![\"\"](\"http:\/\/circassiancenter.com\/tr\/wp-content\/uploads\/2019\/06\/Avrupa-Birligi-Guney-Kafkasya-Devletleri-Iliskileri-b.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Rovshan \u0130brahimov<\/span><\/b> I. B\u00d6L\u00dcM 1. AB Ortak D\u0131\u015f ve G\u00fcvenlik Politikas\u0131n\u0131n Olu\u015fumu ve Ama\u00e7lar\u0131<\/p>\n <\/b>AB ile G\u00fcney Kafkasya devletleri aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin nas\u0131l geli\u015fti\u011fini anlamak i\u00e7in, bu kurumun d\u0131\u015f politikas\u0131n\u0131n ne oldu\u011funu ve nas\u0131l geli\u015fti\u011fini anlamak gerekmektedir. Avrupa Topluluklar\u0131na \u00fcye devletler, 1970 y\u0131l\u0131nda d\u0131\u015f ili\u015fkiler konusunda ortak tutum olu\u015fturulmas\u0131n\u0131n gerekli oldu\u011fu konusunda g\u00f6r\u00fc\u015f birli\u011fine vard\u0131lar. O d\u00f6nemde Avrupa Siyasi \u0130\u015fbirli\u011fi (AS\u0130) ad\u0131nda Topluluk Antla\u015fmalar\u0131nca d\u00fczenlenmemi\u015f bir yap\u0131 olu\u015fturulmu\u015ftur. Kendisine duyulan gereksinim ve \u00f6nemi art\u0131nca olu\u015fumun hukuki dayana\u011f\u0131n\u0131 olu\u015fturmak i\u00e7in daha sonra Tek Senet\u2019te ayn\u0131 (Avrupa Siyasi \u0130\u015fbirli\u011fi) ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda hukuki bir d\u00fczenlemeye gidilmi\u015ftir. (1)<\/span>\u00a0AS\u0130 vas\u0131tas\u0131yla, AT\u2019nin d\u0131\u015f d\u00fcnya ile ili\u015fkileri topluluklar seviyesinde d\u00fczenlenmeye ve koordine edilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmaktayd\u0131. Bu yap\u0131 siyasi bir birli\u011fin olu\u015fturulmas\u0131n\u0131n hen\u00fcz \u00f6ng\u00f6r\u00fclmedi\u011fi o d\u00f6nemde, d\u0131\u015f politika alan\u0131nda da i\u015fbirli\u011fine giderek ekonomik alandaki i\u015fbirli\u011fini g\u00fc\u00e7lendirmek amac\u0131yla geli\u015ftirilmi\u015fti. (2)<\/span><\/p>\n AB\u2019ye \u00fcye devletler, 90\u2019lar\u0131n sonlar\u0131nda meydana gelen uluslararas\u0131 geli\u015fmeler sonucunda bu olu\u015fumun baz\u0131 durumlarda daha aktif tutum sergilemesi gerekti\u011fi karar\u0131na vard\u0131lar. AB\u2019nin ortak d\u0131\u015f tutumunun olu\u015fmas\u0131na ihtiyac\u0131n belirgin hale gelmesinde birka\u00e7 temel neden rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. 1991 y\u0131l\u0131ndan itibaren So\u011fuk Sava\u015f’\u0131n bitmesi ve Do\u011fu Bloku\u2019nun da\u011f\u0131lmas\u0131yla uluslararas\u0131 ortamda ciddi de\u011fi\u015fimler ortaya \u00e7\u0131kmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Daha \u00f6nce, iki s\u00fcper g\u00fc\u00e7 taraf\u0131ndan belirlenen ve bu iki g\u00fc\u00e7 aras\u0131nda \u00e7\u0131kabilecek de\u011fi\u015fik \u00f6l\u00e7ekte \u00e7at\u0131\u015fmalar do\u011frultusunda \u015fekillenen bir d\u00fcnya d\u00fczeni yerine, tek bir g\u00fcc\u00fcn hakim oldu\u011fu bir d\u00fczen ortaya \u00e7\u0131kmaya, g\u00fcvenli\u011fi tehdit eden istikrars\u0131zl\u0131k ve \u00e7at\u0131\u015fmalar daha \u00e7ok b\u00f6lgesel seviyede g\u00f6zlemlenmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. (3)<\/span><\/p>\n Avrupa Topluluklar\u0131\u2019na \u00fcye olan Bat\u0131 Avrupa devletlerinin e\u015fg\u00fcd\u00fcmdenmi\u015f bir d\u0131\u015f politika olu\u015fturmalar\u0131 gereksiniminin bir di\u011fer sebebi ise, Do\u011fu Bloku \u00fclkelerindeki siyasal de\u011fi\u015fimin yol a\u00e7aca\u011f\u0131 geli\u015fmelerden en \u00e7ok kendilerini etkilenece\u011fini anlamas\u0131yd\u0131. Bu de\u011fi\u015fim, hem s\u0131n\u0131r g\u00fcvenli\u011fini, hem de dolayl\u0131 olarak kurumsal derinle\u015fmeyi olumsuz \u015fekilde etkileme kapasitesini kendinde ta\u015f\u0131maktayd\u0131. (4)<\/span><\/p>\n Ortak d\u0131\u015f politika ve ortak g\u00fcvenlik politikas\u0131n\u0131n geli\u015fimini h\u0131zland\u0131ran bir di\u011fer sebep ise Almanya\u2019n\u0131n birle\u015fmesi olmu\u015ftur. Bu birle\u015fme Avrupa haritas\u0131nda siyasi ve ekonomik a\u00e7\u0131dan daha etkin bir devletin do\u011fmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015f ve bu devletin Avrupa Birli\u011fi \u00e7er\u00e7evesinde d\u0131\u015f d\u00fcnyaya daha cesur ad\u0131mlar atmas\u0131na imk\u00e2n sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcm AB \u00fcyelerinin H\u0131rvatistan ve Slovenya\u2019n\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 k\u0131sa zaman i\u00e7inde Almanya\u2019n\u0131n \u0131srar\u0131yla tan\u0131malar\u0131 buna \u00f6rnek olarak verilebilir. (5)<\/span><\/p>\n Avrupa d\u0131\u015f politikas\u0131n\u0131n geli\u015fmesinde rol oynayan bir ba\u015fka sebep ise 1990 y\u0131l\u0131nda patlak veren K\u00f6rfez Krizi olmu\u015ftur. Irak\u2019\u0131n Kuveyt\u2019i i\u015fgali, birli\u011fe \u00fcye olan devletleri geli\u015fen olaya kar\u015f\u0131 ortak tutum belirlemek durumuyla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131. (6)<\/span>\u00a0Avrupa Siyasi \u0130\u015fbirli\u011fi yap\u0131s\u0131n\u0131n sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 ara\u00e7lar, ekonomik alanda d\u0131\u015f politika koordinasyonu ile ilgili olduklar\u0131 i\u00e7in bu tutumu olu\u015fturmada yetersiz kal\u0131yordu.<\/p>\n Buna ek olarak Bat\u0131 Avrupa devletleri, Yugoslavya\u2019n\u0131n da\u011f\u0131lmas\u0131 sonras\u0131nda \u00fclke topraklar\u0131nda alevlenen \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in ortak ad\u0131mlar\u0131n at\u0131lmas\u0131n\u0131n gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmekteydiler. (7)<\/span>\u00a0Bu sebeplerden dolay\u0131 \u015eubat 1992 y\u0131l\u0131nda Maastricht Antla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131n kabul\u00fcyle Avrupa Topluluklar\u0131\u2019n\u0131 olu\u015fturan \u00fcye devletler taraf\u0131ndan Avrupa Ortak D\u0131\u015f ve G\u00fcvenlik Politikas\u0131\u2019n\u0131 olu\u015fturacak ilkeler belirlenmi\u015ftir. Topluluk boyutu, Ortak D\u0131\u015f ve G\u00fcvenlik Politikas\u0131 (ODGP) ve adalet ve i\u00e7i\u015fleri alanlar\u0131nda i\u015fbirli\u011fini olu\u015fturan ve AB\u2019nin geli\u015fimini belirleyen \u00fc\u00e7 s\u00fctunlu bir yap\u0131y\u0131 \u00f6ng\u00f6ren Maastricht Antla\u015fmas\u0131n\u2019da, d\u0131\u015f politika konular\u0131na ikinci s\u00fctunda yer vermi\u015ftir. Bu konu birli\u011fin kurumlar\u0131 d\u0131\u015f\u0131na h\u00fck\u00fcmetler aras\u0131 ili\u015fkiler kapsam\u0131na al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r, yani supranasy\u00f6nel boyuta ta\u015f\u0131nmam\u0131\u015ft\u0131r. (8)<\/span>\u00a0Bunun anlam\u0131 d\u0131\u015f politika konular\u0131n\u0131n do\u011frudan AB taraf\u0131ndan de\u011fil, \u00fcye devletlerin bir araya gelerek alacaklar\u0131 kararlarla belirlenecek olmas\u0131d\u0131r. Bu durum farkl\u0131 ulusal \u00e7\u0131karlara sahip olan \u00fcye devletlerin belli konularda ortak tutum olu\u015fturmas\u0131na engel olabilecekti. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc kadar\u0131yla AB \u00fcye devletleri d\u0131\u015f politika konular\u0131nda egemenlik haklar\u0131n\u0131 bu kuruma devretmeye o s\u0131rada haz\u0131r de\u011fillerdi. Ortak D\u0131\u015f ve G\u00fcvenlik Politikas\u0131\u2019n\u0131n ama\u00e7lar\u0131 AB\u2019nin G\u00fcney Kafkasya devletlerine y\u00f6nelik Maastricht Antla\u015fmas\u0131\u2019yla belirledi\u011fi d\u0131\u015f politika \u00f6nceliklerine de \u0131\u015f\u0131k tutacakt\u0131r.<\/p>\n Antla\u015fman\u0131n J.1 (2) maddesinde Ortak D\u0131\u015f ve G\u00fcvenlik Politikas\u0131n\u0131n ama\u00e7lar\u0131: Birli\u011fin ortak de\u011ferlerinin, temel \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131n ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n korunmas\u0131, eldeki b\u00fct\u00fcn imk\u00e2nlarla Birli\u011fin ve ona \u00fcye olan devletlerin g\u00fcvenli\u011finin temin edilmesi, BM Antla\u015fmas\u0131 ilkeleri, Helsinki Nihai Senedi ve Paris \u015eart\u0131 ama\u00e7lar\u0131 do\u011frultusunda bar\u0131\u015f\u0131n korunmas\u0131 ile uluslararas\u0131 g\u00fcvenli\u011fin g\u00fc\u00e7lendirilmesinin sa\u011flanmas\u0131, uluslararas\u0131 i\u015fbirli\u011finin geli\u015ftirilmesi, demokrasi, hukukun \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc, insan haklar\u0131 ve temel haklara sayg\u0131n\u0131n geli\u015ftirilmesi ve peki\u015ftirilmesinin sa\u011flanmas\u0131n\u0131 i\u00e7ermektedir. (9)<\/span><\/p>\n Maastricht Antla\u015fmas\u0131\u2019nda yer alan ama\u00e7lardan anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczere AB, mevcut uluslararas\u0131 hukuk \u00e7er\u00e7evesinde hem birli\u011fin, hem de birli\u011fe \u00fcye olan \u00fcye devletlerin g\u00fcvenli\u011fini sa\u011flamak ve bunun ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi i\u00e7in uluslararas\u0131 ortamda bar\u0131\u015f\u0131n, g\u00fcvenli\u011fin ve istikrar\u0131n temin edilmesi i\u00e7in belirli ad\u0131mlar\u0131n at\u0131lmas\u0131n\u0131 istemektedir. \u0130stikrar\u0131n sa\u011flanmas\u0131 i\u00e7in gerekli ad\u0131mlar aras\u0131nda demokrasi, insan haklar\u0131 gibi de\u011ferlerin ve piyasa ekonomisi d\u00fczeninin AB co\u011frafyas\u0131 d\u0131\u015f\u0131ndaki b\u00f6lgelerde de geli\u015ftirilmesi ve peki\u015ftirilmesi hedeflenmekteydi. Maastricht Antla\u015fmas\u0131\u2019yla belirlenen bu ama\u00e7lar daha sonra 16\u201317 Haziran 1997\u2019de Amsterdam Antla\u015fmas\u0131\u2019nda ayr\u0131 bir Ortak G\u00fcvenlik ve Savunma Politikas\u0131 ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda yer alm\u0131\u015ft\u0131r. (10)<\/span><\/p>\n S\u00f6z edilen antla\u015fmalarla AB\u2019nin ODGP\u2019sinin ama\u00e7lar\u0131 belirginlik kazansa da, bu ama\u00e7lar\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi i\u00e7in hangi ara\u00e7lar\u0131n kullan\u0131laca\u011f\u0131 netlik kazanmam\u0131\u015ft\u0131r. ODGP ama\u00e7lar\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi i\u00e7in Maastricht Antla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131n J.1 (3) maddesinde \u00fcye devletler aras\u0131nda s\u00fcrekli bir i\u015fbirli\u011finin geli\u015ftirilmesi ve bu devletlerin ortak \u00e7\u0131karlar\u0131n korunabilmesi i\u00e7in ortak eylemde bulunma gereklili\u011fi d\u0131\u015f ili\u015fkilerde ortak tutumu zedeleyecek herhangi bir hareketten ka\u00e7\u0131nma vaadinde bulunmu\u015flard\u0131r. AB Konseyi \u00fcye devletlerin bu kabul edilen ama\u00e7lara uymalar\u0131n\u0131 sa\u011flayacakt\u0131r. (12)<\/span><\/p>\n Antla\u015fmalarda yer alan bu d\u00fczenlemeler, AB\u2019ye \u00fcye devletlerin ortak bir tutum sergilemesi gerekti\u011fini ortaya koymu\u015f olsalar da, bunun hangi durumlarda ve ne gibi ara\u00e7lar\u0131n kullan\u0131lmas\u0131yla sa\u011flanaca\u011f\u0131 konusuna bir a\u00e7\u0131kl\u0131k getirmemektedir. Asl\u0131nda ODGP\u2019nin ara\u00e7lar\u0131 daha sonra Merkezi ve Do\u011fu Avrupa \u00dclkeleri (MDA\u00dc) ve Bat\u0131 Balkanlar \u00fclkeleriyle ili\u015fkileri incelerken g\u00f6rece\u011fimiz gibi, belirli bir geli\u015fim s\u00fcrecinden ge\u00e7erek nihai hallerine ula\u015fmaktad\u0131r. AB ODGP\u2019sini somut olaylarda s\u0131nayarak ortaya \u00e7\u0131kan eksikliklerin giderilmesi ile y\u00fcr\u00fctmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin, o d\u00f6nemde patlak veren Yugoslavya krizi ile ODGP\u2019nin eksik y\u00f6nleri ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Kriz, AB\u2019ye \u00fcye devletler aras\u0131nda e\u015fg\u00fcd\u00fcm\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ayn\u0131 zamanda ODGP\u2019nin erken uyar\u0131 ve \u00e7at\u0131\u015fma \u00f6nleme mekanizmalar\u0131n\u0131n eksikliklerini ortaya koymu\u015ftur. (13)<\/span><\/p>\n ODGP\u2019deki bu ve di\u011fer eksikliklerin k\u0131smi da olsa giderilmesi i\u00e7in Bat\u0131 Avrupa Birli\u011fi\u2019ne \u00fcye olan devletlerin D\u0131\u015fi\u015fleri ve Savunma Bakanlar\u0131 harekete ge\u00e7erek 19 Haziran 1992 tarihinde Bonn yak\u0131nlar\u0131ndaki Petersberg \u015fehrinde toplanm\u0131\u015flard\u0131r. Bu toplant\u0131da AB, \u201cPetersberg g\u00f6revleri\u201d olarak bilinen baz\u0131 g\u00f6revler belirlemi\u015ftir. Buna g\u00f6re, Bat\u0131 Avrupa Birli\u011fi\u2019ne (BAB) insani g\u00f6revler, bar\u0131\u015f\u0131 koruma operasyonlar\u0131, kriz y\u00f6netimi ve bu ba\u011flamlarda gerekli oldu\u011fu takdirde g\u00fc\u00e7 kullan\u0131m\u0131 gibi eylemsel roller verilmi\u015ftir. (14)<\/span>\u00a0Bu g\u00f6revlerin ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi i\u00e7in muhtemel operasyonlarda kullan\u0131lacak g\u00fc\u00e7lerin olu\u015fturulmas\u0131, \u00fcye devletlerin katk\u0131lar\u0131n\u0131n belirlenmesi ve \u00e7ok uluslu g\u00fc\u00e7lerin BAB komutas\u0131nda kullan\u0131lmas\u0131 gibi organizasyonlar i\u00e7in Br\u00fcksel\u2019de bir planlama komitesinin kurulmas\u0131 kararla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. (15)<\/span>\u00a0Bu kararla AB d\u0131\u015f politika ve g\u00fcvenlik politikas\u0131 ama\u00e7lar\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi i\u00e7in BAB\u2019a baz\u0131 g\u00f6revler vermi\u015ftir. Bununla BAB, AB\u2019nin ODGP\u2019sinin ara\u00e7lar\u0131ndan birine d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. AB\u2019nin bar\u0131\u015f\u0131n s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesi ve insani g\u00f6revler konusunda sorumlulu\u011fu art\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Asl\u0131nda yeni d\u00fczenlemelerle ortak stratejik \u00e7er\u00e7evenin olu\u015fturulmas\u0131 ve ABD\u2019nin etkin oldu\u011fu NATO d\u0131\u015f\u0131nda etkili bir g\u00fcvenlik ve savunma politikas\u0131n\u0131n geli\u015ftirilmesi \u00f6ng\u00f6r\u00fclmekteydi. (16)<\/span>\u00a0Bunu sa\u011flamak i\u00e7in K\u00f6ln Zirvesi\u2019nde BAB ile AB aras\u0131nda entegrasyonun tamamlanmas\u0131na karar verilmi\u015ftir. BAB\u2019\u0131n \u00fcstlendi\u011fi \u201cPetersberg g\u00f6revleri\u201d AB kapsam\u0131na al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. K\u00f6ln\u2019de al\u0131nan kararlar 10\u201311 Aral\u0131k 1999\u2019ta ger\u00e7ekle\u015fen Helsinki Zirvesi\u2019nde daha da geli\u015ftirilmi\u015ftir. Bu zirvede Ortak G\u00fcvenlik ve Savunma Politikas\u0131yla ilgili baz\u0131 \u00f6nemli kararlar al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130lk olarak, \u201cPetersberg g\u00f6revleri\u201d kapsam\u0131nda, AB\u2019ye \u00fcye devletlerin kat\u0131l\u0131mlar\u0131yla 2003 y\u0131l\u0131na kadar 50\u201360 bin ki\u015filik bir g\u00fc\u00e7ten olu\u015facak, 60 g\u00fcn i\u00e7ersinde b\u00fct\u00fcn haz\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131 tamamlayabilecek ve 2 y\u0131ll\u0131k bir s\u00fcre i\u00e7in g\u00f6rev \u00fcstlenebilecek bir \u201cAcil M\u00fcdahale G\u00fcc\u00fc\u2019\u201dn\u00fcn olu\u015fturulmas\u0131 Merkezi Strasbourg\u2019da olan \u201cAcil M\u00fcdahale G\u00fcc\u00fc\u2019nde\u201d Bel\u00e7ika, Fransa, Almanya, \u0130spanya ve L\u00fcksemburg\u2019dan askerler g\u00f6rev yapmaktad\u0131r. Acil M\u00fcdahale G\u00fcc\u00fc daha \u00f6nce Bosna-Hersek\u2019te, Kosova\u2019da ve 9 A\u011fustos 2004 ile 11 \u015eubat 2005 tarihleri aras\u0131nda Afganistan\u2019da g\u00f6rev yapm\u0131\u015ft\u0131r. (18)<\/span>\u00a0Bunun d\u0131\u015f\u0131nda, Avrupa G\u00fcvenlik ve Savunma Politikas\u0131 (AGSP) konusunda i\u015fbirli\u011fi ve e\u015fg\u00fcd\u00fcm sa\u011flamak i\u00e7in Siyaset ve G\u00fcvenlik Komitesi, Askeri Komite ve Askeri Personel Biriminin olu\u015fturulmas\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. (19)<\/span>\u00a0Helsinki Zirvesi\u2019nde Ortak G\u00fcvenlik ve Savunma Politikas\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde askeri ve diplomatik giri\u015fimler, insani yard\u0131mlar, ekonomik yapt\u0131r\u0131mlar gibi ara\u00e7larla kriz y\u00f6netimi imkanlar\u0131n\u0131n geli\u015ftirilmesi konusunda \u00f6nemli ad\u0131mlar at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Buna g\u00f6re NATO ile AB\u2019nin faaliyet alanlar\u0131 aras\u0131nda kesin bir ayr\u0131m yap\u0131lm\u0131\u015f ve AB\u2019nin kendi i\u00e7inde kararlar alarak, tek ba\u015f\u0131na uluslararas\u0131 krizlere kar\u015f\u0131 askeri operasyonlara kat\u0131l\u0131m\u0131 s\u00f6z konusu hale gelmi\u015ftir. NATO ise bir \u2018kolektif savunma\u2019 \u00f6rg\u00fct\u00fc olarak varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmeye devam edecektir. (20)<\/span><\/p>\n B\u00fct\u00fcn bu d\u00fczenlemelere ra\u011fmen konumuz gere\u011fi daha sonra incelenecek olan Kosova sorununda g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi AB ortak tutum ve eylem sergilenmesinde yetersiz kalm\u0131\u015ft\u0131r ve bu sorunun \u00e7\u00f6z\u00fclmesinde ABD \u00f6nderli\u011findeki NATO\u2019ya ba\u011f\u0131ml\u0131 kalm\u0131\u015ft\u0131r. AB ama\u00e7lar\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi