![\"\"](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/z-2013-Images-2\/444.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
YEHUTLE Hani<\/span><\/strong> 1976 y\u0131l\u0131nda bir konu\u011fumuz vard\u0131 Ankara’da. Ad\u0131 Hani. Adigelerin Abzegh boyundan. <\/em> Yehutle<\/em><\/strong> ailesinden. Ya\u015fam \u00f6yk\u00fcs\u00fc k\u0131saca \u015f\u00f6yle: 1943 y\u0131l\u0131nda \u00dcrd\u00fcn’de, Vadissir kasabas\u0131nda do\u011fdu. Babas\u0131 Yehutle Mevlud \u00f6\u011fretmendi. Bu y\u00fczden ilk ve orta \u00f6\u011frenimini \u00e7e\u015fitli k\u00f6y, kasaba ve kentlerde s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc. 1963 y\u0131l\u0131nda lise \u00f6\u011frenimini Amman’da tamamlayarak \u00dcrd\u00fcn Tar\u0131m Bakanl\u0131\u011f\u0131’nda bir g\u00f6reve atand\u0131. Anayurdundan uzakla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f her \u00c7erkes gibi Yehutle Hani’nin y\u00fcre\u011finde de bir Anayurt \u00f6zlemi, bir Kafkasya silueti vard\u0131 ama ya\u015fam ko\u015fullar\u0131 bu siluetin berrakla\u015fmas\u0131n\u0131, netle\u015fmesini engelliyordu. Kafkasya hakk\u0131nda do\u011fru, g\u00fcvenilir bilgiler sa\u011flanam\u0131yordu bir t\u00fcrl\u00fc. Merak ve \u00f6zlem duygular\u0131 giderek kabar\u0131yor, ancak Kafkasya’dan, oradaki d\u00fczenden s\u00f6z etmenin korkulu duvarlar\u0131na \u00e7arp\u0131yordu.<\/p>\n B\u00f6ylece ge\u00e7en orta \u00f6\u011frenimden sonra Tar\u0131m Bakanl\u0131\u011f\u0131’ndaki g\u00f6revinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken \u00dcrd\u00fcn’deki \u00c7erkes dernekleriyle de daha yak\u0131ndan ilgilenme olana\u011f\u0131 buldu. \u015eimdilerde bizde oldu\u011fu gibi, o zaman Yehutle Hani i\u00e7in\u00a0 de en b\u00fcy\u00fck merak Kafkasya’yd\u0131. Kafkasya’dan bir \u015feyler duyabilmek, gidip gelenlerle g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcp konu\u015fabilmek b\u00fcy\u00fck bir zevkti. Tabii gidip gelenlerin say\u0131\u015f\u0131 parmakla say\u0131labilecek kadar azd\u0131.<\/p>\n \u00dcrd\u00fcn’de Sovyetler Birli\u011fi El\u00e7ili\u011fi’nin a\u00e7\u0131lmas\u0131ndan sonra Kafkasya ile ili\u015fkiler de do\u011fal olarak ba\u015flad\u0131.<\/p>\n 1966 y\u0131l\u0131nda \u00dcrd\u00fcn \u00c7erkes Yard\u0131mla\u015fma Derne\u011fi ile Nal\u00e7ik \u00dcniversitesi aras\u0131nda \u00f6\u011frenim ve k\u00fclt\u00fcr al\u0131\u015fveri\u015fine ili\u015fkin bir anla\u015fma yap\u0131ld\u0131. Bu anla\u015fma ile Yehutle Hani de \u00fc\u00e7 arkada\u015f\u0131 ile birlikte Kafkasya’ya gidebilme olana\u011f\u0131 bulmu\u015f oluyordu.<\/p>\n 1968 y\u0131l\u0131nda Moskova’ya gitti. Bir y\u0131l orada Rus\u00e7a \u00f6\u011frendi. Sonra Nal\u00e7ik \u00dcniversitesi \u0130n\u015faat M\u00fchendisli\u011fi Fak\u00fcltesi’nde okumaya ba\u015flad\u0131. 6 y\u0131l Kafkasya’da kald\u0131. 1975 y\u0131l\u0131nda Nal\u00e7ik \u00dcniversitesi’nden \u0130n\u015faat M\u00fchendisi olarak mezun oldu ve ailesinin bulundu\u011fu \u00dcrd\u00fcn’e d\u00f6nd\u00fc.<\/p>\n Birka\u00e7 y\u0131l \u00dcrd\u00fcn’de \u00e7al\u0131\u015ft\u0131ktan sonra yerle\u015fmek \u00fczere anayurduna, Kafkasya’ya d\u00f6nme karar\u0131nda oldu\u011funu bildiren Yehutle Hani ile Kafkasya g\u00f6zlemleri ve izlenimleri hakk\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z ve banda ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir sohbeti a\u015fa\u011f\u0131da sunuyoruz. Birka\u00e7 y\u0131l Kafkasya’da ya\u015fam\u0131\u015f bir muhacirin anlatt\u0131klar\u0131, umar\u0131z ki, muhacerette var olma \u00e7abas\u0131 i\u00e7indeki okuyucular\u0131m\u0131z i\u00e7in de ilgin\u00e7 ve yararl\u0131 olacak, anayurdumuz ve oradaki ya\u015fam hakk\u0131nda daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 ve g\u00fcvenilir bilgiler verecektir.<\/p>\n <\/em><\/p>\n Yam\u00e7\u0131: <\/strong>Kafkasya’ya gitmeden \u00f6nce \u00dcrd\u00fcn’deki ya\u015fam\u0131n\u0131zdan k\u0131saca s\u00f6z eder misiniz? Bu d\u00f6nemde Kafkasya hakk\u0131ndaki bilgileriniz, g\u00f6r\u00fc\u015f ve d\u00fc\u015f\u00fcnceleriniz genel olarak nas\u0131ld\u0131? Kafkasya ile ilgilenmeniz, \u00f6zellikle orada \u00f6\u011frenim yapma fikriniz nas\u0131l do\u011fdu ve geli\u015fti?<\/p>\n Yehutle: <\/strong>Ortaokul ve lise s\u0131ralar\u0131ndayken \u00c7erkeslikle ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalara\u00a0\u00a0 yeterince kat\u0131lam\u0131yordum. Okul bitince kendimize y\u00f6nelik \u00e7al\u0131\u015fmalara daha iyi kat\u0131labilece\u011fim umudundayd\u0131m. Ger\u00e7ektende \u00f6yle oldu. Liseden sonra Kafkas K\u00fclt\u00fcr Dernekleri’ne girdim. \u00dcrd\u00fcn’de Kafkas k\u00fclt\u00fcr\u00fc ile ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n az \u00e7ok y\u00fcr\u00fct\u00fclmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 yerler bu k\u00fclt\u00fcr dernekleriydi. Bu derneklerin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na kat\u0131ld\u0131m. Bu arada Tar\u0131m Bakanl\u0131\u011f\u0131’nda bir i\u015fe de girdim. Be\u015f y\u0131l kadar hem bu i\u015fte, hem derneklerde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m. \u00d6zellikle bu y\u0131llarda yeni kurulmu\u015f olan, kurucular\u0131n\u0131 ve \u00fcyelerini genellikle gen\u00e7lerin olu\u015fturdu\u011fu ”\u00c7erkes Dayan\u0131\u015fma Derne\u011fi”nde bulundum.<\/p>\n Kafkasya’ya gitme arzum \u00f6zellikle bu d\u00f6nemde artt\u0131. \u00c7o\u011fumuzun oldu\u011fu gibi benim i\u00e7in de merak konusuydu Kafkasya. \u00d6zellikle ortaokul ve lise s\u0131ralar\u0131nda. Sovyetler Birli\u011fi’nden, Kafkasya’dan, oran\u0131n d\u00fczeninden s\u00f6z etmek kolay de\u011fildi bu g\u00fcnlerde, korkulu bir \u015feydi bu. Dolay\u0131s\u0131yla da Kafkasya’daki durum hakk\u0131nda pek do\u011fru ve yeterli \u015feyler bilinmiyordu.<\/p>\n Bu s\u0131rada s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim \u00c7erkes Dayan\u0131\u015fma Derne\u011finde yava\u015f yava\u015f bu konulardan da s\u00f6z edebilir olmaya ba\u015flad\u0131k. Sovyetler Birli\u011fi El\u00e7ili\u011fi ile ilgilenmenin yararl\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fck. Sefarete gittik, tan\u0131\u015ft\u0131k, sohbet ettik. B\u00f6ylece \u00dcrd\u00fcn’deki durumumuz, duygu ve d\u00fc\u015f\u00fcncelerimiz, arzular\u0131m\u0131z Kabardey-Balkar Cumhuriyeti’ne, Nal\u00e7ik’e ula\u015ft\u0131 ve \u00dcrd\u00fcn’den, Suriye’den, T\u00fcrkiye’den be\u015fer ki\u015fiyi davet edip orada okutabileceklerini, okutmak istediklerini \u00f6\u011frendik ama Sovyetler Birli\u011fi ile ili\u015fki kurman\u0131n korkululu\u011fu yine vard\u0131. Buna ra\u011fmen merak ve arzular\u0131m\u0131z bu olana\u011f\u0131 caziple\u015ftirdi. Benim i\u015flerim de, durumum da elveri\u015fli idi. Zaten fazla istekli de \u00e7\u0131kmam\u0131\u015ft\u0131. Bu y\u00fczden oraya gitmek ve \u00f6\u011frenim yapmak bana da k\u0131smet oldu. Yehutle: <\/strong>\u00dc\u00e7 dernek var \u015fimdi \u00dcrd\u00fcn’de. \u0130kisi daha \u00e7ok sporla u\u011fra\u015f\u0131yor. Birer spor kul\u00fcb\u00fc gibi \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Biri ise ”\u00c7erkes Yard\u0131mla\u015fma Derne\u011fi”. Bu derne\u011fin hemen her \u00c7erkes k\u00f6y\u00fcnde bir \u015fubesi var, bir de Amman merkezinde kad\u0131nlar \u015fubesi var. Yehutle:<\/strong> \u00c7erkes Dayan\u0131\u015fma Derne\u011fi bir s\u00fcre ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Sonra \u015fimdiki \u00c7erkes Yard\u0131mla\u015fma Derne\u011fi ile birle\u015fti.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131: <\/strong>Peki bu dernek \u015fimdi daha \u00e7ok ne t\u00fcr faaliyetlerde bulunuyor?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> \u00c7erkes Yard\u0131mla\u015fma Derne\u011fi, \u00dcrd\u00fcn’de \u00c7erkeslerin hemen hemen b\u00fct\u00fcn i\u015fleriyle, sorunlar\u0131yla ilgili diyebiliriz. Devlet yasalar\u0131na uygun olmak \u015fart\u0131yla yap\u0131lacak yeni bir \u00e7al\u0131\u015fma varsa, toplanmak, g\u00f6r\u00fc\u015fmek, tart\u0131\u015fmak, \u00e7e\u015fitli konularda karar almak gerekiyorsa, herhangi bir olay olursa, d\u0131\u015f \u00fclkelerden; \u00f6rne\u011fin Kafkasya’dan bir konuk gelirse dernek hep organizat\u00f6r durumunda oluyor. Yard\u0131m edilmesi gereken bir \u00c7erkes s\u00f6z konusu ise bu g\u00f6revi yine dernek y\u00fcr\u00fct\u00fcyor. \u00d6te yandan \u00c7erkes dili, edebiyat\u0131, t\u00f6resi, tarihi vb. konularda yap\u0131lacak her t\u00fcrl\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmalarda dernek ilk \u00f6nce ba\u015f vurulacak merci ve en \u00f6nemli yard\u0131mc\u0131d\u0131r. Yehutle:<\/strong> \u00c7erkes dernekleri, \u00dcrd\u00fcn’de kurulmu\u015f t\u00fcm derneklerin hemen hemen en eskileri. \u00d6rne\u011fin bu \u00c7erkes Yard\u0131mla\u015fma Derne\u011fi otuz be\u015f y\u0131l kadar \u00f6nce, yani 1940’larda kuruldu. Kurulu\u015flar\u0131nda devletin herhangi bir olumsuz tavr\u0131 s\u00f6z konusu de\u011fildi. \u015eimdi de b\u00f6yle bir tav\u0131r g\u00f6rm\u00fc\u015f de\u011filiz.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131: <\/strong>\u00dcrd\u00fcn Radyosu’nda da zaman zaman \u00c7erkes m\u00fczi\u011fi \u00e7al\u0131n\u0131yor. Bu nas\u0131l sa\u011fland\u0131? \u00c7erkesler i\u00e7in ayr\u0131lm\u0131\u015f bir program s\u00f6z konusu mu?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Evet. Haftada bir bazen on be\u015f dakikal\u0131k, bazen yar\u0131m saatlik, hatta bir saatlik programlar\u0131m\u0131z oluyor. Bu daha \u00e7ok bizim program haz\u0131rlayabilmemize ba\u011fl\u0131 oluyor.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131: <\/strong>Yani daha uzun s\u00fcreli programlar haz\u0131rlanabilse serbest\u00e7e yay\u0131nlanabilir, engellenmez diyebilir miyiz? Yam\u00e7\u0131: <\/strong>Sizin lise \u00f6\u011frencili\u011finiz s\u0131ras\u0131nda ya da bitirdi\u011finiz y\u0131llarda \u00dcrd\u00fcn’de \u00c7erkesce okuma-yazma \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 var m\u0131yd\u0131?<\/p>\n Yehutle: <\/strong>Hemen hemen yoktu. Okuma-yazma bilenler \u00e7ok azd\u0131. Onlarda kendi \u00e7abalar\u0131yla \u00f6\u011frenmi\u015flerdi. Okuma-yazma \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 derne\u011fin i\u015fi olmam\u0131\u015ft\u0131 hen\u00fcz. Yak\u0131n zamana kadar \u00c7erkesce okuma yazma ya da e\u011fitim \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 y\u00fcr\u00fcten bir kurum da yoktu. \u015eimdi ise Amman’da \u00c7erkes Yard\u0131mla\u015fma Derne\u011fi’nin Kad\u0131nlar \u015eubesi b\u00f6yle bir okul a\u00e7t\u0131. Hatta bu y\u0131l mezun da verdi bu okul. Bir nevi \u00f6zel anaokulu niteli\u011finde. Yehutle:<\/strong> Bunun devletle pek ili\u015fkisi yok. Her t\u00fcrl\u00fc ihtiya\u00e7lar\u0131 dernek\u00e7e kar\u015f\u0131lan\u0131yor. Ayr\u0131ca biraz \u00f6nce de belirtti\u011fim gibi bir \u00f6zel anaokulu niteli\u011finde. Benzer okullardaki program aynen uygulan\u0131yor. \u00d6rne\u011fin Arap\u00e7a, \u0130ngilizce vb. dersler okutuluyor, fazladan bir de \u00c7erkesce var. Yani devletin tasvip etmemesini gerektirecek bir neden yok.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131: <\/strong>Bu ana okuldan sonra \u00c7erkesce e\u011fitimin s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilece\u011fi bir ilkokul var m\u0131 ya da d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor mu?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Hen\u00fcz b\u00f6yle bir okul yok ama Kabardey Cumhuriyeti’nden gelen bayan \u00f6\u011fretmenin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na g\u00f6re \u00f6zel bir ilkokul da a\u00e7\u0131labilir san\u0131r\u0131m. B\u00f6yle bir d\u00fc\u015f\u00fcnce var.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131: <\/strong>Lise s\u0131ralar\u0131ndan beri Kafkasya’ya gitme \u00f6zleminin var oldu\u011funu belirtmi\u015ftiniz. Daha sonra da bu \u00f6zleminizin etkisiyle gitmi\u015f oldunuz. Acaba o zamanlarda iki \u00fclkenin, \u00dcrd\u00fcn ile Sovyetler Birli\u011fi’nin ili\u015fkileri nas\u0131ld\u0131?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Do\u011frusu ili\u015fkiler pek olumlu de\u011fildi. Hatta hi\u00e7 yoktu diyebiliriz. Zira \u00dcrd\u00fcn’de Sovyetler Birli\u011fi El\u00e7ili\u011fi de a\u00e7\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla bizim de Kafkasya’daki karde\u015flerimizle herhangi bir ili\u015fkimiz s\u00f6z konusu de\u011fildi. Ancak Sovyetler Birli\u011fi El\u00e7ili\u011fi a\u00e7\u0131l\u0131nca ili\u015fkilerimiz de yava\u015f yava\u015f ba\u015flam\u0131\u015f oldu. Benim gidi\u015fim de bundan a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 d\u00f6rt y\u0131l sonra ger\u00e7ekle\u015febildi. Yehutle:<\/strong> Hay\u0131r. Benden \u00f6nce gidenler vard\u0131 ama onlar \u00f6\u011frenim i\u00e7in de\u011fil turist olarak gitmi\u015fler, on be\u015f g\u00fcn, bir ay, iki ay gibi k\u0131sa s\u00fcrelerle orada kalm\u0131\u015flard\u0131. Ben \u00f6\u011frenim i\u00e7in ilk gidenlerden oldum. O zaman \u00dcrd\u00fcn’den iki k\u0131z, iki erkek olmak \u00fczere d\u00f6rt ki\u015fi gitmi\u015ftik.