Bilim literat\u00fcr\u00fcnde deja vu ilk defa 1928 y\u0131l\u0131nda Edward Titchener’\u0131n Bir Psikoloji Kitab\u0131\u00a0isimli kitab\u0131nda tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. Dr. Titchener, durumu \u015f\u00f6yle izah etmektedir:\u00a0Beyin, bir deneyime y\u00f6nelik olarak tam bir alg\u0131 \u00fcretmeden \u00f6nce, k\u0131smi bir alg\u0131 yarat\u0131r. \u0130\u015fte bu k\u0131smi alg\u0131, daha \u00f6nce deneyimlenmi\u015f bir olay oldu\u011fu hissi yaratmaktad\u0131r.<\/p>\n
Bilim camias\u0131nda deja vu, hat\u0131rlanan veya yeni olu\u015fturulan bir an\u0131da meydana gelen ve yeniden ya\u015fanm\u0131\u015fl\u0131k hissi uyand\u0131ran bir haf\u0131za hatas\u0131\u00a0olarak g\u00f6r\u00fclmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla k\u00fclt film serisi The Matrix’in bu konudaki a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131n ger\u00e7e\u011fe en yak\u0131n a\u00e7\u0131klama oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Filmde Carrie-Anne Moss taraf\u0131ndan canland\u0131r\u0131lan Trinity karakteri, deja vu’yu \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131klar: Deja vu, genellikle Matrix’te bir hata olu\u015ftu\u011fu anlam\u0131na gelir. Bir \u015feyler de\u011fi\u015ftirdiklerinde meydana gelir.<\/p>\n
The Matrix’in felsefi altyap\u0131s\u0131n\u0131n bilin\u00e7 ile ger\u00e7eklik aras\u0131nda gidip gelen bir sorgulamaya dayand\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclecek olursa, deja vunun bilincimizde olu\u015fan ger\u00e7eklik ve haf\u0131za alg\u0131s\u0131ndaki ge\u00e7ici bir hata oldu\u011fu a\u00e7\u0131klamas\u0131 olduk\u00e7a isabetlidir.<\/p>\n
2004 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lan bir ara\u015ft\u0131rmaya g\u00f6re, her 3 insandan 2 tanesi \u00f6mr\u00fcnde en az 1 defa deja vu g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n
Deja vu Nas\u0131l Olu\u015fur?<\/strong><\/p>\n 1928’den bu yana konuyla ilgili bir\u00e7ok hipotez ileri s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bunlardan en g\u00fc\u00e7l\u00fcleri ve deneysel arka plana dayananlar\u0131 haf\u0131za ile ili\u015fkili olan hipotezlerdir.<\/p>\n K\u0131sa D\u00f6nem K\u0131sm\u00ee Bilin\u00e7 Kayb\u0131<\/strong><\/p>\n 1941 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lan bir ara\u015ft\u0131rma, deja vu’nun nas\u0131l olu\u015ftu\u011funu g\u00fczel bir \u015fekilde g\u00f6stermektedir: Dr. Banister ve Dr. Zangwill, deneklerine baz\u0131 materyaller g\u00f6stermi\u015f ve onlar\u0131 \u00f6\u011frenmelerini istemi\u015ftir. Sonras\u0131nda, hipnoz y\u00f6ntemiyle hipnoz-sonras\u0131 bilin\u00e7 kayb\u0131 hali yaratm\u0131\u015flard\u0131r; b\u00f6ylece, hipnoz \u00f6ncesi g\u00f6sterilen materyallerle olan haf\u0131za ba\u011flant\u0131lar\u0131n\u0131 zay\u0131flatmay\u0131 hedeflemi\u015flerdir. Daha sonras\u0131nda, deneklere hipnoz \u00f6ncesinde g\u00f6sterdikleri materyalleri yeniden g\u00f6stererek, ne hat\u0131rlad\u0131klar\u0131n\u0131 sormu\u015flard\u0131r. 10 denekten 3 tanesi, bu materyalleri daha \u00f6nce g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, ancak nerede g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc hat\u0131rlayamad\u0131klar\u0131n\u0131 ve “deja vu ya\u015fad\u0131klar\u0131n\u0131” s\u00f6ylemi\u015ftir.<\/p>\n Benzerli\u011fe Dayal\u0131 Tan\u0131mlama<\/strong><\/p>\n Benzer \u015fekilde, 2008 y\u0131l\u0131nda Dr. Cleary taraf\u0131ndan yap\u0131lan bir ara\u015ft\u0131rmada, deja vu’nun haf\u0131za tiplerinden “benzerli\u011fe dayal\u0131 tan\u0131mlama” ile ilgili oldu\u011fu g\u00f6sterilmi\u015ftir. Sonras\u0131nda, 2012 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lan ve sanal ger\u00e7eklik kullan\u0131lan deneylerde, bu tip haf\u0131zan\u0131n ger\u00e7ekten de deja vu ile yak\u0131ndan ili\u015fkili oldu\u011fu ispatlanm\u0131\u015ft\u0131r. Sanal ger\u00e7eklik i\u00e7erisinde, o anda g\u00f6sterilen bir sahnenin genel hatlar\u0131, daha \u00f6nceden g\u00f6r\u00fclen ancak tam olarak hat\u0131rlanamayan bir sahnenin genel hatlar\u0131yla belli bir \u00f6l\u00e7ekte uyu\u015fuyorsa, ki\u015fi deja vu ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir.<\/p>\n \u015eifreli Bilin\u00e7 Kayb\u0131<\/strong><\/p>\n Yap\u0131lan baz\u0131 di\u011fer \u00e7al\u0131\u015fmalar da, bu sonu\u00e7lar\u0131 farkl\u0131 y\u00f6nlerden desteklemektedir. Beynimiz, kusursuz de\u011fildir.\u00a0Dolay\u0131s\u0131yla, ara s\u0131ra hatalar yapar ve haf\u0131zada var olan bilgiler bozulabilir, \u00e7arp\u0131t\u0131labilir ya da silinebilir. Ancak kimi zaman, haf\u0131zam\u0131zda yer eden bilgiler, \u015fifreli bilin\u00e7 kayb\u0131 (cryptoamnesia)\u00a0denen bir \u015fekilde silinir: Bu an\u0131lar b\u00fcy\u00fck oranda silinmi\u015ftir; ancak bir k\u0131sm\u0131 da beyin i\u00e7inde korunmu\u015ftur. Sonradan, bu an\u0131ya benzer durum ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, bu silik an\u0131 yeniden hat\u0131rlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r\u0131z. An\u0131, o an ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131za \u00e7ok benzerdir; dolay\u0131s\u0131yla ayn\u0131s\u0131 zannederiz; \u00f6te yandan an\u0131m\u0131z, o anki ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131zdan bir miktar farkl\u0131d\u0131r, dolay\u0131s\u0131yla i\u00e7inde bulundu\u011fumuz \u00e2n\u0131n farkl\u0131 oldu\u011funu sanar\u0131z. Bu da, deja vu alg\u0131s\u0131 ile birebir \u00f6rt\u00fc\u015f\u00fcr.<\/p>\n Beyin Loplar\u0131 Aras\u0131 Gecikme<\/strong><\/p>\n Dr. Robert Efron gibi kimi bilim insanlar\u0131, deja vu’nun iki beyin lobu aras\u0131nda verinin i\u015flenme h\u0131z\u0131ndaki mikrosaniyelik farklardan da kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bir veriyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, beynimizin sol lobu da, sa\u011f lobu da bu veriyi kendi b\u00fcnyesinde i\u015fler. Ancak gelen verilerin s\u0131ralanmas\u0131 i\u015fi, sol beynin temporal lobunda yap\u0131l\u0131r. Normalde beyin, sol beyne do\u011frudan giren sinyaller ile, sa\u011f beyin \u00fczerinden ge\u00e7erek gelen sinyaller aras\u0131ndaki zaman fark\u0131n\u0131 (gecikmeyi) d\u00fczeltir. Yani sinyalleri senkronize eder. Ancak bunu kusursuz olarak yapamad\u0131\u011f\u0131 zaman, sinyaller aras\u0131nda senkronizasyon bozuklu\u011fu olur. Bu da deja vu alg\u0131s\u0131n\u0131n sebebi olabilir.<\/p>\n Beynimizin iki lobunu birbirine ba\u011flayan corpus callosum\u00a0isimli k\u00f6pr\u00fcdeki n\u00f6ral a\u011flarda meydana gelen aksama, iki taraf\u0131n verilerinin zamansal olarak birbiriyle \u00f6rt\u00fc\u015fmemesine neden olabilir. Bu da, esas\u0131nda aralar\u0131nda 10 mikrosaniye fark olu\u015facak iki sinyalin aras\u0131nda 15 mikrosaniye fark olmas\u0131na neden olur. Beyin, bunun 10 mikrosaniyesini d\u00fczeltir; fakat geriye kalan 5 mikrosaniyelik fark, deja vu alg\u0131s\u0131na neden olur. Birey, ayn\u0131 olay\u0131 iki defa ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 san\u0131r.<\/p>\n R\u00fcyalar<\/strong><\/p>\n Bir di\u011fer olas\u0131 a\u00e7\u0131klama, r\u00fcyalarda olu\u015fturulan silik an\u0131lar\u0131n, ger\u00e7ek hayatta benzerleri ile kar\u015f\u0131la\u015fmam\u0131z halinde sahte an\u0131lar yarat\u0131yor olmas\u0131d\u0131r. Alan Brown taraf\u0131ndan 2004 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lan bir \u00e7al\u0131\u015fmada, kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n %20’sinin deja vu deneyimlerinin r\u00fcyalar\u0131yla \u00f6rt\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc, %40’\u0131n\u0131n ise hem r\u00fcyalar hem ger\u00e7ek hayattaki deneyimler ile \u00f6rt\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc tespit edilmi\u015ftir.<\/p>\n Kaynak\u00e7a: evrimagaci.org<\/p>\n