![\"\"](\"http:\/\/circassiancenter.com\/tr\/wp-content\/uploads\/2019\/06\/Kuresellesen-Dunyada-Kafkasya-b.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Nesrin Y\u0131lmaz<\/span><\/b><\/p>\n I. XXI. Y\u00fczy\u0131l Ba\u015flar\u0131nda K\u00fcreselle\u015fme ve Entegrasyon Tarihin t\u00fcm a\u015famalar\u0131nda, entegre birliklerin olu\u015fumu s\u00fcrecinde etnik, dini, siyasi-ideoloji ve sosyal-ekonomik fakt\u00f6rler dahil, \u00e7e\u015fitli fakt\u00f6rler etkili olmu\u015ftur. Tarihin her bir a\u015famas\u0131nda bu fakt\u00f6rlerin etkisi de\u011fi\u015fik oranlarda olmakla beraber, bazen bu ve ya di\u011fer fakt\u00f6r\u00fcn a\u011f\u0131rl\u0131k kazand\u0131\u011f\u0131 ve dolay\u0131s\u0131yla entegrasyon s\u00fcre\u00e7lerinin temel ilkelerini belirleyen d\u00f6nemler de ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Eski \u00e7a\u011flardan XX. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131na kadar olan d\u00f6nemde d\u00fcnyada ya\u015fanan entegrasyon s\u00fcre\u00e7lerine, genellikle etnik, dini ve siyasi-ideolojik ilkeler hakim olmu\u015ftur. Bunlardan sonuncusu olan siyasi-ideolojik ilke daha etkin ve dinamikti, nitekim onun evrensel de\u011ferler sisteminin olu\u015fumunu engelleyen kal\u0131pla\u015fm\u0131\u015f etnik ve dini ayr\u0131cal\u0131klarla do\u011frudan bir ba\u011flant\u0131s\u0131 bulunmamaktad\u0131r. Fakat siyasi-ideolojik ilkenin varl\u0131\u011f\u0131 da k\u00fcresel entegrasyon i\u00e7in yetersiz kald\u0131. Kom\u00fcnist ideoloji bayra\u011f\u0131 alt\u0131nda insanl\u0131\u011f\u0131 birle\u015ftirme, asl\u0131nda ise, d\u00fcnyan\u0131n s\u00fcrekli m\u00fccadele i\u00e7erisinde olmu\u015f kapitalist ve sosyalist cephelerine par\u00e7alanmas\u0131 ile sonu\u00e7lanm\u0131\u015f te\u015febb\u00fcs buna bir \u00f6rnek olarak g\u00f6sterilebilir. XX. y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131nda entegrasyon politikas\u0131n\u0131n temeline yerle\u015ftirilmi\u015f olan siyasi-ideolojik ilke \u00f6nemli ama\u00e7lara ula\u015famamakla kalmam\u0131\u015f, on y\u0131llarca k\u00fcresel entegrasyona engel olmu\u015f ve bunun sonucunda d\u00fcnyada sosyalist d\u00fczenin da\u011f\u0131lmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. (5)<\/p>\n Evrensel tarih tecr\u00fcbesi, ad\u0131 ge\u00e7en ilkelerin (etnik, dini ve siyasi-ide\u00adolojik ilkeler) entegrasyonu lokal \u015feklinden b\u00f6lgesel ve k\u00fcresel alt\u0131 d\u00fcz\u00adeye kadar a\u015famal\u0131 ve d\u00fczenli bir bi\u00e7imde geli\u015ftirmi\u015f olsalar da, kendi k\u00fc\u00e7\u00fck ve s\u0131n\u0131rl\u0131 imkanlar\u0131ndan dolay\u0131 insanl\u0131\u011f\u0131 \u201ck\u00fcresel toplum\u201d d\u00fczeyine ula\u015ft\u0131ramad\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir.<\/p>\n XX. y\u00fczy\u0131l ortalar\u0131ndan itibaren d\u00fcnyada ba\u015flayan entegrasyon s\u00fcre\u00e7lerinde sosyo-ekonomik ilke daha b\u00fcy\u00fck \u00f6nem kazanmaya ba\u015flamaktad\u0131r. Onun dini, etnik, k\u00fclt\u00fcrel, politik, ideolojik ve di\u011fer engelleri a\u015fmas\u0131na ve dolay\u0131s\u0131yla d\u00fcnyada entegrasyonun dayan\u0131kl\u0131 ve uygun bir temeline \u00e7evrilmesine imkan sa\u011flamas\u0131 bu ilkenin esas \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr. T\u00fcm insanl\u0131k tarihi boyunca ayr\u0131-ayr\u0131 devletlerin \u201ck\u00fcresel topluma\u201d kat\u0131l\u0131m\u0131 \u00e7o\u011fu kez do\u011frudan de\u011fil, b\u00f6lge\u00adsel d\u00fczeyde entegrasyon yoluyla, yani dolayl\u0131 yoldan ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. Bu nedenle, b\u00f6lgesel entegrasyonu ulusal d\u00fczeyde entegrasyonun bir ger\u00e7ekle\u015fme bi\u00e7imi ve ayn\u0131 zamanda onun bir arac\u0131 ve basama\u011f\u0131 olarak de\u011ferlendirmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. (6)<\/p>\n Uluslararas\u0131 entegrasyonun \u00e7a\u011fda\u015f a\u015famas\u0131, genellikle sosyo\u00adekonomik prensiplere dayanan b\u00f6lgesel entegrasyon birliklerinin \u015fekillenmesi a\u015famas\u0131 olarak de\u011ferlendirilebilir. Bu anlamda, \u015fu an varolan ve yap\u0131lanmakta olan b\u00f6lgesel entegrasyon birlikleri aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin geni\u015fletilmesi ve derinle\u015ftirilmesi de boy g\u00f6stermektedir. Avrupa Birli\u011fi (AB), ASEAN, NAFTA ve di\u011fer b\u00f6lgesel birlikler aras\u0131nda i\u015fbirli\u011fi s\u00fcrekli geli\u015fmektedir. (7) Onlar\u0131n aras\u0131ndaki entegrasyonun geli\u015fmesi i\u00e7in k\u00fcresel programlar haz\u0131rlanmakta, gerekli mali yat\u0131r\u0131mlar ara\u015ft\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Bu y\u00f6nde yap\u0131lanlara en g\u00fczel \u00f6rnek olarak, d\u00fcnyan\u0131n iki b\u00fcy\u00fck ekonomi b\u00f6lgesi olan Avrupa ile Asya’y\u0131 birle\u015ftirecek – TRACEKA (8) (Avrupa-Kafkasya-Asya Ula\u015f\u0131m Koridoru) projesinin ger\u00e7ek\u00adle\u015ftirilmesi g\u00f6sterilebilir.<\/p>\n XXI. y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk on y\u0131llar\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fmesi beklenilen \u00f6nemli pro\u00adjelerden biri, ulusal entegrasyona ula\u015fmak amac\u0131 ile b\u00f6lgesel birlikler aras\u0131nda s\u00fcrekli ili\u015fkilerin kurulmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n II. Eski Sovyet Co\u011frafyas\u0131nda Entegrasyon S\u00fcre\u00e7leri – COMECON ve SSCB’nin da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra bunlar\u0131n bulundu\u011fu mekanda sosyo-ekonomik ilkelere dayanarak, i\u00e7eri\u011fi bak\u0131m\u0131ndan farkl\u0131 olan entegrasyon s\u00fcre\u00e7lerinin yeni y\u00f6nleri olu\u015fmaya ba\u015flad\u0131. Bu yeni y\u00f6nleri \u015fu \u015fekilde s\u0131ralamak m\u00fcmk\u00fcn:<\/p>\n – COMECON \u00fcyesi devletlerin Avrupa Birli\u011fi (AB) ile entegrasyonunun ba\u015flamas\u0131;<\/p>\n – Eski SSCB \u00fcyesi devletlerin olu\u015fturdu\u011fu yeni entegrasyon birlikleri (Ba\u011f\u0131ms\u0131z Devletler Toplulu\u011fu);<\/p>\n Eski SSCB cumhuriyetlerinin de i\u00e7inde bulundu\u011fu entegrasyon bir likleri (Karadeniz Ekonomik i\u015fbirli\u011fi (KE\u0130B) veya G\u00fcrcistan-Ukrayna- \u00d6 zbekistan-Azerbaycan-Moldova (GU\u00d6AM)<\/p>\n Siyasi-ideolojik yap\u0131da olu\u015fturulan, eski COMECON \u00fcyesi sosyalist Avrupa devletleri (Demokratik Almanya Cumhuriyeti, Macaristan, \u00c7ek Cumhuriyeti, Polonya vb.), onlara daha yak\u0131n olan sosyal-ekonomik bir birli\u011fe (Avrupa Birli\u011fi’ne) \u00fcye oldular, Avrupa devletleri ve Balt\u0131k cumhuriyetlerinin Avrupa’ya entegrasyonu ile bu devletler jeopolitik bak\u0131mdan kendileri i\u00e7in daha do\u011fal olan tarih\u00ee b\u00f6lgeye kavu\u015ftular.<\/p>\n Di\u011fer eski Sovyet cumhuriyetleri Azerbaycan, Ukrayna, G\u00fcrcistan vb. ise Avrupa Konseyine \u00fcye oldular. Sovyetler Birli\u011finin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc ile ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kazanan 15 yeni cumhuriyet d\u00fcnyayla b\u00fct\u00fcnle\u015fme s\u00fcrecinde kendi yerini, geli\u015fme y\u00f6n\u00fcn\u00fc ararken sorunlarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131. (11) Do\u011fu Avrupa devletlerinden sonra eski Sovyet Cumhuriyetleri de Avrupa Konseyine \u00fcye oldular. Fakat Do\u011fu Avrupa devletlerinden farkl\u0131 olarak, eski SSCB Cumhuriyetleri i\u00e7in (Balt\u0131k k\u0131y\u0131s\u0131 devletler hari\u00e7) Bat\u0131ya yakla\u015fma – d\u00fcnya birli\u011fine entegrasyonun tek yolu say\u0131lamazd\u0131.<\/p>\n Bu devletler \u00e7e\u015fitli b\u00f6lgesel birlikler olu\u015fturarak, de\u011fi\u015fik b\u00f6lgesel birlikler i\u00e7erisinde yeni entegrasyon olanaklar\u0131 da buldular.<\/p>\n Eski SSCB cumhuriyetlerinin kendi aralar\u0131nda birlikler olu\u015ftur\u00admalar\u0131nda yeniden entegrasyona ula\u015fman\u0131n da bir pay\u0131 var. Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u00ad\u011f\u0131n\u0131 kazanan devletler birka\u00e7 y\u0131ldan sonra yeni birlikler olu\u015fturdular. Bu da eski Sovyet cumhuriyetlerinin kendi aralar\u0131nda entegrasyon olanaklar\u0131n\u0131n oldu\u011funu kan\u0131tlamaktad\u0131r. Bunlara ekonomik, k\u00fclt\u00fcrel, dil, teknoloji ve di\u011fer gelenekler de dahildir.<\/p>\n Eski Sovyet cumhuriyetleri ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kazand\u0131klar\u0131 ilk y\u0131llarda etnik ve dini prensiplere uygun gelen birlikler olu\u015fturma\u011fa da \u00e7aba g\u00f6s\u00adterdiler (T\u00fcrk Devletleri Birli\u011fi, Slavyan Devletleri Birli\u011fi vb.). Fakat bu te\u015febb\u00fcsler etkin bir entegrasyon olu\u015fturamam\u0131\u015f ve sadece k\u00fclt\u00fcrel alanda i\u015fbirli\u011finin geli\u015ftirilmesi ile sonu\u00e7lanm\u0131\u015ft\u0131r. Bunun da nedeni b\u00f6lgesel entegrasyon ili\u015fkilerinin sadece sosyo-ekonomik prensiplere dayanmas\u0131 olmu\u015ftur. Eski Sovyetler Birli\u011fi taraf\u0131ndan olu\u015fturulan ente\u00adgrasyon co\u011frafyas\u0131n\u0131n korunmas\u0131 i\u00e7in ilk ad\u0131m, Rusya’n\u0131n te\u015febb\u00fcs\u00fc ile Ba\u011f\u0131ms\u0131z Devletler Toplulu\u011fu’nun (BDT) yarat\u0131lmas\u0131 olmu\u015ftur. Bu birlik eski siyas\u00ee-ideolojik ilkelere dayanarak faaliyet g\u00f6steriyorsa da, aktif post-Sovyet entegrasyon birli\u011finin ya\u015famas\u0131 ve geli\u015ftirilmesi amac\u0131 ile, sosyal-ekonomik ilkelerin yeniden yap\u0131lanmas\u0131 i\u00e7in yollar aramaktad\u0131r. (12) BDT’nin kurulmas\u0131ndan bu yana 10 y\u0131ldan fazla bir s\u00fcrenin ge\u00e7mi\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen, SSCB’nin siyas\u00ee-ideolojik prensiplerinin ge\u00e7erli oldu\u011fu d\u00f6nemdeki gibi etkili bir entegrasyon birli\u011finin olu\u015fturulamad\u0131\u011f\u0131 ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. (13) Eski d\u00f6nemlerde Sovyetler Birli\u011finin \u00fcyeleri aras\u0131nda olan sorunlar y\u00fcksek y\u00f6netim ve g\u00fc\u00e7 bakanl\u0131klar\u0131 taraf\u0131ndan \u00e7\u00f6z\u00fclmekteydi. \u015eimdi b\u00f6yle ara\u00e7lar\u0131 kullanmak zor g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. Bu nedenle eski Sovyet Cumhuriyetleri aras\u0131nda birka\u00e7 uluslararas\u0131 ve arazi sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fclmemi\u015f kalmaktad\u0131r. Kafkasya b\u00f6lgesindeki ihtilaflar\u0131 \u00f6rnek olarak g\u00f6sterebiliriz. Bu durumda eski Sovyet co\u011frafyas\u0131nda etkili entegrasy\u00adonu k\u00fc\u00e7\u00fck b\u00f6lgesel birlikler baz\u0131nda olu\u015fturmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n BDT’den sonra ilk b\u00f6yle bir birlik etnik-politik ilkelere dayan\u0131larak Rusya ile Beyaz Rusya taraf\u0131ndan kurulan ve sonradan da geli\u015ftirilerek 2000 y\u0131l\u0131nda Avro-Asya Ekonomik Birli\u011fi (EvrAsEB) \u015feklini alarak Kaza\u00adkistan, K\u0131rg\u0131zistan ve Tacikistan’\u0131n kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 G\u00fcmr\u00fck Birli\u011fi oldu. (14) Azer\u00adbaycan, G\u00fcrcistan, Moldova, Ukrayna ve \u00d6zbekistan’\u0131n kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 di\u011fer birlik ise GU\u00d6AM’d\u0131r. (15) Eski SSCB \u00fclkeleri aras\u0131nda yeni enerji-ula\u015f\u0131m koridorunun olu\u015fturulmas\u0131 bu birli\u011fin ama\u00e7lar\u0131ndan en \u00f6nemlisidir.