![](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/yz-image5\/0216-abhaz.GIF\")
<\/p>\n<\/p>\n
Jurgen Habermas Max Weber<\/strong>, kapitalist ekonomi etkinli\u011finin, burjuva \u00f6zel hukuk ili\u015fkisinin ve b\u00fcrokratik iktidar\u0131n bi\u00e7imini belirtebilmek i\u00e7in \u201crasyonellik\u201d<\/strong>kavram\u0131n\u0131 kulland\u0131. Rasyonelle\u015ftirme<\/strong> \u00f6ncelikle rasyonel karar verme \u00f6l\u00e7\u00fctlerine tabi toplumsal alanlar\u0131n yayg\u0131nla\u015fmas\u0131 anlam\u0131na gelir. Buna, toplumsal \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n, ara\u00e7sal eylemin \u00f6l\u00e7\u00fctlerinin ya\u015fam\u0131n ba\u015fka alanlar\u0131na da s\u0131zmalar\u0131na (ya\u015fam tarz\u0131n\u0131n kentlile\u015ftirilmesi, ula\u015f\u0131m\u0131n ve ileti\u015fimin teknikle\u015ftirilmesi) yol a\u00e7an end\u00fcstrile\u015ftirmesi kar\u015f\u0131l\u0131k gelir.<\/p>\n \u0130ki durumda da s\u00f6z konusu olan, ama\u00e7-rasyonel eylem tipinin yerle\u015ftirilmesidir. Birinde ara\u00e7lar\u0131n \u00f6rg\u00fctlenmesine, di\u011ferinde iki se\u00e7enekten birinin se\u00e7ilmesine ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n Planlama, sonu\u00e7ta ikinci kademedeki bir ama\u00e7-rasyonel eylem olarak anla\u015f\u0131labilir: o bizzat ama\u00e7-rasyonel eylemin sistemlerinin kurulmalar\u0131n\u0131, iyile\u015ftirilmelerini ve geni\u015fletilmelerini hedefler. \u00a0Toplumun artan \u201crasyonelle\u015ftirilmesi\u201d bilimsel ve teknik ilerlemenin kurumsalla\u015fmas\u0131yla ba\u011f\u0131nt\u0131l\u0131d\u0131r.<\/strong> \u00a0Tekni\u011fin ve bilimin, toplumun kurumsal alanlar\u0131na s\u0131zd\u0131klar\u0131 ve b\u00f6ylelikle kurumlar\u0131n kendilerini d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fckleri \u00f6l\u00e7\u00fcde, eski me\u015frula\u015ft\u0131rmalar tasfiye edilirler.<\/p>\n Eylem y\u00f6nlendirici evren imgelerinin, k\u00fclt\u00fcrel gelene\u011fin tamam\u0131n\u0131n sekularize edilmesi ve \u201cb\u00fcy\u00fcden ar\u0131nd\u0131r\u0131lmas\u0131\u201d, toplumsal eylemin artan \u201crasyonellik\u201dinin di\u011fer y\u00fcz\u00fcd\u00fcr. I<\/strong><\/p>\n Herbert Marcuse<\/strong>, Max Weber\u2019in kapitalist giri\u015fimcinin ve \u00fccretli end\u00fcstri i\u015f\u00e7isinin ama\u00e7-rasyonel eyleminden, soyut hukuk ki\u015fisinin ve modern y\u00f6netim memurunun ama\u00e7-rasyonel eyleminden \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 ve bilim ve teknik kriterlerinde sabitledi\u011fi bi\u00e7imsel rasyonellik kavram\u0131n\u0131n belirli i\u00e7eriksel kapsamlar\u0131n\u0131n oldu\u011funu g\u00f6sterebilmek i\u00e7in bu \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeye dayanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Marcuse, Weber\u2019in \u201crasyonelle\u015ftirme\u201d dedi\u011fi \u015feyde, \u201crasyonelli\u011fin\u201d de\u011fil, tersine rasyonellik ad\u0131na, belirli bir zikredilmemi\u015f politik iktidar bi\u00e7iminin yatt\u0131\u011f\u0131na<\/strong> inan\u0131r.<\/p>\n Bu t\u00fcr bir rasyonellik;<\/p>\n – stratejiler aras\u0131nda do\u011fru se\u00e7ime, Dahas\u0131 rasyonellik salt ba\u011f\u0131nt\u0131larda m\u00fcmk\u00fcn olan teknik uygulamaya uzan\u0131r ve bu y\u00fczden do\u011faya veya topluma h\u00fckmetmeyi i\u00e7eren bir eylem tipini gerektirir. Ama\u00e7-rasyonel eylem <\/strong>, yap\u0131s\u0131 gere\u011fi denetim kurmakt\u0131r.<\/strong> Bu y\u00fczden ya\u015fam ili\u015fkilerinin bu rasyonelli\u011fin \u00f6l\u00e7\u00fctlerine g\u00f6re rasyonelle\u015ftirilmesi, politik olarak tan\u0131nmaz hale gelecek bir iktidar\u0131n kurumsalla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r: ama\u00e7-rasyonel eylemin bir toplumsal sistemin teknik akl\u0131, politik i\u00e7eri\u011finden vazge\u00e7mez. Marcuse\u2019\u00fcn Max Weber ele\u015ftirisi \u015fu sonuca var\u0131r: Belki de teknik ak\u0131l kavram\u0131 bizzat ideolojidir. Tekni\u011fin salt kullan\u0131m\u0131 de\u011fil, bizzat kendisi de (do\u011fa ve insan \u00fczerinde) iktidard\u0131r y\u00f6ntemli, bilimsel, hesaplanm\u0131\u015f ve hesaplayan iktidar.