmiden fazla baraj in\u015fa etmek suretiyle hidroelektrik enerji ve sulama ihtiyac\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnen T\u00fcrkiye 1977 y\u0131l\u0131nda G\u00fcneydo\u011fu Anadolu Projesini (GAP) ba\u015flatt\u0131. Bu b\u00fcy\u00fck proje, Ankara’n\u0131n \u015eam ve Ba\u011fdat’la olan ili\u015fkilerinde sorunlara neden oldu. Suriye’nin PKK lideri \u00d6calan’\u0131 bar\u0131nd\u0131rmaya karar vermesi de, T\u00fcrkiye’de 1980 askeri darbesinden sonra iki \u00fclke aras\u0131ndaki ili\u015fkilerde gerilimler ya\u015fanmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131.<\/p>\n Bu m\u00fclahazalar\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulunduran T\u00fcrk siyasi eliti, \u0130srail’le ili\u015fkileri normalle\u015ftirmeye karar verdi. Aral\u0131k 1991’de, Ankara hem \u0130srail’le hem de FK\u00d6 ile ili\u015fkilerini b\u00fcy\u00fckel\u00e7ilik d\u00fczeyine y\u00fckseltti. Bu ba\u015flang\u0131\u00e7 a\u015famas\u0131nda, ikili ili\u015fkilerdeki geli\u015fme kendisini en fazla ticaret \u00fczerinde Yine bu d\u00f6nemde T\u00fcrkiye, Suriye’yle aras\u0131ndaki sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zme aray\u0131\u015f\u0131na girdi ve T\u00fcrk-Suriye ili\u015fkileri 1990’lar\u0131n ba\u015f\u0131nda geli\u015fmeye ba\u015flad\u0131. Nisan 1992’de aralar\u0131nda d\u0131\u015fi\u015fleri bakan\u0131 Hikmet \u00c7etin ve i\u00e7i\u015fleri bakan\u0131 \u0130smet Sezgin’in de bulundu\u011fu y\u00fcksek d\u00fczeyli T\u00fcrk yetkililerinden olu\u015fan bir heyet \u015eam’a giderek yeni bir g\u00fcvenlik protokol\u00fc \u00fczerinde m\u00fczakerelerde bulundu. T\u00fcrkiye ve Suriye “ter\u00f6rizme kar\u015f\u0131 i\u015fbirli\u011fi yapma ve ter\u00f6ristlerin bir \u00fclkeden di\u011ferine ge\u00e7ini engelleme” hususunda anla\u015fmaya vard\u0131lar. D\u00f6n\u00fc\u015fte Sezgin Suriye’nin PKK’y\u0131 desteklemeyece\u011fini, PKK’n\u0131n T\u00fcrkiye’ye kar\u015f\u0131 sald\u0131r\u0131larda bulunmas\u0131na izin vermeyece\u011fini ve Suriye’nin denetimindeki Bekaa Vadisi’ndeki PKK \u00fcslerinin kapat\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 kamuoyuna duyurdu. 1994 y\u0131l\u0131nda, Suriye’ye bir ziyarette bulunan i\u00e7i\u015fleri bak\u0131n\u0131 Nahit Mente\u015fe iki \u00fclke aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin \u00e7ok iyi oldu\u011funu a\u00e7\u0131klad\u0131. Kas\u0131m 1992’den itibaren, T\u00fcrkiye, \u00f6nemli b\u00f6lgesel sorunlar\u0131 \u00f6zellikle de kuzey Irak’taki durumu g\u00f6r\u00fc\u015fmek \u00fczere Suriye ve \u0130ran’la \u00fc\u00e7l\u00fc toplant\u0131lar d\u00fczenlemeye ba\u015flad\u0131. Bu toplant\u0131lar\u0131n en \u00f6nemli nedeni, Irak’\u0131n \u00fc\u00e7 kom\u015fusu taraf\u0131ndan K\u00fcrt devletine y\u00f6nelik ciddi bir ad\u0131m olarak alg\u0131lanan May\u0131s 1992’deki K\u00fcrt ulusal meclisi se\u00e7imleriydi. Bu toplant\u0131larda, Suriye ve T\u00fcrkiye, Irak’\u0131n \u00fclke b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn yeniden kurulmas\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131nda bulundu. Ocak 1993’te \u0130ncirlik’ten kalkan ABD sava\u015f u\u00e7aklar\u0131 Irak tesislerini bombalad\u0131\u011f\u0131nda her iki \u00fclke de ABD’yi ele\u015ftirdi. Ba\u015fbakan S\u00fcleyman Demirel, geli\u015fmeleri Haf\u0131z Esat’la g\u00f6r\u00fc\u015fmek \u00fczere \u015eam’a u\u00e7tu. G\u00f6r\u00fc\u015fmeden sonra, Demirel “Irak’taki sivil halka zarar verebilecek her eylemin kar\u015f\u0131s\u0131nday\u0131z” a\u00e7\u0131klamas\u0131nda bulundu. \u0130ran’\u0131n da yer ald\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7l\u00fc toplant\u0131lar, T\u00fcrkiye ile Suriye aras\u0131ndaki sorunlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in de f\u0131rsat yaratt\u0131. 1994’te \u0130stanbul’daki \u00fc\u00e7l\u00fc toplant\u0131dan \u00f6nce, T\u00fcrk ve Suriye d\u0131\u015fi\u015fleri bakanlar\u0131 bir saatlik \u00f6zel bir g\u00f6r\u00fc\u015fme yapt\u0131lar.<\/p>\n G\u00f6r\u00fc\u015fmenin ard\u0131ndan, Suriye d\u0131\u015fi\u015fleri bakan\u0131 Faruk El \u015eara g\u00f6r\u00fc\u015fmeden uydu\u011fu memnuniyeti dile getirirken, T\u00fcrk kar\u015f\u0131t\u0131 \u00c7etin T\u00fcrk-Suriye ili\u015fkilerinin her alanda geli\u015ftirilmesi i\u00e7in iki \u00fclkenin de ellerinden geleni yapaca\u011f\u0131 hususunda anla\u015fmaya vard\u0131klar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131. Bunu, T\u00fcrk bas\u0131n\u0131nda yer alan Suriye’nin 400 PKK militan\u0131n\u0131 tutuklad\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin haberler izledi. \u0130srail Cumhurba\u015fkan\u0131 Ezer Weizman, Ocak 1994’te T\u00fcrkiye’ye bir ziyarette bulunarak \u0130srail’in Suriye ile daha iyi ili\u015fkiler geli\u015ftirmesi gerekti\u011fini ve T\u00fcrkiye’nin de bu konuda arabulucu olmas\u0131n\u0131 arzulad\u0131klar\u0131n\u0131 ifade etti.<\/p>\n T\u00fcrkiye’nin Ortado\u011fu’daki De\u011fi\u015fen Alg\u0131lamalar\u0131 Tansu \u00c7iller’in Kas\u0131m 1994’te \u0130srail’e ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi ziyaret, bu \u00fclkeye ba\u015fbakan d\u00fczeyinde ger\u00e7ekle\u015ftirilen ilk ziyaretti. \u0130srail’in bilinen muhalefetine ald\u0131rmaks\u0131z\u0131n Kud\u00fcs’teki Filistin Do\u011fu Evi Temsilcili\u011fi’ne d\u00fczenlenen gayri resmi ziyaretin yaratt\u0131\u011f\u0131 mini krize ra\u011fmen, \u00c7iller’in ziyareti, \u0130srail-T\u00fcrkiye ili\u015fkilerinin de\u011fi\u015fen niteli\u011fini vurgulayan ilk i\u015faretti. G\u00fcvenlik konusunda daha s\u0131k\u0131 i\u015fbirli\u011fi isteyen \u00c7iller’in bu ziyareti esnas\u0131nda \u00e7e\u015fitli anla\u015fmalar da imzaland\u0131. En \u00f6nemlisi de F-4 sava\u015f u\u00e7aklar\u0131n\u0131n modernizasyonununu \u0130srail’e veren anla\u015fmayd\u0131. 