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131: <\/strong>Hangi y\u0131l gitmi\u015ftiniz?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> 1968 y\u0131l\u0131nda. Asl\u0131nda 1967 y\u0131l\u0131nda gitmemiz gerekiyordu ama o y\u0131l ba\u015flayan Arap-\u0130srail sava\u015f\u0131 y\u00fcz\u00fcnden gidememi\u015ftik.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131: <\/strong>Sizin bu gidi\u015finiz \u00dcrd\u00fcn ile S.S.C.B. aras\u0131ndaki bir anla\u015fmaya m\u0131 dayan\u0131yordu?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Hay\u0131r. \u0130ki devletin bir anla\u015fmas\u0131 s\u00f6z konusu de\u011fil. \u00dcrd\u00fcn’deki \u00c7erkes Yard\u0131mla\u015fma Derne\u011fi ile Kabardey Cumhuriyeti’nin ili\u015fkileri sonucu ger\u00e7ekle\u015fti. \u00d6\u011frenim i\u00e7in davet edildik ve \u00f6ylece gittik.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131: <\/strong>Do\u011frudan Kabardey-Balkar Cumhuriyeti’ne mi gittiniz?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Hay\u0131r. \u00d6nce dil \u00f6\u011frenmek i\u00e7in bir y\u0131l s\u00fcreyle ba\u015fka yerlerde kald\u0131k. Ben Moskova’da \u00f6teki \u00fc\u00e7 arkada\u015f\u0131mda Rostov’da kald\u0131lar. Ben m\u00fchendislik \u00f6\u011frenimi g\u00f6rmek istiyordum, arkada\u015flar\u0131m da t\u0131p \u00f6\u011frenimi… Yabanc\u0131 \u00fclkelerden gelenler i\u00e7in Rus\u00e7a \u00f6\u011fretmek \u00fczere a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f dil okullar\u0131 var. Bu okullarda bir y\u0131l s\u00fcreyle Rus\u00e7a okuduk.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131: <\/strong>Rus\u00e7a \u00f6\u011frenmekte g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7ektiniz mi, zor bir dil mi Rus\u00e7a, ne dersiniz?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> \u00c7ok kolay de\u011fil elbette ama dil konu\u015fulan \u00fclkede daha kolay \u00f6\u011freniliyor. S\u00fcrekli ili\u015fkiler kolayla\u015ft\u0131r\u0131yor dil \u00f6\u011frenimini, bir bak\u0131ma zorluyor.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131: <\/strong>Moskova’da kald\u0131\u011f\u0131n\u0131z bir y\u0131ll\u0131k s\u00fcre i\u00e7inde en ilgin\u00e7 buldu\u011funuz bir g\u00f6zleminizi ya da an\u0131n\u0131z\u0131 anla-tabilirmisiniz?.<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Do\u011frusu orada hi\u00e7 unutamayaca\u011f\u0131m g\u00f6zlemim, insanlar\u0131n ya\u015fam\u0131, Moskova’da ya\u015famd\u0131r, ya\u015fam\u0131n kendisidir diyebilirim. T\u00fcrkiye’yi pek bilmem ama \u00dcrd\u00fcn’deki ya\u015famdan \u00e7ok farkl\u0131. Moskova’da ula\u015f\u0131m yeralt\u0131nda metro denilen ta\u015f\u0131tla yap\u0131l\u0131yor. Ba\u015ftan ba\u015fa Moskova’ya dola\u015f\u0131yor metro. Vagonlar\u0131na girince kimilerini ayakta kimilerini oturur g\u00f6r\u00fcrs\u00fcn\u00fcz ama en dikkatimi \u00e7eken yan\u0131 bo\u015f duran, bir \u015feylerle me\u015fgul olmayan, bo\u015fu bo\u015funa \u00e7ene \u00e7alan kimse g\u00f6remezsiniz. Herkes metroya biner binmez hemen gazetesini, dergisini ya da kitab\u0131n\u0131 okumaya ba\u015flar.<\/p>\n Bir g\u00fcn orada yan\u0131mdaki koltukta oturan adam\u0131n elinde Arap\u00e7a bir kitap g\u00f6rd\u00fcm. G\u00f6z\u00fcm tak\u0131ld\u0131. Bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131 fark edince bana d\u00f6nerek ”Okuyabiliyor musunuz?” diye sordu. Okuyabildi\u011fimi, \u00dcrd\u00fcnl\u00fc oldu\u011fumu s\u00f6yledim. Bu kez Arap\u00e7a konu\u015fmaya ba\u015flad\u0131. Bir s\u00fcre s\u00f6yle\u015ftik. Arap\u00e7ay\u0131 fena konu\u015fmuyordu. Nereden \u00f6\u011frendi\u011fini sordu\u011fumda: ”Herhangi bir okula gitmedim Arap\u00e7a \u00f6\u011frenmek i\u00e7in, Arap \u00fclkelerinde de bulunmad\u0131m. Do\u011frusu i\u015f yerinde de, evde de hemen hemen hi\u00e7 zaman ay\u0131ram\u0131yorum. Diyebilirim ki Arap\u00e7ay\u0131 metroda \u00f6\u011frendim. Her sabah i\u015fe giderken ve her ak\u015fam \u00fczeri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmde metroda ge\u00e7en zaman\u0131m\u0131 yaln\u0131z Arap\u00e7a \u00f6\u011frenmek i\u00e7in de\u011ferlendiriyorum. G\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz gibi yava\u015f yava\u015f \u00f6\u011freniyorum” dedi. Ger\u00e7ekten \u00e7ok ilgin\u00e7ti. Hemen hemen herkes b\u00f6yle. Mutlaka bir \u015feyler okuyorlar metroda. Zamanlar\u0131n\u0131 bo\u015f yere harcam\u0131yorlar. \u00d6rne\u011fin \u00f6\u011frenciler ders \u00e7al\u0131\u015fmaktan yorulunca ba\u015fka bir kitap, hikaye, roman vb. okuyarak dinleniyorlar. Okumaya b\u00f6ylesine d\u00fc\u015fk\u00fcnler, iyice al\u0131\u015fm\u0131\u015flar, zevk olmu\u015f art\u0131k bir bak\u0131ma okumak. Yehutle:<\/strong> Hay\u0131r, bizim \u00f6\u011frenim masraflar\u0131m\u0131z\u0131 t\u00fcm\u00fcyle Kabardey-Balkar Muhtar Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kar\u015f\u0131lad\u0131. Bu Moskova’da da Nal\u00e7ik’te de b\u00f6yleydi.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> Bir yurtta m\u0131 yoksa evde mi kal\u0131yordunuz?<\/p>\n Yehutle: <\/strong>\u00d6\u011frenciler i\u00e7in \u00e7ok uygun yurtlar var. Onlardan birinde kal\u0131yordum.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> Yurt \u00fccreti ne kadard\u0131 acaba?<\/p>\n Yehutle: <\/strong>Yurtlar t\u00fcm\u00fcyle \u00fccretsizdir orada. \u00d6\u011frenciler herhangi bir yurt \u00fccreti \u00f6demezler. Ancak \u00e7e\u015fitli k\u0131rtasiye giderleri i\u00e7in ya da har\u00e7 niteli\u011finde olmak \u00fczere ayda 1,5 Ruble gibi (30 TL. civar\u0131nda) sembolik bir para \u00f6denir. Yehutle: <\/strong>Bir y\u0131ll\u0131k dil \u00f6\u011freniminden sonra s\u0131nav yap\u0131l\u0131yor. S\u0131nav\u0131 ba\u015faranlar nerede, hangi bran\u015fta \u00f6\u011frenimlerini s\u00fcrd\u00fcrmek istiyorlarsa oralara giderler. Ben Nal\u00e7ik’te okumak istiyordum. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta doldurdu\u011fumuz formlarda bunu belirtmi\u015ftim. Nal\u00e7ik’e gittim ve Nal\u00e7ik \u00dcniversitesi \u0130n\u015faat M\u00fchendisli\u011fi Fak\u00fcltesi’ne girdim.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131: <\/strong>Genel olarak Nal\u00e7ik \u00dcniversitesi, buradaki \u00f6\u011frenim ko\u015fullar\u0131 ve bi\u00e7imleri hakk\u0131nda k\u0131saca bilgi verebilir misiniz?<\/p>\n Yehutle: <\/strong>Nal\u00e7ik \u00dcniversitesi’nin dokuz fak\u00fcltesi var. B\u00fct\u00fcn fak\u00fcltelerde 8.000’i sabah, 5.000’i \u00f6\u011fleden sonra olmak \u00fczere toplam olarak tahminen 13.000 kadar \u00f6\u011frenci okuyor. Ayr\u0131ca bu fak\u00fcltelere ba\u011fl\u0131 olarak y\u0131l\u0131n belirli zamanlar\u0131nda fak\u00fclteye gelmek\u00a0 ve di\u011fer zamanlarda d\u0131\u015far\u0131da kendi kendine haz\u0131rlanmak suretiyle (bir bak\u0131ma mektupla \u00f6\u011fretim gibi) okuyan 5.000 kadar \u00f6\u011frenci daha var. Bu \u00f6\u011frenciler t\u0131p fak\u00fcltesi d\u0131\u015f\u0131nda \u00f6teki fak\u00fcltelerin hemen hepsinde okuyabiliyorlar. Yaln\u0131z her fak\u00fclteye ancak o bran\u015fta bir i\u015fte \u00e7al\u0131\u015fmakta olanlar al\u0131n\u0131r. \u00d6rne\u011fin zirai bir kurulu\u015fta \u00e7al\u0131\u015fan bir kimse in\u015faat ya da makine m\u00fchendisli\u011finde de\u011fil, Ziraat Fak\u00fcltesi’nde okuyabilir.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131: <\/strong>Sizin okudu\u011funuz fak\u00fcltenin \u00f6\u011fretim s\u00fcresi ne kadard\u0131?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> \u00d6\u011fretim s\u00fcresi 5 y\u0131l. Ancak ben son s\u0131n\u0131fta bitirmeden \u00f6nce bir y\u0131l s\u00fcreyle \u00f6\u011frencili\u011fin d\u0131\u015f\u0131nda kendi bran\u015f\u0131mda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m. B\u00f6ylece 6 y\u0131l kalm\u0131\u015f oldum Kabadey’de.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131: <\/strong>Peki acaba fak\u00fclteyi bitirdikten sonra kal\u0131p, \u00e7al\u0131\u015fman\u0131z daha iyi olmaz m\u0131yd\u0131 yoksa bu m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil miydi?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> M\u00fcmk\u00fcnd\u00fc tabii. Hatta bitirdikten sonra da kalmam i\u00e7in \u00e7ok \u0131srar etti arkada\u015flar\u0131m. Fakat biz ba\u015flang\u0131\u00e7ta okulu bitirince d\u00f6nece\u011fimizi belirtmi\u015f, taahh\u00fctte bulunmu\u015ftuk. Ayr\u0131ca ger\u00e7ekten \u00dcrd\u00fcn’e d\u00f6nmem de gerekliydi. O y\u00fczden d\u00f6nd\u00fcm. Birka\u00e7 y\u0131l sonra yerle\u015fmek \u00fczere kesin d\u00f6n\u00fc\u015fle tekrar gidece\u011fim Kabardey’e. Ayr\u0131ca ben m\u00fchendis olarak de\u011fil, m\u00fchendis olmadan \u00e7al\u0131\u015fmak ve bu durumdakilerin durumlar\u0131n\u0131 daha iyi \u00f6\u011frenmek istedim. Zira nas\u0131l olsa art\u0131k m\u00fchendis oluyordum.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131: <\/strong>Biraz da \u00f6zel bir soru sormak istiyorum. Gerek ya\u015fam ko\u015fullar\u0131, gerekse toplumsal ili\u015fkiler a\u00e7\u0131s\u0131ndan Moskova’da m\u0131 yoksa Nal\u00e7ik’te mi daha rahatt\u0131n\u0131z?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Nal\u00e7ik’te daha rahatt\u0131m tabii. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir Adige \u00fclkesindeydim. Sanki Amman’daym\u0131\u015f\u0131m, kendi k\u00f6y\u00fcmdeymi\u015fim gibi geldi, Moskova’dan sonra Nal\u00e7ik. Ayr\u0131ca Moskova’da da, belirtti\u011fim gibi pek g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fcm olmad\u0131. Ba\u015flang\u0131\u00e7taki ufak-tefek dil g\u00fc\u00e7l\u00fckleri Nal\u00e7ik’te hi\u00e7 yoktu tabii. Nal\u00e7ik’te hi\u00e7 Rus\u00e7a bilmesem bile her ihtiyac\u0131m\u0131 Adigece kar\u015f\u0131layabilirdim. Ekonomik a\u00e7\u0131dansa hemen hemen hi\u00e7 farks\u0131zd\u0131 ama Nal\u00e7ik’te konuktum ne de olsa. Kald\u0131\u011f\u0131m s\u00fcrece bir konuk olarak a\u011f\u0131rland\u0131m diyebilirim.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131: <\/strong>Nas\u0131l bir kent Nal\u00e7ik, k\u0131saca tanrt\u0131r m\u0131s\u0131n\u0131z?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Nal\u00e7ik modern \u015fehir ilkelerine g\u00f6re geli\u015ftirilmi\u015f g\u00fcze! bir kent. Co\u011frafi yer bak\u0131m\u0131ndan b\u00fct\u00fcn Sovyetler Birli\u011fi’nde \u00f6nde gelen dinlenme\u00a0 kentlerinden biri. Moskova’da bir te\u015fhir salonu ya da m\u00fczesi\u00a0 var.\u00a0\u00a0 Burada kurulmu\u015f, geli\u015ftirilmi\u015f en g\u00fczel kentlerin planlan, maketleri te\u015fhir ediliyor. Nal\u00e7ik d\u00fczeyindeki k\u00fc\u00e7\u00fck kentlerden hemen hi\u00e7 birine yer verilmemi\u015f orada ama Nal\u00e7ik maketi Leningrad kentinden sonraki yerde te\u015fhir edilmi\u015f. \u00d6yle sevilen, be\u011fenilen \u015firin bir dinlenme kenti i\u015fte. Ayr\u0131ca t\u00fcm Sovyetler Birli\u011fi’nin en temiz kenti. San\u0131r\u0131m a\u011fa\u00e7l\u0131\u011f\u0131, \u00e7i\u00e7ekli\u011fi, park\u0131 ve do\u011fal g\u00fczellikleriyle en ba\u015fta gelir. \u00d6zellikle Nal\u00e7ik park\u0131 en b\u00fcy\u00fck ve en g\u00fczel parklardan biri. Nal\u00e7ik park\u0131ndaki a\u011fa\u00e7lar genellikle \u00f6zel olarak dikilmi\u015f, yeti\u015ftirilmi\u015f a\u011fa\u00e7lar de\u011fil. Do\u011fal olarak yeti\u015fmi\u015f. Giderek\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 ormanla birle\u015fiyor zaten. Yaz-k\u0131\u015f her mevsim ye\u015filli\u011fini yitirmeyen bir do\u011fa kenti. \u00c7evresi da\u011flarla hilal gibi \u00e7evrili, geni\u015f, d\u00fcz bir arazi \u00fczerine kurulmu\u015f Nal\u00e7ik, r\u00fczgarlara kapal\u0131 sakin bir kent.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131: <\/strong>Bu Nal\u00e7ik s\u00f6z\u00fcn\u00fcn k\u00f6keni hakk\u0131nda neler s\u00f6yleyebilirsiniz?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Orada bu s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn, fiziki co\u011frafyas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan k\u00fc\u00e7\u00fck nal anlam\u0131ndaki ”Nalts\u0131uk” ya da topra\u011f\u0131n\u0131n k\u0131rm\u0131z\u0131 ve yap\u0131\u015fkan olmas\u0131 y\u00fcz\u00fcnden nal s\u00f6ken anlam\u0131ndaki ”Nal\u015fik” (Nal\u015fi\u00e7-Nal\u015f’ek-Nal\u015f’ec) s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcnden t\u00fcremi\u015f olabilece\u011fi \u00f6ne s\u00fcr\u00fcl\u00fcyor,<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> \u015eimdi oradaki ya\u015fam\u0131, d\u00fczeni daha iyi anlayabilmek i\u00e7in k\u00fc\u00e7\u00fck bir \u00e7ocu\u011fu ya da bebe\u011fi ele alal\u0131m. B\u00fcy\u00fcy\u00fcnceye kadar yapmas\u0131 gerekenleri, yapabileceklerini, k\u0131saca ya\u015fam\u0131n\u0131 g\u00f6zden ge\u00e7irelim. Ne dersiniz?