<\/strong> \u0130ktidar\u0131n belirli ama\u00e7lar\u0131 ve ilgileri (interesse) tekni\u011fe ancak \u2018sonradan\u2019 ve d\u0131\u015far\u0131dan empoze edilmi\u015f de\u011fillerdir – onlar bizzat teknik ayg\u0131t\u0131n yap\u0131s\u0131na dahildirler; teknik her defas\u0131nda tarihsel-toplumsal bir tasar\u0131md\u0131r; ve onda bir toplumun ve ona h\u00fckmeden ilgilerin insanlara ve \u015feylere yakla\u015f\u0131mlar\u0131 yans\u0131t\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130ktidar\u0131n b\u00f6yle bir amac\u0131 \u2018maddi\u2019dir ve bu bak\u0131mdan bizzat teknik akl\u0131n bi\u00e7imine aittir.<\/p>\n Marcuse daha 1956\u2019da tamamen ba\u015fka bir ba\u011flamda \u015fu \u00f6zg\u00fcn fenomene dikkati \u00e7ekmi\u015fti: End\u00fcstriyel olarak ilerlemi\u015f kapitalist toplumlarda iktidar, politik iktidar\u0131n ortadan kalkmas\u0131na yol a\u00e7madan, s\u00f6m\u00fcr\u00fcc\u00fc-bask\u0131c\u0131 karakterini yitirme ve \u201crasyonel\u201d olma e\u011filimi g\u00f6steriyordu: \u201c\u0130ktidar art\u0131k, ayg\u0131t\u0131 bir b\u00fct\u00fcn olarak koruma ve geni\u015fletme yetene\u011fi ve ilgisi ko\u015fuluna ba\u011fl\u0131d\u0131r.\u201d<\/strong><\/p>\n Her ne kadar \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin seviyesi, tam da \u201cbireylere y\u00fcklenen fedakarl\u0131klar\u0131n ve y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerin gitgide daha gereksiz, daha usd\u0131\u015f\u0131 g\u00f6r\u00fcnmelerini\u201d<\/strong> sa\u011flayan bir potansiyel ta\u015f\u0131sa da, iktidar\u0131n rasyonelli\u011fi \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin bilimsel-teknik ilerlemeyle e\u015flenmi\u015f y\u00fckseli\u015fini kendi me\u015frulu\u011funun temeli yapmas\u0131na izin veren bir sistemi s\u00fcrd\u00fcrmesiyle \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n Marcuse, objektif a\u00e7\u0131dan a\u015f\u0131r\u0131 bask\u0131y\u0131 \u201cbireylerin yo\u011funla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir \u015fekilde devasa \u00fcretim ve da\u011f\u0131t\u0131m ayg\u0131t\u0131n\u0131n boyunduru\u011fu alt\u0131na girmelerinde, bo\u015f vakitlerin \u00f6zele ait olmaktan \u00e7\u0131kart\u0131lmas\u0131nda, yap\u0131c\u0131 ve y\u0131k\u0131c\u0131 toplumsal \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n nerdeyse birbirlerinden ay\u0131rdedilemeyecek kadar i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7melerinde\u201d <\/strong> g\u00f6rmekten s\u00f6z ediyor. Fakat bu bask\u0131 paradoksal bi\u00e7imde halk\u0131n bilincinden yitip gitmi\u015ftir, \u00e7\u00fcnk\u00fc iktidar\u0131n me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 yeni bir karaktere b\u00fcr\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr: yani \u00a0\u00a0\u201cbireylerin ya\u015fam\u0131n\u0131 da gittik\u00e7e daha rahatla\u015ft\u0131ran, s\u00fcrekli artan \u00fcretkenlik ve do\u011faya hakim olma\u201d<\/strong>ya i\u015faret eder.<\/p>\n \u00dcretici g\u00fc\u00e7lerin bilimsel-teknik ilerlemeyle kurumsalla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olan art\u0131\u015f\u0131, b\u00fct\u00fcn tarihsel orant\u0131lar\u0131 alt\u00fcst eder. Kurumsal \u00e7er\u00e7eve me\u015fruluk \u015fans\u0131n\u0131 buradan al\u0131r. \u00dcretim ili\u015fkilerinin a\u00e7\u0131nm\u0131\u015f \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin potansiyeli ile \u00f6l\u00e7\u00fclebilecekleri d\u00fc\u015f\u00fcncesi, mevcut \u00fcretim ili\u015fkilerinin kendilerini rasyonelle\u015ftirilmi\u015f bir toplumun teknik olarak zorunlu \u00f6rg\u00fctlenme bi\u00e7imi olarak sunmalar\u0131yla kesintiye u\u011frat\u0131lm\u0131\u015f olur. Max Weber\u2019in anlad\u0131\u011f\u0131 bi\u00e7imde \u201crasyonellik\u201d burada \u00e7ifte y\u00fcz\u00fcn\u00fc g\u00f6sterir: o art\u0131k, salt tarihsel olarak zaman\u0131n\u0131 doldurmu\u015f \u00fcretim ili\u015fkilerinin objektif a\u00e7\u0131dan a\u015f\u0131r\u0131 olan bask\u0131s\u0131n\u0131n maskesinin d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclece\u011fi, \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin seviyesi i\u00e7in ele\u015ftirel bir \u00f6l\u00e7\u00fc de\u011fildir, tersine ayn\u0131 \u00fcretim ili\u015fkilerinin i\u015fleve uygun bir kurumsal \u00e7er\u00e7eve olarak hakland\u0131r\u0131labilecekleri savunusal bir \u00f6l\u00e7\u00fctt\u00fcr de. Evet \u201crasyonellik\u201d savunusal kullan\u0131labilirlikleriyle ili\u015fkisinde ele\u015ftirinin \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc olarak k\u00f6reltilir ve tashih i\u00e7in sistemin i\u00e7ine \u00e7ekilir: b\u00f6ylece art\u0131k s\u00f6ylenebilecek tek \u015fey, toplumun \u201cyanl\u0131\u015f programlanm\u0131\u015f\u201d oldu\u011fudur.<\/p>\n \u00dcretici g\u00fc\u00e7ler de bilimsel-teknik a\u00e7\u0131n\u0131mlar\u0131n\u0131n bu seviyesinde \u00fcretim ili\u015fkileriyle yeni bir biraradal\u0131k i\u00e7ine girmi\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcrler: art\u0131k politik bir ayd\u0131nlanmaya, ge\u00e7erli me\u015frula\u015ft\u0131rmalar\u0131n ele\u015ftirisinin temeli olarak hizmet etmezler, tersine kendileri me\u015frula\u015ft\u0131rma temeli olurlar.<\/p>\n Marcuse bunu d\u00fcnya- tarihsel a\u00e7\u0131dan yeni bir \u015fey olarak kavrar. Ama e\u011fer b\u00f6yle bir ili\u015fki i\u00e7indeyse, ama\u00e7-rasyonel eylemin sistemlerinde cisimlenen rasyonelli\u011fin, \u00f6zg\u00fcn bir \u015fekilde s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir rasyonellik olarak anla\u015f\u0131lmas\u0131 gerekmez mi? Bilim ve tekni\u011fin rasyonelli\u011fi, mant\u0131\u011f\u0131n ve ba\u015far\u0131-kontroll\u00fc eylemin de\u011fi\u015fmez kurallar\u0131na dayand\u0131r\u0131lmak yerine i\u00e7eriksel ve tarihsel olarak olu\u015fmu\u015f, yani ge\u00e7ici bir a ”priori\u2019’yi i\u00e7ine alm\u0131\u015f olamaz m\u0131? Marcuse bu soruya olumlu yan\u0131t verir:<\/p>\n \u201cModern bilimin ilkeleri a priori \u00f6yle yap\u0131lanm\u0131\u015flard\u0131r ki, kavramsal aletler olarak, bir evrene kendili\u011finden olu\u015fan, \u00fcretken bir kontrol hizmeti g\u00f6rebilirler; teorik i\u015flemselcilik, sonunda pratik i\u015flemselcili\u011fe denk d\u00fc\u015fer. <\/strong> \u00a0Do\u011faya gittik\u00e7e daha etkin bir h\u00fckmetmenin yolunu a\u00e7an bilimsel y\u00f6ntem, daha sonra do\u011faya h\u00fckmetme arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla insanlar\u0131n insanlar \u00fczerindeki gittik\u00e7e daha etkin iktidar\u0131 i\u00e7in saf kavram ve aletleri de sunmu\u015ftur. <\/strong><\/p>\n (…) Bug\u00fcn iktidar kendini salt teknoloji arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla de\u011fil, tersine teknoloji olarak \u00f6l\u00fcms\u00fczle\u015ftirmekte ve geni\u015fletmektedir, ve bu da b\u00fct\u00fcn k\u00fclt\u00fcr alanlar\u0131n\u0131 i\u00e7ine alan, geni\u015f politik erki, b\u00fcy\u00fck me\u015frula\u015ft\u0131rmay\u0131 sa\u011flamaktad\u0131r. Teknoloji bu evrende insanl\u0131\u011f\u0131n \u00f6zg\u00fcrs\u00fczl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn b\u00fcy\u00fck rasyonelle\u015ftirilmesini de sa\u011flamakta ve \u00f6zerk olman\u0131n, ya\u015fam\u0131n\u0131 kendi kendine belirlemenin \u201dteknik\u201d olanaks\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da kan\u0131tlamaktad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu \u00f6zg\u00fcrs\u00fczl\u00fck ne usd\u0131\u015f\u0131 ne de politik olarak de\u011fil tersine daha \u00e7ok ya\u015fam\u0131n rahatl\u0131klar\u0131n\u0131 artt\u0131ran ve \u00e7al\u0131\u015fma verimlili\u011fini y\u00fckselten teknik ayg\u0131t\u0131n boyunduru\u011fu alt\u0131na girme olarak g\u00f6r\u00fcnmektedir.