<\/p>\n Son 10 y\u0131lda eski SSCB Cumhuriyetlerinin hepsi eski Sovyet co\u011frafyas\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131r kom\u015fular\u0131 ile entegrasyon birlikleri olu\u015fturmaktalar. Bu birliklere \u015funlar dahildir:<\/p>\n \u2014 Ekonomik \u0130\u015fbirli\u011fi Te\u015fkilat\u0131 (ECO). (16) Bu birli\u011fe eski Sovyet cumhuriyetlerinden Azerbaycan, Kazakistan, \u00d6zbekistan vb, s\u0131n\u0131r devletlerden ise T\u00fcrkiye, Pakistan, \u0130ran vb d\u00e2hildir.<\/p>\n \u2014 Karadeniz Ekonomik i\u015fbirli\u011fine (KEIB) (17) eski Sovyet cumhuriyet\u00adlerinden Azerbaycan, G\u00fcrcistan, Rusya, Ukrayna, s\u0131n\u0131r devletlerden ise, T\u00fcrkiye, Romanya, Bulgaristan vb d\u00e2hildir.<\/p>\n \u2014 \u015eanghay i\u015fbirli\u011fi Te\u015fkilat\u0131 (\u015e\u0130T) (18) – \u00fcyeleri Kazakistan, \u00d6zbekistan, Rusya, Tacikistan, K\u0131rg\u0131zistan ve \u00c7in.<\/p>\n G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi b\u00f6lgesel entegrasyon s\u00fcreci eski Sovyet co\u011frafyas\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u015farak, eski Sovyet devletleri dahil yeni d\u00fcnya entegrasyon birliklerinin olu\u015fturulmas\u0131na ve ayn\u0131 zamanda k\u00fcresel ve b\u00f6lgesel jeopolitik merkezlerin bu b\u00f6lgede g\u00fc\u00e7lenmesine olanak sa\u011flamaktad\u0131r.<\/p>\n Bu arada eski Sovyet co\u011frafyas\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen entegrasyon s\u00fcre\u00e7\u00adlerinin birka\u00e7 y\u00f6n\u00fcn\u00fc ve \u2018b\u00f6lgesel adalar\u0131n\u0131’ da ele almaya de\u011fer. Her bir devlet \u00e7ok tarafl\u0131 entegrasyonda kendi yerini aramakta ve \u2018k\u00fcresel topluma’ dahil olabilmesi i\u00e7in uygun yolla stratejik ortaklar bulma\u011fa \u00e7aba g\u00f6stermektedir. (19)<\/p>\n Eski Sovyet co\u011frafyas\u0131nda entegrasyon s\u00fcre\u00e7lerinin analitik yorumu, t\u00fcm Kafkasya devletlerinin sosyal-ekonomik ilkelerle kurulan ente\u00adgrasyon birliklerine kat\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Kafkasya devletlerinin kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 t\u00fcm b\u00f6lgesel birliklerin gelece\u011fe y\u00f6nelik ve stratejik olduk\u00adlar\u0131n\u0131, bu devletlerin bir-birisinin kalk\u0131nma s\u00fcre\u00e7lerini tamamlamas\u0131 ve h\u0131zland\u0131rmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli olduklar\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz. Bu devletlerin ulusal \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesine f\u0131rsat tan\u0131yan ve gerekli olan\u0131, t\u00fcm \u00f6nceki tarihi evrimin \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc Kafkasya entegrasyonudur. (20)<\/p>\n Kafkasya devletleri aras\u0131nda b\u00f6lgesel entegrasyon s\u00fcre\u00e7leri sadece b\u00f6lge devletlerinin de\u011fil, t\u00fcm d\u00fcnya toplumunun da ilgisini \u00e7ekmekte\u00addir. Dahili ihtilaflardan ar\u0131nm\u0131\u015f, d\u00fcnyaya entegre olmu\u015f Kafkasya, \u2018Bat\u0131’ ile \u2018Do\u011fu’yu ve \u2018G\u00fcney’ ile \u2018Kuzey’i birle\u015ftiren, b\u00f6lgede k\u00fcresel ente\u00adgrasyonu h\u0131zland\u0131ran etkili k\u00f6pr\u00fc rol\u00fcn\u00fc \u00fcstlene ve dolay\u0131s\u0131yla, k\u00fcresel entegrasyon s\u00fcre\u00e7lerine yard\u0131mc\u0131 olabilir.<\/p>\n III. Kafkasya’da Entegrasyonun Esas Y\u00f6nleri ve A\u015famalar\u0131 Kafkasya’n\u0131n politik zemininin \u00e7ok y\u00f6nl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc, Rusya’daki geli\u015fim y\u00f6n\u00fc belirsiz olan de\u011fi\u015fimlere do\u011frudan ve ya dolayl\u0131 bir \u015fekilde kat\u0131lmas\u0131, b\u00f6lgenin zengin karbonhidrat kayna\u011f\u0131 olmas\u0131na ve Merkezi Asya petrol ve do\u011fal gaz\u0131n\u0131n d\u00fcnya piyasas\u0131na ta\u015f\u0131nmas\u0131 i\u00e7in ula\u015f\u0131m koridoru rol\u00fcndeki \u00f6neminin yan\u0131 s\u0131ra, b\u00f6lge devletlerinin kalk\u0131nma s\u00fcre\u00e7lerinin zorlu a\u015famalardan ge\u00e7mesi ve k\u0131r\u0131lgan yap\u0131lan konusu, Kafkasya’ya gerek ara\u015ft\u0131rma\u00adc\u0131lar\u0131n, gerekse politikac\u0131lar\u0131n ilgisini \u00e7ekmektedir . (22)<\/p>\n Kafkasya’da \u00e7\u0131kar\u0131 olan her bir devlet (Rusya, T\u00fcrkiye, \u0130ran, ABD vb.) b\u00f6lge ile ilgili kendi bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 ve kalk\u0131nma projelerini haz\u0131rlamak\u00adtad\u0131rlar. (23) Kafkasya’daki duruma ve b\u00f6lgedeki entegrasyon s\u00fcre\u00e7lerinin geli\u015fimine gelece\u011fine ili\u015fkin farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015flerin varl\u0131\u011f\u0131na ra\u011fmen, Kafkasya’n\u0131n gelece\u011fini yeniden geleneksel Rusya fakt\u00f6r\u00fcn\u00fcn m\u00fc, yoksa gelecekte h\u0131z kazanacak yeni stratejik \u00fcst\u00fcnl\u00fcklerin mi belirleye\u00adce\u011fi soru\u015fma uygun olarak bu konudaki g\u00f6r\u00fc\u015fleri ikiye ay\u0131rabiliriz:<\/p>\n \u2022 Yeni politik ili\u015fkiler sisteminde bir b\u00fct\u00fcn olan Kafkasya.<\/p>\n \u2022 Kafkasya’n\u0131n gelecekteki kalk\u0131nmas\u0131, eski entegrasyon modelinin yeniden olu\u015fturulmu\u015f \u015feklidir.<\/p>\n \u00c7o\u011fu zaman bir geleneksel \u00fcst\u00fcnl\u00fck fakt\u00f6r\u00fcn\u00fcn (Rusya) etkisinin di\u011ferleri (Bat\u0131, T\u00fcrkiye, \u0130slam vb.) taraf\u0131ndan d\u0131\u015flanmas\u0131, yeni stratejik \u00fcst\u00fcnl\u00fckler olarak de\u011ferlendiriliyor. Bazen bu ikileme, bir \u201ca\u011fabey\u201din yerine di\u011ferinin ge\u00e7mesi ad\u0131 da veriliyor. Kafkasya’daki entegrasyon s\u00fcre\u00e7lerinin bu t\u00fcr iki kutuplu \u015fekilde sistemle\u015ftirilmesi \u00e7ok basit g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. \u00c7a\u011f\u0131m\u0131zdaki durumun anla\u015f\u0131lmas\u0131 ve b\u00f6lgesel entegrasyon birliklerinin yap\u0131lanmas\u0131 ile ilgili ilke ve geli\u015fim y\u00f6nlerinin belirlenmesi i\u00e7in tarih boyunca Kafkasya’da ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f entegrasyon s\u00fcre\u00e7lerinin incelenmesi ve de\u011ferlendirilmesi gerekmektedir.<\/p>\n A. Sorunun Tarihi<\/p>\n <\/b>Kafkasya halklar\u0131n\u0131n entegrasyon hareketi XVIII. y\u00fczy\u0131l sonunda Rusya’n\u0131n bu b\u00f6lgede uygulad\u0131\u011f\u0131 emperyalist politikaya tepki olarak ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Uzun y\u0131llar devam eden Rusya-Kafkasya sava\u015flar\u0131 Kuzey Kafkasya’n\u0131n az\u0131nl\u0131kta olan halklar\u0131n\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k i\u00e7in birle\u015fme\u011fe sevk etti. (24) Bu amaca ula\u015fmak i\u00e7in \u015eeyh Mansur’un 1785 tarihinde ortaya att\u0131\u011f\u0131 ilk te\u015febb\u00fcs, Kafkasya halklar\u0131n\u0131n devaml\u0131 entegrasyon birlik\u00adlerinin olu\u015fturulmas\u0131 ile sonu\u00e7lanamad\u0131. (25) Bu harekat sonucunda \u015eeyh \u015eamil Kuzey Kafkasya’da s\u00fcrekli entegrasyon birli\u011fi\u2014 imaml\u0131k olu\u015fturabildi. Bu birlik ise, faaliyetini 1834\u20131859 tarihleri aras\u0131nda s\u00fcrd\u00fcrebil\u00admi\u015ftir. (26)<\/p>\n XX. y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131nda Rusya imparatorlu\u011funun da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra Kuzey Kafkasya’da entegrasyon s\u00fcre\u00e7leri tekrar h\u0131z kazanmaya ba\u015flad\u0131. Sonu\u00e7ta 1918\u20131920 tarihlerinde Kuzey Kafkasya halklar\u0131n\u0131 birle\u015ftiren Da\u011fl\u0131lar Cumhuriyeti kuruldu. (27) Nisan 1918 tarihinde ilk kez Kafkasya Demokratik Federatif Cumhuriyeti ilan edildi. Bu entegrasyon birli\u011fi \u00fc\u00e7 ay ayakta kald\u0131 ve sonu\u00e7ta onun yerinde Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti, G\u00fcrcistan Demokratik Cumhuriyeti ve Ermenistan Cumhuriyeti olmak \u00fczere \u00fc\u00e7 ayr\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131z devlet yarat\u0131ld\u0131. (28)<\/p>\n Rusya’da Bol\u015fevik y\u00f6netiminin g\u00fc\u00e7lenmesi sonucu Kafkasya’da entegrasyon s\u00fcre\u00e7leri yeniden ba\u015flad\u0131. 