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Tabii, iyi olur. \u00dcrd\u00fcn’de yayg\u0131n bir anlay\u0131\u015f vard\u0131, san\u0131r\u0131m burada da vard\u0131r. ”Orada do\u011fan \u00e7ocuk, art\u0131k babas\u0131n\u0131n ya da ailesinin de\u011fildir, devlet al\u0131r, devletin \u00e7ocu\u011fu olur bir bak\u0131ma. Devlet diledi\u011fi gibi yeti\u015ftirir. Hatta anas\u0131n\u0131, babas\u0131n\u0131, ailesini bile tan\u0131maz” gibi. Bu anlay\u0131\u015fta ger\u00e7ek pay\u0131 yok de\u011fil ama bu ger\u00e7ek sapt\u0131r\u0131lm\u0131\u015f. Durum \u015f\u00f6yle: \u00c7ocuk do\u011fdu. Nerede do\u011facakt\u0131r? Ya do\u011fum evinde ya da hastanede hekimlerin kontrol\u00fcnde. Do\u011fumdan sonra bir s\u00fcre daha hekim kontrol\u00fcnde, \u00f6zel bak\u0131m alt\u0131nda, hastanede ya da do\u011fum evinde kal\u0131r \u00e7ocuk, anas\u0131yla birlikte. Sonra taburcu edilir, evlerine d\u00f6nerler ama b\u00f6ylece bitmez. Art\u0131k o aile o bebe\u011fini hi\u00e7 hastalanmasa bile her ay hastaneye g\u00f6t\u00fcr\u00fcp\u00a0\u00a0\u00a0 sa\u011fl\u0131k kontrol\u00fcn\u00fc yapt\u0131rmak zorundad\u0131r. G\u00f6t\u00fcremeyecek durumda iseler, hasta falan iseler bunu hastaneye bildirirler. Doktor eve gelerek kontrol\u00fcn\u00fc yapar. Her ay bu yap\u0131lmazsa bir yaz\u0131 ile aile uyar\u0131l\u0131r ve cezalanaca\u011f\u0131 bildirilir. Gerekti\u011finde cezaland\u0131r\u0131l\u0131rlar da. Tabii bu ceza para cezas\u0131 olur. \u00c7ocu\u011fun sa\u011fl\u0131k kontrol\u00fcn\u00fcn her geciktirili\u015finde ya da ihmal edili\u015finde para cezas\u0131 artar. Hatta hapsedilmek bile s\u00f6z konusu olabilir. Yani devlet \u00e7ocuk sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 korumay\u0131 bir g\u00f6rev olarak \u00fcstlenmi\u015ftir. Do\u011fumdan itibaren bir y\u0131l s\u00fcre ile anne\u00a0-\u00e7al\u0131\u015f\u0131yorsa- i\u015fine gitmez, izinli olur ve normal maa\u015f\u0131n\u0131 da al\u0131r. Bir y\u0131l\u0131n sonunda anne art\u0131k i\u015fine ba\u015flamal\u0131d\u0131r. Bu takdirde \u00e7ocuklar\u0131na bakacak kimseleri yoksa, bu gibi \u00e7ocuklar\u0131n bak\u0131m\u0131n\u0131 yapmak \u00fczere e\u011fitilmi\u015f elemanlar\u0131n bulundu\u011fu ”yasla” ad\u0131 verilen bebek bak\u0131m yurtlan vard\u0131r. Anne ya da baba sabah i\u015flerine giderlerken \u00e7ocu\u011fu bu yurda b\u0131rak\u0131rlar, ak\u015fam \u00fczeri d\u00f6n\u00fc\u015fte al\u0131rlar. Bu gibi yurtlar bir hayli \u00e7e\u015fitlidir, \u00e7ocuklar\u0131n ya\u015flar\u0131na g\u00f6re d\u00fczenlenmi\u015ftir. Giderek bir anaokulu olur. \u00c7ocuk yedi ya\u015f\u0131na kadar buralarda kalabilir. Ailesinde bakabilecek kimsesi varsa buralarda hi\u00e7 bulunmayabilir de ama yine de belirli zamanlarda sa\u011fl\u0131k kontrol\u00fc yapt\u0131rmak \u015fartt\u0131r. Yedi ya\u015f\u0131ndan sonra \u00e7ocuk ilkokula girmek zorundad\u0131r. \u0130lkokullar on y\u0131ld\u0131r. Bu s\u00fcre i\u00e7inde \u00e7ocuk okuluna gider, ders bitince evine d\u00f6ner.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> Peki \u00e7ocuk ilkokulda Adigece ne kadar okuyabilir? .<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Kentlerde \u00e7ocuklar ilkokulun birinci s\u0131n\u0131f\u0131ndan itibaren alt\u0131nc\u0131 s\u0131n\u0131fa kadar Adigece okurlar. Bunun yan\u0131nda Rus\u00e7a da okurlar. Geri kalan d\u00f6rt s\u0131n\u0131fta dersler Rus\u00e7a’d\u0131r. K\u00f6ylerde ise birinci-sekizinci s\u0131n\u0131flarda Adigece okutulur. Geri kalan iki s\u0131n\u0131f Rus\u00e7a’d\u0131r. \u00d6nceleri bu s\u0131n\u0131flarda okutulan derslerin t\u00fcm\u00fc Adigece idi. Giderek \u00dcniversitelere girme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n (Rus\u00e7a’ya ba\u011fl\u0131 olarak) artt\u0131r\u0131lmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f ve Rus\u00e7a’ya biraz daha fazla a\u011f\u0131rl\u0131k verilmi\u015f.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> \u0130lkokulu bitirince art\u0131k \u00f6\u011frenim yapmak istemeyen, hayata at\u0131lmak isteyen bir gen\u00e7 i\u00e7in ne gibi olanaklar vard\u0131r?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> B\u00f6yle bir kimse i\u00e7in \u00e7e\u015fitli meslek okullar\u0131 var. ”Teknikum” denilen bu okullarda, hangi mesle\u011fi se\u00e7mek istiyorsa o b\u00f6l\u00fcme girer. Bu Teknikum’lar mesleklerin \u00f6zelli\u011fine g\u00f6re bir ve d\u00f6rt y\u0131l aras\u0131nda de\u011fi\u015fen farkl\u0131 s\u00fcrelerle e\u011fitim yaparlar. Hangi bran\u015f\u0131 se\u00e7erse o b\u00f6l\u00fcm\u00fc bitirir ve hayata at\u0131l\u0131r. Ne kadar \u00e7ok s\u00fcre e\u011fitim g\u00f6r\u00fcl\u00fcrse ilerleme olana\u011f\u0131 o \u00f6l\u00e7\u00fcde artar, ilkokuldan sonra hi\u00e7 \u00f6\u011frenim g\u00f6rmeden \u00e7al\u0131\u015fma hayat\u0131na at\u0131lmak da m\u00fcmk\u00fcn. Bu takdirde vas\u0131fs\u0131z i\u015f\u00e7i olunur. \u0130\u015f yerinde tecr\u00fcbesi artt\u0131k\u00e7a y\u00fckselir, vas\u0131fl\u0131 i\u015f\u00e7i olur. Be\u015f derecelik bir i\u015f ve maa\u015f d\u00fczeyi uygulan\u0131yor. \u0130lkokuldan sonra hi\u00e7 okumadan herhangi bir i\u015fte \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flayan vas\u0131fs\u0131z i\u015f\u00e7i 1. derece ile i\u015fe ba\u015flar. Vas\u0131f kazand\u0131k\u00e7a, \u00fcretime katk\u0131s\u0131 artt\u0131k\u00e7a derece y\u00fckselir. En \u00fcst derece 5. derecedir.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> Peki, ilkokulu bitiren delikanl\u0131, hemen hayata at\u0131lmak istemez, bu teknik okullara da gitmek istemezse, y\u00fcksek \u00f6\u011frenim g\u00f6rmek isterse ne yapar?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> O zaman hangi \u00fcniversitenin, hangi fak\u00fcltesinde okumak isterse oraya ba\u015fvurur. Belirtilen g\u00fcnlerde 4 dersten s\u0131nava girer. Biri yabanc\u0131 dildir, \u00f6tekiler Rus\u00e7a ve bran\u015fla ilgili derslerdir. Kazan\u0131rsa fak\u00fcltede okumaya ba\u015flar. Fak\u00fclteyi bitirince mesle\u011finde \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. \u0130sterse doktora yapmak \u00fczere \u00fc\u00e7 y\u0131ll\u0131k bir s\u00fcre ile mezuniyet sonras\u0131 \u00fcst e\u011fitim g\u00f6r\u00fcr. Bunu da bitirirse o fak\u00fcltede veya benzeri bir fak\u00fcltede asistanl\u0131k yapar. Yenilikler, icatlar yapabilir, kitaplar yazabilir ve giderek y\u00fckselebilir. Asistanl\u0131k s\u00fcresi \u00fc\u00e7 y\u0131ld\u0131r. Sonra doktora gelir. Bu doktora yapan\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na ve yetene\u011fine ba\u011fl\u0131d\u0131r. Doktora pek kolay olmaz. Sonra da profes\u00f6rl\u00fck gelir.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> Askerlik konusunu da bize anlat\u0131r m\u0131s\u0131n\u0131z?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> \u0130lkokulu bitirenler askerlik \u00e7a\u011f\u0131na gelince er olarak askere giderler. Askerlik s\u00fcresindeki ba\u015far\u0131yla 30 erin, 60 erin komutan\u0131 gibi terfiiler alabilirler. Hatta te\u011fmen r\u00fctbesine eri\u015febilirler. Nal\u00e7ik’ten \u00fc\u00e7 arkada\u015f\u0131m\u0131z vard\u0131 bu r\u00fctbeyi alm\u0131\u015f. Askerlikten sonra fak\u00fclteye geldiler, birlikte okuduk. Fak\u00fclteyi bitirince de te\u011fmen r\u00fctbesiyle askere gidiyor zaten. \u0130ki y\u0131ll\u0131k askerlik s\u00fcresinde daha \u00fcst r\u00fctbelere ula\u015fmak olanaks\u0131z tabii, k\u0131sa bir s\u00fcredir bu.<\/p>\n Normal askerlik s\u00fcresi iki y\u0131ld\u0131r. Fakat askerlik \u00e7a\u011f\u0131na gelmi\u015f bir delikanl\u0131n\u0131n, mesle\u011fi icra etti\u011fi i\u015f yerinden, kendisine bu i\u015fte ihtiya\u00e7 bulundu\u011fu bildirilirse askerli\u011fi tecil edilir. Ayr\u0131ca \u00fcniversite bitirmi\u015f bir kimsenin te\u011fmen r\u00fctbesiyle fak\u00fclteden mezun oldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015ftik. Askerlik yapmad\u0131\u011f\u0131 halde \u00fcniversitedeki e\u011fitimle te\u011fmen r\u00fctbesine ula\u015fan bir kimse, e\u011fer ordu o meslekteki elemanlara ihtiya\u00e7 duyarsa iki y\u0131l s\u00fcreyle askere al\u0131n\u0131r. \u015eayet o meslekten elemanlara ihtiya\u00e7 yoksa o kimseyi askere almazlar. Hangi\u00a0 bi\u00e7imde olursa\u00a0 olsun, 28 ya\u015f\u0131ndan sonra askere al\u0131nmayan kimseler art\u0131k bu ya\u015ftan sonra askere al\u0131nmazlar, muaf say\u0131l\u0131rlar. Ancak gerek askerlik g\u00f6revini yaparak, gerekse ya\u015f haddinden muaf olanlar belirli zamanlarda; (iki y\u0131lda bir) k\u0131sa s\u00fcreyle; \u00f6rne\u011fin bir iki ay gibi, askere al\u0131n\u0131rlar, yeni teknikleri, silahlar\u0131 ve taktikleri \u00f6\u011frenirler, bu yolla r\u00fctbelerini y\u00fckseltirler, \u00fcste\u011fmen, y\u00fczba\u015f\u0131 vb. olanlar da vard\u0131r. Yani kendi i\u015finde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 halde bu k\u0131sa devreli b\u00fct\u00fcnleme e\u011fitimlerine kat\u0131lmak suretiyle terfi edilebilmektedir. Bu da yine ordunun ihtiya\u00e7 duydu\u011fu meslekler ya da bran\u015flar i\u00e7in ge\u00e7erlidir.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> Yani, \u00f6rne\u011fin Adige dili ve edebiyat\u0131\u00a0 b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc, filoloji b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc bitirince durum nas\u0131l olur?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Orduda teknik elemanlar, sava\u015f\u00e7\u0131lar d\u0131\u015f\u0131nda da s\u0131n\u0131flar vard\u0131r. Cephe gerisi hizmetler, y\u00f6neticiler vb. gibi… B\u00f6ylesi okullardan mezun olanlar bu s\u0131n\u0131flarda \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. E\u011fer bu s\u0131n\u0131flarda elemana ihtiya\u00e7 varsa askere al\u0131n\u0131rlar, yoksa al\u0131nmazlar ama yine de bu s\u0131n\u0131flarda \u00f6\u011fretilmesi gereken yenilikler olursa bunlar\u0131 kavratmak i\u00e7in belirli zamanlarda s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz k\u0131sa devreli e\u011fitime tabi tutulurlar. Bu k\u0131sa devreli e\u011fitime al\u0131nma periyotlar\u0131 kesinlikle belli de\u011fildir. Yani her y\u0131l, ya da her iki y\u0131lda bir gibi belirlenmi\u015f de\u011fildir. Bulunan yeniliklere ya da bir tak\u0131m yeniliklerin icad\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak ayarlan\u0131r. Her y\u0131l olabilir, bir ka\u00e7 y\u0131lda bir olabilir.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> Anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z kadar\u0131yla ilk ve orta okulu bitiren bir kimse askere gitmeden, \u00e7al\u0131\u015fma hayat\u0131na da at\u0131lmadan s\u0131nav vererek \u00fcniversiteye girebilmekte ve \u00fcniversitede de askerlik dersleri g\u00f6rmekte ve te\u011fmen r\u00fctbesiyle mezun olmaktad\u0131r. Bir de \u00fcniversite \u00f6\u011frenimi g\u00f6rmeden askere gidip askerlik s\u00fcresince te\u011fmen r\u00fctbesine kadar y\u00fckselebilenler bulunmaktad\u0131r ve bunlar\u0131n askerlikten sonra \u00fcniversiteye girmeleri de m\u00fcmk\u00fcn olmaktad\u0131r. Askerli\u011fini yapm\u0131\u015f, te\u011fmen r\u00fctbesine de\u011fin y\u00fckselmi\u015f bir kimsenin \u00fcniversitede ve sonras\u0131nda durumu nas\u0131l olmaktad\u0131r?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Bu durumdakiler \u00fcniversitedeki askerlik ders ve e\u011fitimlerinden muaf olurlar. \u00dcniversiteyi bitirdikten sonra da askere al\u0131nmazlar. Ancak k\u0131sa devreli e\u011fitimlere tabi tutulabilirler. Onlar zaten te\u011fmen r\u00fctbesine\u00a0 gelmi\u015flerdir ve fiili askerlik hizmetlerini de bitirmi\u015flerdir. Mesleklerinde \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flarlar.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> Ba\u015fka bir soru sormak istiyorum. \u0130lkokulda veya daha \u00f6nce \u00e7ocuklar\u0131n kabiliyetlerini \u00f6l\u00e7me ve en kabiliyetli bulunduklar\u0131 bran\u015flara y\u00f6neltme, dolay\u0131s\u0131yla da farkl\u0131 e\u011fitime tabi tutulma s\u00f6z konusu olabilir mi?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Elbette… \u0130lkokul s\u0131ralar\u0131nda bu t\u00fcr \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131lmakta ve kabiliyetler saptanmaktad\u0131r. E\u011fer ola\u011fan\u00fcst\u00fc yetenekler bulunursa bunlar kendi kabiliyetleri do\u011frultusunda daha \u00e7ok e\u011fitilmektedirler. \u00d6rne\u011fin 18 ya\u015f\u0131nda iken Moskova \u00dcniversitesi’nde Matematik Fak\u00fcltesi’ni bitirmi\u015f bir gen\u00e7 vard\u0131. Normal olarak bu ya\u015fta orta \u00f6\u011fretim bitirilmektedir ama bu \u00e7ocuk matematik dal\u0131nda \u00fcst\u00fcn yetenekli idi. Onu orta \u00f6\u011fretimde bo\u015funa oyalamad\u0131lar. Bir s\u00fcre, daha ileri d\u00fczeyde matematik dersi okuttular ve orta \u00f6\u011frenimini tamamlamadan \u00fcniversiteye ald\u0131lar. Bu \u00e7ocuk profes\u00f6r oldu\u011funda 27-28 ya\u015flar\u0131nda idi. Bunun gibi \u00fc\u00e7 d\u00f6rt ki\u015fi vard\u0131 duydu\u011fum. Ancak kendileriyle tan\u0131\u015fmad\u0131m.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> \u00dcst\u00fcn yetenekli bir \u00e7ocu\u011fun 10-12 ya\u015flar\u0131nda\u00a0 \u00fcniversiteye al\u0131nmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn oluyor demek?