<\/p>\n B\u00f6ylelikle, teknolojik rasyonellik iktidar\u0131n hakl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131rmaktan \u00e7ok onu korumaktad\u0131r ve akl\u0131n ara\u00e7salc\u0131 ufku<\/strong> rasyonel t\u00fcrde totaliter bir topluma a\u00e7\u0131lmaktad\u0131r<\/strong>.\u201d<\/p>\n Max Weber\u2019in \u201crasyonelle\u015ftirme\u201dsi, salt toplumsal yap\u0131lar\u0131n uzun vadeli bir de\u011fi\u015ftirilme s\u00fcreci de\u011fil, ayn\u0131 zamanda Freud\u2019un anlad\u0131\u011f\u0131 anlamda da bir \u201crasyonelle\u015ftirme\u201ddir: Ger\u00e7ek g\u00fcd\u00fc, nesnel a\u00e7\u0131dan g\u00fcn\u00fc ge\u00e7mi\u015f iktidar\u0131n ayakta tutulmas\u0131, teknik buyruk gerek\u00e7esiyle gizlenir. Bu gerek\u00e7e, yaln\u0131zca bilim ve tekni\u011fin rasyonelli\u011finin daha ba\u015ftan i\u00e7kin bir itaat ettirme, bir iktidar rasyonelli\u011fi olmas\u0131yla olanakl\u0131d\u0131r.<\/p>\n Marcuse<\/strong>, \u00e7a\u011fda\u015f bilimin rasyonelli\u011finin tarihsel bir olu\u015fum oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesini, Husserl<\/strong>\u2019in Avrupa krizi \u00fczerine ara\u015ft\u0131rmas\u0131na oldu\u011fu kadar, Heidegger<\/strong>\u2019in Bat\u0131 metafizi\u011finin y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesine de bor\u00e7ludur. Bloch<\/strong> materyalist ba\u011flamda, bilimin ve de modem tekni\u011fin halen kapitalistle\u015ferek bi\u00e7imi bozulmu\u015f bir rasyonelli\u011fin, saf bir \u00fcretici g\u00fcc\u00fcn masumlu\u011funu gasp etti\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc geli\u015ftirmi\u015ftir. Ama ancak Marcuse \u201cteknik akl\u0131n politik i\u00e7eri\u011fini\u201d bir ge\u00e7 kapitalist toplum teorisi i\u00e7in analitik \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131 yapar. Bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 salt felsefi a\u00e7\u0131dan geli\u015ftirmekle kalmay\u0131p, tersine sosyolojik analizde de korumak istedi\u011fi i\u00e7in, d\u00fc\u015f\u00fcnce zorluklan ortaya \u00e7\u0131kabilir. Ben burada yaln\u0131zca Marcuse\u2019\u00fcn kendisinden kaynaklanan bir tutars\u0131zl\u0131\u011fa dikkat \u00e7ekmek istiyorum.<\/p>\n II<\/strong><\/p>\n Marcuse\u2019\u00fcn toplum analizini dayand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 fenomen, yani teknik ve iktidar\u0131n, rasyonellik ve bask\u0131n\u0131n \u00f6zg\u00fcn kayna\u015fmas\u0131, bilim ve tekni\u011fin salt maddi Apriori\u2019sinde s\u0131n\u0131fsal ilgi ve tarihsel konumla belirlenmi\u015f bir d\u00fcnyalar tasar\u0131m\u0131n\u0131n -Marcuse\u2019\u00fcn Sartre <\/strong>\u2019\u0131n fenomenolojisine ba\u011flant\u0131l\u0131 olarak s\u00f6yledi\u011fi gibi, bir \u201cproje\u201dnin- sakl\u0131 oldu\u011fundan ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc anlat\u0131lamayacaksa, o zaman bilim ve tekni\u011fin kendisinin devrimcile\u015ftirilmesi olmadan bir \u00f6zg\u00fcrle\u015fim d\u00fc\u015f\u00fcnelemez.<\/p>\n Marcuse bu noktalarda, bu yeni bir bilim d\u00fc\u015f\u00fcncesini, Musevi ve Protestan misti\u011finden bilinen \u201cd\u00fc\u015fm\u00fc\u015f do\u011fan\u0131n yeniden dirili\u015fi\u2019yle ba\u011flant\u0131l\u0131 olarak izlemek \u00e7abas\u0131ndad\u0131r: bilindi\u011fi gibi bu, \u015evebya pietizmi \u00fczerinden [Schelling<\/strong>\u2019in (ve Baader\u2019in) felsefesine girmi\u015f olan, Marx<\/strong>\u00a0 \u2019\u0131n Paris Elyazmalar\u0131 \u2018nda tekrar ortaya \u00e7\u0131kan, bu g\u00fcn Bloch<\/strong> felsefesinin merkezi d\u00fc\u015f\u00fcncesini belirleyen ve d\u00fc\u015f\u00fcnsenmi\u015f bi\u00e7imiyle \u00a0Benjamin<\/strong>\u2019in, \u00a0Horkheimer<\/strong> \u2019in ve Adorno<\/strong> \u00a0\u2019nun daha gizli umutlar\u0131n\u0131 y\u00f6nlendiren bir konudur.