1922 tarihinde siyas\u00ee -ideolojik yap\u0131da yeni entegrasyon birli\u011fi- Kafkasya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti (KSFSC) kuruldu. Bu birli\u011fe \u00fcye olarak Azerbaycan, G\u00fcrcistan ve Ermenistan kat\u0131ld\u0131. Daha b\u00fcy\u00fck entegrasyon birli\u011fi SSCB’nin dahilinde kurulmu\u015f KSFSC sadece \u00fc\u00e7l\u00fc bir b\u00f6lgenin merkez taraf\u0131ndan daha etkili \u015fekilde y\u00f6netilmesi amac\u0131yla olu\u015fturulmu\u015f ge\u00e7ici bir sistemdi. Belirli bir s\u00fcre i\u00e7inde b\u00f6lgede etnik sorunlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fclmesin\u00adden, Kafkasya’n\u0131n Rusya’ya entegrasyonu tamamland\u0131ktan sonra, 1936 tari\u00adhinde KSFSC kald\u0131r\u0131ld\u0131. (29)<\/p>\n KSFSC ve Da\u011fl\u0131lar Cumhuriyetinin kald\u0131r\u0131lmas\u0131ndan sonra hukuk\u00ee-ekonomik a\u00e7\u0131dan Kuzey Kafkasya \u00d6zerk Cumhuriyetleri (30) ve Kafkasya Cumhuriyetleri (31) birle\u015fik Kuzey Kafkasya ekonomik b\u00f6lgesine (32) entegre edildi. Bu b\u00f6lgelerin de bir b\u00fct\u00fcn olarak merkeze- Moskova’ya entegrasyonu sa\u011fland\u0131. Bu s\u00fcre\u00e7 SSCB’nin son y\u0131llar\u0131na kadar devam etmi\u015ftir.<\/p>\n SSCB da\u011f\u0131ld\u0131ktan sonra (33) XX y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131nda oldu\u011fu gibi, b\u00fcy\u00fck Kafkasya’n\u0131n g\u00fcneyinde \u00fc\u00e7 ba\u011f\u0131ms\u0131z cumhuriyet, Azerbaycan, G\u00fcrcistan ve Ermenistan Cumhuriyetleri kuruldu. Kuzey Kafkasya’da ise, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k u\u011fruna entegrasyon s\u00fcre\u00e7leri h\u0131zlanma\u011fa ba\u015flad\u0131. \u00c7e\u00e7enistan Cumhuriyeti 1992 tarihinde ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kazanarak b\u00f6lg\u00adeye liderlik etti. (34)<\/p>\n Kafkasya’daki entegrasyon s\u00fcre\u00e7lerinin k\u0131sa tarihi analizi, onlar\u0131n belirli d\u00f6nemlerde boy g\u00f6sterdiklerini ve direk olarak Rusya’daki geli\u015fmelerden etkilendi\u011fini kan\u0131tlamaktad\u0131r. Bu durumda Kafkasya’daki entegrasyon s\u00fcre\u00e7lerinin h\u0131zlanmas\u0131 yeni, fakat zay\u0131f birliklerin olu\u015fmas\u0131 ve onlar\u0131n Rusya’da i\u00e7 istikrar\u0131n sa\u011flanmas\u0131ndan ve b\u00f6lge \u00fczerindeki etkisini g\u00fc\u00e7lendirmesinden sonra par\u00e7alanmas\u0131 ile sonu\u00e7lanm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n XX y\u00fczy\u0131l sonu- XXI y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131nda yeni ola\u011fan\u00fcst\u00fc sosyal-politik durumun olu\u015fmas\u0131yla Kafkas devletleri b\u00f6lgenin bir b\u00fct\u00fcn olarak ve ayn\u0131 zamanda b\u00f6lge devletlerinin ayr\u0131 ayr\u0131l\u0131kta kalk\u0131nmas\u0131n\u0131 destekleye\u00adcek bir sosyal-ekonomik birli\u011fe entegre olma olana\u011f\u0131na kavu\u015fmu\u015flar\u00add\u0131r. Bu konu, Kafkasya entegrasyonunun ger\u00e7ek\u00e7i bir modelinin haz\u0131rlanmas\u0131 ile m\u00fcmk\u00fcn olabilir.<\/p>\n B. Kafkasya’n\u0131n Entegrasyon Modelleri<\/p>\n <\/b>Son d\u00f6nemler Kafkasya’n\u0131n entegrasyonu ile ilgili ortaya at\u0131lm\u0131\u015f modeller say\u0131s\u0131zd\u0131r (Kafkasya Ortak Evi, Kafkasya Ortak Pazar\u0131, Trans-Kafkasya Birle\u015fik Devletleri). Bu modellere \u00fcye olan devletlerin say\u0131s\u0131 ikiden (Azerbaycan, G\u00fcrcistan) sekize (Azerbaycan, G\u00fcrcistan, Ermenistan, T\u00fcrkiye, Rusya, \u0130ran, ABD ve AB) kadar de\u011fi\u015fmektedir. Ayr\u0131-ayr\u0131 devletlerin modellerdeki say\u0131s\u0131 ve \u00fcye olarak modelde bulunma devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131 de\u011fi\u015fmekle beraber, bunlardan her biri belirli baz\u0131 sorulara \u00e7\u00f6z\u00fcm bulmak i\u00e7in faaliyet g\u00f6stermektedirler.<\/p>\n Sovyetler Birli\u011fi’nin da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra Kafkasya’da bar\u0131\u015f\u0131, istikrar\u0131 ve kalk\u0131nmay\u0131 sa\u011flamak amac\u0131 ile \u201c\u00d6zg\u00fcr Kafkasya\u201d fikrinin devam\u0131 olarak \u201cKafkasya Ortak Evi\u201d (35) kurulmu\u015f ve bu ise, \u201c\u00d6zg\u00fcr Kafkasya\u201d fikrinin modernle\u015ftirilmi\u015f ve yeni jeopolitik ger\u00e7eklere uyarlanm\u0131\u015f bir g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fc idi.<\/p>\n Bu y\u00f6nde ilk ad\u0131m olarak 1989 tarihinde Kafkasya Da\u011fl\u0131 Halklar\u0131 Asamblesi kurulmu\u015f ve 1991 tarihinde bu kurum \u00c7e\u00e7enleri, Kabardinleri, Ad\u0131geleri, Abazinleri, Abazalar\u0131 ve Kafkasya’n\u0131n di\u011fer halklar\u0131n\u0131 birle\u015ftiren bir Konfederasyona d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. (36) Birinci a\u015famada \u201cOrtak Kafkasya Evi\u201d fikri Kuzey Kafkasya halklar\u0131 aras\u0131nda \u00e7ok b\u00fcy\u00fck ilgi yaratt\u0131. O zaman bu b\u00f6lgesel entegrasyon Kuzey Kafkasya’n\u0131n birli\u011fi olarak de\u011ferlendiriliyordu. Fakat Kuzey Kafkasya’n\u0131n \u00f6zerk y\u00f6netim kurumlar\u0131 i\u00e7in gerekli olan devlet ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131, do\u011fal zenginlik vb. ko\u015fullar\u0131n olmamas\u0131, kar\u015f\u0131ya koyulan amac\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesini engelliyordu. Bu sorunlar\u0131 \u00f6nceden g\u00f6ren Kuzey Kafkasyal\u0131 politikac\u0131lar Kafkasya entegrasyonuna do\u011frudan ilgi g\u00f6steren g\u00fcney kom\u015fular\u0131 olan Azerbaycan ve G\u00fcrcistan’la i\u015fbirli\u011finin geli\u015ftirilmesinin gereklili\u011fini anlamaya ba\u015flad\u0131lar.<\/p>\n Moskova’n\u0131n Kuzey Kafkasya’n\u0131n \u00d6zerk Cumhuriyetleri \u00fczerinde y\u00f6netimini g\u00fc\u00e7lendirmesi, onlar\u0131n Kafkasya entegrasyo\u00adnuna serbest\u00e7e kat\u0131lmalar\u0131n\u0131 \u00e7ok uzak gelece\u011fe ta\u015f\u0131d\u0131. \u00d6te yandan Ermenistan’\u0131n Trans-Kafkasya’da uygulad\u0131\u011f\u0131 i\u015fgalci ve ter\u00f6rist siyaset bu devletin pratik olarak yak\u0131n gelecekte b\u00f6lgesel entegrasyon birli\u011fine kat\u0131lmas\u0131n\u0131 imkans\u0131z k\u0131ld\u0131. B\u00f6ylece, \u201cOrtak Kafkasya Evi\u201d fikri belirli bir zaman i\u00e7inde b\u00f6lgesel \u00f6nem kazand\u0131ysa da, asl\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi imk\u00e2ns\u0131z oldu.<\/p>\n Ayn\u0131 nedenle bug\u00fcn Azerbaycan, G\u00fcrcistan ve Ermenistan’\u0131n beraber kat\u0131lacaklar\u0131 Kafkasya entegrasyon modelinin ger\u00e7ekle\u015ftirilme\u00adsi de imkans\u0131zd\u0131r. (37) Bu fikrin ger\u00e7ekle\u015ftirilmesine engel, Ermenistan’\u0131n Azerbaycan’\u0131n Da\u011fl\u0131k Karaba\u011f’daki topraklar\u0131n\u0131 i\u015fgali (38) ve ayr\u0131ca G\u00fcrcistan’\u0131n Samshe-Cavahetya b\u00f6lgesinde Ermenilerin b\u00f6l\u00fcc\u00fcl\u00fck poli\u00adtikas\u0131 y\u00fcr\u00fctmesidir. (39) Azerbaycan’\u0131n bu durumda, kendisine kar\u015f\u0131 i\u015fgalci politika izleyen Ermenistan’la ekonomik i\u015fbirli\u011fi yapmas\u0131na imk\u00e2n bulunmamaktad\u0131r. \u201c\u0130kinci Karaba\u011f sorunu\u201dnun Cavahetya’da tekrarlan\u00admas\u0131 tehlikesi ise, G\u00fcrcistan’\u0131 Ermenistan’la dikkatli olmaya ve ayn\u0131 zamanda Azerbaycan’a yakla\u015fmaya sevk ediyor. Kafkasya’da entegras\u00adyon modellerinden birisi de, ilk olarak Azerbaycan ile G\u00fcrcistan’\u0131n, son\u00adraki a\u015famada ise, Ermenistan’\u0131n da kat\u0131labilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen \u201cKafkasya Birle\u015fik Devletleri\u201d (KBD) fikrinin ger\u00e7ekle\u015ftirilmesidir. (40) Bu fikri \u00f6nerenin d\u00fc\u015f\u00fcncesine g\u00f6re, Abhazya, G\u00fcney Osetya ve Da\u011fl\u0131k Karaba\u011f’\u0131n “federe birimler olarak ve ayr\u0131lmama \u015fart\u0131yla” KBD’ye girme\u00adsi Azerbaycan ve G\u00fcrcistan’\u0131n kalk\u0131nmas\u0131n\u0131 engelleyen b\u00f6l\u00fcc\u00fcl\u00fc\u011fe son verebilir.<\/p>\n Kafkasya’n\u0131n entegrasyon modellerinden birisi de, 1996 y\u0131l\u0131nda Kislovodsk zirve g\u00f6r\u00fc\u015fmelerinde Rusya taraf\u0131ndan \u00f6nerilen \u201c3+ 1\u201d mode\u00adlidir. Azerbaycan, G\u00fcrcistan, Ermenistan ve Rusya’n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra \u00c7e\u00e7enistan hari\u00e7 Kuzey Kafkasya \u00d6zerk Cumhuriyetleri y\u00f6neticilerinin kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bu zirvede Rusya taraf\u0131ndan “Rusya Federasyonun Kafkasya’daki \u00e7\u0131karlar\u0131” ve “jeopolitik a\u00e7\u0131dan Kafkasya’n\u0131n Rusya’dan ayr\u0131lmas\u0131n\u0131n imkans\u0131zl\u0131\u011f\u0131” fikri defalarca bildirilmi\u015fti. Rusya’n\u0131n Kafkasya entegrasyonu i\u00e7in sundu\u011fu \u201c3+ 1\u201d \u00f6nerisi bir tarafa uygun gelmesinden ve di\u011fer taraflar\u0131n i\u015fine yaramamas\u0131ndan dolay\u0131 proje halinde kald\u0131.<\/p>\n Ayn\u0131 zamanda, Kafkasya’n\u0131n b\u00fcy\u00fck b\u00f6lgesel sistemleri, \u00f6rne\u011fin Avrupa Birli\u011fini ve Asya-Pasifik b\u00f6lgeyi birle\u015ftiren merkez olarak evrensel rol\u00fcn\u00fcn ger\u00e7ekle\u015fmesini h\u0131zland\u0131ran b\u00f6lgesel modellerin oldu\u011funu da vurgulamak gerekir. Bu model\u00adlerden biri AG\u0130T’in \u0130stanbul zirvesindeki \u201c3+3+ 2\u201d (Azerbaycan, G\u00fcrcistan, Ermenistan + Rusya, T\u00fcrkiye, \u0130ran + ABD, AB) modelidir.<\/p>\n Kafkasya’n\u0131n entegrasyonu i\u00e7in \u00f6nerilen modelleri inceledikten sonra, \u015fu esas gruplar\u0131 belirlemek m\u00fcmk\u00fcn:<\/p>\n Kuzey Kafkasya \u00d6zerk Cumhuriyetlerini ve Kafkasya’n\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131z devletlerini birle\u015ftiren \u201cOrtak Kafkasya Evi\u201d modeli;<\/p>\n Kafkasya’n\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131z devletleri olan Azerbaycan, G\u00fcrcistan, Ermenistan’\u0131 birle\u015ftiren modeller;<\/p>\n Kafkasya’n\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131z devletleri ve Rusya’y\u0131 birle\u015ftiren \u201c3+1\u201d modeli;<\/p>\n \u00dc\u00e7 ba\u011f\u0131ms\u0131z Kafkas devletini \u00fc\u00e7 s\u0131n\u0131r devleti ve di\u011fer d\u00fcnya devlet\u00adlerini birle\u015ftiren modeller (\u201c3+3+2\u201d).<\/p>\n T\u00fcm bu projelerde ilgi \u00e7ekici noktalar var ve proje yazarlar\u0131n\u0131n kendi projelerinin ge\u00e7erlili\u011fi i\u00e7in ileri s\u00fcrd\u00fckleri g\u00f6r\u00fc\u015fleri son derece inand\u0131r\u0131c\u0131d\u0131r.