![\"\"](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/INGILIZ-BELGELERINDE-TURKIYE-VE-KAFKASYA-b.png\")
<\/p>\n<\/p>\n
Osman \u00c7elik<\/strong><\/p>\n \u0130ngiltere’nin Kafkasya Siyaseti<\/strong><\/p>\n T\u00fcrkler Kafkasya’da:<\/strong><\/p>\n \u0130stanbul, 1453 y\u0131l\u0131nda Osmanl\u0131 H\u00fck\u00fcmdar\u0131 Il. Mehmet taraf\u0131ndan feth edilmi\u015fti. B\u00f6ylece, \u0130stanbul ve \u00c7anakkale Bo\u011fazlar\u0131n\u0131n kontrol\u00fc T\u00fcrkler’in eline ge\u00e7mi\u015fti. Ancak K\u0131r\u0131m, Kafkasya ve Anadolu sahillerinde bir\u00e7ok kale-\u015fehir \u0130talyanlar’\u0131n elinde bulunuyordu. Cenevizliler, K\u0131r\u0131m Hanl\u0131\u011f\u0131’na ra\u011fmen Kefe, Azak, Anapa, Taman, Kaplu gibi sahil \u015fehirlerinde varl\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyor, ticaret yap\u0131yorlard\u0131. K\u0131r\u0131m Hanzadeleri aras\u0131ndaki taht kavgalar\u0131ndan yararlanarak durumlar\u0131n\u0131 koruyorlard\u0131.<\/p>\n Taht i\u00e7in karde\u015fleriyle sava\u015fan Mengli Geray, zor duruma d\u00fc\u015f\u00fcnce, Kefe’deki Cenevizlilere s\u0131\u011f\u0131nd\u0131. Ne var ki, yard\u0131m g\u00f6rece\u011fini \u00fcmit ederken, \u00e7ok ge\u00e7meden esir durumuna d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc anlad\u0131. Bunun \u00fczerine, kale d\u0131\u015f\u0131ndaki adamlar\u0131n\u0131 \u0130stanbul’a g\u00f6nderdi. Fatih Sultan Mehmet’ten yard\u0131m istedi.<\/p>\n Osmanl\u0131 Donanmas\u0131, 1475 yaz aylar\u0131nda Kefe \u00f6nlerine geldi. Kaleyi ku\u015fatt\u0131. Cenevizliler, kurtulu\u015f \u00fcmidi g\u00f6rmeyince, \u015fartl\u0131 teslim oldular.<\/p>\n Osmanl\u0131 Donanmas\u0131, o y\u0131l ve daha sonraki y\u0131llar hareketini s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc. Anapa, Taman, Kaplu ve Azak Kalelerini tek tek d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc. K\u0131r\u0131m Hanl\u0131\u011f\u0131, Osmanl\u0131 himayesine al\u0131nd\u0131.<\/p>\n K\u0131r\u0131m ve Kafkasya sahillerinde bulunan, ticari fonksiyonlar\u0131 b\u00fcy\u00fck kale \u015fehirleri Osmanl\u0131lar\u0131n elinde bulunacak, bunlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kalan geni\u015f alanlar K\u0131r\u0131m Hanl\u0131\u011f\u0131’n\u0131n denetimi alt\u0131nda kalacakt\u0131. Halk\u0131n\u0131n \u00e7o\u011fu g\u00f6\u00e7ebe olan \u041d\u0430\u043fl\u0131k i\u00e7in, bu idari taksimat son derece uygundu.<\/p>\n Ortaya \u00e7\u0131kan bu durum, Kaberdey prenslerini rahats\u0131z etmi\u015fti. Artan Tatar bask\u0131s\u0131 \u00fczerine, \u00c7ar IV. \u0130van’dan yard\u0131m istemek durumunda kalm\u0131\u015flard\u0131. \u00c7ar’\u0131n bu davete uyarak, Terek Boylar\u0131na inmesi, daha b\u00fcy\u00fck tepkiler do\u011furdu. Bir Osmanl\u0131 Ordusu, g\u00fcneyden y\u00fcr\u00fcyerek, Da\u011f\u0131stan ve Kaberdey \u0412\u00f6lgeleri’ni i\u015fgal etti. Terek Boyu’ndaki Kazak Koloni Merkezlerini da\u011f\u0131tt\u0131.<\/p>\n B\u00f6ylece Kafkasya, K\u0131r\u0131m ve Osmanl\u0131 hakimiyeti alt\u0131na girdi. Stratejik mevkiilerde Osmanl\u0131 Garnizonlar\u0131 bulunacakt\u0131. K\u0131r\u0131m Yar\u0131madas\u0131, geni\u015f bozk\u0131rlar ve Kuzey Kafkasya Hanl\u0131k taraf\u0131ndan y\u00f6netilecekti. Bundan sonra, Kafkasya’n\u0131n d\u0131\u015f d\u00fcnya ile olan ili\u015fkileri, K\u0131r\u0131m Hanl\u0131\u011f\u0131, \u00f6zellikle Osmanl\u0131 Devleti vas\u0131tas\u0131yla olacakt\u0131.