<\/p>\n B\u00f6ylece Marcuse\u2019\u00fc de etkiler: \u201cVurgulamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m \u015fey, bilimin kendi \u00f6zg\u00fcn y\u00f6ntemi ve kavramlar\u0131 y\u00fcz\u00fcnden, do\u011faya h\u00fckmetmenin, insanlara h\u00fckmetmeyle ba\u011fl\u0131 kald\u0131\u011f\u0131 bir evren tasarlad\u0131\u011f\u0131 ve te\u015fvik etti\u011fidir – \u00fcstelik bu evrenin b\u00fct\u00fcn\u00fc i\u00e7in tehlikeli olma e\u011filimi g\u00f6steren bir ba\u011f. Bilimsel a\u00e7\u0131dan kavranm\u0131\u015f ve zaptedilmi\u015f olarak do\u011fa, bireylerin ya\u015famlar\u0131n\u0131 sa\u011flayan ve iyile\u015ftiren ve ayn\u0131 zamanda onlar\u0131 ayg\u0131t\u0131n efendilerine tabi k\u0131lan teknik \u00fcretim ve y\u0131k\u0131m ayg\u0131t\u0131nda yeniden g\u00f6r\u00fcn\u00fcr; rasyonel hiyerar\u015fi, toplumsal hiyerar\u015fiyle b\u00f6yle kayna\u015f\u0131r. Durum b\u00f6yle olunca, ilerlemenin y\u00f6n\u00fcn\u00fcn, bu tehlikeli ba\u011f\u0131 \u00e7\u00f6zebilecek \u015fekilde de\u011fi\u015ftirilmesi, bizzat bilimin yap\u0131s\u0131n\u0131, bilim tasar\u0131m\u0131n\u0131 da etkileyebilir. Hipotezleri, rasyonel karakterlerini yitirmeden \u00f6z\u00fcnde farkl\u0131 bir deneyim ili\u015fkisine do\u011fru (s\u00fckuna kavu\u015fmu\u015f bir d\u00fcnyada) geli\u015firler; bunu takiben bilim do\u011fan\u0131n \u00f6z\u00fcnde farkl\u0131 kavramlar\u0131na ula\u015f\u0131r ve \u00f6z\u00fcnde farkl\u0131 olgular\u0131 saptar.\u201d<\/strong><\/p>\n Sonu\u00e7 olarak Marcuse yaln\u0131zca ba\u015fka bir teori olu\u015fumunu de\u011fil, ilkesel olarak farkl\u0131 bir bilim metodolojisini g\u00f6z\u00fcnde canland\u0131r\u0131yor. Do\u011fan\u0131n, yeni bir deneyimin nesnesi haline getirildi\u011fi a\u015fk\u0131n \u00e7er\u00e7eve, art\u0131k ara\u00e7sal eylemin i\u015flev sahas\u0131 olmazd\u0131, tersine olas\u0131 teknik kullan\u0131m\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n yerine, do\u011fan\u0131n potansiyelini \u00f6zg\u00fcr k\u0131lan bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131, bak ve koru, al\u0131rd\u0131: \u201ciktidar\u0131n iki t\u00fcr\u00fc vard\u0131r:biri bask\u0131c\u0131 ve biri de \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirici.\u201d<\/strong>\u00a0 \u00a0( En az\u0131ndan bir alternatif tasar\u0131m d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir olursa, yeni\u00e7a\u011f biliminin tarihsel olarak biricik proje \u015feklinde kavran\u0131lmas\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131labilir. Ve daha sonra alternatif bir yeni bilim, yeni bir tekni\u011fin tan\u0131mlanmas\u0131n\u0131 i\u00e7ermelidir. Bu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc\u015f bo\u015fa \u00e7\u0131kar, \u00e7\u00fcnk\u00fc teknik tamamen tek bir tasar\u0131ma da yan\u0131yorsa, a\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131 yaln\u0131zca insan t\u00fcr\u00fcn\u00fcn tamam\u0131n\u0131n tek bir \u201cprojesi\u201dne dayand\u0131r\u0131labilir, tarihsel a\u00e7\u0131dan a\u015f\u0131labilir bir projeye de\u011fil.<\/p>\n Arnold Gehlen<\/strong>, g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm kadar\u0131yla mecburen, bizim bildi\u011fimiz teknik ile ama\u00e7-rasyonel eylemin yap\u0131s\u0131 aras\u0131nda i\u00e7kin bir ili\u015fki oldu\u011funa dikkat \u00e7ekti. E\u011fer ba\u015far\u0131-kontroll\u00fc eylemin i\u015flev sahas\u0131n\u0131 rasyonel karar verme ve aletli eylemin birle\u015ftirilmesi olarak anlarsak, tekni\u011fin tarihini ama\u00e7-rasyonel eylemin ad\u0131m ad\u0131m nesnelle\u015ftirilmesi bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla yeniden kurabiliriz. Yine de, teknik geli\u015fme, insan t\u00fcr\u00fcn\u00fcn ama\u00e7-rasyonel eylemin \u00f6nce insan organizmas\u0131nda bulunan i\u015flev sahas\u0131n\u0131n ilksel \u00f6\u011felerini, birbiri ard\u0131ndan teknik ara\u00e7lar d\u00fczlemine yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131 ve kendi kendini s\u00f6z\u00fc ge\u00e7en i\u015flevlerden kurtard\u0131\u011f\u0131 \u015feklindeki a\u00e7\u0131klama modeline uyarlar.