<\/p>\n Fakat bu modeller, Kafkasya entegrasyon fikrinin d\u00fcnya birli\u011fi taraf\u0131ndan desteklenmesine ra\u011fmen, \u015fimdiye kadar objektif ve s\u00fcbjek\u00adtif nedenlerden dolay\u0131 soyut modeller olarak kalmaktad\u0131rlar. Kanaatimizce, elde olan t\u00fcm modellerin entegrasyonun sosyo\u00adekonomik mekanizmas\u0131n\u0131n harekete ge\u00e7irebilmenin konseptsel esas\u0131n\u0131 olu\u015fturamamas\u0131 i\u00e7in genel bir yetersizli\u011fi vard\u0131r: Bunun nedeni, Kafkasya entegrasyonunun t\u00fcm sorunlar\u0131n\u0131n, onun yap\u0131s\u0131n\u0131n, mekanizmas\u0131n\u0131n ve hareket verici g\u00fcc\u00fcn\u00fcn do\u011fru bir bi\u00e7imde yorumlanmamas\u0131d\u0131r. Kafkasya’n\u0131n ger\u00e7ek\u00e7i bir entegrasyon modelinin haz\u0131rlanmas\u0131 ve onun bu y\u00f6nde ger\u00e7ekle\u015ftirilecek somut faaliyetin esas\u0131na yerle\u015ftirilmesi, k\u00fcresel ve b\u00f6lgesel de\u011fi\u015fimleri g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurarak Kafkasya’n\u0131n d\u00fcnya siyas\u00ee co\u011frafyas\u0131nda yerinin ve rol\u00fcn\u00fcn belirlenmesini (41) ve ayr\u0131ca Kafkasya’n\u0131n siyas\u00ee ve co\u011fraf\u00ee taksimi ile ilgili olarak kullan\u0131lan anlamlar\u0131n tekrar incelenmesini ve streotip usulden vazge\u00e7ilmesini gerektirir.<\/p>\n C. \u201cKafkasya\u201d Anlam\u0131 Hakk\u0131nda \u201cTrans-Kafkasya\u201dn\u0131n adland\u0131rmas\u0131 Rusya’n\u0131n bir d\u0131\u015f politika konseptinin bir par\u00e7as\u0131 olarak metropol\u00fcn ele ge\u00e7irilmi\u015f b\u00f6l\u00adgenin siyasi-idari taksimine bak\u0131\u015f\u0131n\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fc idi. Do\u011fal olarak, \u00e7o\u011fu kez b\u00f6lge halklar\u0131n\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131 ve ayn\u0131 zamanda b\u00f6lgede kurulmu\u015f olan ekonomik, k\u00fclt\u00fcrel ve di\u011fer ili\u015fkiler Rusya imparatorlu\u011funun \u00e7\u0131karlar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda hi\u00e7e say\u0131l\u0131yordu. B\u00fcy\u00fck Kafkasya da\u011flar\u0131n\u0131n g\u00fcneyinde bulu\u00adnan arazilerin Kafkasya ile hi\u00e7bir ilgisinin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve d\u0131\u015f\u0131nda bulun\u00addu\u011funu kastetmi\u015f oluyordu. Bundan dolay\u0131 i\u015fgal olunmu\u015f Kafkasya’n\u0131n kuzey ve g\u00fcneyinde oturan yerli halklar\u0131n b\u00f6l\u00fcnmesini \u00f6ng\u00f6ren bu kat\u00adegori asl\u0131nda Rusya \u0130mparatorlu\u011funun Kafkasya b\u00f6lgesindeki siyasi ama\u00e7lar\u0131n\u0131n belirtisi ve bu amaca ula\u015fman\u0131n bir arac\u0131 olmu\u015ftu.<\/p>\n Tabii, \u201cTrans-Kafkasya\u201d kategorisinin sadece co\u011fraf\u00ee de\u011fil, ayn\u0131 zamanda jeopolitik anlam\u0131 da vard\u0131. Bunu \u201cTrans-Kafkasya\u201dn\u0131n Rusya \u0130mparatorlu\u011fu’nun Kafkasya b\u00f6lgesinde g\u00fcney devlet s\u0131n\u0131rlar\u0131na kadar uzand\u0131\u011f\u0131ndan ve bu kategorinin \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcn\u00fcn de\u011fi\u015fimlere ba\u011fl\u0131 oldu\u011fundan g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcn. XIX y\u00fczy\u0131l\u0131n sonunda Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011funun Kars vilayetinin Rusya taraf\u0131ndan i\u015fgal edilmesinden sonra, bu b\u00f6lge Kafkasya’n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Fakat Rusya’n\u0131n Kars, Ardahan ve Beyaz\u0131t b\u00f6lgelerini kaybetmesinden sonra, siyas\u00ee ve tarih\u00ee belgelerde bu araziler Kafkasya’n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclm\u00fcyordu. Bu araziler Kas\u0131m 1918 tarihinde kendisini ba\u011f\u0131ms\u0131z devlet ilan ederek, \u2018G\u00fcney-Bat\u0131 Kafkasya (Kars) Demokratik Cumhuriye\u00adti’ ad\u0131n\u0131 ald\u0131. (42)<\/p>\n \u201cTrans-Kafkasya\u201d kategorisi jeopolitik ger\u00e7ekli\u011fi, yani Rusya’n\u0131n b\u00f6lgedeki salt egemenli\u011fini yans\u0131tarak, XX y\u00fczy\u0131l\u0131n 90’l\u0131 y\u0131llar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131na kadar kullan\u0131ld\u0131. B\u00f6lgenin jeopolitik payla\u015f\u0131m\u0131nda Rusya mode\u00adlinden uzakla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131n ilk ad\u0131m\u0131, \u201cTrans-Kafkasya\u201dn\u0131n daha do\u011fru olan ve Azerbaycan, G\u00fcrcistan ve Ermenistan’\u0131 i\u00e7ine alan \u201cG\u00fcney Kafkasya\u201d kategorisi ile de\u011fi\u015ftirilmesi oldu.<\/p>\n \u201cG\u00fcney Kafkasya\u201d terimi daha \u00f6nce kullan\u0131lan \u201cTrans-Kafkasya\u201d kelimesi gibi Rusya’n\u0131n jeopolitik konumun ifade eder bir anlam ta\u015f\u0131maktad\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc Kafkasya’n\u0131n, Rusya Federasyonunun y\u00f6netiminde kalan Kuzey Kafkasya’dan farkl\u0131 olarak, Rusya’dan ayr\u0131lan par\u00e7as\u0131n\u0131 ifade ediyor. Kafkasya’n\u0131n iki par\u00e7aya b\u00f6l\u00fcnmesi, yine de Rusya ile ba\u011f\u0131ms\u0131z Kafkas devletleri aras\u0131ndaki s\u0131n\u0131rlara uyarlanarak de\u011ferlendiri\u00adliyor. \u201cG\u00fcney Kafkasya\u201d teriminin SSCB’nin da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra daha s\u0131k-s\u0131k kullan\u0131lma\u011fa ba\u015flan\u0131lmas\u0131 da rast gele de\u011fildir. \u201cG\u00fcney Kafkasya\u201d kategorisi b\u00f6lgenin yeni jeopolitik durumunun \u00f6nemli y\u00f6n\u00fcn\u00fc- \u00fc\u00e7 yeni ba\u011f\u0131ms\u0131z devletin kurulmas\u0131n\u0131 yans\u0131t\u0131yor.<\/p>\n T\u00fcm Kafkasya’n\u0131n gelece\u011fi i\u00e7in bu tarihi olay\u0131n de\u011feri, b\u00f6lgede gele\u00adcekte bir b\u00fct\u00fcn olacak Kafkasya’n\u0131n kurulmas\u0131n\u0131n temelini atarak, Kafkasya’n\u0131n b\u00fcy\u00fck halklar\u0131na ba\u011f\u0131ms\u0131z devletlerini vermi\u015f ve onlar\u0131n yak\u0131nla\u015fmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015f olmas\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n Bununla ilgili olarak, \u201cKafkasya devleti\u201d anlam\u0131n\u0131n i\u00e7eri\u011fini a\u00e7\u0131klamaya ihtiya\u00e7 var. \u00d6ncelikle bu devlet her bir devlet i\u00e7in gerekli olan \u00f6\u011felere sahip olmal\u0131 ve arazi bak\u0131m\u0131ndan Kafkasya’da bulunmal\u0131d\u0131r. \u015eimdiki durumda Azerbaycan ve G\u00fcrcistan s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz ko\u015fullara uygun, fakat Ermenistan, devlet olmas\u0131na ra\u011fmen B\u00fcy\u00fck Kafkasya d\u0131\u015f\u0131nda bulunmas\u0131ndan dolay\u0131, onu \u201cKafkasya devleti\u201d olarak kabul etmek imk\u00e2ns\u0131z. Rusya’ya gelince ise, bu devlet Kafkasya’n\u0131n sadece bir s\u0131n\u0131r b\u00f6lgesi olarak kabul etmek m\u00fcmk\u00fcn, \u00e7\u00fcnk\u00fc onun arazisinin \u00e7ok az bir k\u0131sm\u0131 Kafkasya’ya ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n Bu bak\u0131mdan \u201cG\u00fcney Kafkasya\u201d terimi bug\u00fcnk\u00fc anlam\u0131yla Kafkasya’daki jeopolitik s\u00fcre\u00e7lerdeki de\u011fi\u015fimin mahiyeti ve i\u00e7eri\u011fini tam yans\u0131tamamaktad\u0131r. Asl\u0131nda burada s\u00f6z konusu olan bir terimin di\u011feri ile mekanik bir bi\u00e7imde, Rusya’n\u0131n eski Sovyet mek\u00e2n\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde Kafkasya’y\u0131 Kuzey ve G\u00fcneye (Trans-Kafkasya) taksim eden eski de\u011fi\u015fiklik modeline dayan\u0131larak yap\u0131lan bir de\u011fi\u015fikliktir.<\/p>\n Kanaatimizce, bu modelin \u00f6nemli iki eksi\u011fi var. Birincisi, bu model eskimi\u015f, \u00e7\u00fcnk\u00fc Rusya’n\u0131n Kafkasya’da tek ba\u015f\u0131na egemenli\u011fi d\u00f6nemi\u00adnin temelini olu\u015fturan jeopolitik ger\u00e7eklik kaybolmu\u015ftur, ikincisi, s\u00f6z konusu model Kafkasya’n\u0131n tarih boyunca olu\u015fmu\u015f sosyo\u00adekonomik, sosyo-k\u00fclt\u00fcrel ve etnik parametrelerini yanl\u0131\u015f yans\u0131t\u0131yor. Bu yanl\u0131\u015fl\u0131k \u00f6ncelikle T\u00fcrkiye’nin Kuzey-Do\u011fu (Kars, Ardahan, Artvin, I\u011fd\u0131r vb.) illeri ile \u0130ran’\u0131n Kuzey-Bat\u0131 (Do\u011fu Azerbaycan ve Bat\u0131 Azerbaycan) b\u00f6lgesinin Kafkasya s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7ine kat\u0131lmamas\u0131ndan kaynaklan\u0131yor. Kafkasya’n\u0131n Rusya taraf\u0131ndan i\u015fgal edilmesinden y\u00fczy\u0131llar \u00f6nce, bug\u00fcn b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlukla Kafkasya halklar\u0131n\u0131n oturdu\u011fu ad\u0131 ge\u00e7en bu toprak\u00adlar y\u00fczy\u0131llar boyunca ayn\u0131 sosyo-ekonomik ve etno-k\u00fclt\u00fcrel mek\u00e2nda bulunmu\u015f ve dolay\u0131s\u0131yla bu \u00fclkelerin \u201cKafkasya\u201d vilayetleri ve Rusya’n\u0131n Kafkasya b\u00f6lgesi (Kuzey Kafkasya) olarak kabul edilebilirler.<\/p>\n Yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z incelemeler sonucu Kafkasya b\u00f6lgesinin a\u015fa\u011f\u0131daki \u015fekilde bir taksime tabi tutulabilece\u011fini savunuyoruz:<\/p>\n \u2014 Merkezi Kafkasya – \u00fc\u00e7 ba\u011f\u0131ms\u0131z devleti- Azerbaycan, G\u00fcrcistan, Ermenistan’\u0131 i\u00e7ine alan b\u00f6lge;<\/p>\n \u2014 Kuzey Kafkasya – Rusya Federasyonunun s\u0131n\u0131rlar\u0131nda bulunan \u00f6zerk devlet birimlerini i\u00e7ine alan b\u00f6lge;<\/p>\n \u2014 G\u00fcney Kafkasya \u2014 Azerbaycan, G\u00fcrcistan ve Ermenistan ile s\u0131n\u0131r kom\u015fusu olan T\u00fcrkiye’nin illeri (G\u00fcney-Bat\u0131 Kafkasya) ve \u0130ran’\u0131n Kuzey-Bat\u0131 b\u00f6lgesi (G\u00fcney-Do\u011fu Kafkasya).