<\/p>\n \u0130ngiltere’nin Akdeniz Ufkunda G\u00f6r\u00fcnmesi:<\/strong><\/p>\n T\u00fcrkler’in \u0130stanbul’u feth etmeleri, Karadeniz ve Akdeniz’e hak’m olmalar\u0131 Avrupa ile Asya aras\u0131ndaki ticari ili\u015fkileri kontrolleri alt\u0131na almalar\u0131, d\u00fcnyadaki siyasi hedef ve g\u00fc\u00e7 dengelerine de\u011fi\u015fik bir boyut kazand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Avrupal\u0131lar, Uzak Do\u011fu’ya gitmek i\u00e7in yeni \u00e7areler aram\u0131\u015flar; zorlu denemeler sonunda o g\u00fcne kadar bilinmeyen yollar ve k\u0131talar ke\u015ffetmi\u015flerdi.<\/p>\n Amerika’n\u0131n ve Afrika’n\u0131n g\u00fcneyinden ge\u00e7en deniz yolunun ke\u015fti ile okyanuslar\u0131n \u00f6tesindeki bilinmiyen yerler, g\u00fcn \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131na \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n Ancak, elde edilen bu yeni imkanlara ra\u011fmen, hi\u00e7bir Avrupal\u0131 Devtet, Akdeniz ve Orta Do\u011fu ticaretinden vazge\u00e7emezdi. Bunun i\u00e7in de Osmanl\u0131 Devleti’nin onay\u0131n\u0131 almak ve O’nunla anla\u015fmak zorundayd\u0131. Zira, Karadeniz’i ve Akdeniz’i birer i\u00e7deniz haline getiren T\u00fcrkler’in r\u0131zas\u0131n\u0131 almadan buralarda ticaret yapmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildi.<\/p>\n \u0130lk ad\u0131m\u0131, Frans\u0131zlar att\u0131. Osmanl\u0131 H\u00fck\u00fcmdar\u0131 Kanuni Sultan S\u00fcleyman’dan, Akdeniz Limanlar\u0131nda ticaret yapmak i\u00e7in izin ald\u0131lar.<\/p>\n \u0130ngiltere, Fransa’n\u0131n elde etti\u011fi bu imkan\u0131n ne demek oldu\u011funu \u00e7abuk farketmi\u015fti. Buna benzer imtiyazlar\u0131, kendisi de almak istiyordu. Fakat, dini duygularla M\u00fcsl\u00fcmanlara d\u00fc\u015fman olan Papa ve H\u0131r\u0131stiyan Fanatikler, Avn\u0131pal\u0131lar\u0131n T\u00fcrklerle ili\u015fki kurulmas\u0131na kar\u015f\u0131yd\u0131lar.<\/p>\n \u0130ngiliz H\u00fck\u00fcmeti, bu t\u00fcr bask\u0131lara ra\u011fmen, 1575 y\u0131l\u0131nda John Wright ve Joseph Clements ad\u0131nda iki t\u00fcccar\u0131 \u0130stanbul’a g\u00f6nderdi. Polonya Yolu’yla Osmanl\u0131 Taht Merkezi’ne gelen \u0130ngilizler, bir y\u0131ldan fazla burada kald\u0131lar. T\u00fcrkleri tan\u0131maya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar, ticari \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131n ne olaca\u011f\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n Gelip-gitmeler devam etti, \u0130ngiliz ve Osmanl\u0131 H\u00fck\u00fcmdarlar\u0131 aras\u0131nda kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 mektuplar getirilip g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc, William Harborne, Edward Osborne, – Richard Staper adlar\u0131ndaki \u0130ngiliz El\u00e7ileri, Sadrazam Sokullu Mehmet Pa\u015fa’y\u0131 Padi\u015fah’\u0131n hocas\u0131 Saadettin Efendiyi ikna ettiler.<\/p>\n Nihayet, 1580 y\u0131l\u0131nda Padi\u015fah III. Murat ile Krali\u00e7e Elizabeth aras\u0131nda yaz\u0131l\u0131 bir ticaret andla\u015fmas\u0131 imzaland\u0131. \u0130ngilizce ve T\u00fcrk\u00e7e metinler, her iki devletin ar\u015fivlerine girdi. Bu andla\u015fmaya g\u00f6re; \u0130ngiliz bayra\u011f\u0131 ta\u015f\u0131yan gemiler Osmanl\u0131 \u00dclkesi’nin b\u00fct\u00fcn limanlar\u0131na girebilecek ve ticaret yapabileceklerdi.<\/p>\n \u0130ngiltere, sadece ticari m\u00fcnasebetlerle yetinmedi. Bir t\u00fcccar olan ve Osmanl\u0131 Padi\u015fah’\u0131ndan ticari imtiyazlar koparan William Harborne’u, 1583 y\u0131l\u0131nda daimi el\u00e7i olarak \u0130stanbul’a g\u00f6nderdi.<\/p>\n \u0130lk ticari andla\u015fma, k\u0131sa s\u00fcreliydi. \u0130ki \u00fclkenin birbirini tan\u0131mas\u0131 i\u00e7in bir deneme idi. Ancak, bunun arkas\u0131 devam etti. 1580 – 1799 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ge\u00e7en 219 y\u0131ll\u0131k zaman i\u00e7inde, ticari andla\u015fmalar onbir defa yenilendi.