1994’\u00fcn sonuna kadar, T\u00fcrk siyasi ve askeri eliti, b\u00f6lgesel ve i\u00e7 siyasi ortam\u0131 yeniden de\u011ferlendirmi\u015f ve Ankara, \u0130srail’le stratejik ve siyasi ili\u015fkilerini daha da g\u00fc\u00e7lendirmeye istekli hale gelmi\u015fti. T\u00fcrk yetkililer, T\u00fcrkiye’nin \u00fclke b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne y\u00f6nelik tehditlerin daha \u00e7ok g\u00fcneyden geldi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmekteydiler. K\u00fcrt sorunu ve radikal \u0130slami tehdit alg\u0131lamas\u0131 T\u00fcrkiye’nin Ortado\u011fu’yla ili\u015fkilerini belirleyen ba\u015fat unsurlard\u0131. Bu ba\u011flamda, T\u00fcrkiye’deki karar al\u0131c\u0131lar bir yandan i\u00e7teki \u0130slami k\u00f6ktendinci tehdidi \u0130ran’a ba\u011flarken di\u011fer yandan da kom\u015fular\u0131n\u0131n PKK’ya verdi\u011fi deste\u011fi vurgulamaya ba\u015flad\u0131lar. Daha da \u00f6nemlisi, T\u00fcrk y\u00f6neticiler, bu sorunlar\u0131, \u00fclke b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ve rejimin bekas\u0131na y\u00f6nelik do\u011frudan tehditler olarak alg\u0131lamaya ba\u015flad\u0131lar.<\/p>\n K\u00f6rfez Sava\u015f\u0131 sonras\u0131nda Irak’ta meydana gelen geli\u015fmeler T\u00fcrkiye’nin g\u00fcvenlik endi\u015felerini derinle\u015ftirdi. K\u00fcrt sorununun uluslararas\u0131la\u015fmas\u0131 da Ankara a\u00e7\u0131s\u0131ndan ciddi bir endi\u015fe kayna\u011f\u0131yd\u0131. T\u00fcrk yetkililer, kuzey Irak’taki otorite bo\u015flu\u011funun PKK’n\u0131n, T\u00fcrkiye’ye ge\u00e7erek sald\u0131r\u0131da bulunmas\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131ran g\u00fcvenli bir b\u00f6lge olu\u015fturdu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrd\u00fcler. T\u00fcrkiye Irak’\u0131n b\u00f6l\u00fcnmesini ve bu b\u00f6lgede bir K\u00fcrt devleti kurulmas\u0131n\u0131 da, bu t\u00fcr geli\u015fmeler PKK’ya yeniden ivme kazand\u0131raca\u011f\u0131 i\u00e7in, ayn\u0131 \u015fekilde kabul edilemez olu\u015fumlar olarak g\u00f6rd\u00fc. Sonu\u00e7 olarak, Irak’\u0131n \u00fclkesel b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn yeniden olu\u015fturulmas\u0131, T\u00fcrkiye’nin Irak politikas\u0131n\u0131n mihenk noktas\u0131 haline geldi.<\/p>\n Ankara, asl\u0131nda, hep ABD ve \u0130srail’in K\u00fcrt milliyet\u00e7ili\u011fini destekleyece\u011finden endi\u015fe etti. \u0130srail \u00f6rne\u011finde, bu \u015f\u00fcphenin kayna\u011f\u0131, Irak’\u0131n zay\u0131flamas\u0131nda \u00e7\u0131kar\u0131 olan \u0130srail’in 1960 ve 70’lerde Irak’taki K\u00fcrt milliyet\u00e7ilerini desteklemesiydi. Yine de, bu endi\u015fe, T\u00fcrkiye’nin \u0130srail’le Bu arada, Suriye’yle ili\u015fkiler gitgide k\u00f6t\u00fcle\u015fti. Ankara \u015eam’\u0131 F\u0131rat sular\u0131n\u0131n payla\u015f\u0131m\u0131nda koz olarak kullanmak \u00fczere PKK’ya destek vermekle su\u00e7lad\u0131. 1995’in yaz\u0131nda Ankara PKK’n\u0131n Hatay’a girdi\u011fine ili\u015fkin istihbarat raporlar\u0131yla alarma ge\u00e7ti. \u015eam Hatay\u2019\u0131n ilhak\u0131n\u0131 hi\u00e7bir zaman me\u015fru kabul etmedi\u011fi ve en az\u0131ndan s\u00f6ylem olarak bu il \u00fczerindeki iddialar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in, Hatay iki \u00fclke ili\u015fkilerinde hassas bir konuma sahiptir. Aral\u0131k 1995\u2019te Suriye\u2019nin GAP dahilindeki barajlardan biri olan Birecik Baraj\u0131\u2019n\u0131n yap\u0131m\u0131n\u0131 protesto etmesi nedeniyle iki \u00fclke aras\u0131ndaki ili\u015fkiler yeniden gerginle\u015fti.<\/p>\n T\u00fcrk d\u0131\u015fi\u015fleri bakan\u0131 Deniz Baykal, Suriyeli yetkilileri, \u201ckanl\u0131 ellerini daha fazla suyla y\u0131kamak istemek\u201dle su\u00e7lad\u0131. Kar\u015f\u0131l\u0131k olarak Suriye, T\u00fcrkiye ile aras\u0131ndaki su sorununu uluslararas\u0131la\u015ft\u0131rma \u00e7abas\u0131 i\u00e7ine girdi. \u015eam, bu soruna \u00f6zellikle Arap d\u00fcnyas\u0131n\u0131n dikkatini \u00e7ekmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Yine Aral\u0131k ay\u0131nda, \u201c\u015eam Deklarasyonu\u201d \u00fclkeleri olarak bilinen \u00fclkeler (Suriye, M\u0131s\u0131r ve alt\u0131 K\u00f6rfez \u0130\u015fbirli\u011fi Konseyi \u00fcyesi \u00fclke) Suriye\u2019de biraraya gelerek T\u00fcrkiye\u2019nin su politikas\u0131n\u0131 ele\u015ftiren bir deklarasyon yay\u0131mlad\u0131. 1995\u2019teki son \u00e7arp\u0131c\u0131 geli\u015fme, Suriye\u2019nin, T\u00fcrkiye\u2019yle \u00e7at\u0131\u015fmaya girmesi halinde Yunanistan\u2019a \u00fcslerini kullanma izni vermeyi kabul etti\u011finin bildirilmesi \u00fczerine ya\u015fand\u0131. Suriye bu inkar etse de, Yunanistan-Suriye yak\u0131nla\u015fmas\u0131 T\u00fcrkiye\u2019deki bir\u00e7ok ki\u015finin \u00e7evrelenme hissinin artmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131. Haziran 1996\u2019da T\u00fcrkiye-Suriye s\u0131n\u0131r\u0131ndaki gerginlik artt\u0131. 40 bin ki\u015filik Suriye ordusunun s\u0131n\u0131r\u0131 do\u011fru ilerledi\u011fi haberlerini yan\u0131tlayan Devlet Bakan\u0131 ve Ba\u015fbakan Yard\u0131mc\u0131s\u0131 Nahit Mente\u015fe d\u00fczenledi\u011fi bas\u0131n toplant\u0131s\u0131nda \u201ce\u011fer [Suriyeliler] \u00e7ok ileriye giderlerse, tokad\u0131 yerler\u201d dedi. Bu a\u00e7\u0131klama gelecekteki bunal\u0131mlar\u0131n habercisiydi.<\/p>\n Irak\u2019ta oldu\u011fu gibi, T\u00fcrkiye\u2019nin Suriye politikas\u0131 da m\u00fcttefiklerinden farkl\u0131d\u0131r. T\u00fcrkiye a\u00e7\u0131s\u0131ndan -\u0130srail-Suriye m\u00fczakerelerinde ilerleme kaydedilmesini arzulayan- ABD, Suriye\u2019ye kar\u015f\u0131 \u00e7ok m\u00fcsamahakard\u0131r. Bu m\u00fczakerelerde, \u00f6zellikle \u00fc\u00e7 konu Ankara i\u00e7in endi\u015fe kayna\u011f\u0131yd\u0131. Birincisi, e\u011fer \u015eam, \u0130srail\u2019e yo\u011funla\u015fmaktan kurtulursa, \u0130srail s\u0131n\u0131r\u0131ndaki askerleri T\u00fcrkiye s\u0131n\u0131r\u0131na kayd\u0131rmak suretiyle, T\u00fcrkiye\u2019ye kar\u015f\u0131 daha sald\u0131rgan bir tutum tak\u0131nabilirdi. \u0130kincisi, F\u0131rat sular\u0131 \u0130srail-Suriye g\u00f6r\u00fc\u015fmelerinde, ABD\u2019nin T\u00fcrkiye\u2019ye Suriye\u2019nin taleplerini kabul etme konusunda bask\u0131 yapmas\u0131na yol a\u00e7arak, bir pazarl\u0131k unsuru olabilirdi. Son olarak, Suriye ve \u0130srail aras\u0131ndaki m\u00fczakerelerde, ak\u0131betleri g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fclen ter\u00f6rist \u00f6rg\u00fctler aras\u0131nda PKK yer almayabilir b\u00f6ylelikle Suriye rejimi bir yandan Filistinli ter\u00f6rist gruplar\u0131 \u00fclkeden uzakla\u015ft\u0131r\u0131rken di\u011fer yandan PKK\u2019ya destek vermeye devam edebilirdi.