<\/p>\n Kafkasya’n\u0131n parametrelerinin belirlenmesi ve onun sosyo\u00adekonomik mek\u00e2n\u0131n\u0131n taksimi ile ilgili olarak teklif etti\u011fimiz model, kanaatimizce, b\u00f6lgedeki \u00e7a\u011fda\u015f jeopolitik ger\u00e7ekli\u011fi eksiksiz ve kesin olarak yans\u0131t\u0131yor, b\u00f6lgenin t\u00fcm \u00fclke, vilayet ve \u00f6zerk kurumlar\u0131n\u0131 kaps\u0131yor ve bir sosyo-k\u00fclt\u00fcrel birlik olarak Kafkasya’n\u0131n tarih boyunca olu\u015fa gelmi\u015f \u00f6zelli\u011fini dikkate al\u0131yor. Kafkasya b\u00f6lgesinin merkez, kuzey ve g\u00fcney k\u0131s\u0131mlar\u0131na b\u00f6l\u00fcnmesi Kafkasya’da entegrasyon s\u00fcre\u00e7\u00adlerinin ilkesel olarak yeni ve ger\u00e7ek\u00e7i geli\u015fme yollar\u0131n\u0131 belirlemeye olanak veriyor. Ayn\u0131 zamanda, Kafkasya’n\u0131n taksimi ile ilgili olarak sunulan \u00f6neride Ermenistan’\u0131n \u201cikili\u201d yeri oldu\u011funu g\u00f6stermemiz gerekiyor. Sunulan modelde Ermenistan Merkezi Kafkasya’ya d\u00e2hildir, ancak Ermenistan’\u0131 G\u00fcney Kafkasya’ya dahil etmek daha do\u011fru olurdu, nitekim, bu \u00fclkenin arazisi B\u00fcy\u00fck Kafkasya’n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda, T\u00fcrkiye’nin (G\u00fcney-Bat\u0131 Kafkasya) ve \u0130ran’\u0131n (G\u00fcney-Do\u011fu Kafkasya) bulundu\u011fu bir arazide yer al\u0131yor. Ermenistan’\u0131n arazisi co\u011fraf\u00ee bak\u0131mdan G\u00fcney Kafkasya s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisindedir. Bu durumda baz\u0131 fakt\u00f6rler Ermenistan’\u0131 G\u00fcney Kafkasya’ya d\u00e2hil etmeye imk\u00e2n vermiyor. \u0130lk \u00f6nce buna neden Ermenistan’\u0131n tarih boyunca SSCB’nin Trans-Kafkasya ekonomik b\u00f6lgesi d\u00e2hilinde Azerbaycan ve G\u00fcrcistan’la geli\u015fmi\u015f sosyo-ekonomik ili\u015fkilerinin, ayn\u0131 politik ve hukuki ve sosyal-demografik parametrelerinin olmas\u0131n\u0131 d\u00fcnya birli\u011finde Azerbaycan ve G\u00fcrcistan’la beraber Ermenistan Kafkasya \u00fclkeleri olarak de\u011ferlendirildi\u011finden dolay\u0131, biz de Ermenistan’\u0131 \u015fart\u0131 olarak Merkezi Kafkasya’ya d\u00e2hil ettik.<\/p>\n D. Kafkasya’n\u0131n Entegrasyon Yollar\u0131 D. 1. Kafkasya’n\u0131n Sosyo-Politik Entegrasyonunun \u00d6nko\u015fullar\u0131 Sosyo-ekonomik a\u00e7\u0131dan bir b\u00fct\u00fcn olan Kafkasya her zaman b\u00f6lge devletlerinin Rusya, T\u00fcrkiye ve \u0130ran’\u0131n (43) \u00f6zel \u00e7\u0131karlar\u0131 kapsam\u0131nda yer alm\u0131\u015f ve almaktad\u0131r. Bu devletlerin her biri b\u00f6lgede kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 oldu\u011fu ve Kafkasya’n\u0131n b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kendilerine uygun bir bi\u00e7imde anlad\u0131klar\u0131 i\u00e7in, kendilerinin politik ve hukuk\u00ee ve ekonomik ara\u00e7lar\u0131 ile Kafkasya devletleri aras\u0131ndaki entegrasyon s\u00fcre\u00e7lerini ve geli\u015fme tem\u00adpolar\u0131n\u0131 etkilemi\u015f ve etkilemektedirler. Bunun yan\u0131s\u0131ra b\u00f6lge devlet\u00adlerinin g\u00fc\u00e7 oran\u0131 zaman zaman de\u011fi\u015fmi\u015f ve bunlardan biri b\u00f6lgede tek ba\u015f\u0131na \u201cegemen\u201d olmu\u015ftur. En son \u201cmonopolist\u201d devlet Rusya olmu\u015ftur.<\/p>\n \u00c7a\u011fda\u015f jeopolitik e\u011filimler ve \u00fc\u00e7 Kafkasya cumhuriyetinin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k kazanmas\u0131 ile \u00f6yle bir ortam yaranm\u0131\u015f oluyor ki, b\u00f6lge devletlerinin her birisi s\u0131n\u0131r vilayetleri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile Genel Kafkasya enteg\u00adrasyon s\u00fcre\u00e7lerine kat\u0131lmak i\u00e7in beraber olanak kazanm\u0131\u015f oluyorlar. Bu ise, sonu\u00e7ta Kafkasya’n\u0131n \u201cihtilaf vesilesi\u201d olmaktan \u00e7\u0131karak, t\u00fcm b\u00f6lge devletleri \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131land\u0131\u011f\u0131 bir b\u00f6lgeye \u00e7evrilmesine yard\u0131mc\u0131 olacak ve dolay\u0131s\u0131yla Kafkasya’da olan b\u00fct\u00fcn ihtilaf ve sorunlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fclmesi i\u00e7in imk\u00e2n yaratacakt\u0131r. Son on y\u0131l i\u00e7inde Merkezi Kafkas\u00adya b\u00f6lgesinde \u00e7ok \u00f6nemli de\u011fi\u015fimler ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Kafkasya’n\u0131n sadece bu b\u00f6lgesinde Azerbaycan, G\u00fcrcistan ve Ermenistan ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kazanm\u0131\u015f ve bu \u00f6zg\u00fcrl\u00fck onlara jeo-stratejik y\u00f6nelimlerini kendi ba\u015f\u0131na belirleme imk\u00e2n\u0131 vermi\u015ftir. Azerbaycan ve G\u00fcrcistan d\u0131\u015f politikalar\u0131nda Bat\u0131 ve T\u00fcrkiye ile yak\u0131nla\u015fmay\u0131 esas y\u00f6n olarak se\u00e7mi\u015f ve bu y\u00f6nde her iki devlet ba\u015far\u0131l\u0131 ad\u0131mlar atmaktad\u0131rlar. Ermenistan ise, Rusya’n\u0131n uydu devleti kalmakta devam etmenin yan\u0131 s\u0131ra, \u0130ran ile de yakla\u015fma siyaseti uygulamaktad\u0131r. B\u00f6ylece, Merkezi Kafkasya devletlerinin farkl\u0131 jeo-stratejik e\u011filimlerini ve bunun da b\u00f6lgede farkl\u0131 siyas\u00ee birliklerin (T\u00fcrkiye-Azerbaycan-G\u00fcrcistan ve Rusya-\u0130ran-Ermenistan) (44) kurulmas\u0131\u00adn\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 kaydedebiliriz, i\u015fte bu birbiriyle sava\u015f duru\u00admunda olan Azerbaycan ve Ermenistan’\u0131n, bir tak\u0131m b\u00f6l\u00fcc\u00fc hareketler\u00adle (Abaza, G\u00fcney Osetya ve Ermeni) i\u00e7inden y\u0131prat\u0131lan G\u00fcrcistan’\u0131n bulundu\u011fu Merkezi Kafkasya’n\u0131n etnik ve siyasi alanda y\u00fcksek ihtilafl\u0131 b\u00f6lge olmas\u0131n\u0131n nedenini belirliyor. (45)<\/p>\n Azerbaycan ile G\u00fcrcistan’\u0131n ortak jeo-stratejik y\u00f6nelimlerini g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurarak, bunun iki devlet aras\u0131nda ekonomik ve politik ili\u015fkilerin g\u00fc\u00e7lenmesine yard\u0131mc\u0131 oldu\u011funu kaydetmek gerekir. \u00d6te yan\u00addan Ermenistan’\u0131n Azerbaycan’a kar\u015f\u0131 i\u015fgalci ve ter\u00f6rist politikas\u0131n\u0131n (90’l\u0131 y\u0131llar\u0131n ba\u015flar\u0131nda Ermenistan 200 binden fazla Azerbaycan T\u00fcrk\u00fcn\u00fc tarih\u00ee topraklar\u0131ndan \u00e7\u0131karm\u0131\u015f ve Azerbaycan arazisinin % 20-sini i\u015fgal etmi\u015ftir) yan\u0131 s\u0131ra G\u00fcrcistan’\u0131n Cavahetya b\u00f6lgesi Ermenilerinin b\u00f6l\u00fcc\u00fc faaliyetlerini organize etmesi ve desteklemesi, Merkez\u00ee Kafkasya’daki bir\u00e7ok sosyal-ekonomik ili\u015fkilerin ve ula\u015f\u0131m a\u011f\u0131n\u0131n bozul\u00admas\u0131na neden olmaktad\u0131r. Bununla da Ermenistan asl\u0131nda b\u00f6lgede y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc politika ile kendisini entegrasyon s\u00fcre\u00e7lerinin d\u0131\u015f\u0131na itiyor. Bu durumda Kafkasya’dan ge\u00e7en ula\u015f\u0131m hatlar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kal\u0131yor. Ayn\u0131 zamanda, Ermenistan’\u0131n co\u011fraf\u00ee konumundan dolay\u0131 Kuzey, G\u00fcney, Merkezi Kafkasya aras\u0131ndaki ekonomik ili\u015fkiler Ermenistans\u0131z ger\u00e7ek\u00adle\u015fiyor. Azerbaycan’\u0131n, T\u00fcrkiye, Rusya, \u0130ran ile s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131n ve Hazar denizine \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131, G\u00fcrcistan’\u0131n ise, Rusya, T\u00fcrkiye ve Karadeniz’e \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 olmak \u00fczere ortak s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131n olmas\u0131 da bu devletlerin birbiri ile ili\u015fkilerinin artmas\u0131na ve bir b\u00fct\u00fcn olarak Kafkasya’n\u0131n di\u011fer ekonomik b\u00f6lgelerle ili\u015fkilerinin geli\u015fmesine yard\u0131mc\u0131 oluyor. Bu nedenle, ula\u015f\u0131m ve co\u011frafi a\u00e7\u0131dan Kafkasya’n\u0131n d\u00fcnya birli\u011fi kar\u015f\u0131s\u0131nda olan fonksiyonu\u00adnu ger\u00e7ekle\u015ftirmesi, Ermenistan’\u0131n b\u00f6lgesel entegrasyona kat\u0131lmas\u0131na ba\u011fl\u0131 olmaks\u0131z\u0131n ger\u00e7ekle\u015fiyor. Bu ise, Ermenistan’\u0131n b\u00f6lgenin sosyo\u00adekonomik geli\u015fiminde b\u00fcy\u00fck \u00f6neminin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Fakat bunun yan\u0131 s\u0131ra Ermenistan’\u0131n y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc politika Kafkasya’da istikrar\u0131n bozulmas\u0131na neden oluyor.<\/p>\n Kuzey ve G\u00fcney Kafkasya b\u00f6lgesel entegrasyona kat\u0131lma a\u00e7\u0131s\u0131ndan Merkez\u00ee Kafkasya’dan farkl\u0131 durumda bulunmaktad\u0131r. Rusya, \u0130ran ve T\u00fcrkiye’nin bir par\u00e7as\u0131 olan Kafkasya’n\u0131n bu b\u00f6lgeleri b\u00f6lgesel ente\u00adgrasyon s\u00fcre\u00e7lerine \u00f6zg\u00fcrce kat\u0131lam\u0131yorlar. Bu nedenle, Merkez\u00ee Kafkasya \u00fclkeleri ile ili\u015fkileri geli\u015ftirirken, onlar kat\u0131ld\u0131klar\u0131 \u00fclkelerin politikas\u0131 ve yasalar\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde hareket ediyorlar. G\u00fcney ve Kuzey Kafkasya’n\u0131n topraklar\u0131 aras\u0131nda politik stat\u00fcleri bak\u0131m\u0131ndan da farkl\u0131l\u0131klar var: Kuzey Kafkasya Rusya Federasyonunun \u00f6zerk cumhuriyetlerinin arazisi olarak tan\u0131n\u0131yor, G\u00fcney Kafkasya ise, siyas\u00ee \u00f6zerkli\u011fi olmayan \u00fcniter devletler olan T\u00fcrkiye ve \u0130ran’\u0131n vilayet\u00adleri ile temsil ediliyor. Bir ba\u015fka anlamda, Kuzey Kafkasya’n\u0131n Merkez\u00ee Kafkasya \u00fclkeleri ile ekonomik, politik ve k\u00fclt\u00fcrel ili\u015fkilerin kurulmas\u0131 i\u00e7in daha geni\u015f hukuki ve politik imk\u00e2nlar\u0131 var. Kafkasya’da entegrasyon s\u00fcre\u00e7lerinin gelece\u011fi bak\u0131m\u0131ndan Kuzey Kafkasya G\u00fcneyden farkl\u0131 olarak Merkez\u00ee Kafkasya ile beraber eski SSCB’nin bir b\u00fct\u00fcn olan ekonomik kompleksine, \u015fimdi ise, Merkez\u00ee Kafkasya devlet\u00adleri ile beraber yeni entegrasyon grubu olan Ba\u011f\u0131ms\u0131z Devletler Toplulu\u011fu’na (BDT) dahildir. Ayn\u0131 zamanda, G\u00fcney Kafkasya eskiden rekabet i\u00e7inde bulunan T\u00fcrkiye ve \u0130ran aras\u0131nda olan devlet s\u0131n\u0131r\u0131 ile ayr\u0131lm\u0131\u015f ve bu da bu b\u00f6lgenin do\u011fu ve bat\u0131 k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131n entegrasyonuna engel olmaktad\u0131r. Di\u011fer taraftan Kuzey Kafkasya G\u00fcneyden farkl\u0131 olarak y\u00fcksek ihtilafl\u0131 ve istikrars\u0131z bir b\u00f6lgedir. SSCB’nin da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra burada az\u0131nl\u0131kta bulunan halklar\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k m\u00fccadelesi ba\u015flam\u0131\u015f ve bu da etno-politik ihtilaflara d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc. Bu ihtilaflardan en keskin olan Rus-\u00c7e\u00e7en ihtilaf\u0131 t\u00fcm Kuzey Kafkasya’ya, bazen de Merkez\u00ee Kafkasya’y\u0131 istikrar\u0131 bozacak \u015fekilde etkiliyor. Bu ihtilaf\u0131n sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n Kuzey Kafkasya’n\u0131n b\u00f6lgeleri aras\u0131nda ve ayn\u0131 zamanda Kuzey Kafkasya ile Merkezi Kafkasya aras\u0131nda ekonomik ili\u015fkilerin ve ula\u015f\u0131m sistem\u00adlerinin faaliyetine olumsuz etkisi vard\u0131r.