<\/p>\n \u0130ngiltere’nin Karadeniz Limanlar\u0131na Girmesi:<\/strong><\/p>\n \u0130ngiltere, andla\u015fmalara dayanarak Akdeniz’de b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ticari faaliyette bulunuyordu. B\u00fcy\u00fck ihtimalle, \u0130ngiliz ticaret gemileri bo\u011fazlardan ge\u00e7erek, Karadeniz’de de dola\u015f\u0131yorlard\u0131. \u0130ngiltere’nin Karadeniz ticaretinden ne kadar pay ald\u0131\u011f\u0131n\u0131, buradaki ticari yo\u011funlu\u011fun ne \u00f6l\u00e7\u00fcde oldu\u011funu bilmiyoruz.<\/p>\n Ancak, siyasi geli\u015fmeler \u0130ngiltere’nin Karadeniz’de de geni\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcde boy g\u00f6stermesine neden olmu\u015ftur.<\/p>\n Bir zamanlar Moskova Prensili\u011fi\u2019nden ibaret olan Rusya, Osmanl\u0131 Devleti aleyhine geli\u015ferek b\u00fcy\u00fck bir devlet olmu\u015ftu. T\u00fcrklerle Ruslar aras\u0131nda, 25 y\u0131l s\u00fcren alt\u0131 b\u00fcy\u00fck sava\u015f olmu\u015f, iki devlet bar\u0131\u015fmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayan zorlu cepheler olu\u015fturmu\u015flard\u0131.<\/p>\n Fransa ihtil\u00e2li, ard\u0131ndan Napoleon’un iktidar olmas\u0131, Avrupa’daki siyasi hudutlar\u0131 de\u011fi\u015ftirmi\u015f, g\u00fc\u00e7 dengelerini bozmu\u015ftu. Fransa, kuzeyden Rusya’y\u0131, g\u00fcneyden Osmanl\u0131 Devleti’ni tehdit eden bir unsur haline gelmi\u015fti.<\/p>\n Napoleon’un M\u0131s\u0131r’\u0131 i\u015fgal etmesi, Rusya ile Osmanl\u0131 Devleti’ni birbirine yakla\u015fat\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. 1798 y\u0131l\u0131nda iki devlet aras\u0131nda, dostluk ve ortak savunma andlamas\u0131 imzaland\u0131.<\/p>\n Bu andla\u015fman\u0131n bizi ilgilendiren en \u00f6nemli maddesi, \u015fu \u015fekilde kaleme al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n *… Her iki devlet, Karadeniz’i kapal\u0131 bir deniz sayarlar. Hi\u00e7bir devletin (Rusya ve Osmanl\u0131 hari\u00e7) sava\u015f ve ticaret gemileri Karadeniz’e giremez.”<\/p>\n Fransa ile sava\u015f halinde olan \u0130ngiltere, bu \u00f6zel durumunu \u00f6ne s\u00fcrerek, Rusya ile Osmanl\u0131 Devleti aras\u0131nda yap\u0131lan anla\u015fmaya kat\u0131lmak istedi. Nitekim, m\u00fczakereler sonunda, ittifaka \u0130ngiltere’de dahil edildi. 5 Ocak 1799 tarihinde Osmanl\u0131 Padi\u015fah\u0131 III. Selim ile \u0130ngiltere Kral\u0131 IlI. Jorj aras\u0131nda bir anla\u015fma imzaland\u0131.<\/p>\n Anla\u015fman\u0131n birinci maddesinde; “Rusya \u0130mparatorlu\u011funa anla\u015fma ile ba\u011fl\u0131 \u0130ngiltere Krall\u0131\u011f\u0131, Osmanl\u0131 – Rus anla\u015fmas\u0131na kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r” denildi.<\/p>\n B\u00f6ylece, di\u011fer Avrupa devletlerine kapat\u0131lan Karadeniz, bu \u015fekilde \u0130ngiltere’ye tekrar a\u00e7\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. S\u00f6zde \u00fc\u00e7l\u00fc ittifakla cephe g\u00fc\u00e7lendirilmi\u015fti.<\/p>\n Bar\u0131\u015fa ve Dostlu\u011fa Ra\u011fmen S\u00fcrd\u00fcr\u00fclen D\u00fc\u015fmanl\u0131k:<\/strong><\/p>\n Yukar\u0131da ifade edildi\u011fi gibi, Frans\u0131z tehlikesine kar\u015f\u0131 \u0130ngiltere, Rusya ve Osmanl\u0131 Devleti ortak bir g\u00fc\u00e7 olu\u015fturmu\u015flard\u0131. S\u00f6zde dost olacaklar, her t\u00fcrl\u00fc tehlikeye kar\u015f\u0131 m\u00fc\u015fterek savunma yapacaklard\u0131.