i\u00e7in ABD ve NATO\u2019nun yard\u0131m\u0131na ihtiya\u00e7 duymu\u015ftur. Yaln\u0131z bu i\u015fbirli\u011fi \u00e7er\u00e7evesinde AB \u00fcye devletlerinin aras\u0131ndaki e\u015fg\u00fcd\u00fcm eksikli\u011finin telafisi sa\u011flan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n 2. ODGP\u2019deki Eksikliklerin Giderilmesi Amac\u0131yla At\u0131lan Ad\u0131mlar Belge\u2019nin ikinci b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde tehditlere kar\u015f\u0131 AB\u2019nin geli\u015ftirmesi gereken tedbirler ele al\u0131nmaktad\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz tehditlerinin dinamikli\u011fi ve yay\u0131lma \u00f6zellikleri nedeniyle AB\u2019nin geleneksel savunma doktrininin \u00f6tesinde bir g\u00fcvenlik stratejisinin geli\u015ftirilmesi gerekti\u011fi vurgulanmaktad\u0131r. Bunun i\u00e7in tehditlere kar\u015f\u0131 ilk savunma hatt\u0131n\u0131n kendi s\u0131n\u0131rlar\u0131n \u00f6tesinde \u00e7ekilmesi gereklili\u011fine i\u015faret edilerek bir t\u00fcr \u00f6nleyici politika \u00f6nerilmektedir. Belgede bu t\u00fcr \u00f6nlemlerin sadece askeri tedbirlerden ibaret olamayaca\u011f\u0131 ve farkl\u0131 ara\u00e7larla birlikte kullan\u0131lmas\u0131 gere\u011fine i\u015faret edilmektedir. AB\u2019nin ODGP konusunda att\u0131\u011f\u0131 sonraki ad\u0131mlar da, \u00fcye devletler aras\u0131 e\u015fg\u00fcd\u00fcm\u00fcn geli\u015ftirilmesi ba\u011fla\u0131nda ger\u00e7ekle\u015f\u00e7i\u015ftir. 1999\u2019da K\u00f6ln AB Zirvesi\u2019nde g\u00fcvenlik alan\u0131ndaki esaslar sistematik hale getirilmi\u015ftir. Bu antla\u015fmayla, AB\u2019nin ortak d\u0131\u015f politika ve ortak g\u00fcvenlik politikas\u0131n\u0131n olu\u015fturulmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan getirilen bir di\u011fer yenilik ise Siyasi ve G\u00fcvenlik Komitesi\u2019nin kurulmas\u0131 olmu\u015ftur. Bu komite \u00e7er\u00e7evesinde Br\u00fcksel\u2019de g\u00f6revde bulunan el\u00e7ilerin haftada iki kez bir araya gelerek, Konuyla ilgili \u00f6nemli geli\u015fmelerden biri de 2004\u2019te AB\u2019ye \u00fcye devletlerin Avrupa Anayasas\u0131 tasla\u011f\u0131n\u0131 imzalamas\u0131d\u0131r. Her ne kadar Anayasa y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmemi\u015f ve Fransa ile Hollanda\u2019da yap\u0131lan halk oylamas\u0131nda reddedilmi\u015fse de, bu Anayasa\u2019da yer alan ilgili maddeler ODGP\u2019nin gelecekteki evrimine \u0131\u015f\u0131k tutmaktad\u0131r. Anayasa\u2019ya g\u00f6re, Y\u00fcksek Temsilcilik kurumunun yerini D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131 alacakt\u0131r. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda Konsey Sekreterli\u011fi, Komisyon ve \u00fcye devletlerden kat\u0131lan resmi g\u00f6revlilerin bir araya gelmesiyle bir D\u0131\u015f Eylem Kurumu\u2019nun olu\u015fturulmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. En \u00f6nemli yeniliklerden biri ise bir kereye mahsus olmak \u00fczere iki bu\u00e7uk y\u0131l s\u00fcreyle g\u00f6rev yapan bir AB Ba\u015fkan\u0131\u2019n\u0131n se\u00e7ilmesidir. Y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girecek bu yeniliklerle ODGP, h\u00fck\u00fcmetleraras\u0131 bir yap\u0131dan belli \u00f6l\u00e7\u00fcde supranasy\u00f6nel bir bi\u00e7ime d\u00f6n\u00fc\u015fecektir. (26)<\/span><\/p>\n Anayasa tasla\u011f\u0131n\u0131n onaylanmas\u0131 a\u015famas\u0131nda sorunlar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131yla, AB\u2019nin ODGP\u2019nin geli\u015fimi konusunda gelinen durumu s\u00f6yle \u00f6zetlenebilir: Supranasy\u00f6nel nitelik kazanamayan bu politika, daha \u00e7ok AB\u2019ye \u00fcye devletlerin de\u011fi\u015fik konularda kendi aralar\u0131nda ortak karar alabilme kabiliyetine ba\u011f\u0131ml\u0131 durumdad\u0131r. AB\u2019nin d\u0131\u015f politika ve g\u00fcvenlik sorunlar\u0131 (Yugoslavya\u2019n\u0131n da\u011f\u0131lmas\u0131, Irak\u2019a Amerikan m\u00fcdahalesi) konusunda varl\u0131k g\u00f6sterememesi, askeri kapasitesinin eksikli\u011finden daha \u00e7ok, bu g\u00fcc\u00fcn ortak siyasi iradesinin bulunmamas\u0131ndan kaynaklanmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca AB\u2019nin etkin bir d\u0131\u015f ve savunma politikas\u0131 y\u00fcr\u00fctememesinde kriz y\u00f6netimi i\u00e7in gereken altyap\u0131n\u0131n yetersizli\u011fi, \u00fcye devletler aras\u0131nda ortak irade eksikli\u011fi ve kurumsal mekanizmalar\u0131n yeterince etkin olamamas\u0131 gibi engeller bulunmaktad\u0131r. (27)<\/span><\/p>\n Bu eksiklikler, ODGP\u2019nin AB taraf\u0131ndan somut ko\u015fullar alt\u0131nda uygulanmas\u0131 esnas\u0131nda giderilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bulunan \u00e7\u00f6z\u00fcmler ODGP\u2019nin uyguland\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgelere g\u00f6re farkl\u0131l\u0131klar g\u00f6stermi\u015ftir. Bu durumda ilk olarak AB’nin Merkezi ve Do\u011fu Avrupa \u00dclkeleri (28)<\/span>\u00a0(MDA\u00dc) ile ilgili d\u0131\u015f politikas\u0131, bu politikan\u0131n ba\u015far\u0131 d\u00fczeyinin de\u011ferlendirilmesi ve ODGP\u2019nin bu b\u00f6lgenin \u00f6znel ko\u015fullar\u0131na uyarlanmas\u0131 tecr\u00fcbesinin incelenmesi Do\u011fu Bloku\u2019ndan ayr\u0131lan G\u00fcney Kafkasya devletlerinin AB ile ili\u015fkilerinin \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmesine \u0131\u015f\u0131k tutacak niteliktedir.<\/p>\n 3. AB\u2019nin Merkezi ve Do\u011fu Avrupa \u00dclkeleriyle \u0130li\u015fkileri<\/p>\n 3.1 AB\u2019nin B\u00f6lge \u00dclkelerine Y\u00f6nelik D\u0131\u015f Politikas\u0131n\u0131n Geli\u015fimi<\/p>\n <\/b>1980\u2019l\u0131 y\u0131llar\u0131n ortalar\u0131na kadar AT ile Do\u011fu Bloku devletleri aras\u0131nda ili\u015fkiler yok denecek kadar azd\u0131. Brejnev d\u00f6neminde Sovyetler Birli\u011fi Avrupa Topluluklar\u0131\u2019n\u0131 resmen tan\u0131may\u0131 reddetmi\u015fti. 1980 y\u0131l\u0131nda Topluluklarla Genel Ticaret Antla\u015fmas\u0131 imzalayan Romanya d\u0131\u015f\u0131nda, hi\u00e7bir Do\u011fu Avrupa devleti Avrupa Topluluklar\u0131\u2019yla ili\u015fkide bulunmam\u0131\u015ft\u0131r. Gorba\u00e7ov\u2019un iktidara gelmesiyle taraflar aras\u0131nda ili\u015fkiler i\u00e7in zemin olu\u015fmaya ba\u015flad\u0131. Avrupa Topluluklar\u0131 ile Do\u011fu Bloku\u2019nun ekonomik birli\u011fini temsil eden COMECON Haziran 1988\u2019de kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 olarak tan\u0131m\u0131\u015f, ayn\u0131 zamanda COMECON\u2019a \u00fcye devletlerin Topluluklarla ili\u015fkiler geli\u015ftirmesi i\u00e7in olanak sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. AT ile ilk Ticari ve \u0130\u015fbirli\u011fi Antla\u015fmas\u0131n\u0131 Macaristan imzalam\u0131\u015ft\u0131r. Daha sonra benzeri antla\u015fmalar\u0131 Aral\u0131k 1989\u2019da Polonya, Nisan 1990\u2019da Sovyetler Birli\u011fi, Kas\u0131m 1990\u2019da \u00c7ekoslovakya ve Bulgaristan, Mart Do\u011fu Bloku\u2019nda geli\u015fen de\u011fi\u015fimleri ve Blo\u011fa taraf olan devletlerle ili\u015fkilerin hangi y\u00f6nde geli\u015fece\u011fini tart\u0131\u015fmak i\u00e7in Kas\u0131m 1989\u2019da Fransa\u2019n\u0131n teklifi \u00fczerine Paris\u2019te Avrupa Topluluklar\u0131 H\u00fck\u00fcmet ve Devlet Ba\u015fkanlar\u0131n\u0131n kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gayri resmi bir Zirve d\u00fczenlenmi\u015ftir. Bu Zirve\u2019de, Merkezi ve Do\u011fu Avrupa \u00dclkeleri\u2019nde (MDA\u00dc) geli\u015fen reformlar\u0131n ve serbest piyasa ekonomisine ge\u00e7i\u015fin h\u0131zland\u0131r\u0131lmas\u0131na AT olarak yard\u0131mda bulunulmas\u0131na karar verilmi\u015ftir. AT bu amac\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmek i\u00e7in Avrupa \u0130mar ve Kalk\u0131nma Bankas\u0131\u2019n\u0131n (A\u0130KB) kurulmas\u0131n\u0131 karar alm\u0131\u015ft\u0131r. (30)<\/span><\/p>\n MDA\u00dc\u2019de ger\u00e7ekle\u015fen reformlar\u0131n desteklenmesi amac\u0131yla yap\u0131lan bir di\u011fer giri\u015fim ise, Polonya ve Macaristan\u2019a ekonomik yard\u0131m sa\u011flanmas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6ren 3906\/89 No\u2019lu Konsey T\u00fcz\u00fc\u011f\u00fc ve PHARE\u00a0(<\/span>31)<\/span>\u00a0Program\u0131 idi ve 18 Aral\u0131k 1989\u2019da y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girdi. PHARE Program\u0131\u2019n\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 AB\u2019nin de\u011fi\u015fim s\u00fcrecinde bulunan Do\u011fu Avrupa\u2019ya y\u00f6nelik ilk tepki \u015feklinde de\u011ferlendirmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Do\u011fu Bloku\u2019nun \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcnden sonra reform s\u00fcrecine girmi\u015f olan devletlere y\u00f6nelik hangi stratejinin uygulanaca\u011f\u0131 konusunda karars\u0131z olan AB \u00fcyeleri, bu de\u011fi\u015fimlere y\u00f6nelik duyarl\u0131l\u0131k sergilenmesi ve AB \u00e7er\u00e7evesinde ortak bir yan\u0131t verme zaruretini iyi anl\u0131yorlard\u0131. MDA\u00dc\u2019ye y\u00f6nelik hangi politikalar\u0131n izlenece\u011fi konusunda net bir vizyonu olmayan AB\u2019nin, bu b\u00f6lgede geli\u015fen olaylara kay\u0131ts\u0131z kalmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildi. Nitekim bu konuda MDA\u00dc\u2019de demokrasiye ve piyasa ekonomisine ge\u00e7i\u015fte bu program\u0131n uygulanmas\u0131 ve projelerin desteklenmesi amac\u0131yla A\u0130KB\u2019nin kurulmas\u0131 \u00f6nem arz ediyordu. PHARE Program\u0131\u2019n\u0131n taraf devletlerin demokrasiye ve piyasa ekonomisine ge\u00e7i\u015flerinde bir destek program\u0131 olmas\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fse de, daha sonra bu mali ve teknik yard\u0131m mekanizmas\u0131 ileride AB\u2019ye tam \u00fcyelik i\u00e7in AT ilk zamanlarda bu \u00fclkelerle ili\u015fkilerin geli\u015ftirilmesine daha temkinli yakla\u015fm\u0131\u015f ve ilk ba\u015fta sadece ekonomik ili\u015fkilerin geli\u015ftirilmesini \u00f6ng\u00f6ren Orta Avrupa Giri\u015fimi, Tuna \u0130\u015fbirli\u011fi gibi mekanizmalar geli\u015ftirmi\u015ftir. Fakat doksanlar\u0131n ba\u015f\u0131nda Do\u011fu Bloku\u2019nun ve Sovyetler Birli\u011fi\u2019nin da\u011f\u0131lmas\u0131yla ve 1992 y\u0131l\u0131nda AB\u2019nin kendi Ortak D\u0131\u015f ve G\u00fcvenlik Politikas\u0131\u2019n\u0131 olu\u015fturmas\u0131yla bu b\u00f6lgeye y\u00f6nelik daha aktif bir politika y\u00fcr\u00fctmeye karar verilmi\u015ftir. AB, s\u0131n\u0131r kom\u015fusu olan bu devletleri demokratikle\u015fme ve piyasa ekonomisine ge\u00e7i\u015f s\u00fcrecinde destekleyece\u011fini beyan etmi\u015ftir. (33)<\/span><\/p>\n 3.2 AB\u2019nin MDA\u00dc Kaynakl\u0131 Tehdit Alg\u0131s\u0131 Reformlar\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131yla olu\u015fan istikrars\u0131zl\u0131k hali, \u00fclkeleri ekonomik karga\u015fa ve politik anar\u015fiye s\u00fcr\u00fckleyebilir, bunun sonucu da sald\u0131rgan a\u015f\u0131r\u0131 milliyet\u00e7ilik, militanl\u0131k, ekonomik kriz ve hatta d\u0131\u015f m\u00fcdahale gibi istenmeyen durumlar ortaya \u00e7\u0131kabilirdi. Ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131ktan etkilenen \u00fclke vatanda\u015flar\u0131 hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ya\u015fayarak, se\u00e7ilen demokratik h\u00fck\u00fcmetlerin yerine, daha otoriter ve milliyet\u00e7i y\u00f6neticilere y\u00f6nelip, kendi oylar\u0131n\u0131 otoriter veya milliyet\u00e7i y\u00f6neticilere verebilirlerdi. Bunun sonucu istikrar\u0131 tehdit edebilecek bir di\u011fer durum, yani etnik \u00e7at\u0131\u015fmalar da ate\u015flenebilirdi. (35)<\/span>\u00d6rne\u011fin, Romanya ile Bulgaristan aras\u0131ndaki G\u00fcney Dobruca sorununda oldu\u011fu gibi. 1990\u2019lar\u0131n ba\u015flar\u0131nda Romanya Bulgaristan\u2019\u0131n bir arazi par\u00e7as\u0131 olan G\u00fcney Dobruca \u00fczerinde hak ileri s\u00fcrmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Do\u011fu Bloku\u2019nun ortadan kalkt\u0131\u011f\u0131 ko\u015fullarda bu talepler iki devlet aras\u0131nda s\u0131cak \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n ya\u015fanabilece\u011fi kayg\u0131lar\u0131 olu\u015fturmu\u015ftu. Bu gibi durumlar s\u0131cak \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n Yugoslavya d\u0131\u015f\u0131na da s\u0131\u00e7ramas\u0131 ihtimalini g\u00fcndeme getirmekteydi. Ne var ki AB\u2019nin m\u00fcdahalesiyle iki devlet kendi s\u0131n\u0131rlar\u0131 dahilinde ya\u015fayan az\u0131nl\u0131klara geni\u015f haklar tan\u0131y\u0131nca, s\u0131cak \u00e7at\u0131\u015fmay\u0131 \u00f6nlemek m\u00fcmk\u00fcn olmu\u015ftur. (36)<\/span><\/p>\n D\u0131\u015f etken olarak, Rusya\u2019n\u0131n d\u0131\u015f politika niyetlerinden kaynaklanabilecek sorunlardan bahsetmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. 1991\u2019in A\u011fustos ve Aral\u0131k aylar\u0131 aras\u0131nda geli\u015fen olaylar\u0131n sonucunda Sovyetler Birli\u011fi da\u011f\u0131l\u0131nca, bu devletin bulundu\u011fu mekan \u00fczerinde istikrars\u0131zl\u0131k durumu hakim oldu. Yeni olu\u015fan devletlerde istikrars\u0131zl\u0131ktan yararlanan milliyet\u00e7i y\u00f6netimler i\u015f ba\u015f\u0131na gelerek, var olan durumu daha da karma\u015f\u0131k hale getirmekteydi. Eski g\u00fcc\u00fcn\u00fc kaybetmeyi sindiremeyen Rusya, yeni ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ilan etmi\u015f devletleri kendi \u201cyak\u0131n \u00e7evresi\u201d olarak ilan etmi\u015f, bu co\u011frafyada etkisini s\u00fcrd\u00fcrmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. \u015eubat 1993\u2019de kabul edilen bu politika, Rusya\u2019n\u0131n \u201cMonroe Doktrini\u201d olarak kabul edilmektedir. Buna g\u00f6re, Sovyetler Birli\u011fi\u2019nden ayr\u0131lan yeni ba\u011f\u0131ms\u0131z devletler bu \u00fclkenin ekonomik ve g\u00fcvenlik a\u00e7\u0131lar\u0131ndan ya\u015famsal \u00e7\u0131kar alan\u0131 olarak ilan edilmi\u015f ve Rusya buradaki geli\u015fmeleri denetlemeyi \u00f6ng\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. (37)<\/span>\u00a0Rusya bu politikayla kendi devleti d\u0131\u015f\u0131nda Ruslar\u0131n ve eski Sovyetler Birli\u011fi\u2019nin d\u0131\u015f s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n korunmas\u0131n\u0131 temel d\u0131\u015f politika amac\u0131 olarak beyan etmi\u015ftir. Rus askeri \u00fcsleri o s\u0131rada bir\u00e7ok eski Sovyet cumhuriyetinde konu\u015flanm\u0131\u015ft\u0131 ve \u00fclkelerin m\u00fcdahil oldu\u011fu i\u00e7 ve d\u0131\u015f \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131nda kendine bi\u00e7tikleri rolleri vard\u0131. (38)<\/span><\/p>\n Rusya\u2019n\u0131n bu politikas\u0131 eski Var\u015fova Pakt\u0131 \u00fcyesi olan MDA\u00dc devletlerini de tehdit alt\u0131nda b\u0131rakmaktayd\u0131 ki bu da AB\u2019nin g\u00fcvenli\u011fini do\u011frudan etkileyecekti. MDA\u00dc\u2019deki AB g\u00fcvenli\u011fine etkisi olan i\u00e7 ve d\u0131\u015f tehditler, bu \u00fclkelerin hem bu kurumla (AB), hem de NATO ile tam \u00fcyelik s\u00fcrecinin ba\u015flat\u0131lmas\u0131n\u0131n gereklili\u011fini ortaya koymu\u015ftur. (39)<\/span>\u00a0Bunun esas sebebi olarak MDA\u00dc\u2019n\u00fcn yeniden Rusya\u2019n\u0131n etkisi alt\u0131na girmesini engellemek ve o zaman i\u00e7in en etkin ara\u00e7 olarak kabul edilen NATO vas\u0131tas\u0131yla bu \u00fclkeleri k\u0131sa zaman i\u00e7inde Avrupa\u2019n\u0131n politik ve ekonomik alan\u0131na katmak arzusudur. Bu d\u00f6nemde bu \u00fclkelerin baz\u0131lar\u0131n\u0131n arazisinde hala Rus askeri \u00fcsleri bulunmaktayd\u0131 ve bunlar\u0131n \u00e7ekilmesi ancak 1994\u2019te tamamlanacakt\u0131. (40)<\/span><\/p>\n MDA\u00dc b\u00f6lgesine y\u00f6nelik d\u0131\u015f politika ama\u00e7lar\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesinde ba\u015far\u0131s\u0131z olabilece\u011finden endi\u015felenen AB, bu \u00fclkelerin reform s\u00fcre\u00e7lerine devam etmelerini te\u015fvik etmek i\u00e7in yeni aray\u0131\u015flara girmi\u015ftir. AB reformlar\u0131 ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u015fekilde tamamlamalar\u0131 durumunda bu \u00fclkelere kuruma tam \u00fcyelik vaadi verilmesini sorunun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc olarak g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bunun sonucunda, 22 Haziran 1993\u2019de ger\u00e7ekle\u015fen Kopenhag Zirvesi\u2019nde kabul edilen kararlarla MDA\u00dc\u2019n\u00fcn AB ile b\u00fct\u00fcnle\u015fmesi s\u00fcreci ba\u015flam\u0131\u015f oldu. B\u00f6ylece MDA\u00dc\u2019ye y\u00f6nelik ko\u015fullu entegrasyon politikas\u0131 Birli\u011fin d\u0131\u015f politikas\u0131n\u0131n temel arac\u0131 olmu\u015ftur. (41)<\/span>\u00a0Nitekim Aral\u0131k 1995\u2019teki Madrid Zirvesi\u2019nde Avrupa Konseyi bildirisinde bu geni\u015fleme hakk\u0131nda: \u201cAvrupa k\u0131tas\u0131nda istikrar ve g\u00fcvenli\u011fi sa\u011flayacakt\u0131r ve hem aday devletler, hem de Birli\u011fe \u00fcye devletler a\u00e7\u0131s\u0131ndan ekonomik b\u00fcy\u00fcme ve genel refah d\u00fczeyinin y\u00fckseltilmesi i\u00e7in yeni ufuklar a\u00e7acakt\u0131r\u201d (42)<\/span>\u00a0a\u00e7\u0131klamas\u0131 yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n Aral\u0131k 1994\u2019de Essen Zirvesi\u2019nde b\u00fct\u00fcnle\u015fme s\u00fcrecine girmi\u015f devletlere y\u00f6nelik \u201ckat\u0131l\u0131m \u00f6ncesi stratejisi\u201d kabul edilmi\u015ftir. Bu strateji \u00fc\u00e7 temel unsurdan ibaretti. Stratejinin hukuki temelini Avrupa Antla\u015fmalar\u0131 olu\u015fturuyor. \u0130kinci temeli mali ve teknik yard\u0131m\u0131 sa\u011flamas\u0131n\u0131 temin eden PHARE program\u0131d\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc temeli ise, hem \u00fcye, hem de aday devletleri bir araya getirecek olan \u201cyap\u0131sal diyalog\u201d forumu olu\u015fturuyor. \u2018Kat\u0131l\u0131m \u00f6ncesi stratejisinin\u2019 temel amac\u0131 MDA\u00dc\u2019y\u00fc AB\u2019deki Ortak Pazar \u015fartlar\u0131na haz\u0131rlamakt\u0131r. Bu y\u0131ldan itibaren MDA\u00dc devletleri AB\u2019ye tam \u00fcyelik ba\u015fvurular\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmeye ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131. (43)<\/span>\u00a0Bu \u015fekilde on eski sosyalist \u00fclke, Polonya, Macaristan, \u00c7ek Cumhuriyeti, Slovakya, Slovenya, Bulgaristan, Romanya ve \u00fc\u00e7 eski Sovyet Balt\u0131k Cumhuriyeti olan Estonya, Letonya ve Litvanya bu kuruma \u00fcyelik hakk\u0131 kazanm\u0131\u015flard\u0131. Yugoslavya\u2019n\u0131n da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra ortaya \u00e7\u0131kan devletler i\u00e7inse, Slovenya d\u0131\u015f\u0131nda kat\u0131l\u0131m s\u00fcrecinin a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131n ancak kanl\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n sona ermesi sonras\u0131nda m\u00fcmk\u00fcn olabilece\u011fi ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. (44)<\/span><\/p>\n 3.3 AB\u2019nin Yeni Ara\u00e7lar\u0131: Kat\u0131l\u0131m \u00d6ncesi Stratejisi ve Avrupa Antla\u015fmalar\u0131 Bir di\u011fer \u00f6nemli husus ise, AB ilk defa bu say\u0131da devleti kendi saflar\u0131na dahil edecekti. 