<\/p>\n – \u00d6nce devinim ayg\u0131t\u0131n\u0131n (eller ve bacaklar) i\u015flevleri, E\u011fer, teknik geli\u015fmenin ama\u00e7-rasyonel ve ba\u015far\u0131-kontroll\u00fc eylemin yap\u0131s\u0131na -ki bu da \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n yap\u0131s\u0131d\u0131r- uygun d\u00fc\u015fen bir mant\u0131\u011f\u0131 izledi\u011fi g\u00f6z\u00f6n\u00fcnde bulundurulursa, o zaman insan do\u011fas\u0131n\u0131n \u00f6rg\u00fctlenmesi de\u011fi\u015fmedi\u011fi s\u00fcrece, demek ki ya\u015fam\u0131m\u0131z\u0131 toplumsal \u00e7al\u0131\u015fma ve \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 ikame eden ara\u00e7lar\u0131n yard\u0131m\u0131yla kazanmak zorunda oldu\u011fumuz s\u00fcrece, teknikten ve \u00fcstelik bizim tekni\u011fimizden, niteliksel olarak farkl\u0131 bir ba\u015fkas\u0131n\u0131n lehine nas\u0131l vazge\u00e7ebilece\u011fimiz g\u00f6r\u00fclemez.<\/p>\n Marcuse\u2019\u00fcn zihninde do\u011faya alternatif bir yakla\u015f\u0131m vard\u0131r, fakat bundan yeni bir teknik d\u00fc\u015f\u00fcncesi kazan\u0131lamaz. Do\u011fay\u0131 olas\u0131 teknik kullan\u0131m\u0131n\u0131n nesnesi olarak ele almak yerine, onunla olas\u0131 bir etkile\u015fimin rakip\u2019i olarak kar\u015f\u0131la\u015fabiliriz. S\u00f6m\u00fcr\u00fclen do\u011fa yerine, karde\u015f do\u011fay\u0131 arayabiliriz. Hayvanlar\u0131, bitkileri ve hatta ta\u015flar\u0131, ileti\u015fimin kopmas\u0131yla yaln\u0131zca i\u015flemek yerine, hen\u00fcz tamamlanmam\u0131\u015f bir \u00f6zneleraras\u0131ndal\u0131k d\u00fczleminde, onlara \u00f6znellik atfedebilir ve do\u011fa ile ileti\u015fim kurabiliriz. Ve, insanlar aras\u0131ndaki ileti\u015fim iktidardan ar\u0131nmad\u0131k\u00e7a, do\u011fan\u0131n zincirlenmi\u015f \u00f6znelli\u011finin serbest kalmayaca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesi, en az\u0131ndan, \u00f6zg\u00fcn bir \u00e7ekim kuvvetine sahip olmu\u015ftur. Ancak, insanlar zorlamas\u0131z ileti\u015fim kurduklar\u0131nda ve her biri kendini di\u011ferinde tan\u0131yabildi\u011finde, ancak o zaman insan t\u00fcr\u00fc do\u011fay\u0131 ba\u015fka bir \u00f6zne olarak -idealizmin istedi\u011fi gibi onu kendi \u00f6tekisi olarak de\u011fil, tersine kendini bu \u00f6znenin \u00f6tekisi olarak- tan\u0131yabilir.<\/strong><\/p>\n Her zaman oldu\u011fu gibi, tekni\u011fin ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz verimleri, ka\u015flar\u0131 \u00e7at\u0131lm\u0131\u015f bir do\u011fayla elbette ikame edilemezler. Mevcut tekni\u011fe alternatif, do\u011fan\u0131n bir nesne yerine bir rakip olarak tasarlanmas\u0131, alternatif bir eylem yap\u0131s\u0131na: ama\u00e7-rasyonel eylemden farkl\u0131 olarak simgeler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla sa\u011flanan etkile\u015fime dayan\u0131r. Fakat bu her iki tasar\u0131m\u0131n, \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n ve dilin projeleri, belirli bir d\u00f6nemin ve belirli bir s\u0131n\u0131f\u0131n, a\u015f\u0131labilir bir durumun de\u011fil, b\u00fct\u00fcn insanl\u0131\u011f\u0131n projeleri olduklar\u0131 anlam\u0131na gelmektedir. D\u00fc\u015f\u00fcnce yeni bir tekni\u011fe ne kadar az g\u00f6t\u00fcr\u00fcrse, sonucunda yeni bir bilir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesine de o kadar az izin verir, aksi halde bilim bizim ba\u011flam\u0131m\u0131zda modern, olas\u0131 teknik kullan\u0131labilirlik anlay\u0131\u015f\u0131yla y\u00fckl\u00fc bilim anlam\u0131na gelmelidir: t\u0131pk\u0131 bilimsel-teknik ilerleme i\u00e7in oldu\u011fu gibi, onun i\u015flevi i\u00e7in de \u201cdaha insani\u2019 bir ikame yoktur.