<\/p>\n Ancak, Rusya ve \u0130ngiltere, dostluk perdesinin arkas\u0131nda d\u00fc\u015fmanl\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fcler. \u201c<\/p>\n Rusya, Karada\u011fl\u0131lar\u0131 ve S\u0131rplar\u0131 ayakland\u0131rd\u0131. Do\u011fuda da Kral Heraklis \u00f6l\u00fcnce, G\u00fcrc\u00fcstan’\u0131 ilhak etti. Ard\u0131ndan, Balkan halklar\u0131n\u0131 korumak bahanesiyle, 1806’da Romanya’ya girdi. Bir sald\u0131r\u0131 beklemeyen Osmanl\u0131 kaleleri tek tek d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcld\u00fc. Kalelerde bulunan M\u00fcsl\u00fcman halk, kanl\u0131 bir \u015fekilde k\u0131l\u0131\u00e7tan ge\u00e7irildi.<\/p>\n Osmanl\u0131 Devleti, zor durumda olmas\u0131na ra\u011fmen; 3 Ocak 1807’de Rusya’ya sava\u015f ilan etti. Ba\u015fta \u0130ngiltere olmak \u00fczere, sava\u015f\u0131n nedenlerini birer nota ile b\u00fct\u00fcn Avrupa devletlerine bildirdi.<\/p>\n \u0130ngiltere, \u00fc\u00e7l\u00fc pakt\u0131n y\u0131k\u0131lmas\u0131, Osmanl\u0131 Devleti’nin Fransa’ya y\u00f6nelmesi ihtimalini d\u00fc\u015f\u00fcnerek, sava\u015f\u0131 \u00f6nlemek istedi. Bu maksatla Rusya’ya de\u011fil, Osmanl\u0131 Devleti’ne bask\u0131 yapmaya kalkt\u0131.<\/p>\n \u0130ngiltere’nin \u0130stanbul’daki el\u00e7isi Lord Arbutnot, Osmanl\u0131 Devleti sava\u015ftan vazge\u00e7medi\u011fi takdirde, \u0130ngiliz Donanmas\u0131’n\u0131n i\u015fe m\u00fcdahale edece\u011fini bildirdi.<\/p>\n T\u00fcrk H\u00fck\u00fcmeti, \u0130ngiliz tehdidine ald\u0131rmad\u0131. Bunun \u00fczerine, \u0130ngiliz Donanmas\u0131 \u00c7anakkale Bo\u011faz\u0131’n\u0131 ge\u00e7erek \u0130stanbul \u00f6nlerinde demir att\u0131.<\/p>\n \u0130stanbul halk\u0131, galeyana gelmi\u015fti. Savunma i\u00e7in tedbirler al\u0131nd\u0131. T\u00fcrk H\u00fck\u00fcmeti’de, \u0130ngiliz Donanmas\u0131’n\u0131n, Marmara Denizi’ni derhal terketmesini istedi. Aksi halde, kar\u015f\u0131 sald\u0131r\u0131n\u0131n ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olaca\u011f\u0131n\u0131 bir \u00fclt\u00fcmatonla bildirdi.<\/p>\n \u0130ngiliz Donanmas\u0131, ba\u015far\u0131n\u0131n kolay olmayaca\u011f\u0131n\u0131 anlam\u0131\u015ft\u0131. Hezimete u\u011framamak i\u00e7in, Marmara Denizi’nden \u00e7\u0131kt\u0131. Ancak; bu defa M\u0131s\u0131ra, \u0130skenderiye Liman\u0131’na \u00e7\u0131karma yapmaya te\u015febb\u00fcs etti. \u0130ngiliz Deniz Piyadeleri, M\u0131s\u0131r Valisi Mehmet Ali Pa\u015fa taraf\u0131ndan geri p\u00fcsk\u00fcrt\u00fcld\u00fc.<\/p>\n \u0130ngiltere, b\u00fcy\u00fck itibar kayb\u0131na u\u011fram\u0131\u015ft\u0131. \u00dcstelik, Osmanl\u0131 Limanlar\u0131’nda ticaret yapma hakk\u0131n\u0131 da yitirmi\u015fti.<\/p>\n Rusya ile Fransa aras\u0131nda bir yak\u0131nla\u015fman\u0131n oldu\u011funu sezen \u0130ngiltere, Osmanl\u0131 Devleti’ne kar\u015f\u0131 olan d\u00fc\u015fmanca tavr\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirdi. Bar\u0131\u015fa raz\u0131 oldu. Yeni bir ortak savunma anla\u015fmas\u0131 imzalad\u0131. B\u00f6ylece, Karadeniz ticareti ile ilgili eski imtiyazlar\u0131n\u0131 tekrar elde etti (5 Ocak 1809).<\/p>\n \u0130ngiltere’nin Kafkas Halklar\u0131’n\u0131n Varl\u0131\u011f\u0131ndan Haberdar Olmas\u0131:<\/p>\n \u0130ngiliz ticaret gemileri, Akdeniz ve Karadeniz sahillerindeki limanlara u\u011fruyor, ticaret yap\u0131yorlard\u0131. \u0130ngiliz devlet adamlar\u0131 da Orta Do\u011fu olaylar\u0131na, T\u00fcrk – Rus sava\u015flar\u0131na ilgi g\u00f6steriyorlard\u0131. Ancak, T\u00fcrk-Rus sava\u015flar\u0131nda, Kafkas Cephesindeki farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 farketmiyor ya da farketmek istemiyorlard\u0131. Kuzey Kafkasya\u2019l\u0131lar\u0131n, Ruslar’la yapt\u0131klar\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k sava\u015flar\u0131ndan haberleri yokmu\u015f gibi davran\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n Oysa, 1828 – 1829 Osmanl\u0131 – Rus Sava\u015f\u0131’nda, Osmanl\u0131 Devleti yenilmi\u015f, Kuzey Kafkasya’dan tamamen \u00e7ekilmi\u015fti. Kuzey Kafkasyal\u0131lar, vatanlar\u0131n\u0131 kendileri savunuyorlard\u0131.