1992\u2019den sonra \u00fcye say\u0131s\u0131 15\u2019e ula\u015fan kurum, son geni\u015flemeyle neredeyse bir o kadar da yeni \u00fcye kabul etmeye haz\u0131rlanmak i\u00e7in belli bir s\u00fcrenin gerekti\u011fine inanmaktayd\u0131. Di\u011fer taraftan, MDA\u00dc\u2019ye tam \u00fcyelik yolunun a\u00e7\u0131lmamas\u0131, bu \u00fclkeleri kaos ve istikrars\u0131zl\u0131k s\u00fcrecine itebilir ve kendisi de istikrars\u0131z bir halde bulunan Rusya\u2019n\u0131n etki alan\u0131na yeniden d\u00fc\u015f\u00fcrebilir ve sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 kestirmesi olduk\u00e7a zor bir s\u00fcrece s\u00fcr\u00fckleyebilirdi.<\/p>\n Bu sebeplerin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda, Temmuz 1994 tarihli Avrupa Komisyonu taraf\u0131ndan yay\u0131nlanan raporda, MDA\u00dc\u2019n\u00fcn Ortak Pazara entegrasyonunu ve AB kurumlar\u0131yla \u00e7ok tarafl\u0131 yap\u0131sal diyalogu sa\u011flamaya y\u00f6nelik bir kat\u0131l\u0131m \u00f6ncesi stratejisi takdim edildi. (45)<\/span>\u00a0Kat\u0131l\u0131m \u00f6ncesi stratejisi be\u015f alanda ger\u00e7ekle\u015ftirilecek giri\u015fimler \u00fczerinde olu\u015fturulmu\u015ftur. Bu alanlar yap\u0131sal ili\u015fkilerin g\u00fc\u00e7lendirilmesi, b\u00fct\u00fcnle\u015fme s\u00fcreci i\u00e7in hukuki altyap\u0131n\u0131n olu\u015fturulmas\u0131, ticari ili\u015fkilerin geli\u015ftirilmesi, enerji, ula\u015f\u0131m ve \u00e7evre gibi alanlarda i\u015fbirli\u011finin te\u015fvik edilmesi, b\u00fct\u00fcnle\u015fme s\u00fcreci ve reformlar i\u00e7in yard\u0131md\u0131r. B\u00fct\u00fcn bu yard\u0131mlar\u0131n PHARE Program\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. (46)<\/span><\/p>\n Bu strateji do\u011frultusunda aday devletler taraf\u0131ndan Ortak Pazar m\u00fcktesebat\u0131na uyum sa\u011flanmas\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclmekteydi. Buna g\u00f6re, Komisyon taraf\u0131ndan farkl\u0131 alanlarda hangi hukuki d\u00fczenlemelere uyum sa\u011flanmas\u0131 ve politikalar\u0131n uygulanmas\u0131 gerekti\u011fini i\u00e7eren ve Beyaz Kitap diye bilinen detayl\u0131 bir belge haz\u0131rland\u0131 ve Haziran 1995\u2019te ger\u00e7ekle\u015fen Cannes Zirvesi\u2019nde sunuldu. (47)<\/span>\u00a0Beyaz Kitap\u2019ta aday devletlerin Ortak Pazar\u2019la ilgili olarak \u00e7e\u015fitli alanlarda hukuksal d\u00fczenlemelere uyum sa\u011flamalar\u0131 i\u00e7in atmalar\u0131 gereken ad\u0131mlar ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir bi\u00e7imde i\u015flenmi\u015ftir. Raporda belirtilen alanlar: ekonomik ve mali i\u015fler, sanayi, rekabet, sosyal ili\u015fkiler, tar\u0131m, nakliyat, g\u00f6rsel-i\u015fitsel medya, \u00e7evre, telekom\u00fcnikasyon, ortak pazar ve mali hizmetler, enerji, g\u00fcmr\u00fckler ve dolayl\u0131 vergilendirme, t\u00fcketiciyi korumad\u0131r. Beyaz Kitap aday \u00fclkelere Ortak Pazar\u2019\u0131n kurallar\u0131na uyum sa\u011flanmas\u0131 yolunda bir harita olarak haz\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131r. Hukuksal bir boyutu olmasa da ve tam \u00fcyelik i\u00e7in herhangi bir takvim getirmese de, aday devletlerin ger\u00e7ekle\u015ftirmesi gereken i\u015flemlerin neler oldu\u011funu anlamalar\u0131 i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00f6nem kazanm\u0131\u015ft\u0131r. (48)<\/span><\/p>\n Kat\u0131l\u0131m \u00f6ncesi stratejisinin bir di\u011fer \u00f6nemli hususu, MDA\u00dc ile AB kurumlar\u0131 aras\u0131nda yap\u0131sal ili\u015fkiler ve diyalogun Konsey b\u00fcnyesinde farkl\u0131 d\u00fczeylerde s\u00fcrd\u00fcr\u00fclme karar\u0131n\u0131 i\u00e7ermesidir. Di\u011fer bir deyi\u015fle, bu strateji ile Beyaz Kitap\u2019la \u00f6ng\u00f6r\u00fclen ve MDA\u00dc ile AB aras\u0131nda teknik konularda uyum s\u00fcrecin ba\u015flar\u0131nda tamamlan\u0131yor ve di\u011fer bir a\u015famaya ge\u00e7erek taraflar aras\u0131nda siyasi ili\u015fkilerin geli\u015ftirilmesini ama\u00e7lan\u0131yor ve bu konuda kararl\u0131l\u0131k sergileniyordu. (49)<\/span><\/p>\n \u00d6n kat\u0131l\u0131m s\u00fcrecinin sonunda AB MDA\u00dc ile geni\u015fleme s\u00fcrecinin mant\u0131kl\u0131 bir devam\u0131 olarak Avrupa Anla\u015fmalar\u0131\u2019n\u0131 imzalama a\u015famas\u0131na ge\u00e7mi\u015ftir. AB\u2019nin G\u00fcney Kafkasya devletleriyle ili\u015fkilerinin hukuki altyap\u0131s\u0131n\u0131n farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in bu yeni antla\u015fma t\u00fcr\u00fc konusunda daha etrafl\u0131 bilgi vermekte yarar vard\u0131r. Avrupa Anla\u015fmalar\u0131, iki taraf aras\u0131nda imzalanan ve \u00f6zel nitelik ta\u015f\u0131yan antla\u015fmalard\u0131r. Bunlar\u0131n esas\u0131 aday devletleri insan haklar\u0131na, demokrasi, hukukun \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ve pazar ekonomisine ge\u00e7i\u015f gibi ilkeler \u00e7er\u00e7evesinde AB \u00fcyeli\u011fine haz\u0131rlamakt\u0131r. (50)<\/span>\u00a0AB ile ili\u015fkilerde bu a\u015famada Avrupa Anla\u015fmalar\u0131\u2019nda MDA\u00dc i\u00e7in \u00f6ng\u00f6r\u00fclen unsurlar ayn\u0131d\u0131r ve a\u015fa\u011f\u0131daki \u015fekilde belirlenmi\u015ftir: siyasi ili\u015fkileri geli\u015ftirecek taraflar aras\u0131nda ortakl\u0131\u011f\u0131 peki\u015ftirecek ikili ya da \u00e7ok tarafl\u0131 dan\u0131\u015fma ortam\u0131n\u0131n olu\u015fmas\u0131, AB ile aday devletleri aras\u0131nda ticaretin geli\u015ftirilmesi i\u00e7in serbest ticaret alan\u0131n\u0131n olu\u015fturulmas\u0131, taraflar aras\u0131nda ekonomik, k\u00fclt\u00fcrel, sosyal ve mali alanlarda ili\u015fkilerin geli\u015ftirilmesi ve fikri m\u00fclkiyet ve rekabet konular\u0131 dahil mevzuat konusunda uyumun sa\u011flanmas\u0131d\u0131r. (51)<\/span><\/p>\n Ortakl\u0131k ili\u015fkisini \u00f6ng\u00f6ren Avrupa Anla\u015fmalar\u0131\u2019n\u0131n temel \u00f6zelli\u011fi, imzalayan taraflar aras\u0131ndaki kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 hak ve y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckleri, ortak faaliyetler ve \u00f6zel giri\u015fimleri belirlemesidir. AB ile MDA\u00dc aras\u0131nda imzalanan Ticaret ve \u0130\u015fbirli\u011fi Anla\u015fmalar\u0131ndan \u00e7ok daha ileri ama\u00e7lar i\u00e7eren Avrupa Anla\u015fmalar\u0131, ortakl\u0131k s\u00fcreci sonunda aday devletler i\u00e7in tam \u00fcyelik \u00f6ng\u00f6rmektedir. Anla\u015fmalara g\u00f6re, sonunda sanayi \u00fcr\u00fcnleri i\u00e7in serbest ticaret b\u00f6lgesinin olu\u015fturulmas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6ren 10 y\u0131ll\u0131k ge\u00e7i\u015f d\u00f6nemi belirlenmi\u015ftir. Bu d\u00f6nem AB taraf\u0131ndan MDA\u00dc\u2019ye en \u00e7ok g\u00f6zetilen ulus stat\u00fcs\u00fc tan\u0131nmas\u0131, a\u015famal\u0131 liberalle\u015fmenin ve ortakl\u0131k taraflar\u0131n\u0131n lehine baz\u0131 ayr\u0131cal\u0131klar\u0131n tan\u0131nmas\u0131n\u0131 i\u00e7erecektir. \u00d6zellikle tekstil, tar\u0131m \u00fcr\u00fcnleri, k\u00f6m\u00fcr ve \u00e7elik gibi \u201chassas\u201d mallar\u0131n ticaretinin liberalle\u015ftirilmesi, antla\u015fmalara eklenmi\u015f protokollerle belirlenmektedir. (52)<\/span><\/p>\n \u00d6n kat\u0131l\u0131m stratejisinin ve Avrupa Anla\u015fmalar\u0131\u2019nda \u00f6ng\u00f6r\u00fclen ama\u00e7lar\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesinde uygulanan en \u00f6nemli ara\u00e7 PHARE Program\u0131\u2019d\u0131r. Konumuz a\u00e7\u0131s\u0131ndan b\u00fcy\u00fck \u00f6nem arz eden ve yine G\u00fcney Kafkasya b\u00f6lgesine y\u00f6nelik uygulanan di\u011fer programlarla k\u0131yaslama imkan\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in, bu programa burada de\u011finmek gerekmektedir.<\/p>\n 3.4 PHARE Program\u0131 \u0130lk \u00f6nce Polonya ve Macaristan\u2019a yard\u0131m amac\u0131yla 1989\u2019da ba\u015flat\u0131lan bu programa daha sonra sekiz \u00fclke daha kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar AB\u2019ye aday olan \u00c7ek Cumhuriyeti, Estonya, Litvanya, Letonya, Slovakya, Slovenya, Bulgaristan ve Romanya\u2019d\u0131r. 2000 y\u0131l\u0131na kadar ayn\u0131 programdan Bat\u0131 Balkanlar grubuna dahil etti\u011fimiz Arnavutluk, Bosna-Hersek ve Makedonya gibi devletler de yararlanmaktayd\u0131lar. Bu \u00fclkeler 2001 y\u0131l\u0131ndan itibaren PHARE\u2019den al\u0131narak bu programa benzer olan ama \u00fcyelik amac\u0131 \u00f6ng\u00f6rmeyen CARDS Program\u0131\u2019na al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. (54)<\/span><\/p>\n PHARE Program\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde ilk ba\u015fta esas itibariyle dan\u0131\u015fmanl\u0131k, know- how transferi, teknik yard\u0131m, m\u00fcteahhitlik ve m\u00fchendislik hizmetleri, donan\u0131m ve malzeme temini gibi alanlarda teknik ve mali yard\u0131mlar sunulmaktayd\u0131. PHARE \u00f6ncelikle bir teknik yard\u0131m program\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in, a\u00e7\u0131lan ihaleler de genelde uzmanl\u0131k, dan\u0131\u015fmanl\u0131k, bilgi aktar\u0131m\u0131, fizibilite \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na y\u00f6nelik et\u00fctler, sa\u011fl\u0131k hizmetlerinin yeniden yap\u0131lanmas\u0131, tar\u0131mda reforma destek, telekom\u00fcnikasyon sekt\u00f6r\u00fcnde \u00e7al\u0131\u015facak personelin yeti\u015ftirilmesi gibi alanlarda ger\u00e7ekle\u015fmektedir. (55)<\/span><\/p>\n 1990\u20131994 b\u00fct\u00e7esi 4.2 milyar Euro olan PHARE, (56)<\/span>\u00a01993 y\u0131l\u0131nda Kopenhag Zirvesi\u2019nde MDA\u00dc\u2019ye tam kat\u0131l\u0131m s\u00fcreci ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 zaman, ama\u00e7lar\u0131n\u0131 yeniden g\u00f6zden ge\u00e7irerek, sadece piyasa ekonomisine ge\u00e7i\u015fte kullan\u0131lan bir mali ara\u00e7 olmaktan \u00e7\u0131kar\u0131larak, daha geni\u015f iktisadi reform, politik alanda yeniden yap\u0131lanma ve demokrasi gibi konular\u0131 da kapsam\u0131na alarak, bu alanlarda da aday \u00fclkeleri destekleyen bir araca d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. (57)<\/span>\u00a01997 y\u0131l\u0131nda L\u00fcksemburg Zirvesi sonras\u0131 PHARE Program\u0131 t\u00fcm\u00fcyle \u201c\u00f6n kat\u0131l\u0131m s\u00fcreci\u201d arac\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bununla aday devletlerin Kat\u0131l\u0131m Ortakl\u0131\u011f\u0131 Stratejisi \u00e7er\u00e7evesinde birlik m\u00fcktesebat\u0131na uyum sa\u011flamas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6ren Ulusal Programlar\u0131n olu\u015fturulmas\u0131nda ve bu programlar\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesinde gereken yard\u0131m\u0131 sa\u011flamaktayd\u0131. Bu andan itibaren PHARE Program\u0131 kamu y\u00f6netiminin ve kurumlar\u0131n AB i\u00e7inde etkin bir \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131 i\u00e7in g\u00fc\u00e7lendirilmelerini, acquis communautaire\u2019e uyum, ekonomik ve sosyal deste\u011fin temin edilmesini \u00f6ng\u00f6rmektedir. (58)<\/span><\/p>\n Bu andan itibaren PHARE Program \u00e7er\u00e7evesinde iki \u00f6ncelik belirginle\u015fmi\u015ftir: Gereken kurumlar\u0131n olu\u015fturulmas\u0131 (PHARE\u2019nin b\u00fct\u00e7esinin % 30\u2019u buna harcanmakta) ve mali yat\u0131r\u0131mlar (kalan % 70\u2019lik k\u0131s\u0131m bu ama\u00e7la kullan\u0131lmaktad\u0131r). PHARE, aday devletlerin AB\u2019nin acquis communautaire\u2019e uyum sa\u011flamalar\u0131 i\u00e7in demokratik kurumlar\u0131n ve y\u00f6netimlerin g\u00fc\u00e7lendirilmesine ve ayn\u0131 zamanda ula\u015f\u0131m ve \u00e7evre gibi alanlara yat\u0131r\u0131m ve altyap\u0131 projelerinin ger\u00e7ekle\u015ftirilmesine destek vermektedir. (59)<\/span><\/p>\n 3.5 MDA\u00dc\u2019n\u00fcn AB\u2019ye Uyumunda NATO\u2019nun Yeri Her \u00fc\u00e7 devlet Avrupa Komisyonu\u2019ndan olumlu not alm\u0131\u015ft\u0131r. Estonya ve Slovenya, co\u011frafi konum itibar\u0131yla birinin Rusya\u2019ya kom\u015fu olmas\u0131, di\u011ferinin askeri \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc eski Yugoslavya devletlerinin hemen yak\u0131n\u0131nda bulunmas\u0131 nedeniyle tam \u00fcyelik i\u00e7in NATO\u2019dan davet almam\u0131\u015ft\u0131r, ancak bu devletler haz\u0131rl\u0131k durumunun de\u011ferlendirilmesinde olumlu not alm\u0131\u015flard\u0131r. Yine de Avrupa Komisyonu\u2019nun aday devletlerin NATO ile ili\u015fkilerin geli\u015fim derecesine \u00f6nem verdi\u011fini s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Yani AB\u2019nin ODGP\u2019sindeki MDA\u00dc\u2019yle b\u00fct\u00fcnle\u015fme s\u00fcrecinde NATO\u2019nun bu \u00fclkelerle ili\u015fkilerinin d\u00fczeyini art\u0131rmas\u0131n\u0131 kendi stratejisinin bir par\u00e7as\u0131 gibi g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. AB\u2019ye kabul \u015fartlar\u0131 MDA\u00dc i\u00e7in uzun bir uyum sa\u011flama d\u00f6nemini gerektirmekteydi. Nitekim \u00f6nceki geni\u015fleme s\u00fcre\u00e7leriyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, son geni\u015fleme aday \u00fclkeleri \u00e7ok zorlayabilecekti. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00f6nceki b\u00fct\u00fcnle\u015fme s\u00fcre\u00e7lerinden farkl\u0131 olarak, \u00fcye devletlerin sadece Ortak Pazara de\u011fil, ayn\u0131 zamanda Ekonomik ve Parasal Birli\u011fe ve Ortak D\u0131\u015f ve G\u00fcvenlik Politikas\u0131na da uyum sa\u011flamalar\u0131 gerekmekteydi. (61)<\/span>\u00a0Bu durumda aday devletler i\u00e7in\u00a0<\/span>AB ODGP\u2019sine uyum NATO\u2019ya kat\u0131l\u0131m s\u00fcrecinde b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde sa\u011flanm\u0131\u015f olaca\u011f\u0131na g\u00f6re, bu kurumla b\u00fct\u00fcnle\u015fme d\u00fczeyi AB\u2019ye t\u00fcm \u00fcyelik i\u00e7in \u00f6nemli bir kriter haline gelmi\u015ftir.<\/p>\n Daha \u00f6ncede s\u00f6z edildi\u011fi gibi, G\u00fcndem 2000 Raporu Kopenhag kriterlerinden hareketle, tam \u00fcyelik ko\u015fullar\u0131 yeniden tan\u0131ml\u0131yordu. Bu konuda tam \u00fcyelik i\u00e7in art\u0131k sadece \u2018Birlik m\u00fcktesebat\u0131na\u201d uyulmas\u0131 yeterli olmamaktad\u0131r, AB\u2019nin siyasi ve ekonomik ama\u00e7lar\u0131na da uyum sa\u011flanmas\u0131 gerekmektedir. 12\u201313 Aral\u0131k 1997\u2019de ger\u00e7ekle\u015fen L\u00fcksemburg Zirvesi\u2019nde G\u00fcndem 2000 \u00f6nerileri kabul edildi. Bu zirvede adaylar \u00fc\u00e7 kategoriye b\u00f6l\u00fcnerek, haz\u0131rl\u0131k d\u00fczeylerine g\u00f6re ili\u015fkilerin ve m\u00fczakerelerin s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesine karar verilmi\u015ftir. 2002\u2019de AB aday devletlerle m\u00fczakerelerde kaydedilen ilerlemeleri de\u011ferlendirirken, Bulgaristan ve Romanya d\u0131\u015f\u0131nda t\u00fcm MDA\u00dc ve Malta ile G\u00fcney K\u0131br\u0131s ile tam \u00fcyelik m\u00fczakerelerini tamamlad\u0131 ve 16 Nisan 2003\u2019te bu devletlerle Kat\u0131l\u0131m Antla\u015fmalar\u0131 imzalad\u0131. Antla\u015fmalar\u0131n Avrupa Parlamentosu ve \u00fcye devletlerin parlamentolar\u0131nda onaylanmas\u0131ndan sonra bu devletler 1 May\u0131s 2004\u2019de AB\u2019ye kat\u0131lm\u0131\u015f oldular. (62)<\/span><\/p>\n Bulgaristan ile Romanya verdikleri taahh\u00fctleri ger\u00e7ekle\u015ftirdikten sonra 1 Ocak 2007\u2019de AB\u2019nin yirmi alt\u0131nc\u0131 ve yirmi yedinci \u00fcyeleri oldular.