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Evet, tabii. Bu ya\u015fa ba\u011fl\u0131 de\u011fil. \u00dcniversitedeki e\u011fitimi izleyebilmesine, o y\u00fck\u00fc kald\u0131rabilecek durumda olmas\u0131na ba\u011fl\u0131. Orta \u00f6\u011frenim ger\u00e7ekte normal yetenek ve zeka d\u00fczeyindeki \u00e7ocuklar i\u00e7in programlanm\u0131\u015ft\u0131r. \u00dcst\u00fcn yeteneklerin onlar aras\u0131nda harcanmas\u0131 do\u011fru olmaz. Yetenekli oldu\u011fu bran\u015fta ilerleme, geli\u015fme olana\u011f\u0131 verilir, \u00f6teki derslerden muaf tutulur. \u00d6nemli olan kendi bran\u015f\u0131ndaki kitaplar\u0131 okuyup anlayabilecek duruma gelmi\u015f olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> Demek ki, bir \u00e7ocuk \u00f6nce birle\u015ftirilmi\u015f ilk ve orta \u00f6\u011fretim diyebilece\u011fimiz on y\u0131ll\u0131k bir temel e\u011fitimden zorunlu olarak ge\u00e7iyor. Sonra isterse hemen i\u015f hayat\u0131na at\u0131labiliyor. \u0130sterse Teknikum denilen meslek okullar\u0131na, isterse \u00fcniversiteye girebiliyor.<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Evet, \u00f6yle. o, Teknikum’da okuyanlar da mezuniyetlerinden sonra isterlerse \u00fcniversiteye de girebilirler. O zaman \u00fcniversitenin ilk iki s\u0131n\u0131f\u0131ndan muaf tutulurlar, yani 3. s\u0131n\u0131ftan okumaya ba\u015flarlar.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> Biraz da do\u011fumdan itibaren annenin durumundan s\u00f6z edelim. Do\u011fumdan bir y\u0131l sonra anne i\u015finin ba\u015f\u0131na d\u00f6ner, \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flar. Art\u0131k bebek bir ya\u015f\u0131ndad\u0131r. E\u011fer evinde bebe\u011fe bakabilecek kimsesi varsa mesele yoktur. Ancak bakacak birileri yoksa 3 ya\u015f\u0131n\u0131 bitirinceye kadar \u00e7ocuklar\u0131n bak\u0131mlar\u0131n\u0131n yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ”Yasla” denilen yuvaya verebilirler. Bu takdirde sabahleyin, bebek yuvaya g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcr. B\u00fct\u00fcn g\u00fcn uzman bak\u0131c\u0131lar\u0131n nezaretinde, bir anne \u00e7ocu\u011funa nas\u0131l bakmal\u0131, neler yapmal\u0131 ise, \u00f6yle bak\u0131l\u0131r. Ak\u015fam \u00fczeri i\u015f d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc anne ya da baba \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 al\u0131r, evlerine getirirler. 3 ya\u015f\u0131ndan sonra ”Detski Sad” dedikleri bir nevi ana okulu ya da \u00e7ocuk bah\u00e7esi gibi bir kurulu\u015fa verebilirler. Burada \u00e7ocuklar\u0131n seviyelerine g\u00f6re yava\u015f yava\u015f e\u011fitim de verilir. Pedagoglar\u0131n y\u00f6netimindedir buralar\u0131. \u00c7ocuk yava\u015f yava\u015f hayata haz\u0131rlanmaya ba\u015flan\u0131r. Yine sabahleyin g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcr, ak\u015fam da al\u0131n\u0131r.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> Bu yuva veya anaokulunda \u00fccret durumu nas\u0131l oluyor?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Do\u011frusu bunu iyi bilmiyorum. San\u0131r\u0131m aile c\u00fczi bir \u00fccret \u00f6d\u00fcyor. 5 – 6 Ruble’yi ge\u00e7mez san\u0131r\u0131m ama miktar\u0131n\u0131 tam bilemiyorum.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> Kad\u0131nlar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmak zorunda olmad\u0131klar\u0131n\u0131 ama buna ra\u011fmen \u00e7o\u011funun \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemi\u015ftiniz. Bunun nedeni sizce nedir?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Kad\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 yasal bir zorunluluk de\u011fil kesinlikle. Kimseye neden \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sormazlar. Hatta \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in toplumca ay\u0131planmas\u0131, k\u0131nanmas\u0131 bile s\u00f6z konusu de\u011fil ama tabii bir evde birden fazla \u00e7al\u0131\u015fan, para kazanan bulunursa bu iyi de\u011fil mi? Paray\u0131 sevmeyen\u00a0 kimse yoktur d\u00fcnyan\u0131n hi\u00e7 bir yerinde. Bu bir etken. Ayr\u0131ca kad\u0131nlar\u0131n \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131 i\u015fler genellikle daha kolay i\u015flerdir. Bir bak\u0131ma \u00e7al\u0131\u015fmaya te\u015fvik edici tedbirler vard\u0131r diyebiliriz. Asl\u0131nda kad\u0131nlar her t\u00fcrl\u00fc i\u015fte de \u00e7al\u0131\u015fabilirler. Bu kad\u0131n i\u015fi de\u011fildir denilemez hi\u00e7 bir i\u015f i\u00e7in. Daha \u00e7ok para kazanmak isteyen kad\u0131nlar, erkeklerin \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 daha a\u011f\u0131r i\u015flerde de \u00e7al\u0131\u015fabilirler. Ancak hangi i\u015fte \u00e7al\u0131\u015f\u0131rsa \u00e7al\u0131\u015fs\u0131n kad\u0131nlar\u0131n 60 kg.’dan fazla y\u00fck kald\u0131rmay\u0131 gerektirecek bir i\u015fte \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, ya da kad\u0131nlar\u0131n 60 kg.’dan fazla y\u00fck kald\u0131rmalar\u0131 kesinlikle yasakt\u0131r. Zira 60 kg.’dan fazla y\u00fck kald\u0131rmak kad\u0131n\u0131n sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in zararl\u0131d\u0131r. Bundan i\u015fyeri direkt\u00f6r\u00fc sorumludur. Ayr\u0131ca anne, bebek bir ya\u015f\u0131n\u0131 doldurduktan sonra onu Yasla’ya vermek istemez de evde kendisi bakmak isterse o zaman \u00e7al\u0131\u015fan anne iki y\u0131l s\u00fcre ile her g\u00fcn sabah bir \u00f6\u011fleyin bir, ak\u015fam bir saat olmak \u00fczere \u00fc\u00e7 saat izin alabilir. Yani normal mesaiden 3 saat daha az \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, 5 saat \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> Kad\u0131nlar daha \u00e7ok hangi i\u015flerde \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Y\u00fcksek \u00f6\u011frenim g\u00f6rm\u00fc\u015f kad\u0131nlar\u0131n \u00e7o\u011fu doktordur ya da eczac\u0131d\u0131r, kimyagerdir, \u00f6\u011fretmendir. Onun d\u0131\u015f\u0131nda ma\u011fazalardaki sat\u0131\u015f elemanlar\u0131, tezgahtarlar vb. hemen t\u00fcm\u00fcyle kad\u0131nd\u0131r. Lokantalarda a\u015f\u00e7\u0131lar, hatta garsonlar genellikle kad\u0131nd\u0131r. Kad\u0131n fabrikalarda da \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Hatta in\u015faatta da \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Ancak in\u015faatlarda daha \u00e7ok s\u0131va ve badana-boya gibi i\u015flerde \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Tabii in\u015faat i\u015f\u00e7ili\u011fi, daha \u00e7ok para kazand\u0131ran i\u015flerdendir. \u015eof\u00f6r olarak \u00e7al\u0131\u015fan kad\u0131nlar da var. Servis otob\u00fcslerini kullanan, trakt\u00f6r s\u00fcr\u00fcc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc yapan kad\u0131nlar da g\u00f6rd\u00fcm. Taksi \u015fof\u00f6r\u00fc olarak \u00e7al\u0131\u015fanlar da var. \u00d6rne\u011fin Nal\u00e7ik’te b\u00f6yle taksi s\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fc olarak \u00e7al\u0131\u015fan iki Adige bayan tan\u0131yorum. K\u0131sacas\u0131 bayanlar da erkekler gibi diledikleri i\u015flerde \u00e7al\u0131\u015fabilirler. Kimse ”bu bayan i\u015fi de\u011fildir, \u00e7al\u0131\u015famazs\u0131n” diyemez. A\u011f\u0131r y\u00fck kald\u0131rmay\u0131 gerektiren i\u015fler hari\u00e7.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> Gerek \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 i\u015fler gerek ya\u015fam ko\u015fullar\u0131 ve d\u00fczeyleri bak\u0131m\u0131ndan k\u00f6ylerde ya\u015fayanlarla kentlerde ya\u015fayanlar\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rabilir miyiz? Kentlerde daha \u00e7ok ma\u011fazalarda, fabrikalarda, lokantalarda ve \u00f6teki devlet dairelerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar ya da\u00a0 \u015fof\u00f6rl\u00fck yap\u0131yorlar. Biraz \u00f6nce taksi dediniz de onun \u00fczerine hat\u0131rlad\u0131m. Bu taksiden elde etti\u011fi gelir, kar ya da zarar s\u00fcr\u00fcc\u00fcye mi ait oluyor?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Hay\u0131r. Taksi de devletin. \u015eof\u00f6r orada ayl\u0131k \u00fccretle, maa\u015fla \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Kar etse de zarar etse de \u00f6nemli de\u011fil \u015fof\u00f6r i\u00e7in. O yine maa\u015f\u0131n\u0131 al\u0131r. Tabii daha fazla gelir sa\u011flamas\u0131 halinde bu takdirle kar\u015f\u0131lan\u0131r, duruma g\u00f6re \u00f6d\u00fcllendirilir, prim filan da verilebilir.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> Bir de k\u00f6ylerdeki ya\u015fam \u00fczerinde dural\u0131m isterseniz. K\u00f6ylerde ya\u015fayanlar daha \u00e7ok hangi i\u015flerde, hangi \u015fartlarla \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar? \u015eehirlerdeki gibi mi? Nas\u0131l farkl\u0131l\u0131klar var?<\/p>\n Yehutle: <\/strong>K\u00f6ylerde\u00a0 Kolhoz denilen kolektif \u00fcretim \u00f6rg\u00fctlenmeleri var. K\u00f6y\u00fcn b\u00fct\u00fcn topraklar\u0131 geni\u015f bir \u00e7iftlik bi\u00e7iminde \u00a0birle\u015ftirilmi\u015f. Tar\u0131m,\u00a0 hayvanc\u0131l\u0131k, her t\u00fcrl\u00fc \u00fcretim k\u00f6yl\u00fclerin kolektif beraberli\u011fi ile yap\u0131l\u0131r.\u00a0 Burada da kad\u0131n-erkek ayr\u0131m\u0131 yok. Kad\u0131nlar da isterlerse her i\u015fte\u00a0\u00a0 \u00e7al\u0131\u015fabilirler. \u00d6rne\u011fin trakt\u00f6r s\u00fcr\u00fcc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnden Kolhoz ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na de\u011fin her t\u00fcrl\u00fc i\u015fte kad\u0131nlar da bulunabilirler. Herhangi bir bran\u015fta e\u011fitim\u00a0\u00a0 g\u00f6rm\u00fc\u015f kad\u0131nlar kendi bran\u015flar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Ziraat m\u00fchendisi,\u00a0 teknisyen, doktor, veteriner, makine teknisyeni, m\u00fchendisi, makine operat\u00f6r\u00fc vb…<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> Bu Kolhoz konusunda biraz daha a\u00e7\u0131klama yapabilirisiniz? Nedir Kolhoz’un stat\u00fcs\u00fc ve \u00f6zellikleri?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> K\u00f6ylerde iki t\u00fcr kurulu\u015f olabilir. Biri Kolhoz, di\u011feri Sovvhoz,\u00a0\u00a0 Kolhoz, k\u00f6y\u00fcn topraklar\u0131n\u0131n, insan g\u00fcc\u00fcn\u00fcn, her t\u00fcrl\u00fc olanaklar\u0131n\u0131n\u00a0\u00a0 birle\u015ftirilmesiyle olu\u015fturulan \u00fcretimi, y\u00f6netimi t\u00fcm\u00fcyle k\u00f6yl\u00fcye ait\u00a0 bulunan, devlete ba\u011fl\u0131 olmayan, bir bak\u0131ma \u00f6zerk diyebilece\u011fimiz bir \u00f6rg\u00fctlenme bi\u00e7imidir. K\u00f6yl\u00fcler bu ortak olanaklar\u0131n en iyi \u015fekilde de\u011ferlendirilmesini sa\u011flamak \u00fczere gerek planlamada, gerek y\u00f6netimde bilgisine ve becerisine g\u00fcvenilen kimselerden bir y\u00f6netim kurulu se\u00e7erler.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131: <\/strong>Kimler, nas\u0131l se\u00e7ilir bu y\u00f6netim kuruluna?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Bu y\u00f6netim kuruluna o k\u00f6yde ya\u015fayan herkes kad\u0131n olsun erkek olsun se\u00e7ilebilir. Tabii daha \u00e7ok \u00fcretim organizasyonu, y\u00f6netim organizasyonu, i\u015fletmecilik, ziraat vs. dallarda\u00a0 e\u011fitim g\u00f6rm\u00fc\u015f kimselerden, daha do\u011frusu o k\u00f6y\u00fcn co\u011frafi konumuna g\u00f6re daha \u00e7ok ne t\u00fcr i\u015fer, ne t\u00fcr \u00fcretimler yap\u0131l\u0131yorsa, bunlar\u0131 en iyi \u015fekilde y\u00f6netebilecek, e\u011fitim g\u00f6rm\u00fc\u015f kimselerden se\u00e7ilirler. Kolhoz’un bir ba\u015fkan\u0131 olur, k\u00f6y\u00fcn \u00fcretim dallar\u0131na g\u00f6re o dallardaki uzmanlardan da yeteri kadar yard\u0131mc\u0131s\u0131 olur. Y\u00f6netim kurulu bunlardan olu\u015fur. Bunlar t\u0131pk\u0131 buradaki muhtar se\u00e7imleri gibi k\u00f6yl\u00fclerin oylar\u0131yla se\u00e7ilirler, bir tayin filan s\u00f6z konusu de\u011fildir. Y\u00f6netim kurulu k\u00f6yl\u00fcye kar\u015f\u0131 sorumludur. Her t\u00fcrl\u00fc planlama, y\u00f6netim vs. g\u00f6rev ve yetkisi art\u0131k, y\u00f6netim kuruluna aittir. Y\u00f6netim kurulu, k\u00f6y\u00fcn muhta\u00e7 bulundu\u011fu, trakt\u00f6r, bi\u00e7er-d\u00f6ver, sulama, \u00e7apalama, hasat makineleri, ila\u00e7, g\u00fcbre ve tohum vs. her t\u00fcrl\u00fc ara\u00e7 ve gereci k\u00f6y\u00fcn yani Kolhoz’un h\u00fckmi \u015fahsiyeti ad\u0131na devletten sat\u0131n al\u0131r. Her y\u0131l bunlar\u0131n bak\u0131m ve onar\u0131mlar\u0131, i\u015f g\u00f6rmez hale gelenlerin yerine yenilerinin al\u0131nmas\u0131 vb. i\u015fler y\u00f6netim kurulunun g\u00f6revidir. K\u00f6yl\u00fcler bu y\u00f6netim kurulunun planlar\u0131na g\u00f6re kolektif olarak ekerler dikerler, sularlar, gerekenleri \u00e7apalarlar ve hasat ederler. Sonra bu \u00fcr\u00fcnlerden k\u00f6yl\u00fcn\u00fcn ihtiya\u00e7lar\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131p k\u00f6yl\u00fclere da\u011f\u0131t\u0131l\u0131r. Artan ise yine k\u00f6y\u00fcn, yani Kolhoz’un h\u00fckmi \u015fahsiyeti ad\u0131na devlete sat\u0131l\u0131r. Elde edilen paradan ara\u00e7-gere\u00e7 temini, bak\u0131m-onar\u0131m vb. giderler \u00e7\u0131kar\u0131larak k\u00f6y\u00fcn b\u00fct\u00e7esine verilir, artan da yine k\u00f6yl\u00fclerce payla\u015f\u0131l\u0131r.<\/p>\n Sovvhoz ise t\u00fcm\u00fcyle devlete ba\u011fl\u0131 bir kurulu\u015ftur. Burada \u00e7al\u0131\u015fanlar, kentlerde oldu\u011fu gibi \u00fccretle, ayl\u0131k maa\u015fla \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. \u00dcretimin az veya \u00e7ok olmas\u0131, kar veya zarar etmesi \u00e7al\u0131\u015fanlar i\u00e7in \u00f6nemli de\u011fildir.