<\/p>\n Ruslar elli y\u0131l \u00f6nce, Kuban ve Terek Nehirleri’nin kuzeyinde, Karadeniz’den Hazar Denizi’ne kadar uzanan bir askeri hat olu\u015fturarak, Kafkasya’y\u0131 kordon alt\u0131na alm\u0131\u015flard\u0131. O zamandan beri, bu hat boyunca aral\u0131ks\u0131z kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 sald\u0131r\u0131lar oluyor, kanl\u0131 \u00e7arp\u0131\u015fmalar s\u00fcr\u00fcp gidiyordu. Devrin Avrupa bas\u0131n\u0131, zaman zaman Kafkas-Rus sava\u015flar\u0131ndan birbirini tutmayan haberler veriyorlard\u0131.<\/p>\n \u015e\u00fcphesiz, Kafkas sava\u015flar\u0131n\u0131 en iyi izliyen ve olaylardan en iyi haberdar olan T\u00fcrk H\u00fck\u00fcmeti idi. Osmanl\u0131 Ordusu’nun Kuzey Kafkasya’dan \u00e7ekilmi\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen, iki \u00fclke aras\u0131ndaki organik ba\u011f devam ediyordu.<\/p>\n Bu arada, \u0130stanbul’da bulunan yabanc\u0131 el\u00e7ilikler de \u00e7e\u015fitli kaynaklardan bilgi almak imkan\u0131n\u0131 buluyorlard\u0131. En iyi haber alma vas\u0131talar\u0131, Karadeniz’e a\u00e7\u0131lan ticaret gemileriydi.<\/p>\n 1830’lu y\u0131llarda, \u0130ngiltere’nin \u0130stanbul’daki el\u00e7isi Lord Ponsonbi(1)<\/sup>, el\u00e7i katibi de Urkhart isminde dinamik bir adamd\u0131. (1) \u0130ngilizce yaz\u0131l\u0131\u015f tarz\u0131 \u201cPonsonby” dir.<\/p>\n Urkhart, Osmanl\u0131 Devleti’nin \u00e7ekilmi\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen, Rusya gibi b\u00fcy\u00fck bir devlete kar\u015f\u0131 direnen Kuzey Kafkasyal\u0131lar\u0131, merakla izliyordu. Eline ge\u00e7en her belgeyi okuyor, Avrupa bas\u0131n\u0131n\u0131 takip ediyordu. Bu arada, yard\u0131m istemek ya da T\u00fcrk makamlar\u0131 ile g\u00f6r\u00fc\u015fmek \u00fczere \u0130stanbul’a gelen Kuzey Kafkasyal\u0131larla konu\u015fuyordu. Karadeniz’de dola\u015fan ticaret gemilerinin kaptanlar\u0131ndan bilgi al\u0131yordu.<\/p>\n \u0130ngiliz Devlet Adamlar\u0131 gibi El\u00e7i Lord Ponsonbi, Rusya n\u0131n b\u00fcy\u00fcmesinden g\u00fcneye, “Hindistan Yolu’na do\u011fru sarkmas\u0131ndan endi\u015fe duyuyordu. Bu maksatla, T\u00fcrk-Rus hududundaki olaylardan, Kafkas Berzah\u0131’nda s\u00fcr\u00fcp giden sava\u015f hakk\u0131nda h\u00fck\u00fcmetine s\u0131k s\u0131k rapor sunuyordu.<\/p>\n El\u00e7ilik K\u00e2tibi Urkhart ise, Lord Ponsonbi’nin g\u00f6r\u00fc\u015flerini-payla\u015fmas\u0131n\u0131n yan\u0131s\u0131ra, daha da ileri giderek, olaylar\u0131n ifade etti\u011fi manay\u0131 ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc yorumluyordu. O’na g\u00f6re; Kuzey Kafkasyal\u0131lar, ba\u011f\u0131ms\u0131z ruhlu, demokrat, cesur insanlard\u0131. \u00d6zl\u00fc bir k\u00fclt\u00fcrleri vard\u0131. Ba\u015fka bir devletin esareti alt\u0131nda olmadan ya\u015famaya lay\u0131kt\u0131lar. Onlar\u0131n hakl\u0131 davalar\u0131na, yard\u0131m edilmesinin gerekli oldu\u011funa inan\u0131yordu.<\/p>\n Urkhart’ta b\u00f6ylesine bir kanaatin meydana gelmesine neden olan, \u0130stanbul’da g\u00f6r\u00fcp tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 Kuzey Kalkasyal\u0131tard\u0131. Onlardaki asaleti, yurtlar\u0131n\u0131 g\u00f6rmeden te\u015fhis etmi\u015fti.<\/p>\n Urkhart, zamanla El\u00e7i Lord Ponsonbi’ye d\u00fc\u015f\u00fcnce ve duygular\u0131n\u0131 kabul ettirdi. Kuzey Kafkasyal\u0131lar\u0131 daha iyi tan\u0131man\u0131n gerekli oldu\u011funa efendisini inand\u0131rd\u0131.<\/p>\n Lord Ponsonbi, \u00f6ylesine ikna olmu\u015ftu ki, neticede Urkhart’\u0131n Kafkasya’ya giderek olaylar\u0131 yerinde tetkik etmesi i\u00e7in, O’nu resmen g\u00f6revlendirdi. Bir ticaret gemisiyle, Kafkasya sahillerine gitmesi i\u00e7in izin verdi.