<\/p>\n 3.6 AB\u2019nin \u00dcyelik S\u00fcrecinde MDA\u00dc\u2019ye Y\u00f6nelik Ortak D\u0131\u015f ve G\u00fcvenlik 3.6.1 ODGP\u2019yi Destekleyen Etkenler<\/p>\n <\/b>MDA\u00dc ile Haziran 1989\u2019da, Polonya ve Macaristan\u2019a y\u00f6nelik yard\u0131mlar\u0131n AB taraf\u0131ndan koordine edilmesi ile ba\u015flayan ili\u015fkilere g\u00f6z att\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman, birli\u011fin bu b\u00f6lgeden kaynaklanabilecek tehditler konusunda ilk bak\u0131\u015fta ba\u015far\u0131l\u0131 bir d\u0131\u015f ve g\u00fcvenlik politikas\u0131 sergiledi\u011fini g\u00f6rebiliriz. \u0130lk olarak 1989\u2019da, Polonya ve Macaristan\u2019a yap\u0131lacak yard\u0131mlar\u0131n koordinasyonu G\u201324 (63)<\/span>\u00a0taraf\u0131ndan Avrupa Komisyonu\u2019na verildi ve bu kurum g\u00f6revi ba\u015far\u0131yla yerine getirerek, daha sonra bu yard\u0131mlar\u0131 di\u011fer MDA\u00dc\u2019ye de yaymaya muvaffak oldu. G-24 devletlerinin AT\u2019yi uluslararas\u0131 bir akt\u00f6r olarak muhatap almalar\u0131 bu kurum i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir \u00f6nem ta\u015f\u0131maktayd\u0131. (64)<\/span>\u00a0Ortak d\u0131\u015f politikan\u0131n ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u015fekilde y\u00fcr\u00fct\u00fclmesinin bir di\u011fer \u00f6rne\u011fi, AB\u2019nin Balkanlarda \u015fiddetlenen \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 Slovenya\u2019da ve H\u0131rvatistan\u2019da belli \u00f6l\u00e7\u00fcde durdurma\u011fa muvaffak olmas\u0131 ve dolay\u0131s\u0131yla daha da b\u00fcy\u00fck kay\u0131plar\u0131 engellemesidir. Yine benzer \u015fekilde, A\u011fustos 1991\u2019de Moskova\u2019daki ba\u015far\u0131s\u0131z darbe giri\u015fiminden sonra SSCB\u2019de ya\u015fanan istikrars\u0131zl\u0131k d\u00f6neminde AB ortak bir tutum sergileyerek \u00fc\u00e7 Balt\u0131k devleti olan Estonya, Letonya ve Litvanya\u2019n\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tan\u0131m\u0131\u015f, onlara mali ve teknik yard\u0131m yapmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. (65)<\/span><\/p>\n Genel olarak AB, MDA\u00dc\u2019y\u00fc geni\u015fleme politikas\u0131na dahil etmek ve sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 yard\u0131mlar yoluyla, bu \u00fclkelerde demokratik d\u00fczen ve piyasa ekonomisine ge\u00e7i\u015f s\u00fcrecinde ortaya \u00e7\u0131kabilecek istikrars\u0131zl\u0131\u011f\u0131 \u00f6nlemeye muvaffak olmu\u015ftur. Ko\u015fullu geni\u015fleme politikas\u0131 ve bu do\u011frultuda ger\u00e7ekle\u015ftirilen projeler AB ODGP\u2019sinin \u015fu ana kadar uygulad\u0131\u011f\u0131 en etkin ara\u00e7 olarak belirmektedir.<\/p>\n Di\u011fer taraftan g\u00f6sterilen \u00f6rnekler AB\u2019nin MDA\u00dc\u2019ye y\u00f6nelik uygulad\u0131\u011f\u0131 politikalar\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in olduk\u00e7a yetersiz kalmaktad\u0131r. Nitekim AB\u2019nin bu b\u00f6lgeye y\u00f6nelik d\u0131\u015f politikas\u0131n\u0131n ve g\u00fcvenlik politikas\u0131n\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131nda farkl\u0131 etkenler de s\u00f6z sahibidir.<\/p>\n Her ne kadar AB \u00fcye devletleri baz\u0131 konularda d\u0131\u015f politika a\u00e7\u0131s\u0131ndan ortak tutum sergilemeye muvaffak olmu\u015flarsa da, ODGP\u2019nin ara\u00e7lar\u0131n\u0131n yeterli derecede geli\u015fti\u011fini ve genel olarak ortak tutumun olu\u015ftu\u011funu s\u00f6ylemek son derece g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Belki de bu sebepledir ki, ODGP\u2019nin olu\u015fum s\u00fcrecinde AB Avrupa co\u011frafyas\u0131na, \u00f6zellikle Merkezi ve Do\u011fu Avrupa\u2019ya odaklanm\u0131\u015ft\u0131r. AB diplomatik, ekonomik ve askeri kapasitelerinin bu b\u00f6lgeye sarf edilmesinin bu imk\u00e2nlar\u0131n daha verimli kullan\u0131m\u0131 oldu\u011fu inanc\u0131yla hareket etmekteydi. Burada Avrupa Komisyonu\u2019nun AB\u2019yi bu b\u00f6lgede aktif bir politika y\u00fcr\u00fctmeye s\u00fcr\u00fckleyen ba\u015fka bir neden ise, bu kurumun Merkezi ve Do\u011fu Avrupa b\u00f6lgesine y\u00f6nelik y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc d\u0131\u015f ve g\u00fcvenlik politikalar\u0131n\u0131n ba\u015far\u0131l\u0131 olmas\u0131n\u0131 \u00f6zellikle arzu etmesidir. Bunun esas sebebi, ABD\u2019nin deste\u011fi olmaks\u0131z\u0131n bu politikalar\u0131 y\u00fcr\u00fctebilecek kapasiteyi sergileyerek, So\u011fuk Sava\u015f sonras\u0131 de\u011fi\u015fen uluslararas\u0131 ortam\u0131n sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 f\u0131rsatlar\u0131 de\u011ferlendirerek, b\u00f6lgede temel akt\u00f6r konumuna gelmek iste\u011fidir. (67)<\/span><\/p>\n AB\u2019nin MDA\u00dc b\u00f6lgesindeki politikalar\u0131n\u0131n ba\u015far\u0131ya ula\u015fmas\u0131n\u0131n bir di\u011fer sebebi de, bu kuruma \u00fcye devletlerin kendi ulusal d\u0131\u015f politikalar\u0131 do\u011frultusunda aday devletleri reform s\u00fcre\u00e7lerinde desteklemeleridir. \u00d6rne\u011fin, Estonya \u0130skandinav devletlerinden ciddi destek al\u0131rken, Slovenya\u2019n\u0131n kuruma \u00fcyeli\u011fi \u0130talya ve Avusturya taraf\u0131ndan destekleniyordu, Fransa ise Romanya i\u00e7in \u00e7aba g\u00f6steriyordu. (68)<\/span>\u00a0\u00dcye devletlerin aktif bir \u015fekilde kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 y\u00f6n\u00fcnde politikalar\u0131n y\u00fcr\u00fctmeleri her ne kadar AB\u2019nin d\u0131\u015f politikas\u0131n\u0131n ve g\u00fcvenlik politikas\u0131n\u0131n olu\u015fmas\u0131na ters d\u00fc\u015fse de, bu devletler MDA\u00dc\u2019ye \u00fcyeli\u011fe haz\u0131rl\u0131k a\u015famas\u0131nda yard\u0131m etmekle asl\u0131nda bu konuda AB\u2019nin ortak \u00e7\u0131karlar\u0131na hizmet etmekteydiler. ODGP\u2019deki ortak tav\u0131r eksikli\u011fi, belli \u00f6l\u00e7\u00fcde bu \u015fekilde telafi edilmekteydi.<\/p>\n 3.6.2 AB\u2019nin Politikalar\u0131nda Etkili Olmas\u0131nda NATO\u2019nun Rol\u00fc Do\u011fu Bloku\u2019nun \u00e7\u00f6kmesinden sonra MDA\u00dc\u2019deki g\u00fcvenlik bo\u015flu\u011funun giderilmesi amac\u0131yla NATO\u2019nun bu \u00fclkeler y\u00f6n\u00fcnde geni\u015flemesi gereklili\u011fi hakk\u0131nda kurum i\u00e7inde tart\u0131\u015fmalar ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Ancak g\u00fcn\u00fcm\u00fczde g\u00fcvenlik sadece askeri \u00f6nlemlerin al\u0131nmas\u0131yla sa\u011flanamaz. Bu nedenle, eski Sosyalist Blok\u2019u temsil eden bu devletlerde demokrasi ve piyasa ekonomisi mekanizmalar\u0131n\u0131n sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir bir bi\u00e7imde yerle\u015ftirilmesi ve bu \u00fclkelerin g\u00fcvenli\u011finin bu a\u00e7\u0131lardan da sa\u011flanmas\u0131 gerekmekteydi. Dolay\u0131s\u0131yla NATO geni\u015flemesiyle AB geni\u015fleme s\u00fcreci paralel bir \u015fekilde ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. (70)<\/span><\/p>\n NATO\u2019nun MDA\u00dc y\u00f6n\u00fcnde geni\u015flemesinin \u00fc\u00e7 temel sebebi vard\u0131r. Bunlardan ilki Rusya\u2019n\u0131n b\u00f6lgedeki devletlerin g\u00fcvenliklerine kar\u015f\u0131 bir tehdit olarak alg\u0131lanmaya devam etmesiydi. Asl\u0131nda NATO\u2019nun bu konudaki alg\u0131s\u0131 AB\u2019nin MDA\u00dc\u2019ye y\u00f6nelik b\u00fct\u00fcnle\u015fme politikas\u0131n\u0131n temel saikleri ile \u00e7ak\u0131\u015fmaktad\u0131r. Bu durumda bu amac\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesinde her iki kurum birbiri i\u00e7in tamamlay\u0131c\u0131 bir rol oynamaktad\u0131r. Yine de, \u00f6zellikle ilk zamanlarda, AB bu amac\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirme ara\u00e7lar\u0131ndan yoksundu ve o s\u0131rada sadece ABD \u00f6nderli\u011findeki NATO, Bat\u0131 Avrupa b\u00f6lgesinin MDA\u00dc ile ilgili g\u00fcvenlik endi\u015felerini gidermek i\u00e7in gerekli \u00f6rg\u00fctlemeye ve kapasiteye sahip idi. Bu durumda AB\u2019nin NATO olmaks\u0131z\u0131n bu amac\u0131 kendi ba\u015f\u0131na ger\u00e7ekle\u015ftirebilmesi inand\u0131r\u0131c\u0131 g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyordu. (71)<\/span><\/p>\n NATO\u2019nun geni\u015flemesinin AB ile paralel gitmesinin di\u011fer bir nedeni Merkezi ve Do\u011fu Avrupa devletlerinin Bat\u0131 kurumlar\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olma yoluyla yeniden \u201cAvrupa\u2019ya d\u00f6n\u00fc\u015f\u201d haklar\u0131n\u0131 kullanmak istemeleridir. So\u011fuk Sava\u015f d\u00f6neminde ayr\u0131 bir blok halinde hareket eden b\u00f6lge \u00fclkeleri, blo\u011fun \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcyle Bat\u0131 de\u011ferlerine kavu\u015fma olana\u011f\u0131n\u0131 elde etmi\u015flerdi. Yeni bir \u201cmodernle\u015fme\u201d modeli gibi kabul edilebilecek y\u00f6nelim, Do\u011fu Avrupa devletlerinin yeni elitleri taraf\u0131ndan ba\u015far\u0131s\u0131z ulusal kom\u00fcnizm modeli yerine ortaya at\u0131ld\u0131. Asl\u0131nda bu model, b\u00f6lgede bulunan devletlerin, d\u0131\u015flanm\u0131\u015fl\u0131k ve bask\u0131 alt\u0131nda kalm\u0131\u015fl\u0131k duygular\u0131ndan kurtulmak, ekonomik durgunlu\u011fu, yeniden ba\u015f g\u00f6steren milletleraras\u0131 \u00e7eki\u015fmeleri ve politik istikrars\u0131zl\u0131\u011f\u0131 ortadan kald\u0131rmak amac\u0131yla olu\u015fturulmu\u015ftu. (72)<\/span><\/p>\n NATO\u2019nun geni\u015flemesinin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc nedeni ise, bu devletlerin AB\u2019ye \u00fcyelik s\u00fcrecine bir \u00f6n ad\u0131m olu\u015fturulmak istenmesidir. Bu istek, Maastricht Antla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131n onaylanmas\u0131ndan sonra AB\u2019nin savunma koluna d\u00f6n\u00fc\u015fen BAB\u2019a \u00fcyeli\u011fin \u00f6neminin artmas\u0131yla ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bu proje do\u011frultusunda \u201culusal\u201d ve \u201cAvrupal\u0131\u201d kimliklerin bir araya getirilmesi AB ve NATO\u2019ya tam \u00fcyelik ko\u015fullar\u0131 y\u00f6n\u00fcnde ilerlenmenin sa\u011flanmas\u0131 amac\u0131na y\u00f6nelikti. (73)<\/span><\/p>\n NATO, Do\u011fu Bloku\u2019nun da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra faaliyetlerini s\u00fcrd\u00fcrmekle beraber faaliyet ve ama\u00e7lar\u0131nda yeni d\u00fczenlemeler yapm\u0131\u015ft\u0131r. Buna ek olarak, kurum NATO \u00fcyesi olmayan \u00fclkeler ile ili\u015fkiler sisteminde yeni mekanizmalar geli\u015ftirmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u00e7er\u00e7evede 1991 y\u0131l\u0131nda Kuzey Atlantik \u0130\u015fbirli\u011fi Konseyi (KA\u0130K) ve 1994 y\u0131l\u0131nda, Bar\u0131\u015f i\u00e7in Ortakl\u0131k (B\u0130O) program\u0131 kuruldu. 20 Aral\u0131k 1991 tarihinde kurulan KA\u0130K NATO ile eski Var\u015fova Pakt\u0131 aras\u0131nda g\u00fcvensizli\u011fin giderilmesinin ilk ad\u0131m\u0131 idi. Daha sonra NATO taraf\u0131ndan \u201cBar\u0131\u015f i\u00e7in Ortakl\u0131k\u201d program\u0131 geli\u015ftirilmi\u015ftir. Program\u0131n esas amac\u0131 b\u00fct\u00fcn Avrupa\u2019da istikrar\u0131n ve g\u00fcvenli\u011fin sa\u011flanmas\u0131d\u0131r. Bu giri\u015fime KA\u0130K\u2019e ve AG\u0130T\u2019e \u00fcye olan b\u00fct\u00fcn \u00fclkeler davet edilmi\u015ftir. Bu davet MDA\u00dc dahil otuz \u00fclke taraf\u0131ndan kabul edilmi\u015ftir. B\u0130O Program\u0131 savunmaya dayal\u0131 i\u015fbirli\u011fini esas kabul etmekle birlikte, NATO ve partner \u00fclkeler aras\u0131nda diyalogun ve siyasi i\u015fbirli\u011finin geli\u015ftirilmesine de hizmet etmektedir. Bu giri\u015fim, Avrupa g\u00fcvenli\u011finin in\u015fas\u0131nda \u00f6nemli ve devaml\u0131 bir karaktere d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f ve b\u00fct\u00fcn Avrupa\u2019da politik ve askeri i\u015fbirli\u011finin g\u00fc\u00e7lenmesinde rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. Program, NATO\u2019nun sundu\u011fu demokratik ilkeler temelinde istikrar\u0131n artmas\u0131na, bar\u0131\u015fa y\u00f6nelik tehditlerin azalmas\u0131na ve pratik i\u015fbirli\u011fine dayanan g\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f g\u00fcvenli\u011fin kurulmas\u0131na yard\u0131m etmi\u015ftir. (74)<\/span><\/p>\n AB MDA\u00dc\u2019n\u00fcn tam \u00fcyelik s\u00fcrecini ba\u015flatmadan, Ocak 1994\u2019te NATO Br\u00fcksel Zirvesi\u2019nde bu \u00fclkelere NATO\u2019ya tam \u00fcyelik daveti yapm\u0131\u015ft\u0131r. NATO b\u00f6ylece bu devletlerin AB\u2019ye tam \u00fcyeli\u011fine g\u00fcvenlik konular\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan haz\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131 tamamlanmas\u0131nda katk\u0131da bulunmu\u015ftur. Nitekim Mart 1999\u2019de \u00c7ek Cumhuriyeti, Polonya ve Macaristan NATO\u2019ya \u00fcye olurken, di\u011fer AB\u2019ye aday MDA\u00dc \u00fclkeleri bu kuruma Mart 2004\u2019te yani AB\u2019ye \u00fcye olmadan bir ka\u00e7 ay \u00f6nce kat\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n 3.6.3 AB\u2019nin Kat\u0131l\u0131m Stratejisinin ODGP\u2019nin Ger\u00e7ekle\u015ftirilmesinde Tamamlay\u0131c\u0131 Fonksiyonu<\/p>\n <\/b>Avrupa politik ve ekonomik alan\u0131yla b\u00fct\u00fcnle\u015fme arzusunda olan eski Do\u011fu Bloku sosyalist devletlerinin \u00fclkelerinde \u00e7ok say\u0131da reformu ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u015fekilde ger\u00e7ekle\u015ftirmeleri gerekmekteydi. Bu ama\u00e7la AB bu \u00fclkelere geni\u015f bir yelpaze olu\u015fturan teknik ve mali destek vermekteydi. Fakat \u00fclkelerin reform s\u00fcrecinin ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u015fekilde tamamlanmas\u0131na etki yapan en b\u00fcy\u00fck neden bu \u00fclkelere AB taraf\u0131ndan verilen tam \u00fcyelik vaadidir. Di\u011fer bir deyi\u015fle MDA\u00dc, ge\u00e7i\u015f d\u00f6neminde AB\u2019den yard\u0131m almakla kalmam\u0131\u015ft\u0131, s\u00fcrecin sonunda neyle kar\u015f\u0131la\u015fabilece\u011fine dair net bir perspektife sahipti. Bu durumda Avrupa ve Atlantik-a\u015f\u0131r\u0131 kurumlarla b\u00fct\u00fcnle\u015fme s\u00fcrecinde MDA\u00dc ba\u015fta Rusya\u2019dan gelebilecek tehdide kar\u015f\u0131 g\u00fcvenli\u011fini g\u00fc\u00e7lendirmek i\u00e7in hem Bat\u0131\u2019dan mali ve teknik yard\u0131mlar\u0131 s\u00fcrekli bir \u015fekilde alacakt\u0131, hem de ekonomilerinin piyasa kurallar\u0131 y\u00f6n\u00fcnde \u015fekillendirilmesi ve y\u00fcr\u00fct\u00fclmesini i\u00e7eren liberal politikalar bu \u00fclkelerde iktidar de\u011fi\u015fikli\u011fine ba\u011fl\u0131 olmadan devaml\u0131l\u0131k sergileyecekti. (75)<\/span><\/p>\n Bunun en \u00e7arp\u0131c\u0131 \u00f6rne\u011fi olarak \u00c7ekoslovakya\u2019n\u0131n Yugoslavya\u2019n\u0131n aksine hi\u00e7bir \u00e7at\u0131\u015fma ya\u015fanmadan 1993\u2019de \u00c7ek ve Slovak Cumhuriyetleri olarak iki ayr\u0131 devlete ayr\u0131lmas\u0131n\u0131 g\u00f6stermek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Di\u011fer Merkezi ve Do\u011fu Avrupa devletlerinde oldu\u011fu gibi bu devletler politik ve ekonomik a\u00e7\u0131dan bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm ya\u015famaktayd\u0131lar. Her iki devlet de s\u00fcrecin tamamlanmas\u0131n\u0131n ayr\u0131lmalar\u0131 halinde daha kolay olaca\u011f\u0131 inanc\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131maktayd\u0131. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda Bat\u0131 ile ba\u015flat\u0131lan b\u00fct\u00fcnle\u015fme s\u00fcrecinin ayr\u0131lma s\u0131ras\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kabilecek siyasi belirsizli\u011fi ve ekonomik ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131 \u00f6nlemeye yard\u0131mc\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 \u00fcmit etmekteydiler. (76)<\/span>\u00a0\u00c7ek Cumhuriyeti ve Slovakya ayr\u0131lma s\u00fcrecinin \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131z bir \u015fekilde tamamlanmas\u0131na \u00f6zen g\u00f6steriyordu. Bu devletler \u00e7at\u0131\u015fmadan uzak durulmas\u0131 yoluyla Bat\u0131 taraf\u0131ndan takdir edilip AB ile b\u00fct\u00fcnle\u015fme s\u0131ras\u0131nda b\u00fct\u00fcn imkanlar\u0131n kendilerine takdim olunaca\u011f\u0131n\u0131 umuyorlard\u0131. (77)<\/span><\/p>\n AB\u2019nin MDA\u00dc\u2019ye y\u00f6nelik geni\u015fleme politikas\u0131 bu devletlerdeki politik ve ekonomik reformlar\u0131 te\u015fvik etmeyi ve So\u011fuk Sava\u015f sonras\u0131 olu\u015fan ko\u015fullarda yeni Avrupa d\u00fczenini olu\u015fturmay\u0131 ama\u00e7lamaktayd\u0131. MDA\u00dc\u2019de politik ve ekonomik alanlarda yeniden yap\u0131lanmay\u0131 e\u015fg\u00fcd\u00fcmlemekle, Avrupa k\u0131tas\u0131nda g\u00fcvenli\u011fin temin edilmesi beklenmekteydi. Bu \u00f6ng\u00f6r\u00fc, demokratik politik sistem ve piyasa ekonomisine ge\u00e7mi\u015f \u00fclkeler aras\u0131nda b\u00fct\u00fcnle\u015fme ve kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131n geli\u015fmesi sonucunda daha istikrarl\u0131 ve g\u00fcvenli bir Avrupa olu\u015faca\u011f\u0131 inanc\u0131na dayanmaktad\u0131r. (78)<\/span><\/p>\n Hem NATO hem de AB, Merkezi ve Do\u011fu Avrupa b\u00f6lgesinde istikrar\u0131n sa\u011flanmas\u0131 ve g\u00fcvenli\u011fe ba\u011fl\u0131 sorunlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmesine y\u00f6nelik politikalar ger\u00e7ekle\u015ftirmekteydiler. AB i\u00e7 istikrar\u0131n\u0131 bozacak tehdit unsurlar\u0131n\u0131 iyi bilmekteydi ve bunlar\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in en etkin arac\u0131n Kopenhag kriterlerinin (79)<\/span>\u00a0sa\u011flanmas\u0131 ko\u015fuluna ba\u011flanm\u0131\u015f bir b\u00fct\u00fcnle\u015fmenin MDA\u00dc\u2019ye sunulmas\u0131d\u0131r. Bu durumda ko\u015fullar\u0131 ba\u015far\u0131l\u0131 \u015fekilde ger\u00e7ekle\u015ftiren \u00fclkeler sadece AB taraf\u0131ndan de\u011fil, ayn\u0131 zamanda NATO taraf\u0131ndan da \u00f6d\u00fcllendirilmi\u015f olacaklard\u0131.<\/p>\n \u00c7ok ge\u00e7meden, MDA\u00dc y\u00f6netimleri kendi d\u0131\u015f politika \u00f6nceliklerinin NATO ve AB ile b\u00fct\u00fcnle\u015fme oldu\u011funu beyan etmi\u015flerdir. (80)<\/span>\u00a0Bu konuda \u00c7ek Cumhuriyeti, Polonya ve Macaristan\u2019\u0131n reform s\u00fcrecinde \u00f6nderlik etmeleri, NATO taraf\u0131ndan bu devletlerin \u00f6ncelikle tam \u00fcyeli\u011fe kabul edilmelerinde ve AB\u2019nin 1997 L\u00fcksemburg Zirvesi\u2019nde ilk dalgada tam \u00fcyelik ko\u015fullar\u0131na en fazla uyum sa\u011flayan devletlerin aras\u0131na al\u0131nmalar\u0131nda (81)<\/span>\u00a0b\u00fcy\u00fck avantajlar sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. (82)<\/span><\/p>\n AB\u2019nin MDA\u00dc\u2019ye b\u00fct\u00fcnle\u015fme perspektifi i\u00e7eren destek politikas\u0131na k\u0131yasla, Bat\u0131 Balkanlar ve Eski Sovyetler Birli\u011fi co\u011frafyas\u0131nda, \u00f6zellikle G\u00fcney Kafkasya\u2019da geni\u015fleme arac\u0131 hari\u00e7, tamamen benzer politikalar uygulanmas\u0131na ra\u011fmen, benzer ba\u015far\u0131y\u0131 elde etmek m\u00fcmk\u00fcn olmam\u0131\u015ft\u0131r. AB taraf\u0131ndan sunulan yard\u0131ma b\u00fcy\u00fck ihtiya\u00e7 duyan bu b\u00f6lgelerdeki \u00fclkeler, AB ile ili\u015fkilerin hangi d\u00fczeye \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131na dair perspektiften yoksun idiler. AB bu devletlere bu kurumla gelecekte b\u00fct\u00fcnle\u015fme imkan\u0131n\u0131 tan\u0131mamaktayd\u0131.<\/p>\n Bat\u0131 Balkan devletleri ve Eski Sovyetler Birli\u011fi\u2019nin da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra ortaya \u00e7\u0131kan yeni ba\u011f\u0131ms\u0131z devletler, herhangi bir de\u011fi\u015fim plan\u0131na sahip de\u011fildiler.<\/p>\n Ayn\u0131 zamanda ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n ilk g\u00fcn\u00fcnden itibaren varl\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrme m\u00fccadelesi vermek zorunda kald\u0131lar. Her ne kadar Slovenya, Litvanya, Letonya ve Estonya ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 di\u011fer b\u00f6lge devletleriyle ayn\u0131 d\u00f6nemde elde etsele de, AB bu \u00fclkeleri geni\u015fleme s\u00fcrecine alarak Avrupa de\u011ferlerinin geli\u015ftirilmesi ve benimsemesi y\u00f6n\u00fcnde bir pusula rol\u00fcn\u00fc \u00fcstlenmi\u015ftir. MDA\u00dc, YBD ve eski Yugoslav cumhuriyetlerinin aksine, So\u011fuk Sava\u015f d\u00f6neminde ba\u011f\u0131ms\u0131z birer devlet olmalar\u0131na ra\u011fmen, So\u011fuk Sava\u015f sonras\u0131 kom\u00fcnist d\u00fczenlerin \u00e7\u00f6kmesiyle bir yol g\u00f6stericiye ciddi ihtiya\u00e7 duyuyordu. Bu noktada bu yol g\u00f6stericili\u011fi NATO ve AB \u00fcstlenmi\u015f ve bunu da bu devletlere kendi kurumlar\u0131yla tam b\u00fct\u00fcnle\u015fme s\u00fcrecine kat\u0131l\u0131m vaadi \u00e7er\u00e7evesinde ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015flerdi.<\/p>\n Geni\u015fleme s\u00fcrecinde AB taraf\u0131ndan belirlenen ama\u00e7lar\u0131n etkin bir \u015fekilde ger\u00e7ekle\u015ftirilmesinde iki g\u00f6z ard\u0131 edilmeyecek husus yatmaktad\u0131r. Birinci husus, aday devletin b\u00fct\u00fcnle\u015fme s\u00fcrecinde a\u015fama kaydetmesinin, talep olunan reformlar\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesinde sergiledi\u011fi ba\u015far\u0131ya ba\u011fl\u0131 olmas\u0131d\u0131r. Bu hem devletlerin kendi i\u00e7lerinde reformlara devam edilmesi konusunda kararl\u0131l\u0131\u011f\u0131 temin ve te\u015fvik edecek, hem de s\u00fcrece dahil di\u011fer \u00fclkeler i\u00e7in de bir \u00f6l\u00e7\u00fc rol\u00fc oynayacakt\u0131. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda, ko\u015fullu geni\u015flemenin, ancak bu uygulamaya konu \u00fclkelerin y\u00f6netimlerinin bunun kendi devletleri ve d\u00fczenleri i\u00e7in faydal\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 inanc\u0131na sahip oldu\u011fu s\u00fcrece etkin olaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. (83)<\/span><\/p>\n Bu t\u00fcr bir alg\u0131lama ise sadece demokratik yollarla iktidara gelen ve liberal de\u011ferleri benimseyen y\u00f6netimler taraf\u0131ndan g\u00f6sterilebilir. Oysa otoriter rejimlerin benzer bir alg\u0131lama sergilemesi ihtimali bu y\u00f6netimleri olu\u015fan farkl\u0131 ko\u015fullar zorlamad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece, olduk\u00e7a a\u015fa\u011f\u0131 seviyededir. Nitekim Yugoslavya \u00f6rne\u011finde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere, bu \u00fclkenin da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra Bosna\u2019da ortaya \u00e7\u0131kan kanl\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmada, H\u0131rvatistan ve S\u0131rbistan y\u00f6netimleri politik imkanlar\u0131n\u0131 bu \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n daha da \u015fiddetlenmesi y\u00f6n\u00fcnde kullanmaktayd\u0131lar. Oysa \u00c7ekoslovakya\u2019n\u0131n iki ayr\u0131 devlete ayr\u0131lmas\u0131 s\u00fcrecinde AB\u2019den destek alan \u00c7ek Cumhuriyeti ve Slovakya y\u00f6netimleri politikalar\u0131nda etnik ayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131na yer verseler de, bu etnik \u00e7at\u0131\u015fmaya yol 4. AB\u2019nin Bat\u0131 Balkanlara Y\u00f6nelik D\u0131\u015f Politikas\u0131<\/p>\n 4.1 Yugoslavya\u2019dan Ayr\u0131lan Devletlerin ODGP \u00c7er\u00e7evesinde MDA\u00dc\u2019den Ayr\u0131 Ele Al\u0131nmas\u0131n\u0131n Sebepleri<\/p>\n <\/b>Do\u011fu Bloku\u2019nun da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra Balkanlarda ve \u00f6zellikle Yugoslavya\u2019daki geli\u015fmeler di\u011fer Do\u011fu Bloku \u00fclkelerinden \u00e7ok daha farkl\u0131 olmu\u015ftur. Bunun temelinde Yugoslavya\u2019n\u0131n Blok\u2019a \u00fcye di\u011fer devletlerden farkl\u0131 ve kendine \u00f6zg\u00fc bir yap\u0131s\u0131n\u0131n olmas\u0131d\u0131r. Bunlar\u0131n aras\u0131nda, di\u011fer devletlerden farkl\u0131 olarak daha liberal ekonomisi, ayr\u0131lma hukuku dahil geni\u015f yetkilerle donat\u0131lm\u0131\u015f federe devletleri i\u00e7eren federal devlet yap\u0131s\u0131 \u00f6nemli \u00f6zelliklerdir. (85)<\/span>\u00a0G\u00fcneydo\u011fu Avrupa olarak bilinen bu b\u00f6lge, Yugoslavya\u2019n\u0131n da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra ortaya \u00e7\u0131kan ba\u011f\u0131ms\u0131z devletlere Arnavutluk\u2019un da eklenmesiyle Bat\u0131 Balkanlar terimi ile ifade edilmektedir. (86)<\/span>\u00a0Bu terim, AB ile b\u00fct\u00fcnle\u015fme s\u00fcrecine girmi\u015f ve yine Balkanlarda bulunan Romanya ile Bulgaristan\u2019\u0131 o s\u0131rada kat\u0131l\u0131m m\u00fczakereleri ba\u015flat\u0131lmayan bu devletlerden ay\u0131rmak amac\u0131yla kullan\u0131lmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Yugoslavya i\u00e7in Do\u011fu Bloku\u2019nun par\u00e7alanmas\u0131 \u00fclkenin de da\u011f\u0131lmas\u0131na neden olmu\u015ftur. Fakat \u00c7ekoslovakya \u00f6rne\u011finden farkl\u0131 olarak, Yugoslavya\u2019n\u0131n da\u011f\u0131lmas\u0131 daha feci olmu\u015ftur ve on binlerin \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc s\u0131cak \u00e7at\u0131\u015fmalar ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Daha \u00f6nce de s\u00f6z edildi\u011fi gibi Yugoslavya\u2019n\u0131n farkl\u0131 yap\u0131s\u0131ndan yararlanan Slovenya, H\u0131rvatistan, Bosna-Hersek, Makedonya, Karada\u011f ve S\u0131rbistan, merkezi y\u00f6netimden politik ve ekonomik anlamda neredeyse ba\u011f\u0131ms\u0131z bir \u015fekilde hareket etmekteydiler. 1980\u2019lerin sonlar\u0131nda Milosevi\u00e7\u2019in iktidara gelmesiyle hem devletin \u00e7ekirde\u011fini olu\u015fturan S\u0131rbistan\u2019da, hem de di\u011fer \u00fcye cumhuriyetlerde milliyet\u00e7ili\u011fin y\u00fckseli\u015fi g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n 1990\u2019da S\u0131rbistan d\u0131\u015f\u0131ndaki cumhuriyetlerde yap\u0131lan se\u00e7imlerle ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k yanl\u0131s\u0131 y\u00f6netimler ba\u015fa gelmi\u015ftir. S\u0131rbistan ve Karada\u011f\u2019da ise kom\u00fcnist y\u00f6netimler kendi iktidarlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fcler. Federasyon yap\u0131s\u0131n\u0131 korumak amac\u0131yla Yugoslavya devlet ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u00fcm federe devletlerin s\u0131rayla \u00fcstlenmesi sistemi, S\u0131rbistan\u2019\u0131n H\u0131rvat aday\u0131 olan Stipe Mesici\u2019yi veto etmesiyle bozulunca, (87)<\/span>\u00a025 Haziran 1991\u2019de Slovenya ve H\u0131rvatistan ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 ilan etmi\u015ftir. Bununla Yugoslavya\u2019n\u0131n da\u011f\u0131lma s\u00fcreci ve beraberinde kanl\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmalar ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. (88)<\/span><\/p>\n AT\u2019nin Yugoslavya\u2019daki bu geli\u015fmeler kar\u015f\u0131s\u0131nda en ba\u015ftan beri sergiledi\u011fi tutum, bu \u00fclkenin toprak b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn korunmas\u0131 y\u00f6n\u00fcndeydi. Bu tutumunu devlet dahilindeki etnik \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n ve ayr\u0131l\u0131k\u00e7\u0131 hareketlerin geri d\u00f6n\u00fclmez bir noktaya geldi\u011fi 1991 Aral\u0131k\u2019\u0131na kadar s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Asl\u0131nda tutumun de\u011fi\u015fmesine Almanya\u2019n\u0131n bu konudaki ad\u0131mlar\u0131 neden olmu\u015ftur. Kendi kamuoyunun bask\u0131s\u0131 alt\u0131nda kalan Almanya, Slovenya ve H\u0131rvatistan\u2019\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 tan\u0131d\u0131. \u00c7ok ge\u00e7meden, Avrupa Komisyonu da, Almanya\u2019n\u0131n ard\u0131ndan bu devletlerin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tan\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. (89)<\/span>\u00a0Bu iki devletin ard\u0131ndan daha \u00f6nce daha gev\u015fek bir federasyon ilkesini savunan Makedonya ve 1992\u2019de Bosna-Hersek ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 ilan ettiler. (90)<\/span>\u00a0Bu geli\u015fmelerin do\u011frultusunda Belgrad y\u00f6netiminin denetimi alt\u0131nda olan Yugoslav ordusu \u00f6nce Slovenya\u2019ya, sonra H\u0131rvatistan\u2019a, en son ise Bosna- Hersek\u2019e kar\u015f\u0131 harekete ge\u00e7mi\u015ftir ve kanl\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmalara neden olmu\u015ftur. (91)<\/span><\/p>\n Ne AB, ne de AG\u0130T Yugoslavya\u2019n\u0131n da\u011f\u0131lmas\u0131yla ortaya \u00e7\u0131kan krizin engellenmesi i\u00e7in herhangi bir plana sahiplerdi. (9<\/span>2)<\/span>\u00a0Yugoslavya\u2019dan ayr\u0131lan yeni ba\u011f\u0131ms\u0131z devletler ilk g\u00fcnlerden kendilerini s\u0131cak bir \u00e7at\u0131\u015fma ortam\u0131nda bulmu\u015flard\u0131 ve bu ko\u015fullarda AB\u2019nin MDA\u00dc\u2019ye y\u00f6nelik politik ve ekonomik ge\u00e7i\u015f s\u00fcrecinde uygulad\u0131\u011f\u0131 programlar\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilme olana\u011f\u0131 bulunmamaktayd\u0131. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda, sava\u015f i\u00e7inde bulunan \u00fclkelerin geni\u015fleme s\u00fcreci kapsam\u0131na al\u0131nmas\u0131 da d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemezdi. Bu durum AB g\u00fcvenli\u011fini do\u011frudan etkileyebilirdi. Yugoslavya\u2019dan ayr\u0131lan \u00fclkelere y\u00f6nelik farkl\u0131 politikalar\u0131n uygulanmas\u0131 gerekmekteydi. Ancak AB bunlara sahip de\u011fildi.<\/p>\n Yugoslavya\u2019daki \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n k\u00f6keninde \u00fc\u00e7 temel sebep yatmaktayd\u0131. Birinci sebep, AB\u2019nin yapabildi\u011fi t\u00fcm m\u00fcdahalelere ra\u011fmen \u00e7ok etnik unsuru kendinde birle\u015ftiren bu devletin da\u011f\u0131lmas\u0131 idi. \u0130kinci sebep istikrars\u0131z bir d\u00f6neme s\u00fcr\u00fcklenen eski Yugoslavya\u2019da, S\u0131rbistan ba\u015fkan\u0131 Milosevi\u00e7\u2019in B\u00fcy\u00fck S\u0131rbistan\u2019\u0131n kurulmas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6ren a\u015f\u0131r\u0131 milliyet\u00e7i projesi i\u00e7in gereken ortam\u0131n sa\u011flanm\u0131\u015f olmas\u0131 idi. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc sebep ise, etnik \u00e7at\u0131\u015fma s\u00fcrecinde a\u015f\u0131r\u0131 milliyet\u00e7ilerin g\u00fc\u00e7l\u00fc konuma gelmesi ve bu g\u00fcc\u00fc art\u0131rabilmesidir. (93)<\/span><\/p>\n S\u0131cak \u00e7at\u0131\u015fmalar doruk noktas\u0131na var\u0131nca, bu sorunu gidermek amac\u0131yla m\u00fcdahale etmekte isteksiz olan ABD ve AT, BM G\u00fcvenlik Konseyi\u2019nin 25 Eyl\u00fcl 1991 tarihli karar\u0131 do\u011frultusunda t\u00fcm Yugoslavya\u2019ya y\u00f6nelik silah ambargosu uygulamaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Oysa Yugoslavya ordusunun miras\u0131n\u0131 devralm\u0131\u015f olan S\u0131rplar silah donan\u0131m\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan, H\u0131rvatlar ve Bo\u015fnaklardan daha avantajl\u0131 hale geldi\u011fi i\u00e7in, \u00e7at\u0131\u015fma daha da kanl\u0131 bir hal alm\u0131\u015ft\u0131r. Bosna-Hersek al\u0131nan ambargo karar\u0131yla kendini savunma hakk\u0131ndan mahrum kalm\u0131\u015ft\u0131. Bu durum S\u0131rplar\u0131 daha dacesaretlendirmi\u015fti. AB\u2019nin bu ve di\u011fer diplomatik giri\u015fimleri askeri destekten yoksun olunca ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kla neticelenmi\u015ftir ve H\u0131rvatistan ve Bosna-Hersek 4.2 AB\u2019nin Yugoslavya\u2019daki Geli\u015fmelere Y\u00f6nelik Politikas\u0131 \u00dcye devletler ise tekil \u00fclkeler olarak do\u011frudan m\u00fcdahale etmeye isteksizdiler. Gereken kapasiteye sahip olan Fransa ve \u0130ngiltere ulusal \u00e7\u0131karlar\u0131 do\u011frultusunda hareket ederek, bu m\u00fcdahaleyi yapmaya kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131lar. En ba\u015fta b\u00f6lge devletlerine y\u00f6nelik aktif bir diplomatik faaliyet sergileyen Almanya ise, anayasas\u0131n\u0131n h\u00fck\u00fcmleri gere\u011fi bu t\u00fcr bir m\u00fcdahale imkan\u0131ndan yoksun idi. (97)<\/span><\/p>\n AT Komisyonu, merkez ve cumhuriyet y\u00f6netimleri aras\u0131nda yap\u0131c\u0131 bir diyalogun olu\u015fturulmas\u0131 yoluyla \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve demokrasi ilkeleri temelinde yeni bir Yugoslavya\u2019n\u0131n \u015fekillendirilmesi y\u00f6n\u00fcnde gereken yard\u0131mlar\u0131 g\u00f6sterece\u011fini beyan etmi\u015ftir. AT\u2019nin beklentisi Yugoslavya\u2019n\u0131n b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc korumak ve demokratikle\u015fme s\u00fcrecini desteklemekle ortaya \u00e7\u0131kan sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zmeye muvaffak olunaca\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcndeydi. Hatta ilk zamanlar Almanya da AT\u2019nin sergiledi\u011fi bu tutumu destekliyordu. AT, Yugoslavya\u2019da patlak veren anayasal sorunu \u00e7\u00f6zmede ve \u00fclke b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn korunmas\u0131nda gereken irade ve ba\u015far\u0131 sergilendi\u011fi takdirde, ortakl\u0131k derecesine varacak bir i\u015fbirli\u011fi s\u00fcrecini ba\u015flatabilece\u011fini beyan etmi\u015ftir. Bu Yugoslavya i\u00e7in o d\u00f6nemde AT taraf\u0131ndan takdim edilebilecek en \u00f6nemli \u00f6d\u00fcllerden biriydi. AT o s\u0131rada Yugoslavya ve di\u011fer MDA\u00dc ile Ortakl\u0131k Antla\u015fmalar\u0131\u2019n\u0131n imzalanmas\u0131 konusunda g\u00f6r\u00fc\u015fmelerde bulunuyordu. (98)<\/span>MDA\u00dc\u2019de uygulanan benzer politikalar bu \u00fclkelerde istikrars\u0131zl\u0131\u011f\u0131 ve g\u00fcvenli\u011fe olan tehdidi ortadan kald\u0131rmaya yard\u0131m etmi\u015ftir.