<\/p>\n K\u0131saca, \u0130srail-Suriye m\u00fczakereleri, T\u00fcrk y\u00f6neticilerde T\u00fcrkiye\u2019nin b\u00f6lgedeki sorunlar\u0131n\u0131n g\u00f6z ard\u0131 edilebilece\u011fi endi\u015fesini yaratt\u0131. T\u00fcrkiye-\u0130ran ili\u015fkilerindeki sorunlarda da bir yo\u011funla\u015fma ya\u015fand\u0131. T\u00fcrk yetkililer \u0130ran\u2019\u0131 PKK\u2019ya yatakl\u0131k etmek ve \u0130ran topraklar\u0131nda e\u011fitim kamplar\u0131 kurulmas\u0131na izin vermekle su\u00e7lad\u0131 ama su\u00e7lamalar Tahran taraf\u0131ndan reddedildi.<\/p>\n May\u0131s 1996\u2019da, gazetelerde, operasyonlar s\u0131ras\u0131nda \u201c\u0130ranl\u0131 PKK mensuplar\u0131\u201dn\u0131n ele ge\u00e7irildi\u011fine dair haberler yer ald\u0131. \u015eubat 1997\u2019de \u00fcnl\u00fc \u201cSincan olay\u0131\u201dyla dip noktas\u0131na inen iki \u00fclke aras\u0131ndaki ili\u015fkilerde, \u0130slami k\u00f6ktendincilik \u00f6nemli bir uyu\u015fmazl\u0131k kayna\u011f\u0131 haline geldi. Sincan\u2019\u0131n Refah Partili belediye ba\u015fkan\u0131 taraf\u0131ndan d\u00fczenlenen \u201cKud\u00fcs G\u00fcn\u00fc\u201d kutlamalar\u0131nda, \u0130ran b\u00fcy\u00fckel\u00e7isi T\u00fcrkiye\u2019de \u015feriat\u0131n benimsenmesi \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131nda bulundu. T\u00fcrk H\u00fck\u00fcmeti\u2019nin b\u00fcy\u00fckel\u00e7iyi persona non grata ilan etmesinin akabinde, \u0130ran da T\u00fcrk b\u00fcy\u00fckel\u00e7isini s\u0131n\u0131rd\u0131\u015f\u0131 ederek kar\u015f\u0131l\u0131k verdi. Bu geli\u015fme \u0130ran\u2019\u0131n T\u00fcrkiye\u2019deki \u0130slami k\u00f6ktendincili\u011fi destekledi\u011fine ili\u015fkin T\u00fcrk iddialar\u0131n\u0131n yeniden canlanmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131.<\/p>\n Bu d\u00fc\u015f\u00fcncelerden hareketle Ankara, Ortado\u011fu\u2019dan gelen tehditler kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 daha etkin bir bi\u00e7imde koruma yolunu se\u00e7ti. Bu yeni aktivizm \u00d6zal d\u00f6nemindekinden farkl\u0131yd\u0131. \u00d6zal Ortado\u011fu\u2019daki f\u0131rsatlara bak\u0131p \u201caktivist politika\u201dy\u0131 bu f\u0131rsatlardan yararlanmak i\u00e7in savunurken, 1990\u2019lar\u0131n ortas\u0131ndaki T\u00fcrk askeri ve siyasi eliti, Ortado\u011fu\u2019yu tehdit kayna\u011f\u0131 olarak g\u00f6rmekte ve aktivizmi bu tehditleri ortadan kald\u0131rmak i\u00e7in savunmaktayd\u0131. D\u0131\u015f politika ve i\u00e7 politika sorunlar\u0131 birbirinin i\u00e7ine ge\u00e7ti. \u00d6rne\u011fin, T\u00fcrkiye\u2019nin \u00fclke b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc, rejimin ve onun laik niteli\u011finin korunmas\u0131yla ba\u011flant\u0131l\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcld\u00fc.<\/p>\n G\u00fcvenlik ve savunma kavramlar\u0131, politika olu\u015fturulmas\u0131nda merkezi bir organ olan Milli G\u00fcvenlik Konseyi\u2019nin de etkisiyle, T\u00fcrkiye\u2019nin Ortado\u011fu politikas\u0131n\u0131n \u015fekillendirilmesinde \u00f6nemli etkenler haline geldi. 1997\u2019de, T\u00fcrk ordusu Suriye ve \u0130ran\u2019la ili\u015fkiler konusunda ne d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc al\u0131\u015f\u0131lmad\u0131k bir bi\u00e7imde a\u00e7\u0131k\u00e7a s\u00f6ylemeye ba\u015flad\u0131. Genel Kurmay, akademisyenler, gazeteciler ve \u00e7e\u015fitli sivil toplum \u00f6rg\u00fctlerinin temsilcilerinden olu\u015fan T\u00fcrk elitinin farkl\u0131 kesimlerine \u00e7e\u015fitli \u201cbrifing\u201dler verdi. Bu brifinglerde, ordu \u201culusal askeri stratejik konsept\u201dte de\u011fi\u015fiklik oldu\u011funu bildirdi. Yeni konsept, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde iki d\u0131\u015f akt\u00f6r Suriye ve \u0130ran taraf\u0131ndan beslenen b\u00f6l\u00fcc\u00fcl\u00fck ve \u0130slami k\u00f6ktendincilik gibi iki i\u00e7 tehdidi tan\u0131ml\u0131yordu.<\/p>\n Ankara\u2019n\u0131n Ortado\u011fu\u2019daki tehdit alg\u0131lamas\u0131ndaki de\u011fi\u015fikli\u011fe paralel olarak T\u00fcrk-\u0130srail ili\u015fkilerinin g\u00fcvenlik y\u00f6n\u00fcne vurgu yap\u0131lmaya ba\u015fland\u0131. Siyaset planlamac\u0131lar \u0130srail\u2019le stratejik i\u015fbirli\u011fi yap\u0131lmas\u0131n\u0131n Suriye ve \u0130ran \u00fczerindeki cayd\u0131r\u0131c\u0131 etkisiyle bir\u00e7ok sorunun \u00e7\u00f6z\u00fclece\u011fine inan\u0131yorlard\u0131. Suriye ile Ekim 1998\u2019de ya\u015fanan kriz, Ankara\u2019n\u0131n ne d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc k\u0131smen g\u00f6sterdi.<\/p>\n T\u00fcrkiye ile Suriye aras\u0131ndaki uzun s\u00fcredir devam eden ihtilaf, T\u00fcrk yetkililer a\u00e7\u0131k\u00e7a Suriye\u2019nin T\u00fcrkiye\u2019ye kar\u015f\u0131 \u201cilan edilmemi\u015f bir sava\u015f\u201d y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve Ankara\u2019n\u0131n \u201ckar\u015f\u0131l\u0131k verme hakk\u0131\u201d bulundu\u011funu belirtmesiyle alevlendi. Gerilim h\u0131zla t\u0131rmand\u0131 ve T\u00fcrkiye Suriye s\u0131n\u0131r\u0131na asker y\u0131\u011fd\u0131. Kriz, \u00d6calan\u2019\u0131n \u015eam\u2019\u0131 terk etmesiyle sona erdi ve iki \u00fclke temsilcileri Adana\u2019da biraraya gelerek \u015eam\u2019\u0131n PKK\u2019ya destek vermeyi kesece\u011fine ili\u015fkin bir mutabakat zapt\u0131 imzalad\u0131lar. T\u00fcrk-\u0130srail ittifak\u0131 bu krizde \u00f6nemli etkenlerden biriydi \u00e7\u00fcnk\u00fc Suriye\u2019nin \u00e7evrelenmi\u015flik hissinin artmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131. \u0130srail\u2019in bu bunal\u0131mdan kendini soyutlama \u00e7abalar\u0131na ra\u011fmen, \u015eam ve Arap Birli\u011fi \u0130srail\u2019i yang\u0131n\u0131 k\u00f6r\u00fcklemekle su\u00e7lad\u0131.