<\/p>\n Urkhart, 1834 y\u0131l\u0131 yaz sonu Kaptan Lyon idaresindeki bir yelkenliyle yola \u00e7\u0131kt\u0131. Tsemez (bug\u00fcnk\u00fc Novorossiysk) sahillerinde karaya \u00e7\u0131kt\u0131. Elinde ba\u015fta Zan\u0131ko Sefer olmak \u00fczere(1)<\/sup> , \u0130stanbul’da bulunan \u00c7erkeslerin tavsiye mektuplar\u0131 vard\u0131. (1) Zan\u0131ko Sefer, Rusya’n\u0131n \u0131srar\u0131 \u00dczerine, T\u00fcrkiye’de ikamete mecbur edilmi\u015fti.<\/p>\n Urkhart, hi\u00e7 tahmin etmedi\u011fi \u015fekilde, b\u00fcy\u00fck bir ilgiyle kar\u015f\u0131land\u0131. Geleneklerin \u015fekillendirdi\u011fi Kafkas terbiye ve disiplinini, halk\u0131n misafirperverli\u011fini yerinde g\u00f6r\u00fcp tan\u0131d\u0131.<\/p>\n Kafkasyal\u0131 Liderler, Urkhart’\u0131n s\u0131radan biri olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlam\u0131\u015flard\u0131. O’na gerekli olan bilgileri sunmak i\u00e7in, Tuapse civar\u0131nda Aguy Vadisi’nde b\u00fcy\u00fck bir toplant\u0131 d\u00fczenlediler. \u0130\u00e7inde bulunduklar\u0131 durumu izah ettiler. Rusya’n\u0131n hi\u00e7bir hakk\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 halde; binlerce y\u0131ll\u0131k vatanlar\u0131n\u0131 i\u015fgal etmeye kalkt\u0131\u011f\u0131n\u0131, bunu \u00f6nlemek i\u00e7in say\u0131s\u0131z \u015fehit verdiklerini anlatt\u0131lar.<\/p>\n Urkhart(1)<\/sup>, bir hayal adam\u0131 de\u011fildi. Toplant\u0131da s\u00f6z ald\u0131\u011f\u0131 zaman ger\u00e7e\u011fi s\u00f6yledi. \u00d6zetle \u015funlar\u0131 ifade etti: (1) \u0130ngilizce yaz\u0131l\u0131\u015f tarz\u0131, “Urguhart\u201d d\u0131r.<\/p>\n Ruya ile m\u00fccadelenizde, her\u015feyden \u00f6nce kendi g\u00fcc\u00fcn\u00fcze ilig\u00fcveniniz. Ancak, g\u00f6rd\u00fcm ki, birlik i\u00e7inde de\u011filsiniz. Ba\u015far\u0131 i\u00e7in birle\u015fmelisiniz. Hepiniz, tek merkezden emir ve kumanda almal\u0131s\u0131n\u0131z!<\/p>\n Urkhart, s\u00f6zlerini \u015fu \u015fekilde tamamlad\u0131.<\/p>\n – Ben, size yard\u0131m edebilecek, b\u00fcy\u00fck kuvvetleri Kafkasya’ya sevkedebilecek biri de\u011filim. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, durumunuzu \u00e7ok iyi anlad\u0131m. H\u00fck\u00fcmetime, her\u015feyi anlataca\u011f\u0131m. Size faydal\u0131 olmak i\u00e7in elimden geleni yapaca\u011f\u0131m.<\/p>\n Urkhart, Kuzey Kafkasya sahillerinde iki hafta kald\u0131ktan sonra, \u0130stanbul’a d\u00f6nd\u00fc. G\u00f6rd\u00fcklerini ve duyduklar\u0131n\u0131, yap\u0131lmas\u0131 gerekenler hakk\u0131nda el\u00e7i’ye bilgi verdi.<\/p>\n Lord Ponsonbi, Urkhat’tan ald\u0131\u011f\u0131 bilgilere dayanarak, h\u00fck\u00fcmetine bir rapor g\u00f6nderdi. Hariciye Bakan\u0131 Lord Palmerston son derece sinirlendi. \u0130ngiltere ile Rusya’n\u0131n aras\u0131n\u0131 a\u00e7acak b\u00f6ylesine bir harekete asla m\u00fcsaade etmiyece\u011fini cevabi bir yaz\u0131yla bildirdi.<\/p>\n Lord Palmerston’un ne kadar etkilendi\u011fini anlamak i\u00e7in, \u015fu s\u00f6zlerini de\u011ferlendirmek yeter.<\/p>\n “\u00c7erkezistan’\u0131 zi aret eden Efendi, Avrupa’n\u0131n emniyetini tehdit etmi\u015ftir!”<\/p>\n El\u00e7i Lord Ponsonbi, K\u00e2tibini savunmak zorunda kald\u0131. Konunun yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 beyanla, ikinci bir rapor daha yazd\u0131. Hariciye Bakan\u0131’n\u0131 iknaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Ne var ki, \u0130ngiliz Hariciye Bakan\u0131’n\u0131 ikna etmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildi. \u00c7\u00fcnk\u00fc O, bir Rus taraftar\u0131yd\u0131. \u0130ngiltere’nin Rusya ile yapt\u0131\u011f\u0131 ticarette b\u00fcy\u00fck \u00e7\u0131karlar\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnen bir cephenin ba\u015f\u0131n\u0131 \u00e7ekiyordu. Rusya’n\u0131n b\u00fcy\u00fck bir tehlike oldu\u011funu s\u00f6yleyenlere kar\u015f\u0131 devaml\u0131 direniyordu. Urkhart’\u0131 \u0130stanbul’daki g\u00f6revinden ald\u0131.