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131: <\/strong>Ger\u00e7ekten \u00e7ok yararl\u0131 bir a\u00e7\u0131klama oldu bu. Burada, durum daha farkl\u0131 bir bi\u00e7imde tan\u0131t\u0131lm\u0131\u015f, propaganda edilmi\u015fti. Buna g\u00f6re gerek Kolhoz gerekse Sovvhoz, bireylerin kesinlikle hak ve irade sahibi olmad\u0131klar\u0131 devlet kurulu\u015flar\u0131yd\u0131. Devlet, k\u00f6yl\u00fcleri bu kurulu\u015flarda bir k\u00f6le gibi \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131r, sonunda da birer lokma ekmek verir ge\u00e7erdi, b\u00f6yle anlat\u0131l\u0131yor, b\u00f6yle biliniyordu. Ancak \u015fimdi a\u00e7\u0131k\u00e7a anla\u015f\u0131ld\u0131 ki, Kolhoz t\u00fcm\u00fcyle k\u00f6yl\u00fcn\u00fcn kendi serbest iradesiyle olu\u015fturdu\u011fu ve \u00fczerindeki haklar\u0131n t\u00fcm\u00fcne k\u00f6yl\u00fcn\u00fcn sahip oldu\u011fu bir \u00fcretim birimidir. Sovvhoz ise, k\u00f6yl\u00fcn\u00fcn yeterince verim sa\u011flayamad\u0131\u011f\u0131, dolay\u0131s\u0131yla de zarar g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc Kolhoz’lar\u0131n, k\u00f6yl\u00fcn\u00fcn yarar\u0131na olarak normal bir ge\u00e7im standard\u0131n\u0131\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 garanti etmek \u00fczere devlete devredilmesiyle devlet taraf\u0131ndan i\u015fletilen ve genel olarak kentteki i\u015f-\u00fccret uygulamas\u0131 kapsam\u0131na al\u0131nan ba\u015fka bir \u00fcretim birimi olmaktad\u0131r.<\/p>\n \u015eimdi bu Kolhoz i\u015fletmesi ile ilgili bir durum sormak istiyorum. \u00d6rne\u011fin bir Kolhoz’da \u00e7al\u0131\u015fan iki erkek ve \u00fc\u00e7 kad\u0131ndan olu\u015fan bir aile d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Yehutle:<\/strong> Hay\u0131r … Burada aile olarak de\u011fil, \u00e7al\u0131\u015fan bireyler olarak pay s\u00f6z konusudur. \u00c7al\u0131\u015fabilecek durumda oldu\u011fu halde \u00e7al\u0131\u015fmayan\u0131n \u00e7al\u0131\u015fan gibi pay almas\u0131 elbette s\u00f6z konusu olamaz. Ancak ikinci ailenin fertleri ya\u015flar\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck oldu\u011fu veya sa\u011fl\u0131ksal nedenlerle \u00e7al\u0131\u015fam\u0131yorlarsa ve \u00e7al\u0131\u015fan aile reisinin geliri bu 5 ki\u015filik ailenin ge\u00e7inmesi i\u00e7in saptanm\u0131\u015f standart gelirden az ise aradaki fark devlet taraf\u0131ndan ek tazminat veya \u00f6denek olarak kar\u015f\u0131lan\u0131r. Kafkasya’da ya\u015f\u0131 ne olursa olsun her birey i\u00e7in asgari olarak ayda 50 Ruble gelir \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Buna g\u00f6re ikinci ailenin reisinin ayl\u0131k kazanc\u0131 250 Ruble’den a\u015fa\u011f\u0131 olursa aradaki fark devlet\u00e7e \u00f6denir ve ayl\u0131k para 250 Ruble’ye \u00e7\u0131kart\u0131l\u0131r. Ger\u00e7ekten de 250 Ruble 5 ki\u015filik bir ailenin normal ge\u00e7imini rahatl\u0131kla sa\u011flayabilmektedir.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131: <\/strong>Bu \u00fccretler Kolhozlarda da ayl\u0131k olarak m\u0131 \u00f6denir?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Bu Kolhoz!un durumuna g\u00f6re de\u011fi\u015fir. Ayl\u0131k olarak \u00f6denmesi de m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr, her ay belli bir avans verilerek kalan k\u0131sm\u0131n hasat sonunda toptan \u00f6denmesi de m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu, Kolhozda \u00fcretilen \u00fcr\u00fcnlere, buna g\u00f6re Kolhoz’u olu\u015fturan k\u00f6yl\u00fclerin kararlar\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> Bir Kolhoz b\u00fcnyesindeki k\u00f6yl\u00fcler Kolhoz’da g\u00fcnde 8 saat s\u00fcre ile \u00e7al\u0131\u015fmaktalar. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda kendilerinin ayr\u0131ca \u00f6zel bir i\u015f tutma haklan var m\u0131d\u0131r? Kolektif m\u00fclkiyet d\u0131\u015f\u0131nda ki\u015fisel m\u00fclkiyetleri de var m\u0131d\u0131r, varsa nelerdir?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Elbette Kolhoz’da 8 saatlik mesaisini aksatmad\u0131k\u00e7a geri kalan zaman\u0131n\u0131 herkes diledi\u011fi gibi de\u011ferlendirir. K\u00f6ylerde genellikle herkes kendisinin \u00f6zel olarak yapt\u0131rd\u0131\u011f\u0131 evde oturur. \u00d6zel olarak ev yapt\u0131rmay\u0131 k\u00fclfetli bulanlar ise devletten konut isteyebilir. Devlet onlar\u0131n konut ihtiyac\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamaktad\u0131r. \u0130ster \u00f6zel konutunda, ister devletin in\u015fa etti\u011fi konutta otursun her ailenin 2,5 hektar kadar \u00f6zel bir bah\u00e7esi vard\u0131r. Kolhoz’daki 8 saatlik mesai d\u0131\u015f\u0131nda herkes bu bah\u00e7esinde diledi\u011fini yapabilir, sebze ve meyve yeti\u015ftirebilir. Tavuk, hindi kaz gibi k\u00fcmes hayvan\u0131 besleyebilir, eti ve y\u00fcn\u00fc i\u00e7in koyun besleyebilir, s\u00fct\u00fc ve ya\u011f\u0131 i\u00e7in inek veya manda besleyebilir.<\/p>\n Bu bah\u00e7e i\u00e7inde kendi eme\u011fi ile \u00fcretti\u011fi her \u015fey kendisinindir. Diledi\u011fi gibi de\u011ferlendirebilir. \u0130sterse devlete satabilir, isterse halk pazarlar\u0131nda perakende olarak satabilir, isterse turfanda sebze ve meyvelerini ve \u00f6teki \u00fcr\u00fcnleri uzaklara (Sibirya gibi) g\u00f6t\u00fcr\u00fcp istedi\u011fi fiyatla satabilir.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> Bu 2,5 hektarl\u0131k bah\u00e7ede \u00fcretebildi\u011fiyle ge\u00e7inebilen, Kolhoz’a kat\u0131lmak istemeyenler olabilir mi veya bu bah\u00e7e ailenin ge\u00e7imini sa\u011flayabilir mi?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Evet… Kolhoz’a kat\u0131lmayan, s\u0131rf bu bah\u00e7esindeki \u00fcr\u00fcnlerle ge\u00e7inebilen aileler de var. Ancak bu, yasalara g\u00f6re de\u011fil Kolhoz y\u00f6netiminin, dolay\u0131s\u0131yla Kolhoz’u olu\u015fturan k\u00f6yl\u00fclerin iradesiyle olur. Kolhoz’a kat\u0131lmak istemeyen ki\u015finin bu t\u00fcr \u00f6nerisi k\u00f6yl\u00fclerce kabul edilmeyebilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc temel ilke ki\u015fisel kalk\u0131nma de\u011fil, topyekun, kolektif kalk\u0131nmad\u0131r. O tek aile de Kolhoz’ca sa\u011flanan her t\u00fcrl\u00fc olanaktan (yol, su, elektrik, otob\u00fcs, tren, tramvay, u\u00e7ak, Tv., kul\u00fcp, tiyatro, okul, hastane gibi her t\u00fcrl\u00fc alt yap\u0131 tesis ve hizmetlerinden) yararlanmaktad\u0131r. Bu nedenle Kolhoz’u olu\u015fturan k\u00f6yl\u00fcler Kolhoz’a kat\u0131lmak istemeyenlerin isteklerini kabul etmeyebilirler veya baz\u0131 katk\u0131larda bulunmak \u015fart\u0131yla kabul edebilirler. Tamamen halk\u0131n, k\u00f6yl\u00fcn\u00fcn iradesine, karar\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. Yaln\u0131z Kolhoz’a kat\u0131lmadan, \u00f6zel i\u015finde \u00e7al\u0131\u015fanlar da var. \u015eahsen ben b\u00f6ylesine rastlad\u0131m.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> Kolhoz y\u00f6netimi ile ilgili olarak cumhuriyetler aras\u0131 farkl\u0131l\u0131klar var m\u0131 acaba? \u00d6rne\u011fin Kabardey, \u00c7erkessk ve Adigey’de durum nas\u0131l?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Hay\u0131r… Hepsi ayn\u0131 stat\u00fclere ba\u011fl\u0131d\u0131r. Ancak Kolhozlar y\u0131ll\u0131k gelir ve verimlilik bak\u0131m\u0131ndan farkl\u0131 olabilirler. Bu Kolhoz’un durumuna ve planl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin t\u00fcm Sovyetler Birli\u011fi i\u00e7ersinde Kabardey’in bol ve kaliteli \u00fcretim, plan hedeflerini ger\u00e7ekle\u015ftirme ya da a\u015fma bak\u0131m\u0131ndan bir \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc var. Plan hedeflerini ger\u00e7ekle\u015ftiren veya a\u015fan Kolhozlara ve b\u00f6ylesi Kolhozlar\u0131n \u00e7ok oldu\u011fu cumhuriyet veya \u00f6zerk b\u00f6lgelere madalyalar verilir. Bu madalyalar o y\u00f6netim \u00fcnitesinin bayra\u011f\u0131na, amblemine de i\u015flenir. Kabardey bayra\u011f\u0131nda b\u00f6yle d\u00f6rt madalya vard\u0131r, sonra \u00fc\u00e7 madalya ile Ermenistan gelir.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> Her \u00fcnite kendi \u00fcretim plan\u0131n\u0131 kendisi yap\u0131yor ve \u00fclkenin genel kalk\u0131nma plan\u0131n\u0131 olu\u015fturuyor. Plan hedeflerini ger\u00e7ekle\u015ftiremeyenlerle, ger\u00e7ekle\u015ftirebilenler veya a\u015fanlar aras\u0131nda farklar olmuyor mu? \u00d6rne\u011fin plan hedefini a\u015fan bir \u00fcnitenin ne gibi avantajlar\u0131 oluyor, yaln\u0131zca madalya m\u0131 kazan\u0131yor? Plan hedefine varamayanlar nas\u0131l zarar g\u00f6r\u00fcyorlar veya ge\u00e7imlerini nas\u0131l sa\u011fl\u0131yorlar?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Plan hedefini ger\u00e7ekle\u015ftiren ya da a\u015fan \u00fcniteler daha \u00e7ok \u00fcretim yapt\u0131klar\u0131ndan bunu sa\u011flayanlar tabii ki daha b\u00fcy\u00fck pay al\u0131rlar, daha rahat ya\u015farlar. Ayr\u0131ca \u00fclke ekonomisine daha \u00e7ok katk\u0131da bulunduklar\u0131 i\u00e7in de takdir edilirler, \u00f6d\u00fcllendirilirler.<\/p>\n Plan hedefini ger\u00e7ekle\u015ftiremeyenlere gelince; e\u011fer makul bir nedenle, zorunlu bir nedenle olmu\u015fsa (sel, afet, yang\u0131n vb.) devlet anlar\u0131n o y\u0131l ki ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131n hepsini kar\u015f\u0131l\u0131ks\u0131z olarak kar\u015f\u0131lar. B\u00f6yle makul bir neden yok da iyi y\u00f6netememekten, tembellikten vb. kusurlar y\u00fcz\u00fcnden plan hedeflerine var\u0131lamam\u0131\u015fsa devlet onlara kar\u015f\u0131l\u0131ks\u0131z bir \u015fey vermez. Ancak bor\u00e7 kayd\u0131yla verir. Daha sonraki y\u0131llarda bu bor\u00e7 \u00f6denir. Bir Kolhoz’un plan hedeflerini ger\u00e7ekle\u015ftirememesi s\u00fcrekli oluyorsa o zaman halk Kolhoz’u devlete devreder ve devlet onu Sowhoz olarak i\u015fletir.<\/p>\n \u0130\u015fletme kusurlar\u0131 y\u00fcz\u00fcnden plan hedeflerine var\u0131lamam\u0131\u015fsa y\u00f6neticiler azledilirler. Kolhoz’un y\u00f6neticilerini cumhuriyetin ya da eyaletin ba\u015f\u0131 azleder. E\u011fer bir cumhuriyetin veya eyaletin \u00fcretim birimlerinin hepsi veya \u00e7o\u011fu bu durumdaysa t\u00fcm\u00fcyle o cumhuriyet veya eyalet plan hedeflerini ger\u00e7ekle\u015ftirememi\u015f demektir. O zaman o cumhuriyetin, eyaletin y\u00f6neticileri de\u011fi\u015ftirilir.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> Muhaceretteki \u00c7erkesler, \u00f6zellikle T\u00fcrkiye’deki \u00c7erkesler olarak biz yak\u0131n zamana kadar anayurtla do\u011frudan do\u011fruya ili\u015fki kuramad\u0131k. Anadilimizle okuyup yazam\u0131yoruz. Bu nedenle de anayurtla yeterince yaz\u0131\u015fam\u0131yoruz. Daha \u00e7ok bireysel, fiziksel olarak ya\u015fam\u0131m\u0131z\u0131 s\u00fcrd\u00fcrme, ge\u00e7inebilme \u00e7abas\u0131 i\u00e7indeyiz. Dolay\u0131s\u0131yla anayurt hakk\u0131ndaki bilgilerimiz de hep bizim d\u0131\u015f\u0131m\u0131zdaki kaynaklardan gelmedir. Bunlar ya Sovyetler Birli\u011fi’nden kovulan veya ka\u00e7anlar, oray\u0131 k\u00f6t\u00fcleyerek para kazananlard\u0131r ya da varl\u0131kl\u0131lardan oraya gidip gelenlerin yine kendi \u00e7\u0131karlar\u0131na g\u00f6re yapt\u0131klar\u0131 de\u011ferlendirmelerdir. Daha \u00e7ok i\u00e7inde bulundu\u011fumuz devletin politikas\u0131na uygun oldu\u011fu \u00f6l\u00e7\u00fcde bilgiler edinilebilmektedir. Bu y\u00fczden de anayurt ve oradaki d\u00fczenle ilgili bilgilerimiz sa\u011fl\u0131kl\u0131 de\u011fildir. Anayurt ve oradaki d\u00fczen merak konusudur.<\/p>\n En \u00e7ok merak edilen konulardan biri de din konusudur. S\u00f6z konusu sa\u011fl\u0131ks\u0131z bilgilere g\u00f6re Kafkasya’da din, dini hayat yoktur. Devlet buna izin vermemektedir. Bu konudaki g\u00f6zlemlerinizi, bilgilerinizi anlat\u0131r m\u0131s\u0131n\u0131z?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Benim g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm kadar\u0131yla Kafkasya’da, t\u00fcm Sovyetler Birli\u011fi’nde bir din k\u0131s\u0131tlamas\u0131, inan\u00e7 yasa\u011f\u0131 s\u00f6z konusu de\u011fildir kesinlikle. \u0130nan\u00e7 serbestli\u011fi vard\u0131r.<\/p>\n \u0130steyen istedi\u011fi dini benimseyebilir, isteyen hi\u00e7bir dine mensup olmayabilir. \u0130nan\u00e7 ve inan\u00e7s\u0131zl\u0131k konusunda kimse birbirini hor g\u00f6remez, k\u0131nayamaz.<\/p>\n Kafkasya’da \u00f6rne\u011fin evlenmelerde Adige d\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, molla taraf\u0131ndan nikah k\u0131y\u0131lmadan ba\u015flat\u0131lmaz. Molla \u0130slam dini kurallar\u0131na g\u00f6re nikah\u0131 k\u0131yar. Sonra d\u00fc\u011f\u00fcn ba\u015flat\u0131l\u0131r. Cenaze s\u0131ras\u0131nda da dini t\u00f6renler eksiksiz tatbik edilir. \u015eahsen ben bir\u00e7ok cenaze t\u00f6reninde bulundum. Hepsinde dini gerekler yerine getirildi. Bir Arap \u00fclkesinde, \u00dcrd\u00fcn’de do\u011fmu\u015f ve b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015f olmama, Arap\u00e7a bilmeme ra\u011fmen o mollalar\u0131n okuduklar\u0131 dualar\u0131, yapt\u0131klar\u0131n\u0131 \u015fahsen ben bilemem, yapamam.