<\/p>\n T\u00fcrk-\u0130srail ili\u015fkileriyle ilgili bir ba\u015fka nokta da T\u00fcrk ordusunun y\u00fcksek kalitede donan\u0131m ve teknolojiyi elde etme arzusuydu. T\u00fcrkiye, 150 milyar $ de\u011ferinde 25 y\u0131ll\u0131k \u00e7ok iddial\u0131 bir savunma modernizasyonu program\u0131 ilan etti. Fakat, Bat\u0131l\u0131 \u00fclkelerin T\u00fcrkiye’deki insan haklar\u0131yla ilgili durumdan ve Yunanistan’la k\u00f6t\u00fc ili\u015fkilerden kaynaklanan endi\u015felerinden dolay\u0131 T\u00fcrkiye’nin silahlar\u0131 bu \u00fclkelerden sa\u011flamas\u0131 \u00e7ok g\u00fc\u00e7t\u00fc. 1995 y\u0131l\u0131nda Ankara, F-4 sava\u015f u\u00e7aklar\u0131n\u0131n modernizasyonu i\u00e7in \u00e7e\u015fitli Avrupa devletlerine ba\u015fvurdu ama ret cevab\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131. Buna mukabil \u0130srail de yeterli teknoloji ve silaha sahipti ve bunlar\u0131 T\u00fcrkiye’ye vermek i\u00e7in siyasi ya da insan haklar\u0131yla ilgili sorunlarla ba\u011f kurmuyordu.<\/p>\n Son olarak, \u0130srail’deki i\u00e7 politik geli\u015fmelerin de \u2013May\u0131s 1996’da Binyamin Netanyahu’nun zaferi ve Suriye ile \u0130srail aras\u0131ndaki bar\u0131\u015f s\u00fcrecinin donmas\u0131 iki \u00fclke aras\u0131ndaki ili\u015fkileri yak\u0131nla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir. Netanyahu Suriye ve PKK’ya ili\u015fkin net g\u00f6r\u00fc\u015flere sahipti. Ge\u00e7mi\u015fte Yitzak Rabin ve Shimon Perez ile r\u00f6portaj yapan bir T\u00fcrk gazeteci, her ikisinin de PKK ve K\u00fcrt sorunuyla ilgili sorulara ka\u00e7amak yan\u0131tlar verdi\u011fini yazmas\u0131na kar\u015f\u0131n, Netanyahu a\u00e7\u0131k\u00e7a PKK’y\u0131 bir ter\u00f6r \u00f6rg\u00fct\u00fc olarak nitelendiriyor ve \u0130srail’in ba\u011f\u0131ms\u0131z K\u00fcrt devletinin kurulmas\u0131n\u0131 desteklemeyece\u011fini s\u00f6yl\u00fcyordu.<\/p>\n T\u00fcrk-\u0130srail g\u00fcvenlik i\u015fbirli\u011finin \u00e7er\u00e7evesi iki anla\u015fmayla \u00e7izildi. Birincisi, 23 \u015eubat 1996’da Genel Kurmay ikinci ba\u015fkan\u0131 \u00c7evik Bir ile \u0130srail Savunma Bakanl\u0131\u011f\u0131 genel m\u00fcd\u00fcr\u00fc David Ivry aras\u0131nda imzalanan Askeri E\u011fitim ve \u0130\u015fbirli\u011fi Anla\u015fmas\u0131’yd\u0131 (AE\u0130A). Anla\u015fma imzaland\u0131ktan iki ay sonra kamuoyuna duyuruldu ve T\u00fcrkiye ile Ortado\u011fu’da a\u011f\u0131r ele\u015ftirilerin hedefi oldu. T\u00fcrkiye’de RP ve baz\u0131 islamc\u0131 bas\u0131n-yay\u0131n organlar\u0131 ele\u015ftirilerin ba\u015f\u0131n\u0131 \u00e7ekerken baz\u0131 \u00e7evreler de h\u00fck\u00fcmetin ketum tavr\u0131n\u0131 ele\u015ftirdi. AE\u0130A’n\u0131n yay\u0131mlanm\u0131\u015f b\u00f6l\u00fcmleri, e\u011fitim, e\u011fitimsel bilgi al\u0131\u015fveri\u015fi, bir di\u011ferinin e\u011fitim tatbikatlar\u0131n g\u00f6zlemci olarak kat\u0131lma ve liman ziyaretleri gibi i\u015fbirli\u011fi alanlar\u0131n\u0131 saymaktayd\u0131. AE\u0130A’n\u0131n en tart\u0131\u015fmal\u0131 y\u00f6n\u00fc, iki \u00fclkenin hava kuvvetlerinin birbirlerinin hava sahalar\u0131nda e\u011fitim u\u00e7u\u015fu yapabilmesine olanak veren h\u00fckm\u00fcyd\u00fc. T\u00fcrk genel kurmay\u0131 ve h\u00fck\u00fcmet, anla\u015fman\u0131n T\u00fcrkiye’nin g\u00fcvenli\u011fi i\u00e7in \u00e7ok yararl\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 iddia etti. S\u00f6ylediklerine g\u00f6re, elde edilecek yararlardan biri de T\u00fcrk pilotlar\u0131n\u0131n \u0130srail’in elektronik sava\u015f teknolojisiyle e\u011fitim alabilmesiydi. Yetkililer, medyan\u0131n ve anla\u015fmay\u0131 ele\u015ftirenlerin, anla\u015fman\u0131n ama\u00e7lar\u0131n\u0131 \u00e7arp\u0131tt\u0131\u011f\u0131ndan yak\u0131narak \u0130srail’le yap\u0131lan anla\u015fman\u0131n di\u011fer \u00fclkelerle yap\u0131lan AE\u0130A’lar\u0131ndan hi\u00e7bir fark\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirttiler.<\/p>\n Fakat, anla\u015fmay\u0131 ele\u015ftirenler ve di\u011ferleri, bu anla\u015fman\u0131n de\u011fi\u015fik oldu\u011funa ve T\u00fcrkiye, \u0130srail ve b\u00fct\u00fcn b\u00f6lge a\u00e7\u0131s\u0131ndan uzun vadeli sonu\u00e7lar ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131na ikna edildi. \u0130kinci anla\u015fma 26 A\u011fustos 1996’da imzaland\u0131. Bir \u00e7er\u00e7eve anla\u015fma olarak bu anla\u015fma, teknoloji transferi, teknisyen ve ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n e\u011fitimi; istihbarat payla\u015f\u0131m\u0131 ve iki \u00fclkenin savunma ve d\u0131\u015f politika yetkilileri aras\u0131nda iki-y\u0131ll\u0131k d\u00fczenli “stratejik diyalog” toplant\u0131lar\u0131 \u00f6ng\u00f6rmekteydi.<\/p>\n Ortak askeri tatbikatlar konusunda da bir anla\u015fma yap\u0131ld\u0131. Bunlardan birincisi olan G\u00fcvenilir Denizk\u0131z\u0131 Tatbikat\u0131, \u00fc\u00e7 tarafl\u0131 bir arama-kurtarma tatbikat\u0131 olup ABD’nin de kat\u0131l\u0131m\u0131yla Ocak 1998’de \u0130srail a\u00e7\u0131klar\u0131nda d\u00fczenlendi. D\u00fcnyadaki genel kan\u0131ya g\u00f6re bu tatbikat T\u00fcrkiye ile \u0130srail aras\u0131ndaki stratejik i\u015fbirli\u011findeki derinle\u015fmenin sembol\u00fcyd\u00fc. Sadece bir arama-kurtarma tatbikat\u0131 olmas\u0131na ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir \u00fclkeye y\u00f6nelik olmamas\u0131na kar\u015f\u0131n, G\u00fcvenilir Denizk\u0131z\u0131 Tatbikat\u0131, \u0130ran’\u0131n ve kimi Arap \u00fclkelerinin tepkisini \u00e7ekti.<\/p>\n Tatbikata, \u00dcrd\u00fcn g\u00f6zlemci olarak kat\u0131lm\u0131\u015f fakat M\u0131s\u0131r benzer daveti reddetmi\u015fti. G\u00fcvenilir Denizk\u0131z\u0131 Tatbikat\u0131 II, yine ABD’nin kat\u0131l\u0131m\u0131yla Aral\u0131k 1999’da bu sefer T\u00fcrk karasular\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirildi. Bu tatbikata da \u00dcrd\u00fcn g\u00f6zlemci olarak kat\u0131l\u0131rken M\u0131s\u0131r yine yap\u0131lan daveti reddetti. G\u00fcvenlik alan\u0131ndaki i\u015fbirli\u011finin ikinci \u00f6nemli y\u00f6n\u00fc, askeri sat\u0131\u015flar olmu\u015ftur. \u00dcstte bahsedildi\u011fi gibi, T\u00fcrkiye ABD’nin donan\u0131m ve teknik bilgisini \u0130srail \u00fczerinden hi\u00e7bir siyasi ko\u015ful \u00f6ne s\u00fcr\u00fclmeksizin alabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. Bu olas\u0131l\u0131k, Ankaran\u0131n \u0130srail’le g\u00fcvenlik alan\u0131nda i\u015fbirli\u011fini geli\u015ftirme iste\u011finin en \u00f6nemli g\u00fcd\u00fclerinden biriydi. 