<\/p>\n Urkhart, azmi ve fikirleri bilenmi\u015f olarak \u0130ngiltere’ye d\u00f6nd\u00fc. The Portfolio isminde \u0130ngilizce – Frans\u0131zca bir dergi \u00e7\u0131karmaya ba\u015flad\u0131. Lord Palmerston’u hedef alan, yaz\u0131lar yazd\u0131. Hariciye Bakan\u0131’n\u0131, \u0130ngiltere’nin ger\u00e7ek \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 bilmiyen zay\u0131f milletleri ezen ve Rusya ile i\u015fbirli\u011fi i\u00e7inde olan biri olarak su\u00e7lad\u0131.<\/p>\n Bu arada, \u0130ngiltere’nin bir\u00e7ok yerinde, “Kuzey Kafkasyal\u0131lara Yard\u0131m\u201d dernekleri kurdu. Kuzey Kafkasyal\u0131lar gibi Rusya’n\u0131n z\u00fclm\u00fcne u\u011frayan ve \u0130ngiltere’ye iltica eden Polonyal\u0131larla ili\u015fki kurdu. General Zamoyski’nin kurdu\u011fu, “Lehistan Dostlar\u0131n\u0131n Cemiyeti’ne” as\u0131l \u00fcye olarak kaydoldu.<\/p>\n Urkhart o kadar etkili oldu ki, \u0130ngiliz siyasi ve bas\u0131n \u00e7evrelerinde, Kuzey Kafkasya ve Polonya’y\u0131 devaml\u0131 tart\u0131\u015f\u0131l\u0131r bir konu haline getirdi. Zamanla, resmi \u00f6zelli\u011fi olan “The Diplomatic Review” yani “Siyasi Dergi’yi”, konu se\u00e7mede y\u00f6nlendirdi.<\/p>\n Urkhart, Kuzey Kafkasyal\u0131lar i\u00e7in faydal\u0131 olacak her yolu deniyordu. Bu maksatla, t\u00fcccarlar\u0131 da konunun i\u00e7ine \u00e7ekmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Onlar\u0131 bir kurye, yani bir nevi haberle\u015fme arac\u0131 olarak kulland\u0131.<\/p>\n Kuzey Kafkasyal\u0131lar\u0131n ihtiya\u00e7 duyduklar\u0131 \u015feyleri, tespit etmi\u015fti. Bunlardan birincisi silah, ikincisi tuz idi. \u00c7erkesler, K\u0131r\u0131m i\u015fgal edildi\u011finden beri, Azak Denizi sahillerinde \u00fcretilen tuzdan mahrum kalm\u0131\u015flard\u0131. Rusya, Kuzey Kafkasyal\u0131lar\u0131 zor durumda b\u0131rakmak i\u00e7in, “Tuz Olay\u0131’na” silah kadar ehemmiyet veriyordu.<\/p>\n Urkhart, bir ithalat ve ihracat firmas\u0131na sahip olan Bay ve Bayan Beli ikilisine, Kafkasya ile ticari m\u00fcnasebet kurduklar\u0131 takdirde, k\u00e2rl\u0131 \u00e7\u0131kacaklar\u0131n\u0131 anlatt\u0131.<\/p>\n James Bell, bilgili bir t\u00fcccard\u0131. Uluslararas\u0131 ticaret hukukunu \u00e7ok iyi biliyordu. Hariciye Bakanl\u0131\u011f\u0131ndan g\u00f6r\u00fc\u015f almadan hemen harekete ge\u00e7medi. Kafkasya’daki sava\u015f\u0131n, uluslararas\u0131 hukuka uygun olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, Ruslar’\u0131n Kafkasya sahillerinde b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyaya ilan edilmi\u015f bir ku\u015fatmalar\u0131 bulunup bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sordu.<\/p>\n Rus H\u00fck\u00fcmeti, b\u00fct\u00fcn Kafkasya’n\u0131n kendilerine ait oldu\u011funu savunuyordu. Onlar’a g\u00f6re, Kafkasya’daki sava\u015f, ba\u011f\u0131ms\u0131z bir devlete ya da toplulu\u011fa a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f bir sava\u015f de\u011fildi. Kendi \u00c7arlar\u0131na ve h\u00fck\u00fcmetlerine ba\u015fkald\u0131rm\u0131\u015f bir avu\u00e7 haydudun takibinden ibaretti.<\/p>\n Ger\u00e7ek ise, b\u00f6yle de\u011fildi. Hi\u00e7bir zaman Rus idaresini kabul etmemi\u015f bir halk\u0131n, direni\u015fi vard\u0131. Ruslar, “Sava\u015f yok, biz y\u00f6netime ba\u015fkald\u0131ran e\u015fkiyay\u0131 takip ediyoruz!” diyerek, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyaya yalan s\u00f6yl\u00fcyorlard\u0131.