<\/p>\n D\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmden bir iki ay \u00f6nce bizim akrabalar\u0131m\u0131zdan ya\u015fl\u0131 bir kad\u0131n vefat etmi\u015fti. K\u00f6yde oturuyordu sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda. Ben de kat\u0131ld\u0131m k\u00f6yde cenaze t\u00f6renine… Hatta yak\u0131n ili\u015fkilerim vard\u0131 onlarla, akraba idik. Mezara koyanlar, defnedenler aras\u0131nda ben de bulundum. T\u0131pk\u0131 \u00dcrd\u00fcn’deki gibiydi te\u00e7hiz, tekfin ve defin i\u015flemleri.<\/p>\n \u00d6len bu kad\u0131n\u0131n k\u0131z karde\u015fi Nal\u00e7ik’te ya\u015f\u0131yor. Ben Kafkasya’dan d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcmde 56-57 ya\u015flar\u0131ndayd\u0131, 9 ya\u015f\u0131ndan beri hep oru\u00e7 tuttu\u011funu, hi\u00e7bir ramazan\u0131 ka\u00e7\u0131rmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylerdi. S\u0131k s\u0131k evine giderdim, Nal\u00e7ik’te kald\u0131\u011f\u0131m 6 y\u0131l zarf\u0131nda… Hatta Ramazanlarda \u00e7o\u011fu kez onlar\u0131n evinde kal\u0131rd\u0131m. Sahuru iftar\u0131 beraber yapard\u0131k. Namaz\u0131n\u0131 da pek aksatmazd\u0131. Buna benzer ya\u015fl\u0131 kad\u0131n ve erkekleri de \u00e7ok g\u00f6rd\u00fcm ama gen\u00e7ler pek heveslenmezlerdi. Ya\u015flan\u0131nca bilmem ne yaparlar… K\u0131sacas\u0131 kesinlikle din ve inan\u00e7 \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc vard\u0131r orada. Cami meselesine gelince; sosyalist devriminden \u00f6nce de Kafkasya’da b\u00fcy\u00fck kubbeli, minareli camiler yoktu. Cami olarak yap\u0131lan geni\u015f\u00e7e bir evde k\u0131l\u0131n\u0131rd\u0131 namazlar. \u015eimdiki camiler de b\u00f6yle. Her k\u00f6yde bir veya iki cami var. Camisiz k\u00f6y yok diyebilirim Kafkasya’da… Tabii kubbesiz, minaresiz. Cami yap\u0131m\u0131n\u0131 devlet \u00fcstlenmiyor orada da. \u0130badet yerlerini halk kendisi yap\u0131yor.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> \u0130mamlar\u0131 var m\u0131 acaba, varsa nas\u0131l yeti\u015fiyorlar?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> \u0130mamlar\u0131 var ama imaml\u0131k mesle\u011fi yok. Yani meslek olarak imaml\u0131k yaparak ge\u00e7imini sa\u011flayan yok. Namaz k\u0131ld\u0131rabilen, nikah k\u0131yabilen, cenaze kald\u0131rabilen mollalar var. Bunlar devletten bu hizmetler i\u00e7in bir maa\u015f filan almazlar. Ancak halk kendi aras\u0131nda para toplar ve mollaya verir. Bu mollalar daha \u00e7ok dini bilgilerini \u00f6nceden bu i\u015flerle u\u011fra\u015fm\u0131\u015f, bilen ya\u015fl\u0131lardan \u00f6\u011frenirler. Kafkasya’da ayr\u0131ca din e\u011fitimi yapan bir okul yok. Genellikle \u00f6\u011frenenler \u00f6zel olarak bilen ya\u015fl\u0131lardan \u00f6\u011frenirler ki ya\u015fl\u0131lar\u0131n \u00e7o\u011fu bu bilgileri bilirler. Ayr\u0131ca T\u00fcrkistan’da bir dini bilgiler enstit\u00fcs\u00fc var. Orta okuldan sonra din e\u011fitimi verir. \u0130steyenler o okula da gidip \u00f6\u011frenim g\u00f6rebilirler.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> \u015eimdi de genel durumumuz ve sorunlar\u0131m\u0131z\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in \u00f6zel bir soru sormak istiyorum. Siz \u00dcrd\u00fcn’de do\u011fmu\u015f ve b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015f olarak \u00dcrd\u00fcn’\u00fc, Suriye’yi, hatta \u0130srail’i de biliyorsunuz. Amerika’daki \u00c7erkesler hakk\u0131nda da bilginiz vard\u0131r. T\u00fcrkiye’ye geldiniz, g\u00f6rd\u00fcn\u00fcz. Az \u00e7ok buradaki durumumuzu da \u00f6\u011frendiniz. Kafkasya’da 6-7 y\u0131l s\u00fcre ile bulundunuz. \u00c7erkes halk\u0131n\u0131n gelece\u011fi ile ilgili\u00a0 g\u00f6r\u00fc\u015fleriniz, kanaatleriniz\u00a0 nelerdir?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Teker teker ele al\u0131rsak \u015funlar\u0131 s\u00f6yleyebiliriz. \u00d6ncelikle Kafkasya’daki \u00c7erkesleri d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Onlar\u0131n bu g\u00fcnk\u00fc hak ve olanaklar\u0131yla yok olmalar\u0131 kesinlikle s\u00f6z konusu de\u011fil. Tam tersine daha da geli\u015fecek, g\u00fc\u00e7leneceklerdir. E\u011fer bir g\u00fcn d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda az\u0131nl\u0131klar\u0131n do\u011fal olarak \u00e7o\u011funluk i\u00e7inde eriyebilecekleri bir durum s\u00f6z konusu olursa ancak o zaman onlar\u0131n da yok olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz. Bu g\u00fcnk\u00fc ko\u015fullarda say\u0131sal bir mukayese yaparsak; muhaceretteki \u00c7erkesler 50-100 y\u0131l sonra yok olacaklarsa; Kafkasya’dakiler onlardan 500-1000 y\u0131l sonra yok olabilirler. Muhaceretteki \u00c7erkeslerin durumu \u00e7ok farkl\u0131. Ulus deyince bir k\u00fclt\u00fcr birli\u011fi, bir dil birli\u011fi, bir tarih birli\u011fi, bir yurt birli\u011fi gelir akla. Bunlar olmad\u0131k\u00e7a, hatta bunlardan biri eksik olduk\u00e7a o ulusun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmesi m\u00fcmk\u00fcn olmaz. Adigece unutulmu\u015fsa art\u0131k Adigelik de kaybolur. Tarih bilinmezse ve ya\u015fanmazsa gelece\u011fe y\u00f6nelik sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir ulusal ya\u015fam s\u00fcrd\u00fcr\u00fclemez, etkilenilir ve ulusal ya\u015famdan uzakla\u015f\u0131l\u0131r. Anayurt olmazsa, orada ya\u015fanmazsa bulunulan \u00fclkelerde yok olmak mukadderdir. B\u00f6yle olunca benim kan\u0131mca muhaceretteki \u00c7erkesler er veya ge\u00e7 mutlaka yok olacaklard\u0131r. Bu bir ya\u015fam kural\u0131d\u0131r. B\u00f6yle olunca ulusal varl\u0131\u011f\u0131m\u0131z s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmek isteniyorsa yeni do\u011fan ve do\u011facak olan ku\u015faklar\u0131n \u00c7erkes kalmas\u0131 isteniyorsa bence tek yol bir yurt birli\u011fine kavu\u015fmakt\u0131r.<\/p>\n Muhaceretteki duruma gelince; burada yap\u0131lan iyi i\u015fler hep i\u00e7inde ya\u015fan\u0131lan \u00fclkenin, hakim ulusundur, k\u00f6t\u00fc \u015feyler ise yapan\u0131n \u00fczerinde kal\u0131r. Muhacerette hep iyi \u015feyler yapmaya \u00e7al\u0131\u015fmak gerekir. Ki\u015fi olarak y\u00fckselebilmek, kabul edilmek i\u00e7in bu \u015fartt\u0131r, o zaman da yap\u0131lan iyi \u015feyler hep o \u00fclkeye, hakim ulusa ait say\u0131l\u0131p kaybolacakt\u0131r, dolay\u0131s\u0131yla o iyi \u015feyleri yapanlar da onlar i\u00e7inde eriyip gidecektir. K\u00f6t\u00fc \u015feyler yap\u0131l\u0131rsa yine k\u00f6t\u00fc \u015feyler yapm\u0131\u015f olarak yok olup gidilir. Yani muhacerette yok olmak esast\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla yok olmamak i\u00e7in tek \u00e7are anayurda d\u00f6n\u00fc\u015f olmaktad\u0131r.<\/p>\n Sonra anayurdumuz benimsenmeyecek k\u00f6t\u00fc bir yer de de\u011fil. Tam tersine Kafkasya ger\u00e7ekten g\u00fczeldir. Hatta en g\u00fczeldir. Bu g\u00fcn nerede ya\u015f\u0131yor olursa olsun, hi\u00e7bir Adige Kafkasya’dan daha g\u00fczel bir yerde ya\u015f\u0131yor olamaz. \u015eahsen ben bir \u00e7ok yer gezdim, g\u00f6rd\u00fcm, duydum, biliyorum. Ama Kafkasya’yla k\u0131yaslanabilecek hatta benzetilebilecek g\u00fczellikte bir yer g\u00f6rmedim. Fizik olarak, verimlilik olarak en g\u00fczel, ulus i\u00e7in, ulusal varl\u0131k en elveri\u015fli tek yer diyebiliriz, Kafkasya i\u00e7in. Ya\u015famlar\u0131na gelince kesinlikle k\u00f6t\u00fc de\u011fil. Muhacerettekilerden \u00e7ok iyi de\u011filse kesinlikle k\u00f6t\u00fc de\u011fil. \u0130nsan i\u00e7in \u00f6nemli olan ya\u015famaksa, yar\u0131na daha g\u00fcvenle bakabilmekse, hastalanmamak yada hastalan\u0131nca kolayl\u0131kla tedavi olabilmekse, ki\u015fisel yeteneklerini geli\u015ftirebilmek, insanl\u0131\u011fa katk\u0131da bulunabilmekse, tatmin olabilmekse bug\u00fcn bunlar\u0131n hepsi var Kafkasya’da ve insanlar daha rahat, daha mutlu, daha \u00fcretken ve daha doygun. Yar\u0131nlar\u0131ndan insan olarak da ulus olarak da eminler.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131: <\/strong>Anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z kadar\u0131yla sizin g\u00f6r\u00fc\u015fleriniz de muhaceretteki \u00c7erkeslerin, \u00c7erkes olarak kalabilmelerinin m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131, insan olarak insanca ya\u015fam i\u00e7in de, ulus olarak varl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 diledi\u011fimiz gibi geli\u015ftirip s\u00fcrd\u00fcrebilmemiz i\u00e7in de tek \u00e7\u0131kar yolun anayurda d\u00f6n\u00fc\u015f oldu\u011fu noktas\u0131nda yo\u011funla\u015f\u0131yor.<\/p>\n \u00d6yleyse anayurda d\u00f6n\u00fc\u015f nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015ftirilebilir, bunun i\u00e7in bizler neler yapmal\u0131y\u0131z? Anayurttaki karde\u015flerimizin bu konudaki e\u011filimleri, g\u00f6r\u00fc\u015fleri nas\u0131ld\u0131r, neler yapabilirler? Bu konuda ne dersiniz?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Anayurtta pek \u00e7ok \u00c7erkesle tan\u0131\u015ft\u0131m, s\u0131k\u0131 ili\u015fkilerim oldu kald\u0131\u011f\u0131m 6-7 y\u0131l i\u00e7inde. ”Anayurdunuza gelmeyin” diyen hi\u00e7 olmad\u0131. Tersine hemen herkes d\u00f6nmemizi \u00f6nerdi. ”Evimizin kap\u0131s\u0131 her zaman a\u00e7\u0131k, iki odam\u0131z varsa birini size veririz” dediler. Anayurttaki \u00c7erkesler bizim d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fczden kesinlikle memnun olurlar. Bunun i\u00e7in ellerinden gelen her \u015feyi yapmak isterler.<\/p>\n Benim izlenimim hep b\u00f6yle oldu. \u00dcrd\u00fcn’den ve Suriye’den Kafkasya’ya d\u00f6nm\u00fc\u015f olan pek \u00e7ok ki\u015fi ve aile g\u00f6rd\u00fcm orada. Kafkasya’dakilerin bunlardan hep memnunlukla s\u00f6z ettiklerine tan\u0131k oldum. Herkesin onlara kolayl\u0131k g\u00f6sterdi\u011fini, her y\u00f6nden yard\u0131mc\u0131 olduklar\u0131n\u0131, s\u0131cak bir ilgi duyduklar\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fcm. Oturacak ev, \u00e7al\u0131\u015facak i\u015f gibi konularda muhaceretten d\u00f6nenlere \u00f6ncelikler ve bir bak\u0131ma ayr\u0131cal\u0131klar bile tan\u0131yorlar. Bunlar Kafkasya’daki karde\u015flerimizin d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcz hakk\u0131nda e\u011filimlerini ve isteklerini g\u00f6sterir san\u0131r\u0131m.<\/p>\n Ne yapmal\u0131y\u0131z, sorusuna gelince… Her \u015feyden \u00f6nce somut\u00a0 durumumuzu, sorunlar\u0131m\u0131z\u0131 bilin\u00e7li olarak kavramal\u0131y\u0131z. Bug\u00fcnk\u00fc ko\u015fullar\u0131m\u0131z\u0131, gelece\u011fimizin ne olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmeliyiz. Buralarda kalman\u0131n bize neler getirece\u011fini. Anayurda d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcz\u00fcn neler kazand\u0131raca\u011f\u0131n\u0131 kavramal\u0131y\u0131z. Bunlardan sonra anayurda d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc kabul etmeyen pek fazla kimse olaca\u011f\u0131n\u0131 sanm\u0131yorum. Sonra bug\u00fcn ”\u00c7erkes’im” diyoruz. Bunu somut olarak belgeleme, ispatlama imkan\u0131na sahip de\u011filiz. \u00c7erkesce konu\u015fuyoruz ama bu yeterli olmaz, bir ba\u015fkas\u0131 da \u00c7erkesce \u00f6\u011frenebilir. Biz \u00c7erkes oldu\u011fumuzu belgeleyebilmeliyiz. Kafkasya’da varsa akrabalar\u0131m\u0131z\u0131 bulmal\u0131, ili\u015fki kurmal\u0131y\u0131z. Akrabam\u0131z yoksa tarihi olarak orada bulundu\u011fumuz yerleri saptamal\u0131, tan\u0131yanlar, arkada\u015flar bulmal\u0131y\u0131z. Zira vaktiyle orada ya\u015fam\u0131\u015f bir \u00c7erkes ailenin \u00e7ocuklar\u0131, torunlar\u0131 oldu\u011fumuzu ispatlamam\u0131z bize oraya d\u00f6n\u00fc\u015f hakk\u0131 sa\u011flayacakt\u0131r. Aksi halde, oraya her gitmek isteyenin kabul edilmesi s\u00f6z konusu olamaz.<\/p>\n Kafkasya’daki karde\u015flerimiz bu konuda bize nas\u0131l yard\u0131mc\u0131 olurlar konusuna gelince: Bu konuda as\u0131l i\u015f bize d\u00fc\u015fer. Onlar\u0131n yapabilece\u011fi \u015feyler, d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcz\u00fc arzu ettiklerini belli etmektir, orada i\u015f bulmakt\u0131r, konut bulmakt\u0131r, her konuda yard\u0131mc\u0131 olmakt\u0131r. Biz d\u00f6n\u00fc\u015f i\u00e7in haz\u0131rlanmal\u0131 bunun i\u00e7in ihtiya\u00e7lar\u0131m\u0131z\u0131 saptamal\u0131 ve gerekenleri onlardan istemeliyiz. Biz bir \u015feyler istemeden onlar\u0131n kendiliklerinden bize bir \u015fey vermeleri, yapmalar\u0131 nas\u0131l m\u00fcmk\u00fcn olabilir? \u0130stemeliyiz. \u0130ster isek ellerinden gelen her \u015feyi yapacaklard\u0131r, verebileceklerdir. \u00d6rne\u011fin biz \u00dcrd\u00fcn’den, anadilimizle okuma yazma \u00f6\u011frenmek istedi\u011fimizi, yard\u0131mc\u0131 olmalar\u0131n\u0131 istedik. Bir \u00f6\u011fretmen aday\u0131 g\u00f6nderin e\u011fitelim, yeti\u015ftirelim dediler. Bir gen\u00e7 k\u0131z g\u00f6nderdik. Fakat o da \u00f6\u011fretmenlikten \u00e7ok hekim olmay\u0131 ye\u011fledi ve orada t\u0131p fak\u00fcltesine girdi kald\u0131. Bunun \u00fczerine Nal\u00e7ik’ten bir \u00f6\u011fretmen k\u0131z g\u00f6nderdiler. \u00dcrd\u00fcn’e geldi gerekli g\u00f6zlemlerini, \u00f6n ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131 yapt\u0131. Bir iki ay sonra \u00f6\u011fretim y\u0131l\u0131 ba\u015f\u0131nda tekrar gelmek \u00fczere Kafkasya ya d\u00f6nd\u00fc. Bu \u00f6\u011fretmen k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7ocuklar\u0131 \u00c7erkesce e\u011fitmek yan\u0131nda san\u0131r\u0131m \u00f6\u011fretmenlik yapabilecek eleman haz\u0131rlamaya da \u00e7al\u0131\u015facak..