<\/p>\n B\u00f6ylelikle, \u00e7a\u011fda\u015f Kafkasya’da sosyopolitik s\u00fcre\u00e7lerin ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131, bu b\u00f6lgenin jeopolitik ve sosyal-ekonomik a\u00e7\u0131dan \u00f6zellikleri olan farkl\u0131 bir mek\u00e2n oldu\u011funu g\u00f6stermektedir:<\/p>\n 1.\u00a0<\/b>Onu olu\u015fturan k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131n b\u00f6lgesel entegrasyona kat\u0131lmak i\u00e7in farkl\u0131 siyas\u00ee ve hukuk\u00ee olanaklar\u0131n\u0131n olmas\u0131 (Merkez\u00ee Kafkasya’da \u00fc\u00e7 ba\u011f\u0131ms\u0131z devlet; Kuzey Kafkasya’da \u00f6zerk devletler; G\u00fcney Kafkasya’da idari b\u00f6lgeler)<\/p>\n 2.\u00a0<\/b>Kafkasya’y\u0131 olu\u015fturan b\u00f6lgelerin bug\u00fcn etnik ve siyas\u00ee ihtilaf\u0131n keskin bir bi\u00e7im almas\u0131, b\u00f6lgeleraras\u0131 ekonomik ili\u015fkilerin bozulmas\u0131, enformasyon ve ula\u015f\u0131m alan\u0131nda kopuklu\u011fun ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 ile sonu\u00e7lanm\u0131\u015f farkl\u0131 jeo-stratejik y\u00f6nelimler vb.<\/p>\n G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, t\u00fcm Kafkasya’daki bug\u00fcnk\u00fc durum b\u00f6lgesel enteg\u00adrasyona ula\u015fmaya olanak vermiyor. Fakat biz t\u00fcm Kafkasya’n\u0131n enteg\u00adrasyonunun prensip olarak m\u00fcmk\u00fcn ve ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olaca\u011f\u0131n\u0131 kabul ediyoruz, \u00e7\u00fcnk\u00fc b\u00f6lge halklar\u0131n\u0131n sosyal-ekonomik ili\u015fkileri birbiri ile ili\u015fkili olan b\u00f6lgesel ekonominin, de\u011ferlerin ve kimli\u011fin olu\u015fmas\u0131na destek olmu\u015ftu.<\/p>\n Kafkasya devletlerinin kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 entegrasyonunu etkileyen di\u011fer fak\u00adt\u00f6r de devlet ba\u015fkanlar\u0131n\u0131n politik ba\u015far\u0131s\u0131 ve stratejileridir.<\/p>\n D\u00fcnya birli\u011fi taraf\u0131ndan devlet y\u00f6netiminde ba\u015far\u0131lar\u0131 ile tan\u0131nan Haydar Aliyev (46) ve Eduard \u015eevarnadzenin (47) b\u00f6lgede dostluk ve karde\u015flik ortam\u0131n\u0131 yaratmaya y\u00f6nelmi\u015f faaliyetleri de Azerbaycan, G\u00fcrcistan ve t\u00fcm Kafkasya’da politik ve sosyal-ekonomik birli\u011fin yarat\u0131lmas\u0131 s\u00fcrecini etkilemektedir. 1996 tarihinde onlar taraf\u0131ndan Azerbaycan ile G\u00fcrcistan aras\u0131nda \u201cKafkasya b\u00f6lgesinde bar\u0131\u015f, g\u00fcvenlik ve i\u015fbirli\u011fi hakk\u0131nda\u201d anla\u015fma imzaland\u0131. B\u00f6ylelikle de, \u201cOrtak Kafkasya Evi\u201dnin hukuk\u00ee a\u00e7\u0131dan temeli at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. (48)<\/p>\n T\u00fcm Kafkasya’n\u0131n entegrasyonunun ka\u00e7\u0131n\u0131lmazl\u0131\u011f\u0131na ve b\u00fcy\u00fck imk\u00e2nlar\u0131na ra\u011fmen, \u00e7eli\u015fkili olmas\u0131 a\u011f\u0131rl\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve uzun s\u00fcrelili\u011fi ile nite\u00adlenen bu s\u00fcre\u00e7, onun \u015fu a\u015famalar\u0131n\u0131n belirlenmesini \u00f6ng\u00f6r\u00fcyor:<\/p>\n Merkezi Kafkasya’n\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131z devletlerinin entegrasyonu;<\/p>\n Bug\u00fcnk\u00fc s\u0131n\u0131rlar\u0131n dokunulmazl\u0131\u011f\u0131 ve b\u00f6lge devletlerinin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u00ad\u011f\u0131na sayg\u0131 \u015fartlar\u0131 d\u00e2hilinde<\/p>\n Merkezi Kafkasya’n\u0131n Kuzey ve G\u00fcney Kafkasya ile entegrasyonu.<\/p>\n Bug\u00fcnk\u00fc a\u015famada b\u00f6lgedeki ger\u00e7eklik mant\u0131k\u00ee a\u00e7\u0131dan ilk ad\u0131m olarak Merkez\u00ee Kafkasya devlet\u00adleri aras\u0131nda entegrasyon ili\u015fkilerinin kurulmas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fc\u00adyor. (49) \u00d6ncelikle entegrasyon stratejilerini serbest \u015fekilde belir\u00adleme ve ger\u00e7ekle\u015ftirme imkanlar\u0131 olan ba\u011f\u0131ms\u0131z Kafkasya devletleri burada bulunmaktad\u0131rlar. \u00d6te yandan d\u00fcnya birli\u011fi de Merkez\u00ee Kafkasya devletlerinin bar\u0131\u015f i\u00e7inde bulunmalar\u0131ndan yana, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu b\u00f6lge do\u011fu ile bat\u0131y\u0131 ve g\u00fcney ile kuzeyi birle\u015ftiren ula\u015f\u0131m hatlar\u0131 sisteminin \u00f6nemli noktas\u0131d\u0131r. Bu fakt\u00f6rler Merkezi Kafkasya devletlerine b\u00f6lgesel entegrasyonun \u00f6nc\u00fcleri g\u00f6revini \u00fcstlenmelerine imkan veri\u00adyor. (50) Genel Kafkasya entegrasyonuna, yani Merkez\u00ee Kafkasya’n\u0131n G\u00fcney ve Kuzey Kafkasya’ya entegrasyonuna gelince ise, bu gelecekte, \u00f6zellikle de entegrasyon s\u00fcre\u00e7lerine Rusya, T\u00fcrkiye ve \u0130ran’\u0131n beraberce kat\u0131l\u0131mlar\u0131 ile m\u00fcmk\u00fcn olabilir.<\/p>\n Merkezi Kafkasya b\u00f6lgesel entegrasyonun g\u00fc\u00e7 merkezidir. Burada \u00f6ncelikle Azerbaycan ve G\u00fcrcistan’\u0131n b\u00fct\u00fcnsel Kafkasya temelini yarat\u00admak i\u00e7in gereken \u00f6nko\u015fullara sahiplerdir. Bu \u00f6nko\u015fullar \u015funlard\u0131r:<\/p>\n \u2014 Tarih boyunca Azerbaycan ve G\u00fcrcistan halklar\u0131 bar\u0131\u015f i\u00e7inde, etnik ihtilaf ve anla\u015fmazl\u0131k olmaks\u0131z\u0131n ya\u015fam\u0131\u015flar; y\u00fczy\u0131llard\u0131r G\u00fcrcistan’da Azerbaycanl\u0131lar, Azerbaycan’da ise, G\u00fcrc\u00fcler bar\u0131\u015f i\u00e7inde ya\u015famak\u00adtad\u0131rlar;<\/p>\n \u2014 Ermenistan Azerbaycan’a kar\u015f\u0131 i\u015fgalci politika uyguluyor, devaml\u0131 olarak kom\u015fular\u0131na kar\u015f\u0131 toprak talebinde bulunarak, Azerbaycan ve G\u00fcrcistan’da Ermeni b\u00f6l\u00fcc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc destekliyor. Bu ise, onun bug\u00fcnk\u00fc a\u015famada Merkez\u00ee Kafkasya’n\u0131n entegrasyonuna kat\u0131lmas\u0131na olanak sa\u011flam\u0131yor;<\/p>\n \u2014 Azerbaycan’\u0131n ve G\u00fcrcistan’\u0131n co\u011fraf\u00ee ve sosyal-demografik para\u00admetreleri (toprak, n\u00fcfus vb.) a\u015fa\u011f\u0131-yukar\u0131 ayn\u0131d\u0131r;<\/p>\n Azerbaycan’\u0131n ve G\u00fcrcistan’\u0131n jeopolitik kalk\u0131nma stratejisinin de benzer y\u00f6nelimi vard\u0131r;<\/p>\n Azerbaycan ve G\u00fcrcistan Hazar denizi ve Karadeniz aras\u0131nda \u00f6nem\u00adli ula\u015f\u0131m koridorunu olu\u015fturuyorlar. Bu koridorun \u00f6nemi TRASEKA pro\u00adjesinin ger\u00e7ekle\u015fmesinden dolay\u0131 artmaktad\u0131r. Ula\u015f\u0131m hatlar\u0131 mallar\u0131n gerekli y\u00f6nde ta\u015f\u0131nmas\u0131na imkan veriyor (\u201cBat\u0131\u201d, \u201cDo\u011fu\u201d, \u201cG\u00fcney\u201d, \u201cKuzey\u201d);<\/p>\n Azerbaycan ve G\u00fcrcistan’\u0131n b\u00f6lgesel politik ve ekonomik birliklere beraberce kat\u0131lm\u0131\u015f olmalar\u0131;<\/p>\n Azerbaycan ve G\u00fcrcistan’\u0131n b\u00f6lgesel \u00f6nemi projelerden Bak\u00fc-Tiflis-Ceyhan petrol boru hatt\u0131n\u0131n ve Bak\u00fc-Tiflis-Erzurum do\u011fal gaz hatt\u0131n\u0131n \u00e7ekilmesi ve kullan\u0131lmas\u0131na birlikte kat\u0131lmalar\u0131;<\/p>\n Azerbaycan ve G\u00fcrcistan taraf\u0131ndan 1996 tarihinde imzalanan \u201cKafkasya b\u00f6lgesinde bar\u0131\u015f, g\u00fcvenlik ve i\u015fbirli\u011fi hakk\u0131nda\u201d s\u00f6zle\u015fmesi ekonomik ili\u015fkilerin kurulmas\u0131n\u0131n ve geli\u015ftirilmesinin temelidir.<\/p>\n Ermenistan’\u0131n Azerbaycan’la (a\u00e7\u0131k), G\u00fcrcistan’la (kapal\u0131) ihtilaflar\u0131 olmas\u0131na ra\u011fmen, Merkez\u00ee Kafkasya’da entegrasyon s\u00fcre\u00e7leri Azerbaycan \u2014G\u00fcrcistan i\u015fbirli\u011finin geni\u015flemesi suretiyle artmaktad\u0131r. Bu olumlu ortamda Azerbaycan- G\u00fcrcistan stratejik parametreleri daha da geli\u015firse, Ermenistan onlar i\u00e7in gereksiz taraf olarak g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Ermenistan’\u0131n kom\u015fular\u0131 ile ilgili politikas\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmesi, gelecekte onun Merkezi Kafkasya entegrasyon s\u00fcre\u00e7lerine kat\u0131lmas\u0131na ve Kafkasya’da sosyal-ekonomik ili\u015fkilerin geli\u015fmesi s\u00fcrecini engelleyen istikrars\u0131zl\u0131\u011fa son vermesine f\u0131rsat tan\u0131yacak.<\/p>\n Yukar\u0131da vurgulad\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi, entegrasyonun her bir a\u015famas\u0131n\u0131n ekonomik ve politik y\u00f6n\u00fc vard\u0131r. \u015eimdiki a\u015famada Kafkasya’da sadece ekonomik entegrasyon m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n B\u00f6ylelikle, bir sosyo-k\u00fclt\u00fcrel ve co\u011fraf\u00ee b\u00fct\u00fcn olarak Kafkasya’n\u0131n, \u201ck\u00fcresel toplum\u201da do\u011fal entegrasyon s\u00fcreci, kendi b\u00fct\u00fcnle\u015fmesi a\u015fa\u00admal\u0131 oldu\u011fundan birka\u00e7 a\u015fama ge\u00e7melidir, i\u00e7eri\u011fine g\u00f6re her sonraki a\u015fama bir \u00f6nceki a\u015faman\u0131n mant\u0131k\u00ee devam\u0131 olacakt\u0131r. Tabii, ger\u00e7eklik\u00adte Kafkasya’n\u0131n entegrasyon s\u00fcrecinde baz\u0131 farkl\u0131klar da ortaya \u00e7\u0131kabilir, yani \u00f6nceki a\u015famalar\u0131n ama\u00e7lar\u0131 bir sonraki a\u015famalarda ger\u00e7ekle\u015ftirilebilir ve ya bunun tersi olabilir. Fakat vurgulad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu uygunsuzluklar Kafkasya’da entegrasyonun a\u015famal\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 tamamen ortadan kald\u0131rmamaktad\u0131r. Merkez\u00ee Kafkasya’n\u0131n ekonomik entegrasyo\u00adnunu \u00f6ng\u00f6ren bu a\u015famalarda ilk \u00f6nce Azerbaycan ile G\u00fcrcistan’\u0131n, son\u00adraki a\u015famalarda ise, bu birli\u011fe Kuzey ve G\u00fcney Kafkasya’n\u0131n kat\u0131lmas\u0131 da m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bununla ilgili olarak, tedrici bir \u015fekilde Kafkasya’n\u0131n b\u00fct\u00fcn b\u00f6lgelerini bir b\u00fct\u00fcn olan sisteme sosyal-ekonomik entegrasyonunu temin edecek b\u00f6lgesel ekonomik ve hukuk\u00ee ara\u00e7lar\u0131n haz\u0131rlan\u00admas\u0131 gerekir. Bu ise, \u015fu ana kadar d\u00fcnya ekonomisine entegre olmam\u0131\u015f, fakat fonksiyonel a\u00e7\u0131dan onun \u00f6nemli olan s\u00fcjesinin \u201ck\u00fcresel toplum\u201da entegre olmas\u0131na imkan verecektir.