<\/p>\n Marcuse\u2019\u00fcn kendisi de bilim ve tekni\u011fin rasyonelli\u011fini tek bir \u201ctasar\u0131m\u201dda g\u00f6receli k\u0131lmakta ku\u015fkuya d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. One Dimensional Man<\/strong> \u2018in bir\u00e7ok yerinde devrimcile\u015ftirme, kurumsal \u00e7er\u00e7evenin, \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin olduklar\u0131 gibi kald\u0131klar\u0131 bir de\u011fi\u015ftirilmesi anlam\u0131na gelir. Sonra bilimsel-teknik ilerlemenin yap\u0131s\u0131 korunur, yaln\u0131zca ba\u015f\u0131 \u00e7eken de\u011ferler de\u011fi\u015firler; yeni olan bu ilerlemenin y\u00f6n\u00fcd\u00fcr fakat rasyonellik \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fcn\u00fcn kendisi de\u011fi\u015ftirilmeden kal\u0131r: \u201cBir ara\u00e7lar evreni olarak teknik, insan\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fc art\u0131rabildi\u011fi gibi zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da art\u0131rabilir. Bug\u00fcnk\u00fc a\u015famada insan belki de kendi ayg\u0131t\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda her zamankinden daha g\u00fc\u00e7s\u00fczd\u00fcr.\u201d<\/strong><\/p>\n Bu t\u00fcmce \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin politik masumlu\u011funu tekrar vurgulamaktad\u0131r. Marcuse burada yaln\u0131zca \u00fcretici g\u00fc\u00e7ler ve \u00fcretim ili\u015fkileri aras\u0131ndaki ili\u015fkinin klasik tan\u0131mlanmas\u0131n\u0131 yenilemektedir. Fakat b\u00f6ylelikle, varmak istedi\u011fi yeni biraradal\u0131\u011fa, \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin politik a\u00e7\u0131dan tamamen bozulmu\u015f olduklar\u0131 iddias\u0131yla var\u0131labilecek kadar az varmaktad\u0131r.<\/p>\n Bilim ve tekni\u011fin bir yandan geli\u015fen \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin artan, kurumsal \u00e7er\u00e7eveyi tehdit eden potansiyeline i\u015faret eden ve di\u011fer yandan da s\u0131n\u0131rlay\u0131c\u0131 \u00fcretim ili\u015fkilerinin me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fcn\u00fc veren \u00f6zg\u00fcr \u201crasyonelli\u011fi\u201d, -bu rasyonelli\u011fin \u00e7ift anlaml\u0131l\u0131\u011f\u0131 ne kavram\u0131n tarihselle\u015ftirilmesiyle, neo\u00a0 ortodoks anlay\u0131\u015fa bir geri d\u00f6n\u00fc\u015fle, ne ilk g\u00fcnah modeliyle ne de bilimsel teknik ilerlemenin masumiyeti ile yeterince temsil edilebilecektir.<\/p>\n Kavran\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan durum bence en temkinli bir \u015fekilde, a\u015fa\u011f\u0131daki gibi form\u00fcle edilebilir: \u2018Teknolojik apriori, do\u011fan\u0131n d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesi insan\u0131n d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesiyle sonu\u00e7land\u0131\u011f\u0131 ve \u2018insanlar\u0131n ortaya koydu\u011fu yarat\u0131lar\u2019 toplumsal bir b\u00fct\u00fcnden \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131 ve ona geri d\u00f6nd\u00fckleri \u00f6l\u00e7\u00fcde, politik bir apriori\u2019dir.<\/strong><\/p>\n Yine de, teknolojik evrenin makine park\u0131n\u0131n, politik ama\u00e7lar kar\u015f\u0131s\u0131nda kay\u0131ts\u0131z oldu\u011fu konusunda diretilebilir – o bir toplumu yaln\u0131zca h\u0131zland\u0131rabilir ya da yava\u015flatabilir. Bir elektronik hesap makinesi kapitalist bir rejime oldu\u011fu gibi sosyalist bir rejime de hizmet edebilir; bir siklotron hem bir sava\u015f partisi hem de bir bar\u0131\u015f partisi i\u00e7in iyi bir gere\u00e7 olabilir .<\/p>\n (…) Ne var ki, teknik maddi \u00fcretimin kapsay\u0131c\u0131 bi\u00e7imi olursa, o zaman t\u00fcm bir k\u00fclt\u00fcr\u00fc yeniden bi\u00e7imlendirir; tarihsel bir b\u00fct\u00fcnsellik ve \u2013bir evren tasarlar.\u201d<\/p>\n (Marcuse\u2019\u00fcn, teknik akl\u0131n politik i\u00e7eri\u011fini dile getirmekle yaln\u0131zca \u00fcst\u00fcn\u00fc \u00f6rtt\u00fc\u011f\u00fc zorluk, bilim ve tekni\u011fin rasyonel bi\u00e7iminin, yani ama\u00e7-rasyonel eylemin sistemlerinde cisimlenmi\u015f rasyonelli\u011fin, kendini ya\u015fam bi\u00e7imine, bir ya\u015fama evreninin \u201ctarihsel b\u00fct\u00fcnselli\u011fine\u201d geni\u015fletmesinin ne anlama geldi\u011finin kategorik a\u00e7\u0131dan daha tam bir belirlenmesidir.