5 Aral\u0131k 1996 tarihinde, \u0130srail 44 T\u00fcrk F-4 sava\u015f u\u00e7a\u011f\u0131n\u0131n modernizasyonunu 650 milyon $ kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda kabul etti. 1997 y\u0131l\u0131n\u0131n sonunda, \u0130srail’e 48 F-5 sava\u015f u\u00e7a\u011f\u0131n\u0131n modernizasyonunu \u00f6ng\u00f6ren ikinci bir i\u015f verildi. \u0130srail ve T\u00fcrkiye ayr\u0131ca geli\u015fmi\u015f havadan-karaya f\u00fcze sistemi Popeye-II’nin ortak \u00fcretimi konusunda da anla\u015fmaya vard\u0131lar. Popeye II anla\u015fmas\u0131, daha geli\u015fmi\u015f teknolojiye sahip daha k\u00fc\u00e7\u00fck Popeye I’in \u00fcretimi i\u00e7in iki T\u00fcrk \u015firketinin de yer ald\u0131\u011f\u0131 bir konsorsiyum olu\u015fturulmas\u0131n\u0131 da i\u00e7ermekteydi. \u0130srail’in geli\u015ftirdi\u011fi Arrow-II f\u00fcze-kar\u015f\u0131t\u0131 f\u00fczelerin ve T\u00fcrkiye’nin ana sava\u015f tank\u0131 M-60’lar\u0131 yenileyecek Merkava III tanklar\u0131n\u0131n ortak \u00fcretimi ile \u015fu anda kullan\u0131lmakta olan G-3’lerin yerini alacak yeni bir piyade t\u00fcfe\u011finin \u00fcretimi de s\u00fcrekli tart\u0131\u015f\u0131lan konular aras\u0131ndayd\u0131.<\/p>\n Di\u011fer \u0130\u015fbirli\u011fi Alanlar\u0131 T\u00fcrk i\u015fadamlar\u0131, bu anla\u015fmay\u0131 sadece \u0130srail pazar\u0131na de\u011fil ABD, Filistin ve \u00dcrd\u00fcn gibi di\u011fer pazarlara da girmelerini sa\u011flayaca\u011f\u0131 i\u00e7in \u00f6nemli buldular. \u00c7ifte vergilendirmenin \u00f6nlenmesine ili\u015fkin ikinci bir anla\u015fma Mart 1996’da imzalanarak 27 May\u0131s 1998 tarihinde y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girdi. Son olarak, yat\u0131r\u0131mlar\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 te\u015fviki ve himayesini \u00f6ng\u00f6ren bir anla\u015fma da Mart 1996’da imzalanarak 27 A\u011fustos 1998 tarihinde y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girdi. 1 Mart 1993 tarihinde kurulan T\u00fcrk-\u0130srail \u0130\u015f Konseyi, ikili ekonomik ili\u015fkilerin geli\u015ftirilmesine etkin olarak katk\u0131da bulundu. Ticaret h\u0131zla geli\u015ferek, 1990-1998 aras\u0131nda yakla\u015f\u0131k % 600 artt\u0131. Ankara a\u00e7\u0131s\u0131ndan daha da \u00f6nemlisi, T\u00fcrkiye\u2019nin \u0130srail\u2019e kar\u015f\u0131 1994\u2019ten beri her y\u0131l ticaret fazlas\u0131 vermesiydi. 1997 y\u0131l\u0131nda, \u0130srail\u2019e yap\u0131lan ihracat, bir \u00f6nceki y\u0131la g\u00f6re % 54 artarken, bu \u00fclkeden yap\u0131lan ithalat % 19 artt\u0131. T\u00fcrkiye\u2019den yap\u0131lan ucuz ithalat T\u00fcrk \u201cdamping\u201di konusunda \u0130srail\u2019de baz\u0131 ele\u015ftirilere de 1990\u2019lar\u0131n ba\u015flar\u0131nda ve ortalar\u0131nda, T\u00fcrkiye\u2019yi ziyaret eden \u0130srailli turistlerin say\u0131s\u0131nda art\u0131\u015f ya\u015fanmaya ba\u015flad\u0131 ve Haziran 1992\u2019de bir turizm anla\u015fmas\u0131 imzaland\u0131. 1998\u2019in ba\u015f\u0131nda T\u00fcrkiye\u2019deki kumarhanelerin kapat\u0131lmas\u0131ndan sonra \u0130srailli turist say\u0131s\u0131nda keskin bir d\u00fc\u015f\u00fc\u015f meydana geldi. A\u011fustos 1998\u2019e kadar kurumsal bir temel ve yasal bir \u00e7er\u00e7eve olmamas\u0131 nedeniyle, ikili ticari ili\u015fkiler g\u00f6rece k\u00fc\u00e7\u00fck miktarlarda kalm\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019nin \u0130srail\u2019e yat\u0131r\u0131m olanaklar\u0131, \u00f6zellikle arazi ve i\u015fg\u00fcc\u00fc gibi \u00fcretim girdilerinin y\u00fcksek maliyetleri nedeniyle s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Fakat, T\u00fcrkiye\u2019deki \u00fcretim maliyetlerinin d\u00fc\u015f\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc, muhtemelen daha fazla \u0130srail sermayesini \u00e7ekecektir. \u00d6rne\u011fin, 1998 yaz\u0131nda, otomobillerin ve kamyonlar\u0131n iklimlendirme cihazlar\u0131n\u0131 \u00fcreten bir firma olan Rav-Car Industries, \u0130srail\u2019deki i\u015fyerini kapatarak T\u00fcrkiye\u2019de bir ortak \u00fcretim tesisi kuraca\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131. \u0130srail h\u00fck\u00fcmeti, yeni ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131na kavu\u015fan Trans-Kafkasya ve Orta Asya cumhuriyetlerinde, tar\u0131m ve di\u011fer sekt\u00f6rlerde faaliyet g\u00f6sterecek T\u00fcrk-\u0130srail ortakl\u0131klar\u0131n\u0131n kurulmas\u0131yla \u00f6zellikle ilgilendi. \u0130srail\u2019in geli\u015fmi\u015f tar\u0131m teknolojisi de T\u00fcrkiye\u2019de \u00f6zellikle g\u00fcneydo\u011fuda i\u015fbirli\u011fi olanaklar\u0131 yaratmaktad\u0131r. Genel olarak, ekonomik ili\u015fkiler T\u00fcrkiye\u2019nin yarar\u0131nad\u0131r. Fakat, bu ili\u015fkilerin daha fazla geli\u015ftirilmesinin \u00f6n\u00fcnde engeller bulunmaktad\u0131r. Her iki ekonomi de, y\u00f6n\u00fcn\u00fc Avrupa pazar\u0131na \u00e7evirmi\u015f olup birbirinin tamamlay\u0131c\u0131s\u0131 de\u011fildir.<\/p>\n \u0130\u00e7 Politik Etkiler Refahyol h\u00fck\u00fcmetinin olu\u015fturulmas\u0131ndan hemen sonra, RP lideri Necmettin Erbakan kendisini T\u00fcrk-\u0130srail ili\u015fkileri konusundaki manevra alan\u0131n\u0131 denemek durumunda buldu. Ordu yeni h\u00fck\u00fcmetin g\u00fcndemine konulan bir ba\u015fka anla\u015fmay\u0131 imzalamaya haz\u0131rd\u0131. Erbakan, anla\u015fman\u0131n nedenlerine ili\u015fkin daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgi alana kadar imza yetkisi vermeyi geciktirdi. Bu arada, \u0130srail D\u0131\u015fi\u015fleri yetkilisi David Ivry\u2019nin ziyareti ertelendi. Sonunda, anla\u015fma, Erbakan\u2019a savunma bakanl\u0131\u011f\u0131 yetkililerince bir brifing verildikten sonra imzaland\u0131.