<\/p>\n 27 May\u0131s 1992\u2019da Avrupa Komisyonu G\u00fcvenlik Konseyi\u2019nin 757 No\u2019lu karar\u0131 do\u011frultusunda S\u0131rbistan ve Karada\u011f Cumhuriyetlerine ticari yapt\u0131r\u0131mlar uygulanmas\u0131na karar verdi. 10 Temmuz 1992\u2019de Komisyon ve NATO ayn\u0131 g\u00fcn Karada\u011f limanlar\u0131na ticari ama\u00e7la ger\u00e7ekle\u015ftirilen ula\u015f\u0131m\u0131, deniz ve hava \u00fczerinden denetimi alt\u0131na ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 beyan etmi\u015ftir. (99)<\/span>\u00a026\u201327 A\u011fustos 1992\u2019de Londra\u2019da toplanan Avrupa devletlerince Bosna-Hersek\u2019te bar\u0131\u015f\u0131n sa\u011flanmas\u0131 y\u00f6n\u00fcnde baz\u0131 giri\u015fimlerde bulunulmu\u015ftu. Konferansta kabul edilen en \u00f6nemli kararlar Bosna-Hersek Cumhuriyeti\u2019nin \u00fclke b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn tan\u0131nmas\u0131, \u00e7at\u0131\u015fma s\u0131ras\u0131nda zorla elde edilen toprak edinimlerinin tan\u0131nmamas\u0131 ve S\u0131rbistan ve Karada\u011f\u2019dan olu\u015fan yeni Yugoslavya Cumhuriyeti\u2019nin sald\u0131rgan olarak a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde tan\u0131nmas\u0131 olmu\u015ftur. (100)<\/span><\/p>\n Ard\u0131ndan bir ay sonra, Cenevre Bar\u0131\u015f Konferans\u0131 topland\u0131 ve bu konferansta Bosna-Hersek\u2019te bar\u0131\u015f\u0131 sa\u011flamak amac\u0131yla BM-AB ortak giri\u015fimi olan Vance-Owen Plan\u0131 kabul edilmi\u015ftir. Plana g\u00f6re Bosna-Hersek ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 korumakla birlikte, co\u011frafi, tarihi ve etnik ba\u011flar do\u011frultusunda kendi y\u00f6netimleri olan ve geni\u015f yetkilerle donat\u0131lan on ayr\u0131 b\u00f6lgeye b\u00f6l\u00fcnecekti. (101)<\/span>\u00a0Bunlardan \u00fc\u00e7er b\u00f6lge her bir etnik gruba ait olacakt\u0131, Saraybosna ise Bosna-Hersek\u2019in b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve \u00e7okuluslu yap\u0131s\u0131n\u0131 temsilen hi\u00e7 bir etnik gruba ait olmayacakt\u0131. (102)<\/span><\/p>\n Londra kararlar\u0131yla belli \u00f6l\u00e7\u00fcde ters d\u00fc\u015fen bu plan, \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n Bosna-Hersek i\u00e7inde \u00fc\u00e7 etnik grubun aras\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi belirtilerek, bu \u00e7at\u0131\u015fmay\u0131 uluslararas\u0131 sava\u015f boyutundan i\u00e7 \u00e7at\u0131\u015fma boyutuna indirgemekle sald\u0131rganla sald\u0131r\u0131ya u\u011frayan taraflar\u0131 e\u015fit konumuna getirilmi\u015ftir. Bu durumda Bat\u0131l\u0131 m\u00fcttefikler bir \u00fclkenin toprak b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne sald\u0131r\u0131 durumunda m\u00fcdahale zorunlulu\u011funu da ortadan kald\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. Di\u011fer taraftan Bosna topraklar\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131n S\u0131rplara b\u0131rak\u0131lmas\u0131yla, zorla toprak kazan\u0131lmas\u0131n\u0131n kabul edilmeyece\u011fi ilkesi de \u00e7i\u011fnenmi\u015f oldu. (103)<\/span>Bu plan S\u0131rplar\u0131n \u00e7at\u0131\u015fmayla elde edilen b\u00fcy\u00fck kazan\u0131mlar\u0131n\u0131 koruyaca\u011f\u0131 gerek\u00e7esiyle ABD taraf\u0131nda da ra\u011fbet g\u00f6rmedi. (104)<\/span><\/p>\n Bu plana en b\u00fcy\u00fck tepki Bo\u015fnaklardan geldi. Bo\u015fnaklar, bu plan\u0131n \u00fclkelerini par\u00e7alayaca\u011f\u0131na kesin g\u00f6z\u00fcyle bak\u0131yorlard\u0131. Buna ra\u011fmen \u00fclkelerinin b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131n\u0131n S\u0131rplar\u0131n i\u015fgali alt\u0131nda olmas\u0131 ve arazilerinde bir de Bosnal\u0131 H\u0131rvatlara ait bir cumhuriyetin olu\u015fturulmas\u0131 ger\u00e7ekleri kar\u015f\u0131s\u0131nda en az\u0131ndan \u00fclke varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 koruma amac\u0131yla bu plan\u0131 imzalamaya raz\u0131 olmu\u015flard\u0131. Fakat ayn\u0131 plan Bosnal\u0131 S\u0131rplar\u0131n Pale\u2019deki parlamentosu taraf\u0131ndan reddedilince y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girememi\u015ftir. Plan\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmemesinin sebeplerinden biri de sava\u015f s\u0131ras\u0131nda ba\u015far\u0131ya ula\u015fm\u0131\u015f S\u0131rplar\u0131n daha b\u00fcy\u00fck kazan\u0131mlar\u0131 elde etme iste\u011fi ve Bat\u0131l\u0131 g\u00fc\u00e7lerin bunu s\u0131n\u0131rland\u0131rmak i\u00e7in tek imkan ve bask\u0131 unsuru olan hava ak\u0131nlar\u0131yla ilgili kararl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrememi\u015f olmalar\u0131d\u0131r. (105)<\/span>\u00a0BM-AB giri\u015fimi olan bu plan ger\u00e7ekle\u015fmeyince, Bosna-Hersek\u2019teki \u00e7at\u0131\u015fmalar yeniden t\u0131rmand\u0131. Vance-Owen plan\u0131 kabul edilmeyince, daha \u00f6nce Bosnal\u0131 H\u0131rvatlarla Bo\u015fnaklar aras\u0131nda var olan ittifak\u0131n da da\u011f\u0131lmas\u0131yla Bosna\u2019daki \u00e7at\u0131\u015fma \u00fc\u00e7 tarafl\u0131 bir hal ald\u0131. Sava\u015f\u0131n ilk aylar\u0131nda bu iki etnik grup birlikte hareket etmeye gereksinim duymu\u015flard\u0131, fakat taraflar aras\u0131nda ger\u00e7ek manada bir ittifak olmay\u0131nca, Vance-Owen Plan\u0131\u2019n\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131 H\u0131rvatlar\u0131 da kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 do\u011frultusunda hareket etmeye y\u00f6nlendirmi\u015ftir. (106)<\/span> Bar\u0131\u015f giri\u015fimleri do\u011frultusunda \u00e7at\u0131\u015fma taraflar\u0131na sunulan ikinci plan ise \u201c\u00dc\u00e7 B\u00f6lgeli Plan\u201d ve ya \u201cOwen-Stoltenberg Plan\u0131\u201d olmu\u015ftur. Buna g\u00f6re, Bosna- Hersek etnik \u00e7o\u011funlu\u011fu olu\u015fturan \u00fc\u00e7 ayr\u0131 b\u00f6lgeye b\u00f6l\u00fcnecekti ve S\u0131rplara topraklar\u0131n % 53\u2019\u00fc, Bosnal\u0131lara % 30\u2019u, H\u0131rvatlara % 18\u2019i b\u0131rak\u0131lacakt\u0131. Bu plan Bo\u015fnaklar ve H\u0131rvatlar taraf\u0131ndan kabul edilse de, S\u0131rplar taraf\u0131ndan \u00e7\u0131karlar\u0131na cevap vermedi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesiyle reddedilmi\u015ftir. S\u0131rplar\u0131n plan\u0131 reddetmesini kolayla\u015ft\u0131ran en \u00f6nemli sebep, bu plan\u0131n ciddi yapt\u0131r\u0131m ara\u00e7lar\u0131yla desteklenmemesidir. Mesela ABD taraf\u0131ndan Temmuz 1993\u2019te S\u0131rplara kar\u015f\u0131 d\u00fczenlenmesi karar\u0131 al\u0131nan hava operasyonlar\u0131n\u0131n, bu \u00e7\u00f6z\u00fcm plan\u0131n\u0131n g\u00fcndeme geldi\u011fi d\u00f6neme kadar hayata ge\u00e7irilmemi\u015f olmas\u0131 S\u0131rplar\u0131n herhangi bir yapt\u0131r\u0131mla kar\u015f\u0131la\u015fma endi\u015fesinden uzak olmas\u0131n\u0131n nedenlerinden biridir. (108)<\/span><\/p>\n G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, Bosna-Hersek\u2019te devam eden \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 durdurmak amac\u0131yla yap\u0131lan bar\u0131\u015f giri\u015fimlerinin tamam\u0131 ba\u015far\u0131s\u0131z olmu\u015ftur. Bunun en temel sebebi bar\u0131\u015f giri\u015fimini reddeden ve sald\u0131rgan taraf olan Bosnal\u0131 S\u0131rplara kar\u015f\u0131 herhangi bir yapt\u0131r\u0131m\u0131n uygulanmamas\u0131d\u0131r. \u0130\u00e7 \u00e7at\u0131\u015fma olarak alg\u0131lanan Bosna-Hersek facias\u0131, uluslararas\u0131 askeri m\u00fcdahale se\u00e7ene\u011fi tercih edilmedi\u011finden Bosnal\u0131 S\u0131rplar ama\u00e7lar\u0131na ula\u015fmak i\u00e7in daha cesur hareket etmekteydiler. Bunun sonucunda taraflar aras\u0131nda \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n azalmak yerine daha da t\u0131rmand\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n 4.3 AB Giri\u015fimlerinin Ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n Sebepleri AB\u2019nin kurulmas\u0131ndan sonra devletleraras\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmalara ODGP \u00e7er\u00e7evesinde ortak tutum sergilenmesi i\u00e7in geli\u015ftirilen ara\u00e7lar arabuluculuk, tefti\u015f, \u00e7at\u0131\u015fma taraflar\u0131n\u0131n tan\u0131nmas\u0131 veya tan\u0131nmamas\u0131 ve ekonomik yapt\u0131r\u0131mlardan olu\u015fmaktayd\u0131. Bu ara\u00e7lar yak\u0131n ge\u00e7mi\u015fte ya\u015fananlar\u0131n g\u00f6sterdi\u011fi gibi \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 engellemek i\u00e7in etkin olmaktan olduk\u00e7a uzakt\u0131lar. Baz\u0131 \u00fcye devletler i\u00e7in veya Bat\u0131 Avrupa Birli\u011fi \u00e7er\u00e7evesinde askeri m\u00fcdahale olana\u011f\u0131 mevcut olsa da, AB bu olanaktan yoksun idi. Fakat \u00fcye devletler aras\u0131nda da Yugoslavya\u2019daki \u00e7at\u0131\u015fmaya y\u00f6nelik farkl\u0131 yakla\u015f\u0131mlar vard\u0131.<\/p>\n AB\u2019nin uygulamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 politikalar\u0131n aksine, \u00fcye devletlerin Slovenya ve H\u0131rvatistan\u2019\u0131n ve daha sonra da Bosna-Hersek\u2019in ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tan\u0131mas\u0131 bu politikay\u0131 etkisiz hale getirilmekle kalmam\u0131\u015f, baz\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n daha da alevlenmesine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. (110)<\/span>\u00a0\u00d6rne\u011fin, Aral\u0131k 1990\u2019da H\u0131rvatistan\u2019\u0131n Kuzey Dalma\u00e7ya b\u00f6lgesindeki Krajna b\u00f6lgesinde ya\u015fayan S\u0131rplar buray\u0131 kendi \u00f6zerk b\u00f6lgeleri ilan etmi\u015fler ve bu b\u00f6lge \u00fczerinde y\u00f6netimlerini olu\u015fturmu\u015flard\u0131. H\u0131rvatlar bu \u00f6zerkli\u011fi reddederek, olu\u015fan idari yap\u0131n\u0131n cumhuriyetin anayasas\u0131na ayk\u0131r\u0131 oldu\u011funa beyan etmi\u015fti. Bu durum, iki taraf aras\u0131nda kanl\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n ba\u015flamas\u0131na neden olmu\u015ftur. (111)<\/span>\u00a0AB \u00fcye devletlerinin \u00e7o\u011fu H\u0131rvatistan\u2019a ve Bosna-Hersek\u2019e y\u00f6nelik sempatilerini sergilese de, Yunanistan S\u0131rbistan\u2019\u0131 desteklemi\u015ftir. Yunanistan ayn\u0131 zamanda AB\u2019nin Makedonya\u2019n\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ayn\u0131 adla tan\u0131mas\u0131n\u0131 veto etmi\u015ftir. Bunu Makedonya isminin kullan\u0131m\u0131n\u0131n muhtemel bir toprak talebini (Yunanistan\u2019\u0131n Makedonya b\u00f6lgesi) ima etti\u011fi ve kendi tarihine sahip \u00e7\u0131k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 arg\u00fcman\u0131na dayand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r ve bu devletten ismini de\u011fi\u015ftirmesini talep etmi\u015ftir. (112)<\/span><\/p>\n MDA\u00dc \u00f6rne\u011finde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere AT\u2019nin elindeki en etkin ara\u00e7 belli devletlere baz\u0131 ko\u015fullar\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi \u015fart\u0131yla tam \u00fcyelik hakk\u0131n\u0131n tan\u0131nmas\u0131yd\u0131. Oysa Yugoslavya\u2019n\u0131n kendine has bir yap\u0131s\u0131n\u0131n olmas\u0131 ve \u00fclkede bast\u0131r\u0131lm\u0131\u015f milliyet\u00e7ili\u011fin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 nedeniyle bu arac\u0131n kullan\u0131m\u0131 ihtimal d\u0131\u015f\u0131 kalm\u0131\u015ft\u0131r. AT Yugoslavya\u2019n\u0131n \u00fclke b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn korunmas\u0131nda \u0131srar yerine \u00c7ekoslovakya \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi ayr\u0131lan cumhuriyetlere, bu s\u00fcreci \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131z sonu\u00e7land\u0131rmalar\u0131 halinde gereken yard\u0131mlar\u0131n yap\u0131laca\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcnde vaatler ve destek verseydi, belki de bu kanl\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n \u00f6nlenmesi m\u00fcmk\u00fcn olacakt\u0131. Oysa 1991 y\u0131l\u0131nda AT ve ABD, Yugoslavya\u2019n\u0131n da\u011f\u0131lmas\u0131n\u0131n Sovyetler Birli\u011fi\u2019ne ve di\u011fer eski kom\u00fcnist devletlere olumsuz \u00f6rnek olu\u015fturmas\u0131ndan \u00e7ekiniyorlard\u0131. Netice itibariyle tutunduklar\u0131 tav\u0131r ne Yugoslavya, ne de Sovyetler Birli\u011fi\u2019nin da\u011f\u0131lmas\u0131n\u0131 engelleyemedi. (113)<\/span><\/p>\n 1992\u2019den 1995 sonuna kadar s\u00fcren Bosna-Hersek sava\u015f\u0131nda, \u00e7o\u011funlu\u011fu Bo\u015fnak olmak \u00fczere 300 bin ki\u015fi hayat\u0131n\u0131 kaybetti. Bir milyonun \u00fczerinde m\u00fclteci d\u00fcnyan\u0131n de\u011fi\u015fik \u00fclkelerine yerle\u015fmek zorunda kald\u0131. (114)<\/span>\u00a0Baz\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015flere g\u00f6re, AT\u2019ye \u00fcye devletler Yugoslavya\u2019da patlak veren \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n ilk evresinde bu \u00fclkeye kriz y\u00f6netimi amac\u0131yla askeri bir m\u00fcdahale konusunda ortak bir tutum olu\u015fturabilseydi, bu \u00e7at\u0131\u015fmay\u0131 tam olmasa da belli \u00f6l\u00e7\u00fcde \u00f6nlemi\u015f olabilirdi. (115)<\/span>\u00a0Di\u011fer taraftan AT \u00fcyesi devletlerin bu konuda varacaklar\u0131 uzla\u015fma sonucu giri\u015filecek bu t\u00fcr bir m\u00fcdahale uluslararas\u0131 hukuk a\u00e7\u0131s\u0131ndan sorunlu olacakt\u0131. BM G\u00fcvenlik Konseyi\u2019nin onay\u0131 olmadan yap\u0131lan herhangi bir m\u00fcdahalede, mevcut uluslararas\u0131 hukuka g\u00f6re ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi \u00f6ng\u00f6r\u00fclse bile, hukuki durumun olu\u015ftu\u011funa ve kime kar\u015f\u0131 m\u00fcdahale edilmesi gerekti\u011fine kimin karar verece\u011fi gibi konularda bir\u00e7ok soru cevaps\u0131z kalmaktad\u0131r. Nitekim bu durum NATO\u2019nun Kosova\u2019ya m\u00fcdahalesiyle ortaya \u00e7\u0131kacakt\u0131r.<\/p>\n AB\u2019ye \u00fcye devletler aras\u0131nda d\u0131\u015f politika ve g\u00fcvenlik politika konular\u0131nda ortak tutum olu\u015fturulamay\u0131nca Yugoslavya\u2019daki \u00e7at\u0131\u015fmay\u0131 \u00f6nlemede ba\u015far\u0131s\u0131z olunmu\u015ftur. Ancak ABD\u2019nin b\u00f6lgeye m\u00fcdahalesinden sonra, AB\u2019nin bu devletle i\u015fbirli\u011fi halinde uygulad\u0131\u011f\u0131 politikalar etkinlik kazanmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n 4.4 ABD ve NATO\u2019nun AB\u2019nin B\u00f6lgedeki D\u0131\u015f Politika Ama\u00e7lar\u0131n\u0131n<\/p>\n Ger\u00e7ekle\u015ftirmesine Katk\u0131s\u0131 1995\u2019e var\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Bosna-Hersek\u2019teki \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n durdurulmas\u0131 i\u00e7in kullan\u0131lan diplomatik ara\u00e7lar yetersiz kal\u0131nca \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n di\u011fer \u00fclkelere de bula\u015fabilece\u011fi endi\u015fesi giderek artmaktayd\u0131. \u00c7at\u0131\u015fma Makedonya\u2019ya yay\u0131larak, buradan Arnavutluk\u2019a s\u0131\u00e7rayabilirdi ve T\u00fcrkiye ve Yunanistan gibi \u00fclkelerin b\u00f6lgedeki geli\u015fmelere y\u00f6nelik duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 bunlar\u0131n Yugoslavya\u2019daki \u00e7at\u0131\u015fmaya farkl\u0131 cephelerde m\u00fcdahil olmalar\u0131 olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00fcndeme getirebilirdi. Bu durumda, iki NATO \u00fcyesinin bu \u00e7at\u0131\u015fmada birbirine kar\u015f\u0131 yer almas\u0131 tehlikesi belirecekti. (117)<\/span><\/p>\n Sovyetler Birli\u011fi\u2019nin da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra eski pozisyonunu geri almak isteyen Rusya da \u00e7at\u0131\u015fmada yer alabilecek bir di\u011fer \u00fclke idi. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda Bosna- Hersek\u2019teki kanl\u0131 olaylara ve \u00f6zellikle M\u00fcsl\u00fcman Bo\u015fnaklara yap\u0131lan soyk\u0131r\u0131ma kar\u015f\u0131 Bat\u0131l\u0131 devletlerde g\u00f6r\u00fclen duyars\u0131zl\u0131k \u0130slam \u00fclkelerindeki tepkiyi de giderek artt\u0131rmaktayd\u0131. (118)<\/span>\u00a0ABD, \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n daha da geni\u015f alana s\u0131\u00e7ramas\u0131n\u0131 engellemek i\u00e7in, b\u00f6lgeye m\u00fcdahale konusundaki fikirlerini g\u00f6zden ge\u00e7irmeye ba\u015flad\u0131. S\u0131rplar\u0131n Srebrenica\u2019da Bo\u015fnaklar\u0131 maruz b\u0131rakt\u0131klar\u0131 soyk\u0131r\u0131mdan sonra, Clinton A\u011fustos 1995\u2019te Balkanlar\u2019da bar\u0131\u015f\u0131n sa\u011flamas\u0131 i\u00e7in olu\u015fan \u00e7okuluslu bir giri\u015fimin ABD\u2019nin \u00f6nderli\u011finde ger\u00e7ekle\u015ftirilmesini kabul etti. Esasen yeni giri\u015fime Bosna-Hersek\u2019te taraflar aras\u0131nda bar\u0131\u015f ve ate\u015fkes g\u00f6r\u00fc\u015fmelerinin sa\u011flanmas\u0131 i\u00e7in ABD\u2019nin do\u011frudan faaliyette bulunmas\u0131na ve bununla da Bosnal\u0131 S\u0131rplar\u0131 zorlamak i\u00e7in NATO taraf\u0131ndan havadan bombard\u0131mana karar verilmi\u015fti. (120 Asl\u0131nda bununla ABD NATO i\u00e7indeki \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve AB\u2019nin ABD olmadan bu sorunu \u00e7\u00f6zemeyece\u011fini sergilemi\u015f bulunmaktayd\u0131. (121)<\/span><\/p>\n A\u011fustos ve Eyl\u00fcl aylar\u0131 boyunca Bosna-Hersek\u2019te \u00e7at\u0131\u015fan tarafla aras\u0131ndaki ate\u015fkes ve bar\u0131\u015f\u0131n sa\u011flanmas\u0131 konusunda Clinton y\u00f6netimi taraf\u0131ndan y\u00fcr\u00fct\u00fclen g\u00f6r\u00fc\u015fmelerde NATO\u2019nun deste\u011fi sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. (122)<\/span>Bu destek b\u00fcy\u00fck bir \u00f6nem ta\u015f\u0131yordu. Zira, bar\u0131\u015f\u0131n sa\u011flanmas\u0131 i\u00e7in yap\u0131lan giri\u015fimlerin ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u015fekilde s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesi i\u00e7in gerekti\u011finde taraflar\u0131n herhangi birisine askeri yapt\u0131r\u0131m\u0131n uygulanmas\u0131 olana\u011f\u0131 bu destekle sa\u011flan\u0131yordu. Nitekim \u00f6nceki giri\u015fimlerin ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131, bu t\u00fcr yat\u0131r\u0131m ara\u00e7lar\u0131n yoklu\u011fundan kaynaklanmaktayd\u0131.<\/p>\n ABD Bosnal\u0131 H\u0131rvatlarla Bo\u015fnaklar\u0131n aras\u0131nda \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n sona erdirilmesine ve 1993\u2019te da\u011f\u0131lan askeri ittifak\u0131n yeniden kurulmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015fmaktayd\u0131. Ayn\u0131 zamanda iki taraf aras\u0131nda siyasi a\u00e7\u0131dan da i\u015fbirli\u011fini geli\u015ftirerek, bir Federasyon\u2019un kurulmas\u0131 i\u00e7in \u00e7aba g\u00f6stermekteydi. ABD olu\u015fan bu ittifakla S\u0131rplar\u0131 i\u00e7ten dengelemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. \u00d6nemli geli\u015fmelerden biri de, ABD\u2019nin iki taraf aras\u0131nda ittifak\u0131n kurulmas\u0131ndan sonra, BM ambargosundan zarar g\u00f6ren Bo\u015fnaklara ve H\u0131rvatlara y\u00f6nelik k\u0131s\u0131tlamalar\u0131 kald\u0131rm\u0131\u015f ve bunlar\u0131n silahlanmas\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r. Bununla da, askeri a\u00e7\u0131dan iyi durumdaki S\u0131rplarla belli \u00f6l\u00e7\u00fcde bir denge ABD H\u0131rvatistan ve S\u0131rbistan y\u00f6netimlerine bask\u0131 yaparak, bu iki devletten Bosna-Hersek\u2019teki m\u00fcttefiklerine sava\u015f\u0131 durdurmay\u0131 kabul etmeleri i\u00e7in bask\u0131 yapmalar\u0131n\u0131 istemi\u015ftir. Her iki devlet bunu kabul etmi\u015ftir. S\u0131rbistan, bunu kabul ederek, BM taraf\u0131ndan bu \u00fclkeye uygulanan ambargonun kalkmas\u0131n\u0131 umarken, H\u0131rvatistan H\u0131rvatlar\u0131n Krajna\u2019daki ba\u015far\u0131l\u0131 operasyonundan sonra istedi\u011fine kavu\u015fmu\u015ftur ve ABD giri\u015fiminin desteklenmesini uygun g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. (124)<\/span><\/p>\n Baz\u0131 uzmanlara g\u00f6re, uluslararas\u0131 toplum taraf\u0131ndan bu t\u00fcr bir bask\u0131 \u00e7at\u0131\u015fma ba\u015flamadan \u00f6nce yap\u0131lsayd\u0131, kanl\u0131 olaylar\u0131 \u00f6nlemek m\u00fcmk\u00fcn olacakt\u0131. Milosevi\u00e7, bask\u0131ya dayanamayarak S\u0131rplar\u0131n kontrol etti\u011fi b\u00f6lgeleri H\u0131rvatistan\u2019a vermeyi ve Bosnal\u0131 S\u0131rplara bask\u0131 yaparak, onlara Dayton Antla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131 kabul ettirmeyi ba\u015fard\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, 1991\u2019de S\u0131rplar\u0131n Vukovar\u2019a yapt\u0131klar\u0131 sald\u0131r\u0131 s\u0131ras\u0131nda Yugoslavya yetkilileri kuvvet kullan\u0131m\u0131yla tehdit edilseydi, bu \u00e7at\u0131\u015fmalar daha o s\u0131rada sona erdirilebilecekti. (125)<\/span><\/p>\n Nitekim 8 Eyl\u00fcl 1995\u2019te Cenevre toplant\u0131s\u0131nda Bosnal\u0131 S\u0131rplar ve H\u0131rvatlar Bosna-Hersek\u2019i hukuki bir varl\u0131k olarak tan\u0131d\u0131lar, daha sonra her \u00fc\u00e7 taraf \u00fclkenin kesin s\u0131n\u0131rlar \u00e7izilmeden % 51\/49 oranlar\u0131nda b\u00f6l\u00fcnmesine raz\u0131 olmu\u015flard\u0131. Kurulacak olan ve Bo\u015fnaklarla H\u0131rvatlardan olu\u015facak olan Bosna Federasyonu Bosnal\u0131 S\u0131rplar\u0131n cumhuriyetini tan\u0131may\u0131 kabul etmi\u015ftir. Cenevre\u2019de g\u00f6r\u00fc\u015fmeler ger\u00e7ekle\u015firken, taraflar aras\u0131nda \u00e7at\u0131\u015fmalar devam etmekteydi. Bunun \u00fczerine NATO Bosnal\u0131 S\u0131rplar\u0131n askeri mevkilerini havadan bombalamaya ba\u015flad\u0131 ve S\u0131rplar geri \u00e7ekilmek zorunda kald\u0131lar. (126)<\/span><\/p>\n Uzun giri\u015fimler ve g\u00f6r\u00fc\u015fmeler sonunda Bosna-Hersek\u2019teki sava\u015f\u0131 sona erdiren Dayton Antla\u015fmas\u0131 14 Aral\u0131k 1995\u2019te ABD\u2019de ayn\u0131 adl\u0131 \u015fehirde m\u00fczakere edildikten sonra Paris\u2019te imzalanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu antla\u015fmayla Bosna-Hersek\u2019te bar\u0131\u015f\u0131n sa\u011flanmas\u0131na muvaffak olunmu\u015ftur ve istikrar\u0131 s\u00fcrd\u00fcrecek giri\u015fimler i\u00e7in bir temel olu\u015fmu\u015ftur. (127)<\/span>\u00a0\u201cAmerikan Bar\u0131\u015f\u0131\u201d (128)<\/span>\u00a0olarak bilinen bu bar\u0131\u015f antla\u015fmas\u0131n\u0131 bu \u015fekilde zikretmenin sembolik bir anlam\u0131 bulunmaktad\u0131r. Avrupa Birli\u011fi\u2019nin Bosna- Hersek\u2019teki bar\u0131\u015f giri\u015fimlerinin ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kla sonu\u00e7lanmas\u0131, bu kurumda ortak tutumun ve \u00e7\u00f6z\u00fcm i\u00e7in gereken ara\u00e7lar\u0131n geli\u015fmedi\u011fi ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, \u201cAmerikan Bar\u0131\u015f\u0131\u201d tan\u0131m\u0131 asl\u0131nda sadece Amerikan\u2019\u0131n giri\u015fimlerini de\u011fil, AB\u2019de ODGP konusunda var\u0131lan noktay\u0131 da sergilemekteydi.<\/p>\n AB ODGP\u2019de ilerde baz\u0131 de\u011fi\u015fiklikler yapmaya \u00e7al\u0131\u015fsa da, Kosova \u00f6rne\u011finde g\u00f6r\u00fclece\u011fi gibi bu konuda da ortak tutum olu\u015fturmada yetersiz kalacakt\u0131r ve bu meselede de farkl\u0131 uluslararas\u0131 akt\u00f6rlerle birlikte hareket etmek zorunda kalacakt\u0131r.<\/p>\n 4.5 Dayton Antla\u015fmas\u0131\u2019ndan Sonra AB\u2019nin B\u00f6lgedeki Uygulamalar\u0131 Giri\u015fimleri ve AB\u2019nin B\u00f6lgeye Dikkatinin Artmas\u0131n\u0131n Nedenleri 1994\u2019ten beri \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 s\u00fcrd\u00fcren AB, Dayton Antla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131n imzalanmas\u0131ndan sonra Bosna-Hersek\u2019in Mostar \u015fehrinde ya\u015fayan az\u0131nl\u0131klar\u0131n bir arada ya\u015famalar\u0131n\u0131 temin etmek i\u00e7in bir d\u00fczenin olu\u015fturulmas\u0131 amac\u0131yla mandaterli\u011fi BM\u2019den ald\u0131. 1994\u2019te H\u0131rvatlarla Bo\u015fnaklar aras\u0131nda ate\u015fkesin sa\u011flanmas\u0131ndan \u00f6nce, H\u0131rvatistan\u2019dan destek alan H\u0131rvat sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131, \u015fehirde ya\u015fayan Bo\u015fnaklar\u0131 Mostar\u2019dan \u00e7\u0131karmakla me\u015fgul idiler. Ate\u015fkesten sonra AB \u00fczerine d\u00fc\u015fen en b\u00fcy\u00fck g\u00f6revlerden biri bu \u015fehrin \u00e7okuluslu \u00f6zeli\u011fini yeniden sa\u011flamak ve korumak oldu.<\/p>\n Bunun d\u0131\u015f\u0131nda AB \u015fehrin yeniden yap\u0131lanmas\u0131n\u0131 da \u00fczerine alm\u0131\u015ft\u0131r. Bu konuda de\u011fi\u015fik \u00e7al\u0131\u015fmalar yapmaya muvaffak olan AB\u2019nin \u00e7at\u0131\u015fma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 y\u00fcksek kabul edilen yerlerde asayi\u015fin ve g\u00fcvenli\u011fin sa\u011flanmas\u0131 i\u00e7in tedbirleri yetersiz kalm\u0131\u015ft\u0131r. AB y\u00f6netimi bu ama\u00e7la 200 ki\u015filik polis g\u00fcc\u00fcn\u00fcn g\u00f6revlendirilmesini ama\u00e7lasa da, nihayetinde iki sene sonra sadece 10 polis g\u00f6rev ba\u015f\u0131nda bulunmaktayd\u0131. Asayi\u015fin temini NATO g\u00fcd\u00fcml\u00fc IFOR g\u00fc\u00e7lerinin yard\u0131m\u0131yla belli \u00f6l\u00e7\u00fcde sa\u011flanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. AB\u2019nin bu konuda ba\u015far\u0131l\u0131 olamamas\u0131n\u0131n temel sebebi bu konuda da ortak bir politika olu\u015fturmakta g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7ekilmesindendir. (130)<\/span><\/p>\n Ancak 2004 y\u0131l\u0131nda, Avrupa Ordusu\u2019nun kurulma \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n ard\u0131ndan, Bosna-Hersek\u2019te g\u00f6rev s\u00fcresi biten BM bar\u0131\u015f g\u00fcc\u00fc yerine AB\u2019nin bar\u0131\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fcn yerle\u015ftirilmesi kararla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131. AB, EUFOR (131)<\/span>\u00a0ad\u0131nda bir operasyon y\u00fcr\u00fctmeye karar verdi. Bunun \u00fczerine BM G\u00fcvenlik Konseyi\u2019nin 9 Temmuz 2004 tarihli ve 1551 say\u0131l\u0131 ve 22 Kas\u0131m 2004 tarihli ve 1575 say\u0131l\u0131 kararlar\u0131 ile AB\u2019nin bu iste\u011fi kabul edilmi\u015ftir. EUFOR, NATO\u2019nun Bosna-Hersek\u2019te g\u00f6rev yapan SFOR bar\u0131\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fcn yetkisini 2 Aral\u0131k 2004\u2019te devralm\u0131\u015ft\u0131r. EUFOR ilk olarak Bosna-Hersek\u2019te yerel polis \u00f6rg\u00fctlerinden farkl\u0131 olarak \u00fclke \u00e7ap\u0131nda yetkili bir polis g\u00fcc\u00fc olu\u015fturmu\u015ftur. (132)<\/span><\/p>\n Dayton Bar\u0131\u015f Antla\u015fmas\u0131 imzaland\u0131ktan sonra, AB Komisyonu 14 \u015eubat Bunun devam\u0131 olarak Bat\u0131 Balkanlar b\u00f6lgesindeki AB\u2019ye tam \u00fcyelikleri \u00f6ng\u00f6r\u00fclmeyen devletlerde reformlar\u0131 desteklemek amac\u0131yla 26 May\u0131s 1999 tarihinde \u201c\u0130stikrar ve Ortakl\u0131k S\u00fcreci\u201d olarak adland\u0131r\u0131lan bir program ba\u015flat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7 H\u0131rvatistan, Yeni Yugoslavya, Bosna-Hersek, Makedonya ve Arnavutluk i\u00e7in \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. (134)<\/span>\u00a0AB\u2019nin b\u00f6lgeye y\u00f6nelik ilgisinin yo\u011funla\u015fmas\u0131, \u00fcye devletlerin ortak \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131n \u00fcst \u00fcste gelmesinin bir tezah\u00fcr\u00fcd\u00fcr. \u00dcye devletler b\u00f6lgede o s\u0131radaki istikrars\u0131zl\u0131k ve \u00e7at\u0131\u015fma ortam\u0131n\u0131n AB arazisine yay\u0131lmas\u0131ndan ve \u00fcye devletlerin, topluluklar\u0131n ve vatanda\u015flar\u0131n olumsuz etkilenebilece\u011finden endi\u015fe ediyorlard\u0131.<\/p>\n Nitekim b\u00f6lgeden AB\u2019ye yap\u0131lan her t\u00fcrl\u00fc uyu\u015fturucu ve silah ka\u00e7ak\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve ya\u015fanan yasad\u0131\u015f\u0131 g\u00f6\u00e7, \u00fcye devletler taraf\u0131ndan istikrars\u0131zl\u0131k unsuru olarak nitelenmektedir. Di\u011fer taraftan AB\u2019de i\u015flenen organize su\u00e7lar bu b\u00f6lgeyle do\u011frudan ili\u015fkiliydi. 11 Eyl\u00fcl olaylar\u0131ndan sonra AB ve ABD, uluslararas\u0131 ter\u00f6r \u00f6rg\u00fctlerinin bu b\u00f6lgede devam eden istikrars\u0131zl\u0131ktan yararlanarak b\u00f6lgeyi ama\u00e7lar\u0131 do\u011frultusunda kullanmalar\u0131ndan endi\u015fe etmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu y\u00fczden AB b\u00f6lgede bu sorunlarla\u00a0<\/span>a\u015f edebilen i\u015fler bir kurumsal altyap\u0131n\u0131n olu\u015fmas\u0131na arzuluydu. (135)<\/span><\/p>\n Hi\u00e7 ku\u015fkusuz, s\u0131cak \u00e7at\u0131\u015fmadan yeni \u00e7\u0131km\u0131\u015f b\u00f6lge devletlerinde demokrasi ve piyasa ekonomisine ge\u00e7i\u015f s\u00fcrecinde daha net politikalar\u0131n uygulanmas\u0131 \u015fart idi. Aksi takdirde, belli bir perspektiften yoksun ve asl\u0131nda reform s\u00fcrecinden daha \u00e7ok teknik ve mali yard\u0131ma muhta\u00e7 olan b\u00f6lge devletlerinin y\u00f6netimleri Bat\u0131 kurumlar\u0131yla belirsiz ili\u015fkilerden her an ho\u015fnutsuz kalabilirlerdi. Bunun sonucunda b\u00f6lge devletlerinin milliyet\u00e7i sloganlar do\u011frultusunda yeniden kaosa s\u00fcr\u00fcklenmesi muhtemeldi. Nitekim \u0130stikrar ve Ortakl\u0131k S\u00fcreci ko\u015fullar\u0131n\u0131n belirlenme s\u00fcresi uzay\u0131nca a\u011f\u0131r ekonomik sorunlar ya\u015fayan S\u0131rbistan y\u00f6netimi, i\u00e7 politik bask\u0131lar nedeni ile ve kamuoyunda pop\u00fclaritesini art\u0131rmak i\u00e7in Kosova sorununu kendi milliyet\u00e7i \u00f6ncelikleri do\u011frultusunda \u00e7\u00f6zmeye ye\u011flenmi\u015ftir.<\/p>\n 4.5.2 AB\u2019nin Kosova Sorunu\u2019nun \u00c7\u00f6z\u00fcm\u00fcnde Takip Etti\u011fi Politika Kosova\u2019ya verilen \u00f6zerkli\u011fi 1989 y\u0131l\u0131nda kald\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6lgedeki Arnavutlara kar\u015f\u0131 ayr\u0131mc\u0131 bir politika uygulanm\u0131\u015f, Kosova\u2019da bulunan i\u015fletmeler S\u0131rplarca veya yabanc\u0131lar taraf\u0131ndan \u00f6zelle\u015ftirilmi\u015ftir. Arnavutlar i\u015ften \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015f, S\u0131rp dili tek resmi dil olarak kabul edilmi\u015ftir. (136)<\/span><\/p>\n B\u00fct\u00fcn bunlar \u00fczerine, Kosova Arnavutlar\u0131 direni\u015fe ge\u00e7mi\u015ftir. 2 Temmuz<\/p>\n 1989\u2019da Kosova \u00f6zerk b\u00f6lgesinin parlamentosu b\u00f6lgenin Yugoslavya dahilinde ayr\u0131 bir cumhuriyet oldu\u011fu konusunda karar alm\u0131\u015ft\u0131r. Yugoslavya\u2019n\u0131n da\u011f\u0131lma s\u00fcreci ba\u015flay\u0131nca, bu parlamento 22 Eyl\u00fcl 1991\u2019de ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ilan etmi\u015ftir. (137)<\/span><\/p>\n May\u0131s 1992\u2019de kendi ba\u015fkan\u0131n\u0131 se\u00e7en Kosoval\u0131lar, S\u0131rbistan\u2019daki ba\u015fkanl\u0131k se\u00e7imlerine de kat\u0131lmad\u0131lar. Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k u\u011fruna pasif direni\u015f y\u00f6ntemini benimseyen Kosoval\u0131lar, 1996 sonras\u0131 S\u0131rplar taraf\u0131ndan kendilerine y\u00f6nelik \u015fiddet art\u0131nca, Kosova Kurtulu\u015f Ordusu\u2019nda yer almaya ba\u015flad\u0131lar. (138)<\/span><\/p>\n \u015eubat 1998\u2019de S\u0131rbistan, Kosova\u2019n\u0131n Drenica b\u00f6lgesinde konu\u015flanan Kosova Kurtulu\u015f Ordusu\u2019na S\u0131rp polisine sald\u0131r\u0131da bulundu\u011fu su\u00e7lamas\u0131yla h\u00fccuma ge\u00e7mi\u015ftir. (139)<\/span>\u00a01 ile 10 May\u0131s tarihleri aras\u0131nda S\u0131rplar, u\u00e7ak, helikopter, tank ve di\u011fer t\u00fcm a\u011f\u0131r silahlar\u0131 kullanarak, Kosova\u2019n\u0131n Likoshani ve Prekas \u015fehirlerine h\u00fccuma ge\u00e7mi\u015f ve bu operasyonlar sonucunda bu b\u00f6lgede 77 Kosoval\u0131 hayat\u0131n\u0131 kaybetmi\u015ftir. (140)<\/span><\/p>\n 24-25 Mart 1999\u2019da NATO\u2019nun geni\u015flemesinden iki hafta sonra, bu kurum elli y\u0131ll\u0131k tarihinde ilk defa olarak tam anlamda bir sava\u015fa giri\u015fmi\u015ftir. NATO S\u0131rbistan\u2019\u0131 havadan bombalama karar\u0131n\u0131 bu durumda gereken BM G\u00fcvenlik Konseyi\u2019nin karar\u0131 olmaks\u0131z\u0131n alm\u0131\u015ft\u0131r. Her ne kadar NATO BM G\u00fcvenlik Konseyi\u2019nin 1160 (1998) ve 1203 (1998) kararlar\u0131 do\u011frultusunda hareket etti\u011fini beyan etse de, her iki hukuki belge de kuvvet kullan\u0131m\u0131 konusunda herhangi bir yetkiden s\u00f6z etmemekteydi. (141
\n<\/b><\/span>Ankara \u00dcniversitesi Sosyal Bilimler Enstit\u00fcs\u00fc Uluslararasi \u0130li\u015fkiler Anabilim Dal\u0131<\/span><\/p>\n
\n<\/b>
\nI. 1991 SONRASINDA AB\u2019N\u0130N AVRUPA KITASINDAK\u0130 DI\u015e POL\u0130T\u0130KASI VE ARA\u00c7LARI<\/p>\n
\n\u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu g\u00fc\u00e7 \u201cPetersberg g\u00f6revleri\u201d do\u011frultusunda g\u00f6rev yapacakt\u0131. (17)<\/span><\/p>\n
\n<\/b>