<\/p>\n Demek istiyorum ki; biz durumumuzu, ihtiya\u00e7lar\u0131m\u0131z\u0131, ama\u00e7lar\u0131m\u0131z\u0131 saptarda onlara iletirsek ellerinden gelen her \u015feyi yapabileceklerdir. Zira bizim durumumuzu, yapmak istediklerimizi, amac\u0131m\u0131z\u0131 onlar durup dururken nereden bilsinler.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> Anayurda d\u00f6n\u00fc\u015f konusunda ba\u015fka kayg\u0131lar ve merak konular\u0131 da var. \u00d6rne\u011fin Sovyetler Birli\u011fi bizi kabul eder mi, ni\u00e7in eder ya da etmelidir veya ni\u00e7in etmez ya da etmemelidir gibi? Bunun yan\u0131nda kabul ederse burada sahibi bulundu\u011fumuz ufak tefek mallar ve e\u015fyalar var. Bunlar\u0131 paraya \u00e7evirip g\u00f6t\u00fcrebilmemiz m\u00fcmk\u00fcn olur mu gibi? Bu konulardaki g\u00f6r\u00fc\u015fleriniz nelerdir.?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Bence \u00c7arl\u0131k Rusya’s\u0131 d\u00f6neminde bilinen bask\u0131lar ve nedenlerle anayurdunu terk etmek zorunda kalm\u0131\u015f bir halka mensup bir ailenin \u00e7ocuklar\u0131 oldu\u011fumuzu ispatlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ve yok olmamak i\u00e7in anayurda d\u00f6nmek istedi\u011fimizi resmen ve fiilen g\u00f6sterdi\u011fimiz takdirde, uluslar\u0131n, halklar\u0131n asimile edilmelerine kar\u015f\u0131 olan bir d\u00fczeni, sistemi ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015f bir \u00fclke olarak Sovyetler Birli\u011fi’nin bu iste\u011fimizi kabul etmemesi i\u00e7in bir neden olmaz. Ancak, dedi\u011fim gibi ilk giri\u015fim bizim g\u00f6revimizdir. Ayr\u0131ca bildi\u011fimiz kadar\u0131yla bir bireyin kendi mallar\u0131 \u00fczerinde kesinlikle tasarruf hakk\u0131 vard\u0131r. Ne isterse yapabilir. Kesin d\u00f6n\u00fc\u015fe karar vermi\u015f bir \u00c7erkes elbette mal\u0131 ve paras\u0131yla birlikte oraya gidebilecektir. Bu paray\u0131 da, ba\u015fkalar\u0131n\u0131 \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rarak daha \u00e7ok kazanma, ba\u015fkalar\u0131n\u0131 s\u00f6m\u00fcrme arac\u0131 olarak kullanma d\u0131\u015f\u0131nda diledi\u011fi gibi kullanabilir, diledi\u011fini sat\u0131n alabilir, diledi\u011fi gibi harcayabilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc kesin d\u00f6n\u00fc\u015f turist gidi\u015finden farkl\u0131d\u0131r, farkl\u0131 stat\u00fclere tabi olur.<\/p>\n Son bir \u00f6rne\u011fi anlatay\u0131m. Benim Nal\u00e7ik’ten ayr\u0131lmamdan bir ay kadar \u00f6nce Suriye’den Fevzi STAS isimli bir g\u00fcmr\u00fck memuru ailesiyle birlikte Kafkasya’ya d\u00f6nm\u00fc\u015ft\u00fc. K\u0131zl\u0131 erkekli 10 \u00e7ocu\u011fu vard\u0131. Yani ailece 12 ki\u015filik bir n\u00fcfus oluyordu. Bir o\u011flu bir y\u0131l \u00f6nce d\u00f6nm\u00fc\u015f, bir i\u015fte \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015f, tek ki\u015fi i\u00e7in, bekarlar i\u00e7in yap\u0131lan k\u00fc\u00e7\u00fck konutlardan birine de yerle\u015fmi\u015fti Nal\u00e7ik’te. Ailece d\u00f6n\u00fcnce babas\u0131na da geni\u015f, b\u00fcy\u00fck bir ev verdiler. Yani \u015fimdi biri k\u00fc\u00e7\u00fck biri b\u00fcy\u00fck iki evleri var. Bunlar Suriye’deki evini, mal ve e\u015fyalar\u0131n\u0131 satm\u0131\u015ft\u0131. Bir Mercedes arabayla gitmi\u015fti. Paras\u0131n\u0131 da beraberinde g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015f, onunla oradaki evini d\u00f6\u015femi\u015fti. \u015eimdi de o\u011fluna bir araba almak istiyordu ben oradayken. Kendi paras\u0131n\u0131 g\u00f6t\u00fcrmesine kimse kar\u0131\u015fmad\u0131, engel olmad\u0131. Yehutle:<\/strong> Bu durumdaki d\u00f6n\u00fc\u015fler daha \u00f6nce de oldu. \u00d6rne\u011fin Ermeniler b\u00f6yle b\u00fcy\u00fck kafileler halinde anayurtlar\u0131na d\u00f6nd\u00fcler, L\u00fcbnan’dan \u00dcrd\u00fcn’den hatta san\u0131r\u0131m T\u00fcrkiye’den de gidenler oldu. Bunlar halen orada ya\u015f\u0131yorlar, i\u015flerini de evlerini de buldular. \u00d6nemli sorunlarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 da sanm\u0131yorum. Ayr\u0131ca bug\u00fcn Kabardey- Balkar Cumhuriyeti’nin bir y\u0131ll\u0131k geliri, \u00fcr\u00fcn\u00fc gerekti\u011finde bu g\u00fcnk\u00fc n\u00fcfusunu be\u015f y\u0131l s\u00fcreyle ge\u00e7indirebilecek durumda. \u00c7al\u0131\u015facak eleman eksikli\u011fi, yoklu\u011fu y\u00fcz\u00fcnden yap\u0131lamayan pek \u00e7ok i\u015f var orada. Yani i\u015f bulamama gibi, a\u00e7 ve a\u00e7\u0131kta kalma gibi bir sorunla kesinlikle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131labilece\u011fini sanm\u0131yorum. Zira orada genellikle her t\u00fcrl\u00fc ev e\u015fyalar\u0131, ihtiya\u00e7 maddeleri \u00e7ok ucuzdur ve buradan g\u00f6\u00e7 edenlerin g\u00f6t\u00fcrebilecekleri 3-5 bin Dolar’l\u0131k paralarla bile orada pek \u00e7ok \u015fey sat\u0131n al\u0131nabilecektir. En az\u0131ndan her \u015feyiyle eksiksiz bir ev d\u00f6\u015fenebilecektir, ayr\u0131ca 10 n\u00fcfuslu bir aile en az\u0131ndan bir ka\u00e7 ay, hatta bir y\u0131l s\u00fcreyle ge\u00e7inebilecektir bu parayla.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131: <\/strong>T\u00fcrkiye’de genel olarak \u00c7erkesler k\u00f6ylerde ya\u015farlar. Bir ka\u00e7 y\u00fcz d\u00f6n\u00fcm\u00fc ge\u00e7meyen k\u00fc\u00e7\u00fck topraklar\u0131 vard\u0131r. At, \u00f6k\u00fcz, inek, koyun, ke\u00e7i, tavuk gibi hayvanlar\u0131 vard\u0131r. Ge\u00e7imlerini kendi emeklerini de katarak bunlardan sa\u011flarlar. B\u00f6yle bir aile anayurda d\u00f6nerse acaba ne gibi g\u00fc\u00e7l\u00fcklerle kar\u015f\u0131la\u015fabilir, yada oradaki d\u00fczene uyum sa\u011flamas\u0131nda bir tak\u0131m g\u00fc\u00e7l\u00fckler olabilir mi, neler olabilir?<\/p>\n Yehutle: <\/strong>Bu durumdaki bir \u00e7ift\u00e7i ailesi orada da bir k\u00f6yde yerle\u015fir, \u00e7ift\u00e7ilik yaparsa hemen hi\u00e7 bir g\u00fc\u00e7l\u00fckle kar\u015f\u0131la\u015fmaz, her hangi bir uyum g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fc de olmaz. Tersine oradaki ya\u015fam \u00e7ok daha kolay gelir ona. \u00c7\u00fcnk\u00fc orada da bir \u00c7erkes k\u00f6y\u00fcnde oturacakt\u0131r, anla\u015famayaca\u011f\u0131, yabanc\u0131 bir topluluk s\u00f6z konusu de\u011fildir. Buradaki gibi \u015fafaktan g\u00fcn bat\u0131m\u0131na kadar de\u011fil, sadece 8 saat \u00e7al\u0131\u015facakt\u0131r. \u00c7ift\u00e7ili\u011fi, atla, \u00f6k\u00fczle, kara saban veya pullukla, \u00e7apayla, kazmayla, orakla, t\u0131rpanla de\u011fil motorlu ara\u00e7larla; trakt\u00f6rle, bi\u00e7er-d\u00f6verle, mibzerle, \u00e7e\u015fitli ekme ve dikme makineleriyle \u00e7apa, s\u00f6kme ve bi\u00e7me makineleriyle yapacakt\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla burada a\u011f\u0131r ve zor \u015fartlarla \u00e7ift\u00e7ilik yapmaya al\u0131\u015fm\u0131\u015f bir kimse i\u00e7in orada Kolhoz’daki \u00e7ift\u00e7ilik \u00e7ok kolay olacakt\u0131r. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta tek bir g\u00fc\u00e7l\u00fck s\u00f6z konusu olabilir: O da bu makinelere al\u0131\u015fmak, kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenmektir ki, bu da \u00e7e\u015fitli kurslar ve denemelerle \u00e7ok k\u0131sa s\u00fcrede halledilebilmektedir. B\u00f6yle bir ailenin k\u00f6yde \u00c7erkesce d\u0131\u015f\u0131nda bir dil \u00f6\u011frenme zorunlulu\u011fu veya ihtiyac\u0131 da olmayacakt\u0131r.<\/p>\n Ancak \u015fehirde bir i\u015f tutmak isterse o zaman \u00c7erkesce’nin yan\u0131nda Rus\u00e7a’y\u0131 da \u00f6\u011frenme ihtiyac\u0131 do\u011fabilir. Daha \u00f6nce belirtti\u011fim gibi Rus\u00e7a \u00f6\u011frenmek de orada nihayet bir y\u0131l i\u00e7inde m\u00fcmk\u00fcn olabilmektedir. Kald\u0131 ki oradaki k\u00f6yler \u015fehirden farkl\u0131 de\u011fildir, \u015fehirdeki her imkan k\u00f6yde de vard\u0131r.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> \u00c7ift\u00e7ilikle, tar\u0131mla u\u011fra\u015fan bir ailenin durumu san\u0131yorum anla\u015f\u0131ld\u0131. Buradaki bir devlet memurunun, bir \u00f6\u011fretmenin d\u00f6nmesi halinde bunlar ne t\u00fcr i\u015fler yapabilirler Kafkasya’da?.<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Tabii bunlar orada da \u015fehirde ya\u015famak isterlerse ku\u015fkusuz kendilerine uygun birer i\u015f bulabileceklerdir ama bunlar\u0131n Rus\u00e7a \u00f6\u011frenmeleri gerekecektir genellikle. \u00d6rne\u011fin ilk y\u0131l bunlar yar\u0131m g\u00fcn bir i\u015fte \u00e7al\u0131\u015fabilirler, yar\u0131m g\u00fcn de Rus\u00e7a kursuna devam edebilirler. Sonra da as\u0131l i\u015flerine ba\u015flayabilirler.<\/p>\n Ayr\u0131ca mevcut eleman\u0131n yetene\u011fine ve g\u00fcc\u00fcne g\u00f6re i\u015f vermeleri de s\u00f6z konusudur. \u00d6rne\u011fin \u00dcrd\u00fcn’den Semih Thabs\u0131m Nal\u00e7ik’e yerle\u015fti\u011finde -ki Semih Ankara’da Siyasal Bilgiler Fak\u00fcltesi’ni bitirmi\u015fti, yani nihayet bir b\u00fcrokrat, bir memur olacakt\u0131- ona uygun bir i\u015f buldular. \u00d6nceden Nal\u00e7ik \u00dcniversitesi’nde Arap\u00e7a ve T\u00fcrk\u00e7e okutulmuyordu. Ancak Arap\u00e7a ve T\u00fcrk\u00e7e okutabilecek bir eleman olarak Semih Thabs\u0131m d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcnde \u00fcniversitede Arap\u00e7a ve T\u00fcrk\u00e7e dersleri de okutulmaya ba\u015flard\u0131.<\/p>\n Demek istedi\u011fim buradan d\u00f6necek b\u00fcrokratlar da \u00f6\u011fretmen veya memurlar da Kafkasya’ya d\u00f6nd\u00fcklerinde, bildikleri T\u00fcrk\u00e7e’yi, \u00f6teki yabanc\u0131 dilleri ve burada kazand\u0131klar\u0131 her t\u00fcrl\u00fc bilgileri, bran\u015f ve uzmanl\u0131k bilgilerini de\u011ferlendirebilecekleri i\u015fler bulabileceklerdir.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> Bizim toplumumuzda \u00f6teden beri yerle\u015ftirilmi\u015f fanatik bir Rus d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131 var. Bu d\u00fc\u015fmanl\u0131k T\u00fcrk-Rus d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131yla ve giderek s\u00f6m\u00fcr\u00fcc\u00fc kapitalistlerin sosyalist d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131yla da peki\u015ftirilmi\u015f. Bu nedenle \u015f\u00f6yle bir soru da merak konusu olabilir, san\u0131yorum. Bu g\u00fcn Kabardey-Balkar Cumhuriyeti’nde de, t\u00fcm\u00fcyle Kafkasya’da da Ruslar ya\u015famaktad\u0131rlar. Bunlar\u0131n birbirlerine kar\u015f\u0131 durumlar\u0131, ulusal olarak de\u011ferlendirmeleri ve yakla\u015f\u0131mlar\u0131 nas\u0131l oluyor? Yani Ruslar \u00c7erkesleri bir yabanc\u0131 olarak m\u0131 g\u00f6r\u00fcyor ya da \u00c7erkeslerin bu konudaki tav\u0131rlar\u0131 nas\u0131ld\u0131r?.<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Kafkasya’da Ruslar da ya\u015f\u0131yor tabii ama d\u00fc\u015fman olarak de\u011fil, dostluk i\u00e7inde ya\u015f\u0131yorlar. Rus d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ya\u015fatan, insafs\u0131zca bask\u0131 ve z\u00fcl\u00fcm yaratan \u00c7arl\u0131k Rusya’s\u0131na kar\u015f\u0131 birle\u015ferek bu g\u00fcnk\u00fc d\u00fczeni birlikte kurmu\u015f ve ya\u015fatmakta olman\u0131n verdi\u011fi bir dostluk, kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 sayg\u0131 ve g\u00fcven \u00e7er\u00e7evesi i\u00e7inde ya\u015f\u0131yorlar. Ruslar\u0131n \u00c7erkesleri istenmeyen bir yabanc\u0131 gibi g\u00f6rmeleri m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00c7erkesler kendi anavatanlar\u0131nda ya\u015f\u0131yorlar, nas\u0131l yabanc\u0131 olabilirler? Ancak \u00c7erkesler Kafkasya’daki Ruslar\u0131 ekonomik sebeplerle buralara gelip yerle\u015fmi\u015f yabanc\u0131lar olarak de\u011ferlendiriyorlar. Onlarla ayn\u0131 ulustan olmad\u0131klar\u0131 a\u00e7\u0131k tabii ama bu anlay\u0131\u015f bir Rus d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131nda de\u011fil elbet. Kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 olarak herkes birbirinin insanc\u0131l, ulusal haklar\u0131na sayg\u0131 duydu\u011fu s\u00fcrece bir ulusal d\u00fc\u015fmanl\u0131k s\u00f6z konusu olamaz. Kafkasya’daki durum b\u00f6yle bir anlay\u0131\u015f\u0131n somut \u00f6rne\u011fidir.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> Son olarak bir ricada bulunmak istiyorum. \u00c7erkeslerde adettir: Bir misafir geldi\u011finde, sofrada, d\u00fc\u011f\u00fcnlerde topluca yap\u0131lan i\u015flerde huaho dedi\u011fimiz bir dilek ve temenni konu\u015fmas\u0131 yaparlar. Ger\u00e7i bu genellikle i\u015fin ba\u015f\u0131nda yap\u0131l\u0131r ama biz sonunda yapsak da zarar\u0131 olmaz san\u0131r\u0131m. Siz Kabardey’de b\u00f6ylesi pek \u00e7ok huaho dinlemi\u015fsinizdir. Konu\u015fmam\u0131z\u0131 b\u00f6yle bir huaho ile bitirelim. Ne dersiniz?<\/p>\n Yehutle:<\/strong> Tabii memnuniyetle ama huaho yapmak hele b\u00f6yle b\u00fcy\u00fck bir ulusal sorunla ilgili olarak huaho yapmak benim haddim de\u011fildir ama duyduklar\u0131mdan birini ayn\u0131s\u0131yla olmasa bile anlam\u0131yla aktarmaya \u00e7al\u0131\u015fay\u0131m. \u00c7\u00fcnk\u00fc, ayn\u0131s\u0131n\u0131 tekrarlayamam.