<\/p>\n Resmi politikalar\u0131 benimseme konusunda isteksiz g\u00f6z\u00fck\u00fcp sonunda kabul ederek, Refah taban\u0131na mesaj g\u00f6nderme bi\u00e7imi, Refah\u2019\u0131n iktidar ortakl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemi boyunca \u0130srail’le ili\u015fkilerde RP yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n belirgin \u00f6zelli\u011fi oldu. Nisan 1997\u2019de, Erbakan, ziyarette bulunan \u0130srail ba\u015fbakan\u0131 Davit Levy\u2019yi kabul etmeye son dakikaya kadara raz\u0131 olmad\u0131. Fakat, Levy\u2019ye g\u00f6re, iki ba\u015fbakan kapal\u0131 kap\u0131lar ard\u0131nda dostane bir bulu\u015fma ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015fti. \u0130srail\u2019le yap\u0131lan serbest ticaret anla\u015fmas\u0131 Refahyol h\u00fck\u00fcmeti taraf\u0131ndan meclise sunuldu ve RP\u2019nin de oylar\u0131yla ezici bir \u00e7o\u011funlukla 23 Aral\u0131k 1996\u2019da onayland\u0131. RP\u2019li y\u00f6neticiler, \u201ckar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 \u00e7\u0131karlar\u0131n ikili ili\u015fkileri belirledi\u011fi\u201d a\u00e7\u0131klamas\u0131nda bulundular. Belki daha da \u00f6nemlisi, \u0130srail\u2019i kabul etminin i\u015faretleri olarak, RP\u2019li y\u00f6neticilerin \u00e7e\u015fitli vesilelerle \u0130srail\u2019i ziyaret etmeleri ve \u0130srail B\u00fcy\u00fckel\u00e7ili\u011finin Ankara\u2019daki Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k G\u00fcn\u00fc kutlamalar\u0131na kat\u0131lmalar\u0131yd\u0131.<\/p>\n Dolay\u0131s\u0131yla, RP\u2019nin iktidara geli\u015fi T\u00fcrkiye ile \u0130srail aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin seyrini etkilemedi. Bu bir \u00f6l\u00e7\u00fcde, ordunun k\u00fc\u00e7\u00fck de olsa h\u00fck\u00fcmete manevra alan\u0131 b\u0131rakmas\u0131ndand\u0131. Fakat \u015fu da rahatl\u0131kla s\u00f6ylenebilir: Refah iktidardayken, T\u00fcrk-\u0130srail ili\u015fkilerine pragmatizm ve ulusal \u00e7\u0131kar kavram\u0131yla yakla\u015ft\u0131. Refahyol koalisyonundan sonra olu\u015fan h\u00fck\u00fcmet tecr\u00fcbesi T\u00fcrkiye\u2019nin Ortado\u011fu politikas\u0131n\u0131n bir \u201cdevlet politikas\u0131\u201d haline geldi\u011fine ve bu politikan\u0131n de\u011fi\u015fmeyece\u011fine ili\u015fkin g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc g\u00fc\u00e7lendirdi. 1997\u2019nin ortalar\u0131nda iktidara gelen Mesut Y\u0131lmaz\u2019\u0131n liderli\u011findeki koalisyon, Ankara\u2019n\u0131n Ortado\u011fu politikas\u0131na biraz esneklik kazand\u0131rmay\u0131 hedefledi. Bunun nedenleri bir bak\u0131ma koalisyonun h\u00fck\u00fcmetinin kendi i\u00e7 yap\u0131s\u0131nda yatmaktayd\u0131. D\u0131\u015fi\u015fleri Bakan\u0131 \u0130smail Cem\u2019in de mensubu oldu\u011fu k\u00fc\u00e7\u00fck ortaklardan DSP, uzun s\u00fcre \u201cb\u00f6lge merkezli d\u0131\u015f politika\u201dn\u0131n savunucusu olmu\u015ftu. Bu t\u00fcr bir politika, g\u00fc\u00e7l\u00fc bir T\u00fcrkiye\u2019nin yarat\u0131lmas\u0131 i\u00e7in hayati \u00f6neme sahip yak\u0131n kom\u015fularla iyi ili\u015fkiler kurulmas\u0131n\u0131 gerektirmekteydi.<\/p>\n Koalisyonun ilk aylar\u0131nda, T\u00fcrkiye\u2019nin Arap kom\u015fular\u0131 ve \u0130ran\u2019la iyi ili\u015fkiler kurmak i\u00e7in ger\u00e7ekten \u00e7aba sarf edildi\u011fine ili\u015fkin emareler g\u00f6zlemlendi. T\u00fcrk ordusu a\u00e7\u0131s\u0131ndan, Ankara\u2019n\u0131n b\u00f6lgesel politikas\u0131nda meydana gelebilecek bu t\u00fcr k\u00f6kl\u00fc bir de\u011fi\u015fiklik, T\u00fcrk-\u0130srail ili\u015fkilerinin yava\u015flamas\u0131na yol a\u00e7acak olursa kesinlikle rahats\u0131z edici bir durumdu. Bu t\u00fcr ele\u015ftirileri bertaraf etmek isteyen Cem, \u0130srail\u2019e Temmuz 1998\u2019de bir ziyarette bulundu ve bas\u0131na verdi\u011fi bir deme\u00e7te \u201cbildi\u011finiz gibi T\u00fcrkiye\u2019deki baz\u0131 \u00e7evreler, \u0130srail\u2019le ili\u015fkilerimizin kom\u015fular\u0131m\u0131zla iyi ili\u015fkiler kurma gayretlerimiz sonucunda engellendi\u011fini s\u00f6yl\u00fcyorlar. Fakat tam aksine, bu iddian\u0131n do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131 \u0130srail ba\u015fbakan\u0131n\u0131n bizzat kendisi taraf\u0131ndan a\u00e7\u0131kland\u0131.\u201d dedi. T\u00fcrkiye\u2019de \u201cbaz\u0131 \u00e7evreler\u201d deyimi dolayl\u0131 olarak orduya at\u0131f yapmak i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r. Bu arada, h\u00fck\u00fcmet\u2019in Suriye\u2019yle daha iyi ili\u015fkiler geli\u015ftirmek i\u00e7in harcad\u0131\u011f\u0131 \u00e7abalar bo\u015fa gitti ve Y\u0131lmaz\u2019\u0131n Ekim 1998\u2019de \u0130srail\u2019e ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi ziyaret \u201ciyi kom\u015fuluk\u201d politikas\u0131n\u0131n terk edildi\u011fini vurgulad\u0131. Bu ziyaret esnas\u0131nda kendisine Suriye\u2019nin ele\u015ftirileri konusundaki d\u00fc\u015f\u00fcnceleri sorulan Y\u0131lmaz \u201cSamimiyetle s\u00f6yleyebilirim ki Suriye\u2019nin benim bu ziyaretimle ilgili olarak ne d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc beni hi\u00e7 ilgilendirmiyor. Herkes Suriye\u2019nin T\u00fcrkiye\u2019ye kar\u015f\u0131 tak\u0131nd\u0131\u011f\u0131 hasmane tutumun fark\u0131ndad\u0131r\u201d dedi. Bir s\u00fcre sonra da Suriye\u2019yle T\u00fcrkiye aras\u0131nda \u00d6calan krizi patlak verdi.<\/p>\n Sonu\u00e7 T\u00fcrk siyasi ve askeri eliti taraf\u0131ndan belirlendi\u011fi \u015fekliyle, T\u00fcrkiye\u2019nin 1990\u2019lardaki \u00e7\u0131karlar\u0131, bazen m\u00fcttefiklerinin \u00e7\u0131karlar\u0131ndan farl\u0131 olmu\u015ftur. T\u00fcrkiye\u2019nin cesur politikas\u0131, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde, gev\u015fek ve istikrars\u0131z i\u00e7 ve d\u0131\u015f siyasi ortama bir cevap niteli\u011findeydi. T\u00fcrk-\u0130srail ittifak\u0131, yeni b\u00f6lgesel politikan\u0131n ba\u015fl\u0131ca s\u00fctunlar\u0131ndan biri haline geldi.<\/p>\n Hem T\u00fcrkiye hem de \u0130srail ikili ili\u015fkilerden \u00f6nemli faydalar elde edeceklerini d\u00fc\u015f\u00fcnseler de, gerginlik alanlar\u0131 hemen ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. \u0130srail T\u00fcrkiye\u2019nin sorunlar\u0131na \u00e7ekilme ve T\u00fcrk-Yunan uyu\u015fmazl\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir taraf\u0131ym\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fclme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan kayg\u0131 duydu. Yunanistan, T\u00fcrk-\u0130srail ili\u015fkilerine y\u00f6nelik ho\u015fnutsuzlu\u011funu a\u00e7\u0131k\u00e7a dile getirdi. Bu nitelikteki bir ba\u015fka sorun da K\u00fcrt sorunuydu. \u0130srail bu sorunun da bir taraf\u0131ym\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fclmek ve PKK\u2019nin hedefi haline gelmek istemedi. Fakat, T\u00fcrkiye\u2019yle ittifak\u0131 devam etti\u011fi m\u00fcddet\u00e7e, \u0130srail\u2019in bu sorundan kendini soyutlamas\u0131 hemen hemen imkans\u0131z g\u00f6z\u00fckmektedir. \u00d6calan\u2019\u0131n yakalanmas\u0131ndan sonra, \u0130srail\u2019in bu operasyondaki olas\u0131 rol\u00fcnden \u00f6t\u00fcr\u00fc Avrupa\u2019daki \u0130srail temsilcilikleri PKK\u2019n\u0131n sald\u0131r\u0131lar\u0131na hedef oldu. Bu sorunlar zaman zaman \u0130srail h\u00fck\u00fcmeti ile kamuoyunda tart\u0131\u015fmalara neden olmakta ve T\u00fcrk-\u0130srail ili\u015fkilerinin \u00f6n\u00fcndeki engeller olarak varl\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmektedirler.<\/p>\n Suriye\u2019yle ili\u015fkiler \u0130srail ve T\u00fcrkiye a\u00e7\u0131s\u0131ndan yamal\u0131 boh\u00e7a niteli\u011findedir. Bir yandan her iki \u00fclke de Suriye\u2019nin \u00e7evrelenmi\u015flik hissinden memnuniyet duymaktad\u0131r. T\u00fcrkiye a\u00e7\u0131s\u0131ndan 1998 krizi, bu alg\u0131laman\u0131n faydas\u0131n\u0131 kan\u0131tlam\u0131\u015ft\u0131r. Fakat hem T\u00fcrkiye hem de \u0130srail birbirleriyle olan ili\u015fkilerinde, Suriye\u2019yle bar\u0131\u015f olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 engelleyecek kadar ileriye gitmek istememektedir. \u0130srail\u2019de \u0130\u015f\u00e7i Partisi, T\u00fcrk-\u0130srail ili\u015fkilerinin kesintiye u\u011frayan \u0130srail-Suriye bar\u0131\u015f s\u00fcrecini olumsuz bir bi\u00e7imde etkileyece\u011finden endi\u015fe etmektedir. Di\u011fer yandan, \u0130srail-Suriye bar\u0131\u015f\u0131, \u015eam\u2019\u0131n \u00d6calan\u2019\u0131 \u00fclkeden \u00e7\u0131karmas\u0131ndan bu yana gitgide geli\u015fen T\u00fcrk-Suriye ili\u015fkilerini de geli\u015ftirebilir.<\/p>\n Ankara a\u00e7\u0131s\u0131ndan, T\u00fcrkiye ve \u0130srail Irak\u2019ta \u00e7eli\u015fik \u00e7\u0131karlara sahiptir. \u0130srail, \u0130srail stat\u00fckonun devam\u0131ndan yana olup bu \u00fclkenin b\u00f6l\u00fcnmesinden dolay\u0131 \u00e7ok fazla rahats\u0131zl\u0131k duymayacakt\u0131r. T\u00fcrkiye ise uluslararas\u0131 toplumdan Irak\u2019\u0131n toprak b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn yeniden sa\u011flanmas\u0131n\u0131 istemekte ve stat\u00fckonun kendisini bir sorun olarak g\u00f6rmektedir.<\/p>\n T\u00fcrkiye a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir ba\u015fka potansiyel s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131k da Arap-\u0130srail bar\u0131\u015f s\u00fcrecidir. Bu s\u00fcrecin b\u00fct\u00fcn\u00fcyle kesintiye u\u011framas\u0131, T\u00fcrk-\u0130srail ittifak\u0131 tamamen ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak geli\u015fse de, Ankara\u2019n\u0131n \u0130srail\u2019le olan ili\u015fkilerinde sorunlar ortaya \u00e7\u0131karacakt\u0131r. Bu t\u00fcr bir kesinti, T\u00fcrkiye\u2019de bu ittifak\u0131 ele\u015ftirenlerin elini g\u00fc\u00e7lendirecek ve Ankara\u2019n\u0131n b\u00f6lgedeki di\u011fer \u00fclkelerle olan ili\u015fkilerini daha da sorunlu hale getirecektir.<\/p>\n Derinde yatan bu gerginliklere ra\u011fmen, T\u00fcrk-\u0130srail ittifak\u0131 sa\u011flam bir bi\u00e7imde yerle\u015fmi\u015f g\u00f6z\u00fckmektedir. Her iki taraf i\u00e7in de as\u0131l sorun, bu ili\u015fkiyi di\u011fer taraflar aras\u0131nda i\u015fbirli\u011finin artmas\u0131n\u0131 engelleyecek ve b\u00f6lgede istikrars\u0131zl\u0131\u011fa yol a\u00e7acak kar\u015f\u0131 ittifaklar\u0131n olu\u015fmas\u0131n\u0131 k\u00f6r\u00fcklemeyecek bir \u015fekle d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrememektir.<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Meliha Benli Altunışık İsrail’le ittifak, Soğuk Savaş sonrası Türk dış politikasının en nemli yönlerinden birini oluşturmaktadır. Türkiye’nin siyasi ve askeri eliti, Ortadoğu politikasını, Türkiye’deki rejimin devamına, laikliğe ve ülkesel bütünlüğe doğrudan bağlı olarak görmeye başladığı için, İsrail’le yakın ilişkiler, büyük ölçüde Türkiye’nin bölgesel güvenlik endişelerinin yeniden tanımlanmasının bir sonucudur. Türk-İsrail ittifakı bölgede şok dalgalarına yol […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_bbp_topic_count":0,"_bbp_reply_count":0,"_bbp_total_topic_count":0,"_bbp_total_reply_count":0,"_bbp_voice_count":0,"_bbp_anonymous_reply_count":0,"_bbp_topic_count_hidden":0,"_bbp_reply_count_hidden":0,"_bbp_forum_subforum_count":0,"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"0","ocean_second_sidebar":"0","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"0","ocean_custom_header_template":"0","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"0","ocean_menu_typo_font_family":"0","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"0","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"off","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-12373","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-arastirma-ana-sayfa","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12373","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12373"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12373\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12375,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12373\/revisions\/12375"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12373"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=12373"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=12373"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n<\/b>
\nOrtado\u011fu, 1990’lar\u0131n ba\u015flar\u0131nda \u00f6nemli bir yol ayr\u0131m\u0131ndayd\u0131. So\u011fuk Sava\u015f’\u0131n sona ermesinin yans\u0131malar\u0131, hen\u00fcz hissedilmeye ba\u015flan\u0131yordu. K\u00f6rfez Sava\u015f\u0131 siyasi stratejik ortam\u0131 daha da de\u011fi\u015ftirdi. T\u00fcrk y\u00f6neticiler, di\u011fer bir\u00e7ok \u00fclkedeki kar\u015f\u0131tlar\u0131 gibi, bu geli\u015fmelerden faydalanmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. T\u00fcrkiye, Irak’a kar\u015f\u0131 ABD \u00f6nderli\u011finde olu\u015fturulan koalisyona dolayl\u0131 ama etkin bir bi\u00e7imde kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Bu politika ve Turgut \u00d6zal’\u0131n cesur liderlik tarz\u0131 \u00fclke i\u00e7inde s\u0131cak tart\u0131\u015fmalara neden oldu. T\u00fcrkiye’nin K\u00f6rfez Sava\u015f\u0131’ndan bekledi\u011fi faydalar\u0131 elde edemedi\u011fine ili\u015fkin yayg\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f, \u00d6zal’\u0131 ve politikalar\u0131n\u0131 macerac\u0131l\u0131kla ele\u015ftirenlerin ellerini g\u00fc\u00e7lendirdi. \u00d6zal’\u0131n 1993’te \u00f6l\u00fcm\u00fc, d\u0131\u015f politikada risk alma d\u00f6nemine kesin olarak bir son verdi.<\/p>\n