<\/p>\n <\/span>D\u0130PNOTLAR: Nesrin Yılmaz I. XXI. Yüzyıl Başlarında Küreselleşme ve Entegrasyon Evrensel tarih süreci kendisini insanlığın, sosyal teşkilatlanmanın (sosyal, bölgesel ve küresel) ve kamusal hayatın çeşitli alanlarında (ekonomik, politik, kültürel vb) devamlı olarak entegrasyon eğiliminde göstermektedir. Son olarak entegrasyon eğilimi tüm sosyal-tarihi birliklerin (etnik, dini, sınıf vb.) biçimlenmesinin esasını oluşturmaktadır. (3) Belirli bir anlamda evren tarihi, ulusal, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_bbp_topic_count":0,"_bbp_reply_count":0,"_bbp_total_topic_count":0,"_bbp_total_reply_count":0,"_bbp_voice_count":0,"_bbp_anonymous_reply_count":0,"_bbp_topic_count_hidden":0,"_bbp_reply_count_hidden":0,"_bbp_forum_subforum_count":0,"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"0","ocean_second_sidebar":"0","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"0","ocean_custom_header_template":"0","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"0","ocean_menu_typo_font_family":"0","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"0","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"off","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-14107","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-arastirma-ana-sayfa","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14107","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=14107"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14107\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":14110,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14107\/revisions\/14110"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=14107"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=14107"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=14107"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n<\/b>
\nEvrensel tarih s\u00fcreci kendisini insanl\u0131\u011f\u0131n, sosyal te\u015fkilatlanman\u0131n (sosyal, b\u00f6lgesel ve k\u00fcresel) ve kamusal hayat\u0131n \u00e7e\u015fitli alanlar\u0131nda (ekonomik, politik, k\u00fclt\u00fcrel vb) devaml\u0131 olarak entegrasyon e\u011filiminde g\u00f6stermektedir. Son olarak entegrasyon e\u011filimi t\u00fcm sosyal-tarihi birliklerin (etnik, dini, s\u0131n\u0131f vb.) bi\u00e7imlenmesinin esas\u0131n\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r. (3) Belirli bir anlamda evren tarihi, ulusal, ulus\u00adlararas\u0131 ve devletleraras\u0131 birlikler dahil olmak \u00fczere \u00e7e\u015fitli entegre bir\u00adliklerin yaranma, geli\u015fme ve par\u00e7alanma tarihidir. (4) Bu a\u00e7\u0131dan ente\u00adgrasyon s\u00fcre\u00e7leri \u00f6l\u00e7e\u011finin s\u00fcrekli olarak geni\u015flemesi, yani s\u0131n\u0131rlar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan b\u00fcy\u00fck birliklerin- yerel, b\u00f6lgesel ve nihayet k\u00fcresel (evrensel) y\u00f6nde geli\u015fmesi evrensel tarihin karakteristik \u00f6zelliklerindendir. Ba\u015fka bir ifadeyle, entegrasyonun ger\u00e7ekten en y\u00fcksek d\u00fczeyi olarak de\u011ferlendirilen \u2018k\u00fcresel toplum’, yery\u00fcz\u00fcndeki tarihi entegrasyon s\u00fcre\u00e7lerinin son dura\u011f\u0131 ve mant\u0131ki sonucudur.<\/p>\n
\n<\/b>
\nUlusal entegrasyon s\u00fcre\u00e7lerinde yeni a\u015faman\u0131n \u015fekillenmesi sosya\u00adlist entegrasyon sisteminin (COMECON) (9) ve ilk \u00f6nce onun kurucusu ve g\u00fc\u00e7 merkezi olan SSCB’nin da\u011f\u0131lmas\u0131 ile ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r, iki k\u00fcresel ente\u00adgrasyon birliklerinin (kapitalizm ve sosyalizmin) farkl\u0131 geli\u015fim e\u011filim\u00adlerinin kaybolmas\u0131, son olarak k\u00fcresel entegrasyonun geli\u015fim ve yap\u0131lanmas\u0131na neden olmu\u015ftur. Bunun sonucu ise, k\u00fcresel entegrasyo\u00adnun b\u00fcsb\u00fct\u00fcn yeni kurallar\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r. (10)<\/p>\n
\n<\/b>
\nSon d\u00f6nemlere kadar SSCB’nin bir b\u00fct\u00fcn olan politik co\u011frafyas\u0131nda yer alan Kafkasya, \u015fimdi de\u011fi\u015fik politik ve ekonomik \u00e7\u0131karlar\u0131n birle\u015fti\u011fi ve kesi\u015fti\u011fi noktada bulunmaktad\u0131r. (21) SSCB’den ayr\u0131lan di\u011fer b\u00f6lgelerden farkl\u0131 olarak (Balt\u0131k, Merkezi Asya, Bat\u0131 Slavyan Cumhuriyetleri) Kafkas devletlerinin hukuki ve politik durumu d\u00fcnya birli\u011fi, d\u00fcnya devletlerinin durumundan farkl\u0131d\u0131r. Kafkasya kendisinin politik-hukuki ve sosyal-ekonomik b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kaybetmi\u015ftir. Kuzey Kafkasya, Rusya Federasyonu y\u00f6netimindedir. Siyasi ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kazanm\u0131\u015f \u00fc\u00e7 Kafkas cumhuriyetinden ikisi, eski \u201cefendisinin\u201d etnik deste\u011fine dayanan etnik az\u0131nl\u0131klar taraf\u0131ndan yap\u0131lan \u00e7at\u0131\u015fmalarla i\u00e7ten y\u0131prat\u0131lmaya zorlanm\u0131\u015f Azerbaycan ve G\u00fcrcistan, Bat\u0131 yanl\u0131s\u0131 politika uygulamaktad\u0131r. Ermenistan ise, de-facto Rusya’n\u0131n uydusu olarak, Kafkasya’da onun politikas\u0131n\u0131 uygulamak\u00adtad\u0131r.<\/p>\n
\n<\/b>
\n\u201cKafkasya’n\u0131n jeopolitik anlam\u0131n\u0131n bug\u00fcnk\u00fc i\u00e7eri\u011fi kendi ba\u011flant\u0131la\u00adr\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan Rusya’n\u0131n XV1II-XIX y\u00fczy\u0131llarda Kafkasya’y\u0131 i\u015fgali d\u00f6nemine kadar uzan\u0131yor. Rusya’n\u0131n Kafkasya’ya yerle\u015fmesi sonucu b\u00f6lge Kafkasya ve Trans-Kafkasya olarak tan\u0131mlan\u0131yor. Sonraki d\u00f6nemde Trans-Kafkasya’n\u0131n ele ge\u00e7irilen arazilerinden kuzeyde bulunan yerler i\u00e7in \u2018Kuzey Kafkasya’ ibaresi kullan\u0131lmaya ba\u015flan\u0131yor.<\/p>\n
\n<\/b>
\nKafkasya’n\u0131n parametreleri ve sosyal-ekonomik yap\u0131s\u0131n\u0131n belirlen\u00admesi i\u00e7in \u00f6nerilen bu metot sadece post Sovyet mek\u00e2n\u0131n\u0131 (Kuzey Kafkasya ve Trans-Kafkasya) kapsayan geleneksel yakla\u015f\u0131mlardan farkl\u0131 olarak, Kafkasya’ya, ayn\u0131 zamanda T\u00fcrkiye’nin Do\u011fu ve \u0130ran’\u0131n Kuzey-Bat\u0131 b\u00f6lgelerini de d\u00e2hil etmeyi \u00f6ng\u00f6r\u00fcyor. Bu t\u00fcr yakla\u015f\u0131m\u0131n b\u00f6lgenin \u00e7ok karma\u015f\u0131k jeopolitik manzaras\u0131n\u0131 \u00e7\u0131kmaza sokaca\u011f\u0131 akla gelebilir. Fakat b\u00f6yle yakla\u015f\u0131m sonucu eksik olan \u201cunsurlar\u0131\u201d de hesaba katarak, Kafkasya’n\u0131n b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc tamamlamaya ve b\u00f6ylelikle de b\u00f6lgede dinamik, istikrarl\u0131 ve sistemli entegrasyon s\u00fcre\u00e7lerini temin etmek m\u00fcmk\u00fcn, yani biz de Merkezi Kafkasya’n\u0131n (Azerbaycan, G\u00fcrcistan ve Ermenistan) ba\u011f\u0131ms\u0131z devletlerini ve b\u00f6lgenin b\u00fcy\u00fck devletlerini (Rusya, T\u00fcrkiye, \u0130ran) kapsayan Kafkasya entegrasyon modelini (\u201c3+ 3\u201d ) \u00f6neriyoruz.<\/p>\n
\n<\/b>
\n\u00d6nerilen model \u00e7er\u00e7evesinde Kafkasya’n\u0131n \u00e7a\u011fda\u015f jeopolitik manzaras\u0131n\u0131n t\u00fcm b\u00f6lge entegrasyonunun sosyo-politik \u00f6nko\u015fullar\u0131n\u0131 onun terkip par\u00e7alar\u0131 aras\u0131nda olan sosyal-ekonomik ili\u015fkilerini b\u00fcsb\u00fct\u00fcn belirlemeye f\u0131rsat tan\u0131yor.<\/p>\n
\n1)\u00a0<\/b>Azerbaycan Kafkasya Stratejik Ara\u015ft\u0131rmalar Enstit\u00fcs\u00fc Ba\u015fkan\u0131
\n2)<\/b>\u00a0Baku Devlet \u00dcniversitesi, Uluslararas\u0131 Hukuk ve Uluslararas\u0131 ili\u015fkiler Anabilim dal\u0131 y\u00fcksek lisans \u00f6\u011frencisi
\n3)\u00a0<\/b>Toynbi A. Dj, Postijenie istorii, M., Rol\u011ff, 2001, s. 640
\n4)\u00a0<\/b>Olobal\u011fnoe soobhestvo: Novae sistema koordinat (podxod\u0131 k probleme) SPb,2000; Makinder X.Dj. Qeoqrafi\u00e7eskao os\u011f istorii II Glement\u0131. \u20141999, N- 8; A. .Utkin. Olobaliza\u00fcie: pro\u00fcess i osm\u0131slenie. M.: Logos, 2002
\n5)\u00a0<\/b>Bus\u0131gina t.M.Problemi sovremennogo regionalizma. \u00d6jnoe napravlenie II Evropa i Rossio: problemi \u00f6jnogo napravlenie’. Sredizemnomor\u011fe-\u00c7ernomor\u011fe \u2014 Kaspiy. M., 1999, str. 455; Vostok\/Zapad: Reqional\u011fn\u0131e podsistem\u0131 i regional\u011fn\u0131e problemi mejdunarodn\u0131x otno\u015feniy. M., 2002, s.528
\n6)\u00a0<\/b>\u015eirokov O.K. Mirov\u0131e \u00fcentn i periferii: Puti so\u00fcial\u011fno-gkonomi\u00e7eskogo razvitie II Vostok, 1998, NQ3; Komarov V. SNQ i Evropeyskiy So\u00f6z II Pravo 1 gkonomika. 1997, NQ 17-18
\n7)<\/b>\u00a0Evropeyskoe soobhestvo: regulirovanie inteqra\u00fcionn\u0131x pro\u00fcessov. M., 1986, s.271;Qon\u00e7arenko S. Forum \u00abAziatsko-tixookeanskoe sotrudni\u00e7estvo\u00bb. Torgovo-gkonomi\u00e7eskie gruppirovki v regione. ATGS II Problemi Dal\u011fnegp Vostoka. 1999, NQ3; ASEAN v sisteme mejdunarodn\u0131x gkonomi\u00e7eskix otno\u015feniy. M., 1993; \u015ei\u015fkov \u00d6. NAFTA: istoki, nadejd\u0131, perspektiv\u0131 \/ MG t M\u00d6, 1994, NQ11, s.33.