<\/p>\n Kafkasya’da pek g\u00fczel huaholar dinledim. Diyebilirim ki, her biri veciz, derin i\u00e7erikli birer edebiyat \u00f6rne\u011fidir. Onlar\u0131 benim aynen tekrarlamam m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil.<\/p>\n Biri bir g\u00fcn \u015f\u00f6yle bir huaho yapm\u0131\u015ft\u0131, bizimle de ilgili olabilir, konu\u015fma aras\u0131ndaki bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc anlatmaya \u00e7al\u0131\u015fay\u0131m. ”Bir zamanlar bir aile vard\u0131. Irma\u011f\u0131n hemen kenar\u0131nda g\u00fczel bir ev yapm\u0131\u015f, mutlu ya\u015f\u0131yordu. Neden sonra \u0131rmak ta\u015ft\u0131. Evin duvarlar\u0131 da hasar g\u00f6rd\u00fc. Evi su bast\u0131, her taraf kir, pas, \u00e7amur, toprak doldu. Aileden bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc ”art\u0131k burada oturamay\u0131z” diyerek ayr\u0131ld\u0131 ve daha uzaklarda bir yerde yeni bir ev yaparak orada ya\u015famaya ba\u015flad\u0131. \u015eimdi o su kenar\u0131ndaki harabede kalan g\u00fc\u00e7s\u00fcz kimseleri de d\u00fc\u015f\u00fcnmek gerek. Orada kalan ya\u015fl\u0131 ana-baba \u00f6ylece b\u0131rak\u0131lamaz. Onlar tek ba\u015flar\u0131na evi onar\u0131p temizleyemezler. O aileden ayr\u0131lanlar\u0131n tekrar geri d\u00f6nerek o yuvay\u0131 yeniden kurmalar\u0131, ya\u015fatmalar\u0131, geli\u015ftirmeleri gerekir. Bir bak\u0131ma \u00c7erkeslerin durumu da buna benzer. Ayr\u0131lanlar\u0131n yeniden d\u00f6nmeleri umut ve bile\u011fiyle” vb…<\/p>\n Bu t\u00fcrl\u00fc huaholar \u00e7ok yap\u0131l\u0131r. Tabii \u00e7ok daha edebi ve \u00e7ok daha g\u00fczel anlat\u0131l\u0131r bu. Ayr\u0131ca daha da uzun ve kapsaml\u0131d\u0131r. Hemen bununla ilgili bir ba\u015fka huaho hat\u0131rlad\u0131m \u015fimdi. \u015e\u00f6yleydi: ”Irmak ta\u015ft\u0131\u011f\u0131nda kenar\u0131ndaki topraklar\u0131 da al\u0131p g\u00f6t\u00fcrebilir. Hatta ta\u015flar\u0131 da k\u0131r\u0131p par\u00e7alayarak s\u00fcr\u00fckleyebilir. Su kendi yerine \u00e7ekildi\u011finde topraklar\u0131 yeniden toplay\u0131p eski yerine koyarak eski haline yeniden getirmek g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Hatta m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc kim bilir o topraklar nerelerdedir \u015fimdi, eriyip yok olmu\u015f, ba\u015fka topraklara kar\u0131\u015fm\u0131\u015f olabilir ama k\u0131r\u0131lan, par\u00e7alanan ta\u015flar yeniden getirilip su kenar\u0131nda kalan par\u00e7as\u0131na yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131labilir ve yeniden eski haline getirilebilir. \u0130\u015fte Kafkasya’dan ayr\u0131lan karde\u015flerimizin toprak gibi eriyip yok olmamalar\u0131, b\u00f6yle ta\u015f gibi kendilerini koruyabilmeleri ve bir g\u00fcn yeniden bizimle, anayurtlar\u0131yla b\u00fct\u00fcnle\u015febilmeleri umut ve dile\u011fiyle kald\u0131r\u0131yorum kadehimi.”<\/p>\n Kafkasya’da hemen her sofrada \u00f6zellikle ulusal sorunun konu oldu\u011fu sofralarda yap\u0131lan huaholarda b\u00fct\u00fcn insanlar\u0131n mutlulu\u011fu, d\u00fcnya sorunlar\u0131, bar\u0131\u015f gibi konular yan\u0131nda \u00c7erkes sorunu da s\u00f6z konusu edilir ve hemen hemen hepsinde muhacerettekilerin yeniden anayurda d\u00f6nmeleri gerekti\u011fi \u00fczerinde g\u00f6r\u00fc\u015fler belirtilir, bundan \u00f6zlemle, umutla s\u00f6z edilir.<\/p>\n Benim huahom de ayn\u0131 do\u011frultuda olacakt\u0131r. Bir sonbahar g\u00fcn\u00fcyd\u00fc. Ya\u011fmurluydu hava, pencereden d\u0131\u015far\u0131y\u0131, do\u011fay\u0131 seyredip oturuyordum. Toprak \u0131slakt\u0131. Penceremin kar\u015f\u0131s\u0131nda bir a\u011fa\u00e7 vard\u0131. A\u011fac\u0131n dal\u0131ndan bir yaprak d\u00fc\u015ft\u00fc. R\u00fczgar yoktu, yaprak a\u011fac\u0131n alt\u0131nda kald\u0131. A\u011fac\u0131n alt\u0131ndan ge\u00e7en bir adam, o d\u00fc\u015fen yapra\u011f\u0131n \u00fczerine bas\u0131p ge\u00e7ti. Yaprak topra\u011fa g\u00f6m\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc art\u0131k. D\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm; bu yaprak biraz \u00f6nce a\u011fac\u0131n dal\u0131ndayd\u0131 ve canl\u0131yd\u0131. Dal\u0131ndan d\u00fc\u015ft\u00fc ve topra\u011fa kar\u0131\u015ft\u0131. Ancak a\u011fa\u00e7tan uzak de\u011fildi. Tam alt\u0131ndayd\u0131. \u015eimdi o, toprakta \u00e7\u00fcr\u00fcy\u00fcp yok olacak ama heder olmayacakt\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc o, a\u011fac\u0131n alt\u0131ndaki toprak i\u00e7inde yine a\u011faca g\u0131da olacak ve koptu\u011fu dal\u0131 besleyecek, b\u00fcy\u00fctecekti. B\u00f6yle bir zaman sonra a\u011fa\u00e7ta yeni yapraklar, yeni meyveler bitecekti. Onlarda ayn\u0131 \u015fekilde tekrar d\u00fc\u015fecekler ve a\u011fa\u00e7tan uzakla\u015fmad\u0131klar\u0131 s\u00fcrece hep o a\u011fac\u0131 besleyecekler ve belki de s\u0131rf yaprak de\u011fil a\u011fac\u0131n dal\u0131na, g\u00f6vdesine de kat\u0131labileceklerdi.<\/p>\n T\u0131pk\u0131 bunun gibi anayurdundan kopan \u00c7erkeslerin anayurdu unutmayarak, oraya yeniden d\u00f6nerek a\u011fac\u0131n dal\u0131yla, g\u00f6vdesiyle b\u00fct\u00fcnle\u015fmeleri umut ve dile\u011fiyle ba\u011fl\u0131yorum s\u00f6z\u00fcm\u00fc.<\/p>\n Yam\u00e7\u0131:<\/strong> Bug\u00fcn T\u00fcrkiye’de Muhacerette ya\u015f\u0131lan \u00c7erkesler, s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz dal\u0131ndan kopmu\u015f ve a\u011fac\u0131n k\u00f6k\u00fcnden uzakla\u015fm\u0131\u015f birer yaprak gibi ayr\u0131 ayr\u0131 yerlerde yok olmak, hatta kendi dallar\u0131na katk\u0131da bulunmamakla da t\u00fcmden heder olmak durumunda. Ancak, inan\u0131yoruz ki \u00c7erkes toplumu yok olmaman\u0131n, heder olmaman\u0131n yolunu mutlaka bulacakt\u0131r. E\u011fer bulacaklar\u0131 bu yol tekrar anayurda d\u00f6n\u00fc\u015f bi\u00e7iminde ger\u00e7ekle\u015firse o zaman hem kendileri yok olmaktan, heder olmaktan kurtulacaklar, hem de as\u0131l k\u00f6kleri olan anayurtlar\u0131na, ulusal ya\u015famlar\u0131na, k\u00fclt\u00fcrlerine katk\u0131da bulunabileceklerdir.<\/p>\n 6-7 y\u0131l Kafkasya’da ya\u015fam\u0131\u015f olarak sizin verdi\u011finiz bilgiler ku\u015fkusuz \u00c7erkes toplumunun yok olmaktan, heder olmaktan kurtulu\u015funa \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde katk\u0131larda bulunabilecektir. Bu bilgilerden dolay\u0131 dergimiz ve okuyucular\u0131m\u0131z ad\u0131na i\u00e7tenlikle te\u015fekk\u00fcr ediyor, ya\u015fam boyu ba\u015far\u0131lar, esenlikler diliyoruz.<\/p>\n Yehutle:<\/strong> G\u00f6rd\u00fcklerimi, bildiklerimi bir \u00f6l\u00e7\u00fcde de olsa T\u00fcrkiye’deki karde\u015flerimize duyurmak, iletmek olana\u011f\u0131 verdi\u011finiz i\u00e7in ben de te\u015fekk\u00fcr ederim ve muhaceretteki \u00c7erkes toplumunun yok olmaktan kurtulu\u015fu yolunda yap\u0131lacak t\u00fcm \u00e7al\u0131\u015fmalarda ba\u015far\u0131lar dilerim.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" YEHUTLE Hani Yamçı Dergisi, Mayıs 1977-Şubat 1978, s.272 1976 yılında bir konuğumuz vardı Ankara’da. Adı Hani. Adigelerin Abzegh boyundan. Yehutle ailesinden. Yaşam öyküsü kısaca şöyle: 1943 yılında Ürdün’de, Vadissir kasabasında doğdu. Babası Yehutle Mevlud öğretmendi. Bu yüzden ilk ve orta öğrenimini çeşitli köy, kasaba ve kentlerde sürdürdü. 1963 yılında lise öğrenimini Amman’da tamamlayarak Ürdün Tarım […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_bbp_topic_count":0,"_bbp_reply_count":0,"_bbp_total_topic_count":0,"_bbp_total_reply_count":0,"_bbp_voice_count":0,"_bbp_anonymous_reply_count":0,"_bbp_topic_count_hidden":0,"_bbp_reply_count_hidden":0,"_bbp_forum_subforum_count":0,"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"0","ocean_second_sidebar":"0","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"0","ocean_custom_header_template":"0","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"0","ocean_menu_typo_font_family":"0","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"0","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"off","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[119],"tags":[],"class_list":["post-13194","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-edebiyat-sohbetleri","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13194","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=13194"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13194\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":13196,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13194\/revisions\/13196"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=13194"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=13194"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=13194"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\nYam\u00e7\u0131 Dergisi, May\u0131s 1977-\u015eubat 1978, s.272<\/span><\/p>\n![](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/yamci\/pictures\/01_yehutle_hani.gif\")
<\/p>\n
\n
\nYam\u00e7\u0131: <\/strong>\u00dcrd\u00fcn’deki derneklerden s\u00f6z etmi\u015ftiniz. Bunlar hakk\u0131nda biraz daha bilgi verebilir misiniz? Ka\u00e7 dernek var \u00dcrd\u00fcn’de ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ne durumda?<\/p>\n
\n
\nYam\u00e7\u0131: <\/strong>\u00c7erkes Dayan\u0131\u015fma Derne\u011fi’nden s\u00f6z etmi\u015ftiniz. Bu dernek \u015fimdi ne oldu acaba?.<\/p>\n
\n
\nYam\u00e7\u0131: <\/strong>\u00dcrd\u00fcn Devleti bu dernekleri ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 nas\u0131l de\u011ferlendiriyor?.<\/p>\n
\n
\nYehutle: <\/strong>Evet. San\u0131r\u0131m daha uzun s\u00fcreli programlar da yay\u0131nlanabilir radyoda ama tabii uzun s\u00fcreli program haz\u0131rlamak kolay olmuyor.<\/p>\n
\n4-5 ya\u015flar\u0131ndaki \u00e7ocuklar orada hem normal anaokullar\u0131n\u0131n programlar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyorlar, hem \u00c7erkesce okuma yazma \u00f6\u011freniyorlar. Hatta bu y\u0131l \u00c7erkesce okuma-yazma \u00f6\u011fretmek \u00fczere Kabardey-Balkar, S.S.C.B.’den bir bayan \u00f6\u011fretmen de gelecekti. Daha do\u011frusu geldi, bir ay kadar kald\u0131, incelemeler yapt\u0131, geri gelmek \u00fczere Nal\u00e7ik’e d\u00f6nd\u00fc.
\n
\nYam\u00e7\u0131: <\/strong>B\u00f6ylesi bir okula devlet nas\u0131l izin verdi?<\/p>\n
\n
\nYam\u00e7\u0131: <\/strong>\u00d6yleyse siz \u00dcrd\u00fcn’den Kafkasya’ya ilk gidenlerden mi oluyorsunuz?<\/p>\n
\n
\nYam\u00e7\u0131: <\/strong>Ger\u00e7ekten \u00e7ok ilgin\u00e7, Peki siz Moskova’da yaln\u0131zd\u0131n\u0131z. \u00d6teki arkada\u015flar\u0131n\u0131z Rostov’da idiler. Rus\u00e7a da bilmiyordunuz. Zor gelmedi mi, s\u0131kmad\u0131 m\u0131 sizi dilini bilmedi\u011finiz insanlar aras\u0131nda bulunmak?
\n
\nYehutle:<\/strong> Moskova’da \u00f6zellikle yabanc\u0131 \u00fclkelerden gelen \u00f6\u011frenciler i\u00e7in a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f bir y\u00fcksek okul var. Orada Sovyet vatanda\u015flar\u0131 da okuyorlar ama \u00e7o\u011funluk yabanc\u0131 \u00fclkelerden. O okulda Suriye’den ve \u00dcrd\u00fcn’den iki arkada\u015f vard\u0131. Onlarla arkada\u015fl\u0131\u011f\u0131m oldu. Ayr\u0131ca Moskova’da Nal\u00e7ik’ten, \u00c7erkessk’ten, Maykop’tan pek \u00e7ok Adige de \u00f6\u011frenim g\u00f6r\u00fcyordu. Onlarla da ili\u015fkim vard\u0131. Bu y\u00fczden hemen hemen hi\u00e7 yabanc\u0131l\u0131k \u00e7ekmedim. Sanki eskiden beri, \u00e7ocukluktan beri tan\u0131d\u0131\u011f\u0131m arkada\u015flar\u0131m aras\u0131nda\u00a0\u00a0 gibiydim.
\n
\nYam\u00e7\u0131: <\/strong>Moskova’da \u00f6\u011frenim masraflar\u0131n\u0131z\u0131 kendiniz mi kar\u015f\u0131l\u0131yordunuz?<\/p>\n
\n
\nYam\u00e7\u0131: <\/strong>Bir y\u0131ll\u0131k dil \u00f6\u011freniminden sonra Nal\u00e7ik’e gidi\u015finiz hakk\u0131nda da biraz bilgi verebilir misiniz?<\/p>\n![](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/yamci\/pictures\/01_yehutle_hani-2.gif\")
\nYehutle Hani, Nal\u00e7ik’te bir arkada\u015f\u0131yla<\/p>\n
\n
\nYehutle:<\/strong> E\u011fer daha \u00f6nceden bir i\u015fte \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorsa (ki, \u00e7al\u0131\u015fma zorunlulu\u011fu yoktur ama buna ra\u011fmen \u015fehirlerde, \u00e7al\u0131\u015fmayan, bo\u015f oturan kad\u0131nlar\u0131n say\u0131s\u0131 pek azd\u0131r.) do\u011fumdan sonra anne bir y\u0131l s\u00fcreyle \u00fccretli izinlidir. \u0130\u015fine gitmez, bir y\u0131l s\u00fcreyle \u00fccretini normal olarak her ay al\u0131r. Daha \u00f6nce bir i\u015fte \u00e7al\u0131\u015fm\u0131yorsa onun durumu \u00f6nceki gibi devam eder.<\/p>\n
\nBir de yine 5 n\u00fcfuslu ba\u015fka bir aile d\u00fc\u015f\u00fcnelim, yaln\u0131zca aile reisi \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Bu iki ailenin Kolhoz \u00fcretiminden ald\u0131klar\u0131 pay ayn\u0131 m\u0131 olur?<\/p>\n
\n
\nYam\u00e7\u0131:<\/strong> Tek t\u00fck aileler halindeki d\u00f6n\u00fc\u015flerde i\u015f bulmak da, konut temin etmek de, muhaceretteki maddi varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 birlikte g\u00f6t\u00fcrmek de g\u00fc\u00e7 olmayabilir ama acaba y\u00fczlerce, binlerce n\u00fcfusluk bir toplu d\u00f6n\u00fc\u015f s\u00f6z konusu olursa durum nas\u0131l olur?.<\/p>\n