\nhissettirdi. Ticaret hacmi 1992-1994 aras\u0131nda % 62 artt\u0131. Ekonomik ili\u015fkilerin geli\u015ftirilmesine y\u00f6nelik olarak yasal bir \u00e7er\u00e7eve haz\u0131rlamak i\u00e7in, iki \u00fclke, \u00e7ifte vergilendirme, yat\u0131r\u0131m te\u015fvikleri ve serbest ticaret anla\u015fmas\u0131 konusunda m\u00fczakerelere ba\u015flad\u0131. T\u00fcrkiye’yi ziyaret eden \u0130srailli turist say\u0131s\u0131ndaki \u00e7arp\u0131c\u0131 art\u0131\u015f da -y\u0131lda 300 bin- normalle\u015fmenin bir ba\u015fka \u00f6nemli g\u00f6stergesiydi.<\/p>\n
\nili\u015fkileri yak\u0131nla\u015ft\u0131rma politikas\u0131 g\u00fctmesini engellemedi.<\/p>\n
\n<\/b>
\nG\u00fcvenlik alan\u0131ndaki ili\u015fkilere yap\u0131lan vurguya ra\u011fmen, T\u00fcrk-\u0130srail ili\u015fkileri 1990’larda, \u00f6zellikle ekonomik olmak \u00fczere bir\u00e7ok alanda geli\u015fme g\u00f6sterdi. Ba\u015fbakan Tansu \u00c7iller’in 1994 y\u0131l\u0131nda \u0130srail’e yapt\u0131\u011f\u0131 ziyarette, \u00c7iller ve Rabin t\u00fcm sekt\u00f6rleri i\u00e7eren bir serbest ticaret anla\u015fmas\u0131 imzalama hususunda anla\u015fmaya vard\u0131lar. Hemen bir anla\u015fma imzalanamamas\u0131n\u0131n en b\u00fcy\u00fck nedeni, k\u00fc\u00e7\u00fck, etkili ve krizin e\u015fi\u011findeki \u0130srail tekstil end\u00fcstrisinin muhalefetiydi. T\u00fcrkiye, \u0130srail’in bu end\u00fcstride bir ge\u00e7i\u015f d\u00f6nemi i\u00e7eren taleplerini kabul ettikten sonra, anla\u015fma Mart 1996’da imzaland\u0131 ve 1 May\u0131s 1997’de de y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girdi.<\/p>\n
\nneden oldu.<\/p>\n
\n<\/b>
\n1990\u2019lardaki T\u00fcrk-\u0130srail ittifak\u0131nda en \u00f6nemli etken i\u00e7 politikayd\u0131. Ordu, 1990\u2019lardaki T\u00fcrk d\u0131\u015f politikas\u0131nda oynad\u0131\u011f\u0131 rol\u00fcn bir yans\u0131mas\u0131 olarak, bu ittifak\u0131n ger\u00e7ek mimar\u0131yd\u0131. Fakat bu ittifak, T\u00fcrkiye\u2019de g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bir koalisyon yaratarak siyasetin geni\u015f bir kesiminden destek buldu. RP d\u0131\u015f\u0131nda t\u00fcm siyasi partiler T\u00fcrk-\u0130srail ili\u015fkilerinin geli\u015fmesini destekledi. Bunlar aras\u0131nda iki partinin deste\u011fi \u00f6zellikle \u00f6nemliydi. Bir tanesi Demokratik Sol Partiydi, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu partinin lideri B\u00fclent Ecevit 1970\u2019lerde Arap yanl\u0131s\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncenin etkisindeydi ve y\u0131llarca \u0130srail\u2019i ve ABD\u2019nin b\u00f6lgede oynad\u0131\u011f\u0131 rol\u00fc ele\u015ftirmi\u015fti. Di\u011feri de merhum Alparslan T\u00fcrke\u015f\u2019in Milliyet\u00e7i Hareket Partisi\u2019ydi \u00e7\u00fcnk\u00fc bu partinin geleneksel ideolojisi ve s\u00f6ylemi anti-Siyonist unsurlar i\u00e7eriyordu. Son olarak, \u0130slami-milliyet\u00e7i dini lider Fethullah G\u00fclen\u2019in ba\u015f\u0131n\u0131 \u00e7ekti\u011fi Fethullah\u00e7\u0131lardan da \u00fcst\u00fc kapal\u0131 destek geldi. Fethullah\u00e7\u0131lar T\u00fcrk-\u0130srail ili\u015fkilerini a\u00e7\u0131k\u00e7a desteklemediler ama gazetelerinde ve TV kanallar\u0131nda ele\u015ftirilerin yer almamas\u0131, \u00fcst\u00fc kapal\u0131 r\u0131za g\u00f6sterdiklerinin i\u015faretiydi. Bu b\u00fcy\u00fck koalisyon, \u00e7o\u011fu T\u00fcrk\u2019\u00fcn, \u0130srail’le ili\u015fkileri, T\u00fcrkiye\u2019nin ulusal bekas\u0131yla ilgili bir\u00e7ok sorunun tam merkezinde g\u00f6rmesinin bir sonucuydu. T\u00fcrk-\u0130srail ili\u015fkilerini etkileyen bir di\u011fer i\u00e7 siyasi geli\u015fme de Haziran 1996\u2019da RP\u2019nin, \u00c7iller\u2019in DYP\u2019si ile birlikte iktidara gelmesiydi. Refahyol diye de bilinen koalisyon T\u00fcrkiye\u2019yi Haziran 1997\u2019ye kadar y\u00f6netti. Refahyol\u2019un bir y\u0131ll\u0131k icraat\u0131, T\u00fcrkiye\u2019deki laik kesimlerle \u00f6zellikle de orduyla gerilimin y\u00fckselmesine yol a\u00e7t\u0131. Ordu, T\u00fcrkiye\u2019nin \u0130srail’le ili\u015fkilerini \u0130slamc\u0131lara g\u00fc\u00e7lerinin ger\u00e7ekte s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011funu hat\u0131rlatmak i\u00e7in kulland\u0131. \u0130ktidara gelmeden \u00f6nce RP genelde \u0130srail\u2019i ve \u00f6zelde ise \u0130srail-T\u00fcrkiye ili\u015fkilerini a\u00e7\u0131k\u00e7a ve sert bir bi\u00e7imde ele\u015ftirmekteydi. RP y\u00f6neticileri \u00e7e\u015fitli vesilelerle, iktidara geldiklerinde 1996\u2019da imzalanan askeri i\u015fbirli\u011fi anla\u015fmas\u0131n\u0131 y\u0131rtacaklar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klam\u0131\u015flard\u0131. Fakat ordunun daha de\u011fi\u015fik planlar\u0131 vard\u0131. Kendisine konuyla ilgili bir soru y\u00f6neltilen Orgeneral Bir, ordunun \u0130srail\u2019le ili\u015fkileri bir devlet politikas\u0131 olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131klad\u0131. Bir, \u201cH\u00fck\u00fcmetler \u015fapka gibidir; gelirler ve giderler. Kal\u0131c\u0131 olan Devlet\u201dtir dedi.<\/p>\n
\n<\/b>
\nT\u00fcrk-\u0130srail ittifak\u0131, sadece 1990\u2019larda b\u00f6lgede meydana gelen en \u00f6nemli geli\u015fmelerden biri de\u011fil, ayn\u0131 zamanda T\u00fcrkiye\u2019nin Ortado\u011fu politikas\u0131ndaki de\u011fi\u015fikli\u011fi vurgulayan bir geli\u015fmeydi. Ankara\u2019n\u0131n bu ili\u015fkiyi geli\u015ftirmeye ve ilan etmeye karar vermesi, 1998\u2019in sonbahar\u0131nda ya\u015fanan Suriye kriziyle birlikte, daha \u00f6nceki tarafs\u0131z ve ihtiyatl\u0131 politikan\u0131n bir kenara b\u0131rak\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u00f6stergesiydi. Bu politika 1950\u2019lerdeki aktif b\u00f6lgesel politikadan da farkl\u0131yd\u0131 \u00e7\u00fcnk\u00fc art\u0131k sadece Bat\u0131\u2019yla ili\u015fkilerin bir uzant\u0131s\u0131 de\u011fildi.<\/p>\n