\n8)<\/b>\u00a0Art\u0131nov D. TAS\u0130S \u2014 TRASEKA: perspektiv\u0131 razvitie II Gkonomika i statistika,1996 g. N~2; Oege\u015fidze A. Ehe raz o velikom \u015e\u00f6lkovom puti. \u00dcentral\u011fnao Azie i Kavkaz. 1999. 3(4). S.170-1 81.
\n9)<\/b>\u00a0Fadeev N.V., Sovet Gkonomi\u00e7eskoy Vzaimopomohi. M., 1974; Kompleksnaa program\u0131na dal\u011fney\u015fego uglubienie i sover\u015fenstvovanio sotrudni\u00e7estva i razvitie so\u00fcialisti\u00e7eskoy gkonomi\u00e7eskoy integra\u00fcii stran \u2014 \u00e7lenov SGV.M., 1971.
\n10)<\/b>\u00a0Portnoy M. Sovremenn\u0131e tenden\u00fcii mirov\u0131x integra\u00fcionn\u0131x pro\u00fcessov II S\u015eA: gkonomika, politika, ideologie. 1997, NQ8.
\n11)<\/b>\u00a0\u0130llarionov A. B\u0131v\u015fie Sovetskie respubliki v mirovoy sisteme gkonomi\u00e7eskix koordinat. Vopros\u0131 gkonomiki. 1992, NQ4-6;\u00c7ernevskiy S.\u0130. Nov\u0131y put\u011f Azerbaydjana. M.: Azer-Media 2002; V.Papava, V. Chocheli. The Possibility of Global Economic Grises and Georgia’s Strategy. Georgian Economic Trends, No. 1, 2002.
\n12)<\/b>\u00a0Pirojkov S. Razvitie inteqra\u00fcionn\u0131x pro\u00fcessov v SNQ v kontekste qlobal\u011fn\u0131x i reqional\u011fn\u0131x izmereniy. \u00ab\u00dcen-tral\u011fnao Azia i Kavkaz\u00bb Obhestvem\u0131o-politi\u00e7eskiy jurnal NQ 4 (16) 2001, s.7-19; Abbas Abbasov, Sodrujestvo vzaimozavisim\u0131x qosudarstv. M., 2002, str.384; \u015emel\u00f6v N.P. Stran\u0131 Kaspio i Zakavkaz\u011fe- qosu-darstva SNQ: perspektiv\u0131 ustoy\u00e7ivoqo gkonomi\u00e7eskoqo rosta II Evropa i Rossio: problemi \u00f6jnoqo napravle-nio. Sredizemnomor\u011fe- \u00c7ernomor\u011fe \u2014 Kaspiy, M., 1999 q., str. 483; Reznikova 0. Moderniza\u00fcio Rossii i vzaimodeystvie v SNQ II Mirovae gkonomika i mejdunarodn\u0131e otno\u015fenie N~ 3, 2000.
\n13)<\/b>\u00a0Gkonomika SNQ: 10 let reformirovanio i inteqra\u00fcionnoqo razvitie. ispolkom SNQM., Finstatinform,2001 q., 420 str.
\n14)\u00a0<\/b>\u201cV Minske obsudot problemi obrazovanie v EvrAzGS\u201d, R\u0130A \u201cNovosti\u201d, 13 noobro 2002; \u201cKomu nujen takoy EvrAzGS?\u201d, \u201cNov\u0131e izvestie\u201d, 25 sentebre 2002.
\n15)\u00a0<\/b>Oazeta \u00abGxo\u00bb. Baku, 16 marta 2002 q. \u00abTam, qde bessil\u011fn\u0131 sil\u011fn\u0131e. Poka samoe gffektivnoe partnorstvo so stranami b\u0131v\u015feqo SSSR osuhestvleetse v ramkax OUUAM; N.lsmaylova, E.Museibov. Obrazovanie i neko-tone aspekt\u0131 deetel\u011fnosti OU\u0130JAM (na azerb. ez.). Jurnal \u00abD\u0130R\u00c79L\u0130\u015e – XXI osr\u00bb Baku.2001, s.93-100
\n16)<\/b>\u00a0Esil\u011fbaev T. OGS: partnorstvo – v interesax vsex stran reqiona II Kazaxstanskae pravda. 16 mao 1996 q.
\n17)<\/b>\u00a0Qon\u00e7arenko S.N. Dinamika \u00c7ernomorskoqo gkonomi\u00e7eskoqo sotrudni\u00e7estva II Evropa i Rossie: problemi \u00f6jnoqo napravlenia. Sredizemnomor\u011fe \u2014 \u00c7ernomor\u011fe- Kaspiy. M., 1999, str.455; Borisenko E. \u00c7ernomorskae zona svobodnoy torqovli II Mejdunarodnaejizn\u011f. 1999, NQ 1, 45 s.
\n18)\u00a0<\/b>Qriqor\u011feva E. \u00ab\u015eanxayskiy forum\u00bb pretenduet na rol\u011f mohnoy mejdunarodnoy struktur\u0131 II Vreme MN,6 i\u00f6ne 2000; Reutov A. \u015eanxayskoe formirovanie stalo forumom. Komersant. 6 i\u00f6le 2000.
\n19)\u00a0<\/b>Olobaliza\u00fcie i poiski na\u00fcional\u011fnoy identi\u00e7nosti v stranax Vostoka. M.,1 999 Gkonomika SNQ: 10 let reformirovanie i inteqra\u00fcionnoqo razvitio. ispolkom SNQ- M., Finstatinform,2001 q., 420 str; \u00c7e\u015fkov M.A. Olobal\u011fn\u0131y kontekst postsovetskoy Rossii. O\u00e7erki teorii i metodoloqii miro\u00fcelostnosti. M. 1999.
\n20)\u00a0<\/b>Gl\u011fdar Ismailov. Finansovo-kreditn\u0131y mexa\u0131\u0131izm so\u00fcial\u011fno-gkonomi\u00e7eskoy inteqra\u00fcii Kavkaza. Mejdunarodnae nau\u00e7nae konferen\u00fcie \u00abKavkaz: Istorie, Sovremennost\u011f i qeopoliti\u00e7eskie perspektiv\u0131\u00bb. Baku, 1998.
\n21)\u00a0<\/b>Oadjiev K.S. Oeopolitika Kavkaza. M.,2001; Duqin A.Q. \u00abKavkazskiy v\u0131zov\u00bb, Osnov\u0131 geopolitiki. Oeopoliti\u00e7eskoe buduhee Rossii. M\u0131slit\u011f prostranstvom. M., 2000; Deqoev V.V. Bol\u011f\u015fae iqra na Kavkaze: istorio i sovremennost\u011f. M., 2001; Kuliev Oasan. Oeopoliti\u00e7eskie kollizii Kavkaza. \u00ab\u00dcentral\u011fnae Azie i Kavkaz\u00bb NQ (3) 4,1999, s. 23-29
\n22)\u00a0<\/b>Kavkaz: istorie, sovremennost\u011f i geopoliti\u00e7eskie perspektiv\u0131. Mejdunarodnae nau\u00e7nae konferen\u00fcio. Baku, 1998.
\n23)<\/b>\u00a0Rossie i Zakavkaz\u011fe: poiski novoy modeli obhenie i razvitie v izmeniv\u015femse mire. M., 1999.; Bel\u0131y A.V., Remakl\u011f G. Rossie i Zapadnae Evropa: qeopoliti\u00e7eskie interes\u0131 v Kavkazsko-Kaspiyskom reqione II Evropa i Rossie: Problemi \u00f6jnoqo napravlenie. Sredizemnomor\u011fe – \u00c7ernomor\u011fe \u2014 Kaspiy. M.,1 999; \u00c7ernovskiy S. Kavkazskae strateqio Va\u015finqtona II Mejdunarodnae jizn\u011f, 1999 q., NQI; Onje: Zapadnao aktivnost\u011f v Zakavkaz\u011fe II Mejdunarodnaa jizn\u011f, 1998 q., N~6; On je: \u00d6jn\u0131y Kavkaz v planax NATO II Mejdunarodnae jizn\u011f., 1 998q.,sentebr\u011f; Pau F.de: Politika Tur\u00fcii v Zakavkaz\u011fe II Spom\u0131e qrani\u00fc\u0131 na Kavkaze. M., 1996; Naxavandi F. Rossio, Iran i Azerbaydjan. istori\u00e7eskie istoki vne\u015fney politiki Irana II Spom\u0131e qrani\u00fc\u0131 na Kavkaze. M., 1996.
\n24)\u00a0<\/b>Smirnov N.A. Politika Rossii na Kavkaze v XVI- XIX vekax. M., 1958 q.; Kokiev Q. Voenno- koloniza\u00fcionnae politika \u00fcarizma na Severnom Kavkaze \/\/Revol\u00f6\u00fcio i gore\u00fc, 1929 q. NQ 5(7)
\n25)\u00a0<\/b>Smirnov N.A. \u015eeyx Mansur i eqo ture\u00fckie vdoxnoviteti II Vopros\u0131 tstorii, 1950, N~1 0; Skitskiy B.V. So\u00fcial\u011fn\u0131y xarakter dvijenio imama Mansura. Ordjonikidze, 1933.
\n26)\u00a0<\/b>Bu\u015fuev S.K. Bor\u011fba qor\u00fcev za nezavisimost\u011f pod rukovodstvom \u015eamilo. M.-L, 1939; On je: Oosudarstvennae sistema imamata \u015eamilo II istorik marksist, 1 937,Kiev, s.5-6.; Maqomedov R.M.Bor\u011fba qor\u00fcev za nezavisimost\u011f pod rukovodstvom \u015eamila. Maxa\u00e7kala, 1939; Oammer M. \u015eamil\u011f. Musul\u011fmanskoe soprotivlenie \u00fcarizmu. Zavoevanie \u00c7e\u00e7ni i Daqestana. M., 1998; Deqoev V.V. \u0130mam \u015eamil\u011f: prorok, vlasti-tel\u011f, voin. M.,2001.
\n27)\u00a0<\/b>Mezlukaev R.S. K istorii Oorskoy Avtonomnoy Sovetskoy So\u00fcialisti\u00e7eskoy Respubliki. – V sb.: izvcstio Severo-0setinskoqo nau\u00e7no-issledovatel\u011fskoqo instituta, t.20, Ordjonikidze, 1957.; Oorskae Avtonomnao Sovetskao So\u00fcialisti\u00e7eskae respublika (OASSR), BSG, M., 1997, t.7, s.131.
\n28)<\/b>\u00a0Zakavkazskiy Seym. Sovetskao istori\u00e7eskao gn\u00fciklopedie. M., 1964, t.5, s.599;
\n29)\u00a0<\/b>Azizbekova P. i dr. Sovetskae Rossie i bor\u011fba za ustanovlenie i upro\u00e7enie viasti Sovetov v Zakavkaz\u011fe. Baku, 1969; Zakavkazskaa so\u00fcialisti\u00e7eskao federativnaa sovetskae respublika (ZSFSR). BSG, M., 1972, t. 9, 297 s.
\n30)<\/b>\u00a0Severo-Kavkazskiy gkonomi\u00e7eskiy rayon. BSG, M., 1976, t. 23, s. 146-149
\n31)<\/b>\u00a0Min\u00fc AA Respubiiki Zakavkaz\u011fe. M., 1969.
\n32)\u00a0<\/b>Zakavkazskiy gkonomi\u00e7eskiy rayon. M., 1973.
\n33)<\/b>\u00a0Lundestad Q. Kru\u015fenie Sovetskogo So\u00f6za. – V kn.: Vostok, Zapad, Sever, \u00d6q. Osnovn\u0131e napravlenie mej-dunarodnoy politiki. 1945-1996 q. M., 2002, s. 279-283.
\n34)<\/b>\u00a0Nuxaev Xoj-Axmed. \u00c7e\u00e7en\u00fc\u0131 skoree izmenet mir, cem izmenot svobode. Baku, 2002; Onje: Rossie i \u00c7e\u00e7enio: Mir po form\u00fcle \u00abPobeda-Pobeda\u00bb, 2002; Onje: M\u0131 ne zainteresovan\u0131 v porajenii Rossii…\u00bb, 2002; On je: Universal\u011fnao formula mira. Baku, 2002.
\n35)<\/b>\u00a0Aliev Rafik, \u00abKavkazsk\u0131y dom\u00bb. Kon\u00fceptua)\u011fnao osnova ureguV\u0131rovar\u00ee\u0131e konfi’\u0131ktov v reg\u0131one. Juma \u00abKavkaz\u00bb. 1997, NQ 1, s.16-21; Marnedov Rustam. Kavkazsk\u0131y obh\u0131’y dom. Juma\/ \u00abKav\/caz\u00bb. 1997, N- 2, s. 6-7; Xaladdin ibragimli. Kavkazskiy dom: mif i real\u011fnost\u011f. Jurnal \u00abKavkaz\u00bb, N~1, 1997, s. 12-14; H.H\u00fcseynova \u00abAzorbaycan Avropa inteqrasiya proses\/ari sisteminde\u00bb, Baki, 1998. s. 68
\n36)\u00a0<\/b>Novae \u00abKavkazskao konfedera\u00fcia\u00bb. Jurnal \u00abKavkaz\u00bb. NQ 2,1997. s. 16-17.
\n37)<\/b>\u00a0A. Qobl. Oeopolitika Post-sovetskoqo \u00f6qa Kavkaza. Jurnal \u00abKavkaz\u00bb NQ 2,1997, s.14-16
\n38)<\/b>\u00a0\u0130smaylov M.A. Pravda ob armonskoy apressii. Baku, 1996; Asadov S. Terrorizm: pri\u00e7ina i sledstvie. Baku, 2001; O geno\u00fc<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"