\nODGP\u2019nin geli\u015ftirilmesi ve eksiklerinin giderilmesi i\u00e7in at\u0131lan \u00f6nemli ad\u0131mlardan biri, karar verme mekanizmas\u0131n\u0131n h\u00fck\u00fcmetleraras\u0131 olmas\u0131ndan kaynaklanan e\u015fg\u00fcd\u00fcm eksikli\u011finin giderilmesini ama\u00e7layan Y\u00fcksek Temsilcili\u011fin, Amsterdam Antla\u015fmas\u0131yla (Amsterdam Antla\u015fmas\u0131 18. maddesi) kurulmas\u0131 olmu\u015ftur. (21)<\/span>\u00a0ODGP\u2019ye itibar kazand\u0131rmak amac\u0131yla Bat\u0131 Avrupa Birli\u011fi Genel Sekreteri ve NATO eski Genel Sekreteri Javier Solana Y\u00fcksek Temsilcilik g\u00f6revine atanm\u0131\u015ft\u0131r. (22)<\/span>\u00a0Y\u00fcksek Temsilci Javier Solana\u2019n\u0131n AB\u2019nin d\u0131\u015f politikas\u0131n\u0131n olu\u015fmas\u0131nda en ciddi katk\u0131s\u0131 20 Haziran 2003\u2019te Selanik\u2019te sundu\u011fu \u201cDaha \u0130yi bir D\u00fcnyada G\u00fcvenli bir Avrupa\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 Strateji Belgesinin haz\u0131rlanmas\u0131 olmu\u015ftur. Bu belgede, AB d\u0131\u015f politikas\u0131n\u0131n daha etkin \u015fekilde ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi ve uluslararas\u0131 istikrar ve g\u00fcvenli\u011fe daha fazla katk\u0131da bulunulmas\u0131 amac\u0131yla baz\u0131 \u00f6neriler sunulmaktad\u0131r. Belgede, \u00f6ncelikle AB uluslararas\u0131 ili\u015fkilerde bir akt\u00f6r olarak tan\u0131mlanmakta ve bu \u015fekilde uluslararas\u0131 g\u00fcvenli\u011fe katk\u0131 sa\u011flanmas\u0131 gereklili\u011fi vurgulanmaktad\u0131r. Belgede uluslararas\u0131 g\u00fcvenli\u011fe tehdit olarak b\u00f6lgesel \u00e7at\u0131\u015fmalar, yoksulluk, a\u00e7l\u0131k, bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131klar, s\u0131\u011f\u0131nmac\u0131lar, g\u00f6\u00e7ler, yolsuzluk, iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi ve enerji ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 g\u00f6sterilmi\u015ftir. Toprak b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne y\u00f6nelik sald\u0131r\u0131lardan daha ziyade, bu t\u00fcr tehlikeler AB\u2019nin g\u00fcvenli\u011fine y\u00f6nelik tehditler olarak alg\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlarla beraber g\u00fcvenlik tehdidi olarak ter\u00f6rizm, kitle imha silahlar\u0131n\u0131n yay\u0131lmas\u0131, b\u00f6lgesel \u00e7at\u0131\u015fmalar, \u00e7\u00f6ken devletler ve organize su\u00e7lar kabul
\nedilmektedir. (23)<\/span><\/p>\n
\nBelgenin son b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde dikkat \u00e7ekilen hususlar\u0131n ba\u015f\u0131nda AB\u2019nin daha aktif d\u0131\u015f, savunma ve g\u00fcvenlik politikalar\u0131 takip etmesinin gereklili\u011fi g\u00f6sterilmektedir. Ayn\u0131 zamanda uluslararas\u0131 sistemin \u00f6nemli akt\u00f6rlerinden olan ABD, Rusya, \u00c7in ve Hindistan gibi devletlerle belli konularda i\u015fbirli\u011finin geli\u015ftirilmesinin zaruretinden s\u00f6z edilmektedir. (24)<\/span><\/p>\n
\nODGP ile ilgili geli\u015fmeleri ve uygulamalar\u0131 de\u011ferlendirmesi \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. (25)<\/span><\/p>\n
\n1991\u2019de ise Romanya imzalam\u0131\u015ft\u0131r. (29)<\/span><\/p>\n
\nba\u015fvuran devletlerin kat\u0131l\u0131ma haz\u0131r hale getirilmesi i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00f6nem kazanm\u0131\u015ft\u0131r. (32)<\/span><\/p>\n
\n<\/b>
\nAB\u2019de, MDA\u00dc b\u00f6lgesinde reformlar\u0131n desteklenmesi i\u00e7in sadece ekonomik ara\u00e7lar\u0131n yeterli olamayaca\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcnde endi\u015feler olu\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Bu endi\u015feler b\u00f6lge \u00fclkelerini (MDA\u00dc) etkileyen i\u00e7 ve d\u0131\u015f dinamiklerden kaynaklanmaktayd\u0131. AB\u2019nin MDA\u00dc\u2019de reformlar\u0131 desteklemekte ba\u015far\u0131s\u0131z olmas\u0131 sonucu \u00e7\u0131kabilecek politik ve ekonomik istikrars\u0131zl\u0131klar, birli\u011fin g\u00fcvenli\u011fini tehdit edebilecek mevzubahis i\u00e7 dinamikleri olu\u015fturmaktad\u0131r. Her ne kadar bu sorun \u00f6ncelikle MDA\u00dc i\u00e7indeki bir devletin kendi d\u00fczenini do\u011frudan ilgilendiriyorsa da, i\u00e7 istikrars\u0131zl\u0131ktan gelen tehdit s\u0131n\u0131rlar\u0131 a\u015farak, kom\u015fular\u0131 da etkileyebilme kapasitesindedir. Bu t\u00fcr bir istikrars\u0131zl\u0131\u011f\u0131n bir ka\u00e7 devlette ayn\u0131 anda olu\u015fmas\u0131 halinde durum daha da feci
\nnoktalara gelebilecekti. (34)<\/span><\/p>\n
\n<\/b>
\nYukar\u0131da da s\u00f6z edildi\u011fi gibi, Aral\u0131k 1994 y\u0131l\u0131nda AB Komisyonu\u2019nun teklifleri \u00fczerine, aday devletler i\u00e7in \u00e7ok say\u0131da konuyu i\u00e7eren bir \u00f6n kat\u0131l\u0131m stratejisi olu\u015fturulmu\u015ftur. Daha \u00f6nce hi\u00e7bir geni\u015fleme s\u00fcrecinde kurum taraf\u0131ndan bu t\u00fcr bir strateji uygulanmam\u0131\u015ft\u0131r. Bu y\u00fczden bu giri\u015fim be\u015finci geni\u015flemeye \u00f6zg\u00fc bir te\u015febb\u00fcst\u00fcr. Bunu izah\u0131n\u0131 bir ka\u00e7 \u015feklinde ifade etmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. AB Maastricht Antla\u015fmas\u0131\u2019yla ilk defa olarak ODGP olu\u015fturmaya \u00e7al\u0131\u015fmaktayd\u0131 ve o d\u00f6nemde bu ortak politikan\u0131n \u00f6ncelikli konusu MDA\u00dc\u2019ye y\u00f6nelik geni\u015fleme s\u00fcreci idi. Di\u011fer bir sebep ise, geni\u015fleme s\u00fcrecinin genellikle eski Do\u011fu Bloku devletlerini kapsamas\u0131yd\u0131 ve AB tarihi boyunca ilk defa olarak farkl\u0131 bir politik ve ekonomik sistemde bulunan devletleri \u00fcyeli\u011fe kabul etmeye haz\u0131rlan\u0131yordu. Bu devletlerin en k\u0131sa s\u00fcrede ve en sanc\u0131s\u0131z \u015fekilde demokrasi ve daha \u00f6nemlisi piyasa ekonomisine ge\u00e7i\u015fini sa\u011flamak gerekiyordu. Bu konuda MDA\u00dc i\u00e7in ayr\u0131 bir strateji olu\u015fturulmas\u0131n\u0131n gereklili\u011fi ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r ki bu da kat\u0131l\u0131m \u00f6ncesi stratejidir.<\/p>\n
\n<\/b>
\nDaha \u00f6nce de s\u00f6z edildi\u011fi gibi PHARE Program\u0131 Avrupa Birli\u011fi taraf\u0131ndan finanse edilen \u00fc\u00e7 \u00f6n kat\u0131l\u0131m arac\u0131ndan biri olarak kabul edilmektedir ve MDA\u00dc adaylar\u0131na AB\u2019ye kat\u0131l\u0131m s\u00fcrecinde yard\u0131m sa\u011flamaktad\u0131r. PHARE Program\u0131\u2019n\u0131n AB\u2019nin MDA\u00dc\u2019ye tam \u00fcyelik s\u00fcrecinde uygulad\u0131\u011f\u0131 en etkin mekanizmalardan birine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Zamanla de\u011fi\u015fen \u00f6ncelikler do\u011frultusunda PHARE Program\u0131\u2019n\u0131n fonksiyonlar\u0131 da de\u011fi\u015fmektedir. Bu da program\u0131n de\u011fi\u015fimlere uyum a\u00e7\u0131s\u0131ndan duyarl\u0131l\u0131k derecesinin y\u00fcksek oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. PHARE Program\u0131 sadece Do\u011fu Avrupa\u2019daki de\u011fi\u015fime bir yan\u0131t olmakla kalmad\u0131. Bu program \u00e7er\u00e7evesinde verilecek yard\u0131mlar reform programlar\u0131n\u0131n uygulanmas\u0131 \u015fart\u0131na ba\u011fland\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, reformlar\u0131 daha ba\u015far\u0131l\u0131 \u015fekilde ger\u00e7ekle\u015ftiren devletler daha \u00e7ok kaynak sa\u011flama imkan\u0131 buluyorlard\u0131. Bu nedenle devletler, ge\u00e7i\u015f s\u00fcrecinden daha b\u00fcy\u00fck pay almak i\u00e7in reformlar\u0131 h\u0131zland\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fmaktayd\u0131lar, bu da AB\u2019nin de i\u015fine yar\u0131yordu. (53)<\/span><\/p>\n
\n<\/b>
\n1997 y\u0131l\u0131nda Avrupa Komisyonu aday devletlerin kat\u0131l\u0131m \u015fartlar\u0131n\u0131 yerine getirmekte o g\u00fcne dek sergiledikleri performanslar konusunda G\u00fcndem 2000 raporunu yay\u0131nlam\u0131\u015ft\u0131r. Be\u015f \u00fclke Polonya, Macaristan, \u00c7ek Cumhuriyeti, Estonya ve Slovenya Komisyon\u2019dan olumlu not almaya muvaffak olmu\u015flard\u0131r. \u0130lgin\u00e7tir, bu rapor eski Var\u015fova Pakt\u0131 \u00fcyesi olan \u00c7ek Cumhuriyeti, Polonya ve Macaristan\u2019\u0131n NATO\u2019ya tam \u00fcyelik daveti almalar\u0131ndan sadece iki hafta sonra yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r. (60)<\/span><\/p>\n
\nPolitikas\u0131n\u0131n Ba\u015far\u0131s\u0131 ve Bunun Sebepleri<\/p>\n
\nkat\u0131l\u0131m stratejisi i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 yap\u0131 ve ara\u00e7larla beraber ODGP Y\u00fcksek Temsilcili\u011fi de MDA\u00dc\u2019ye y\u00f6nelik diplomatik ve kriz y\u00f6netimi giri\u015fimleriyle katk\u0131da bulunuyordu. (66)<\/span><\/p>\n
\n<\/b>
\nAB geni\u015fleme esnas\u0131nda y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc ODGP\u2019ye NATO\u2019dan ciddi destek almaktayd\u0131. A\u00e7\u0131k\u00e7a s\u00f6ylenmese de, MDA\u00dc i\u00e7in AB\u2019ye tam \u00fcyelik NATO\u2019ya \u00fcyelikten ge\u00e7mekteydi. Zaten NATO, AB ile MDA\u00dc aras\u0131nda g\u00fcvenlik konusundaki i\u015fbirli\u011finin geli\u015ftirilmesine yard\u0131m etmekteydi. Avrupa\u2019da So\u011fuk Sava\u015f d\u00f6neminde var olan b\u00f6l\u00fcnmenin sona ermesi ve Bat\u0131 ile Do\u011fu aras\u0131nda daha geni\u015f kapsaml\u0131 bir g\u00fcvenlik kavram\u0131n\u0131n geli\u015ftirilmesi bu sayede m\u00fcmk\u00fcn olmu\u015ftur. (69)<\/span><\/p>\n
\na\u00e7mad\u0131. (84)<\/span><\/p>\n
\n\u00fclkelerinin S\u0131rplar taraf\u0131ndan i\u015fgali engellenememi\u015ftir. (94)<\/span><\/p>\n
\n<\/b>
\nEtnik, dini ve k\u00fclt\u00fcrel bak\u0131mdan Avrupa\u2019n\u0131n en karma\u015f\u0131k b\u00f6lgelerinden biri olan Balkanlarda 1989\u2019dan sonra \u00e7ok h\u0131zl\u0131 geli\u015fmeler ya\u015fanmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Yugoslavya topraklar\u0131 \u00fczerinde s\u0131cak \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n ba\u015flamas\u0131 AT\u2019nin m\u00fcdahalesini gerektirmi\u015ftir. Yugoslavya\u2019daki \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemlerde AT\u2019de siyasi birli\u011fin olu\u015fturulmas\u0131 konusunda g\u00f6r\u00fc\u015fmeler yap\u0131l\u0131yordu ve bu g\u00f6r\u00fc\u015fmelerde en \u00e7ok tart\u0131\u015f\u0131lan konu ortak g\u00fcvenlik ve savunma politikas\u0131 olmu\u015ftur. Yugoslavya\u2019da \u00e7at\u0131\u015fmalar ba\u015flay\u0131nca, siyasi birli\u011fin g\u00f6stermek ve Do\u011fu Bloku\u2019nun da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra uluslararas\u0131 sistemde ya\u015fanan de\u011fi\u015fimler sonras\u0131nda global bir akt\u00f6r olarak ortaya \u00e7\u0131kma iradesini g\u00f6stermek i\u00e7in s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n yak\u0131n\u0131ndaki bu krize m\u00fcdahil olmu\u015ftu. Baz\u0131 Avrupal\u0131 yetkililer, (95)<\/span>\u00a0Yugoslavya\u2019n\u0131n bir Avrupa devleti olmas\u0131 nedeniyle, buradaki sorunlar\u0131n Avrupal\u0131lar taraf\u0131ndan \u00e7\u00f6z\u00fclmesi gerekti\u011fini ve bunun Amerika\u2019dan her hangi bir yard\u0131m al\u0131nmadan ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi gerekti\u011fini belirtmi\u015flerdi. (96)<\/span><\/p>\n
\n\u00c7at\u0131\u015fmalar\u0131n devam etti\u011fi s\u0131rada, 22 May\u0131s 1993\u2019de, ABD, Rusya, Fransa, \u0130ngiltere ve \u0130spanya devletleri \u201cOrtak Hareket Plan\u0131\u201dn\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131lar. Bu plana g\u00f6re, Saraybosna, Tuzla, Zepa, Goradze, Biha\u00e7 ve Srebrenica BM korumas\u0131 alt\u0131nda \u201cg\u00fcvenli b\u00f6lgeler\u201d olarak ilan edilmi\u015flerdi. Fakat Temmuz 1995\u2019te Srebrenica ve Zepa S\u0131rplar\u0131n eline ge\u00e7ti ve \u201cg\u00fcvenli b\u00f6lge\u201d giri\u015fiminin g\u00fcvenli\u011fi sa\u011flamaktan ne kadar uzak oldu\u011fu ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. (107)<\/span><\/p>\n
\n<\/b>
\nAT \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n ilk alt\u0131 ay\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi diplomatik faaliyetler ve kulland\u0131\u011f\u0131 ekonomik ara\u00e7larla \u00e7at\u0131\u015fmay\u0131 \u00f6nlemeye \u00e7al\u0131\u015fmaktayd\u0131. Bu ara\u00e7lar MDA\u00dc\u2019de ba\u015far\u0131 elde etmeyi sa\u011flasa da, Yugoslavya konusunda \u00f6zellikle ekonomik ara\u00e7lar yetersiz kalmaktayd\u0131 ve siyasi ve askeri ara\u00e7lar\u0131n kullan\u0131lmas\u0131 gereklili\u011fi ortaya \u00e7\u0131k\u0131yordu. Bu d\u00f6nemde kendi d\u0131\u015f ve g\u00fcvenlik politikas\u0131ndan yoksun olan AT, Yugoslavya\u2019ya yap\u0131lacak askeri m\u00fcdahalenin BAB \u00e7at\u0131s\u0131 alt\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirilmesini tart\u0131\u015f\u0131yordu ve buna en \u00e7ok \u0130ngiltere kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yordu. (109)<\/span>\u00a0Bu durumda AT Yugoslavya\u2019daki \u00e7at\u0131\u015fmay\u0131 kendi ba\u015f\u0131na \u00f6nlemek ve sona erdirmek i\u00e7in gereken siyasi ve askeri ara\u00e7lardan yoksun durumda kalm\u0131\u015f ve ba\u015far\u0131s\u0131z olmu\u015ftu.<\/p>\n
\n<\/b>
\nYugoslavya krizinin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131ndan sonra ABD bir s\u00fcre ilgisini net olarak ortaya koymam\u0131\u015ft\u0131r. Avrupa sorunu tek ba\u015f\u0131na \u00e7\u00f6zmekte ba\u015far\u0131s\u0131z olunca, ABD bu krizin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc ile ilgilenmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. ABD\u2019nin Clinton y\u00f6netimi ilk ba\u015fta Yugoslavya\u2019ya ve esasen Bosna-Hersek\u2019e askeri m\u00fcdahalede bulunmaktan ka\u00e7\u0131n\u0131yordu. Bunun sebebi, ABD y\u00f6netiminin Yugoslavya krizinin \u00fclkedeki ya\u015fayan etnik gruplar\u0131n aralar\u0131nda devam eden \u00e7at\u0131\u015fmalardan kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul ederek, bu durumda askeri m\u00fcdahalede bulunmakla krizin sona erdirilmesinin m\u00fcmk\u00fcn olamayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmesidir. ABD y\u00f6netiminde bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc destekleyenler, Bosna- Hersek sava\u015f\u0131n\u0131n Vietnam sava\u015f\u0131 gibi kazan\u0131lamaz nitelikte oldu\u011funu beyan etdiler. ABD\u2019nin bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc Avrupa ba\u015fkentlerinde de genel kabul g\u00f6rm\u00fc\u015f ve AT i\u00e7inde krizi \u00e7\u00f6zmeye y\u00f6nelik m\u00fcdahale konusunda ortak bir tutum olu\u015fmas\u0131na engel olmu\u015ftur. (116)<\/span><\/p>\n
\nYugoslavya\u2019daki \u00e7at\u0131\u015fmaya m\u00fcdahaleyi gerektiren bir di\u011fer neden ise, NATO\u2019nun 1991 y\u0131l\u0131ndan sonra misyonunu yeniden \u015fekillendirdi\u011fi bir d\u00f6nemde Avrupa b\u00f6lgesindeki \u00e7at\u0131\u015fmalara duyars\u0131z kalamayacak olmas\u0131yd\u0131. Bu durumda NATO\u2019nun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesi gereksinimi tart\u0131\u015fma konusu olacakt\u0131. (119)<\/span>\u00a0Bu sebeplerle ABD resmi \u00e7evrelerinde Bosna-Hersek\u2019e askeri m\u00fcdahale yanl\u0131s\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fler hakim duruma ge\u00e7tiler.<\/p>\n
\nolu\u015fturulmu\u015ftur. (123)<\/span><\/p>\n
\n<\/b>
\n4.5.1 NATO ile \u0130\u015fbirli\u011fi \u00c7er\u00e7evesinde Bosna-Hersek\u2019te Bar\u0131\u015f<\/p>\n
\n<\/b>
\nNATO\u2019nun ve ABD\u2019nin geni\u015f bask\u0131lar\u0131 sonucunda Dayton Antla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131n imzalanmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan Bosna-Hersek, H\u0131rvatistan ve hatta Makedonya\u2019da bar\u0131\u015f\u0131n sa\u011flanmas\u0131na muvaffak olunmu\u015ftur. Sava\u015ftan b\u00fcy\u00fck darbe alan eski Yugoslavya devletleri kendi i\u00e7 sorunlar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in imkan bulmu\u015flard\u0131. Buna ra\u011fmen hen\u00fcz Milosevi\u00e7 taraf\u0131ndan y\u00f6netilen yeni Yugoslavya ve Tudjman taraf\u0131ndan y\u00f6netilen H\u0131rvatistan\u2019da h\u00fck\u00fcmetler, MDA\u00dc\u2019de g\u00f6r\u00fclen \u015fekliyle reformlar ger\u00e7ekle\u015ftirilmesine pek istekli de\u011fildiler. Di\u011fer taraftan b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f ve zay\u0131f Bosna- Hersek y\u00f6netimi de milliyet\u00e7i partilerin elinde kalm\u0131\u015ft\u0131. (129)<\/span>\u00a0Bu durumda bar\u0131\u015f antla\u015fmas\u0131n\u0131n \u015fartlar\u0131n\u0131n tam olarak yerine getirilece\u011finden s\u00f6z etmek zordu ve NATO ile ABD\u2019nin giri\u015fimlerinin sonucu olan Dayton Antla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131n i\u015flerli\u011fini temin etmek i\u00e7in, ba\u015fka bir d\u0131\u015f etkenin bulunmas\u0131 gerekliydi. Bu t\u00fcr bir etken olarak AB \u00f6ne \u00e7\u0131kt\u0131. Yugoslavya sava\u015f\u0131ndan sonra AB bu \u00fclkelerde politik ve ekonomik reformlar\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesinde aktif bir rol oynamaya ba\u015flad\u0131.<\/p>\n
\n1996\u2019da Bat\u0131 Balkan devletlerine y\u00f6nelik \u201cB\u00f6lgesel Yakla\u015f\u0131m\u201d adl\u0131 yeni bir politika \u00f6nerdi. Bu politika do\u011frultusunda, Komisyon demokrasinin geli\u015fimi ve hukukun \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn sa\u011flamas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6ren bir siyasi ama\u00e7 ve Bat\u0131 Balkan devletlerinin ekonomilerini yeniden yap\u0131lanmas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6ren bir ekonomik ama\u00e7 tespit etmi\u015ftir. Bunun \u00fczerine Avrupa Konseyi 27 Nisan 1997\u2019de Bat\u0131 Balkanlar devletlerine y\u00f6nelik B\u00f6lgesel Politika \u00e7er\u00e7evesinde genel ve her bir devlet i\u00e7in \u00f6zel ko\u015fullar geli\u015ftirmi\u015ftir. (133)<\/span><\/p>\n
\n<\/b>
\nMilosevi\u00e7 se\u00e7imleri kazand\u0131ktan sonra 1974 Yugoslavya Anayasas\u0131yla<\/p>\n