<\/p>\n Max Weber toplumun rasyonelle\u015ftirilmesi ile ayn\u0131 s\u00fcreci g\u00f6stermek ve a\u00e7\u0131klamak istemi\u015fti. Bence ne Max Weber ne de Herbert Marcuse, bunu doyurucu bir \u015fekilde ba\u015farabilmi\u015flerdir. Bu y\u00fczden Max Weber\u2019in rasyonelle\u015ftirme kavram\u0131n\u0131 ba\u015fka bir ili\u015fki sisteminde yeniden form\u00fcle etmek ve sonra bu temel \u00fczerinde Marcuse\u2019\u00fcn Weber ele\u015ftirisini oldu\u011fu gibi, bilimsel teknik ilerlemenin (\u00fcretici g\u00fc\u00e7 ve ideoloji olarak) \u00e7ifte i\u015flevi tezini de irdelemeye \u00e7al\u0131\u015fmak istiyorum. Bir denemenin \u00e7er\u00e7evesinde sunulabilen ama kullan\u0131\u015fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 ciddi olarak s\u0131nanamayan bir yorumlama modeli \u00f6neriyorum. Bu y\u00fczden tarihsel genellemeler yaln\u0131zca \u015feman\u0131n a\u00e7\u0131klanmas\u0131na hizmet ediyorlar; yorumlaman\u0131n kendisinin uygulanmas\u0131 yerine ge\u00e7emezler.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Jurgen Habermas Herbert Marcuse ‘e, 19 Temmuz 1968‘deki 70. doğum günü için, Yapı Kredi Yayınları Çeviri: Mustafa Tüzel Max Weber, kapitalist ekonomi etkinliğinin, burjuva özel hukuk ilişkisinin ve bürokratik iktidarın biçimini belirtebilmek için “rasyonellik”kavramını kullandı. Rasyonelleştirme öncelikle rasyonel karar verme ölçütlerine tabi toplumsal alanların yaygınlaşması anlamına gelir. Buna, toplumsal çalışmanın, araçsal eylemin ölçütlerinin yaşamın başka […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_bbp_topic_count":0,"_bbp_reply_count":0,"_bbp_total_topic_count":0,"_bbp_total_reply_count":0,"_bbp_voice_count":0,"_bbp_anonymous_reply_count":0,"_bbp_topic_count_hidden":0,"_bbp_reply_count_hidden":0,"_bbp_forum_subforum_count":0,"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"0","ocean_second_sidebar":"0","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"0","ocean_custom_header_template":"0","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"0","ocean_menu_typo_font_family":"0","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"0","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"off","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-13081","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-arastirma-ana-sayfa","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13081","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=13081"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13081\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":13083,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13081\/revisions\/13083"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=13081"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=13081"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=13081"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n<\/strong>Herbert Marcuse \u2018e, 19 Temmuz 1968\u2018deki 70. do\u011fum g\u00fcn\u00fc i\u00e7in, Yap\u0131 Kredi Yay\u0131nlar\u0131
\n\u00c7eviri: Mustafa T\u00fczel<\/p>\n
\n<\/p>\n
\n– teknolojilerin uygun kullan\u0131m\u0131na ve
\n– sistemlerin amaca uygun kurulmalar\u0131na (verili durumlarda konulmu\u015f hedeflerde) uzand\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, onu, d\u00fc\u015f\u00fcnsemenin ve ak\u0131ll\u0131 bir yeniden-in\u015fan\u0131n, i\u00e7inde stratejilerin se\u00e7ildi\u011fi, teknolojilerin kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve sistemlerin kuruldu\u011fu toplam toplumsal ilgiler ba\u011flam\u0131ndan al\u0131r.<\/p>\n
\n– Sonra (insan bedeninin) enerji \u00fcretimi,
\n– Sonra duyu ayg\u0131t\u0131n\u0131n (g\u00f6zler, kulaklar, deri) i\u015flevleri ve
\n– En sonunda da kumanda eden merkezin (beyin) i\u015flevleri g\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f ve ikame edilmi\u015flerdir.<\/p>\n