<\/p>\n Hariciye Bakan\u0131 Palmerston, T\u00fccaar James Bell’in yaz\u0131l\u0131 ba\u015fvurusuna, devlet ciddiyeti i\u00e7inde cevap vermek zorunda kald\u0131. “Kafkasya sahillerinde, resmen sava\u015f nedeniyle ilan edilmi\u015f bir ku\u015fatma yoktur. Karadeniz, uluslararas\u0131 ticarete a\u00e7\u0131kt\u0131r” \u015feklinde ger\u00e7e\u011fi ifade eden, bir a\u00e7\u0131klamada bulunmu\u015ftur.<\/p>\n James Beli ve Vixen Gemisi Olay\u0131:<\/strong><\/p>\n James Bell, Urkhart’\u0131 uzun s\u00fcreden beri dinledi\u011fi i\u00e7in, Kuzey Kafkasya’y\u0131 merak ediyordu. Kendi h\u00fck\u00fcmetinden b\u00f6ylesine a\u00e7\u0131k bir cevap al\u0131nca kollar\u0131 s\u0131vad\u0131.<\/p>\n Bay ve Bayan Bell’in bir ticaret b\u00fcrolar\u0131 vard\u0131. Ancak, gemileri yoktu. Vixen Gemisi’ni kiralad\u0131lar. Silah ticaretinin tehlikeli olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnerek, kargo olarak tuzu se\u00e7tiler.<\/p>\n James Beli, \u00e7ok istemesine ra\u011fmen bu ilk yolculu\u011fa kat\u0131lamad\u0131. Mal\u0131n\u0131, muhtemed bir adam\u0131yla Vixen Gemisi’nin kaptan\u0131na emanet etti.<\/p>\n Vixen, uzun yolu rahatl\u0131kla ald\u0131. T\u00fcrk g\u00fcmr\u00fc\u011f\u00fcnden izin alarak, Karadeniz’e a\u00e7\u0131ld\u0131. 21 Aral\u0131k 1836’da Tsemez Liman\u0131na ula\u015ft\u0131. So\u011fucak Kalesi a\u00e7\u0131klar\u0131nda demir att\u0131. Ne var ki, \u00fc\u00e7 g\u00fcn sonra daha y\u00fck\u00fc bo\u015falt\u0131lmadan, bir Rus sava\u015f gemisi gelerek Vixen’e elkoydu. Sava\u015f gemisi e\u015fli\u011finde, K\u0131r\u0131m sahillerine \u00e7ekildi. Gerek\u00e7e olarak, sava\u015f hali oldu\u011funu, ku\u015fatman\u0131n yar\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrm\u00fc\u015flerdi. Ama, Rus Donanma Komutanl\u0131\u011f\u0131 bilerek veya bilmiyerek b\u00fcy\u00fck bir pot k\u0131rm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n Olay \u0130ngiltere’de duyulunca, yer yerinden oynad\u0131. H\u00fck\u00fcmet, \u00f6zellikle Hariciye bakanl\u0131\u011f\u0131 \u015fiddetle tenkit edildi. \u0130ngiltere’nin itibar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnenler, muhalefetle birlikte adeta bayrak a\u00e7t\u0131.<\/p>\n Urkhart, Lord Palmerston’un en zay\u0131f taraf\u0131n\u0131 yakalam\u0131\u015ft\u0131. Keskin kalemiyle, bakan\u0131n y\u00fcz\u00fcne ger\u00e7e\u011fi hayk\u0131rd\u0131. Halk\u0131n anlayaca\u011f\u0131 bir dille, olay\u0131 a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde anlatt\u0131.<\/p>\n – Ruslar, “Kafkasya sahillerinde ku\u015fatma yok!” diyorlard\u0131. Say\u0131n Bakan, siz de buna inan\u0131yordunuz. Vixen Olay\u0131, Ruslar’\u0131n ne b\u00fcy\u00fck yalan s\u00f6yledi\u011fini ortaya koymu\u015ftur!<\/p>\n James Bell Kafkasya Sahillerinde:<\/strong><\/p>\n Vixen Olay\u0131, \u0130ngiltere ile Rusya aras\u0131nda, diplomatik bir konu olmu\u015ftu. Rus Hariciyesi, Donanma Komutanlar\u0131n\u0131n k\u0131rd\u0131\u011f\u0131 potu d\u00fczeltmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. \u201cKu\u015fatma yar\u0131ld\u0131\u011f\u0131” s\u00f6z\u00fcn\u00fc geri ald\u0131lar. Kafkasya sahillerinin tehlikeli oldu\u011funu, g\u00fcvenlik nedeniyle Vixen’e elkondu\u011funu s\u00f6yleyerek, ilk\u0131nden daha g\u00fcl\u00fcn\u00e7 bir savunma yolunu se\u00e7tiler.<\/p>\n Rus muhalifi \u0130ngilizler ve bas\u0131n ate\u015f p\u00fcsk\u00fcr\u00fcyordu. S\u00f6z ve yaz\u0131yla, tazminat istenmesini, hatta Rusya’ya sava\u015f a\u00e7\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini dile getirdiler<\/p>\n Man\u00e7ester kuma\u015flar\u0131m Rusya’da pazarlayan \u00fcnl\u00fc t\u00fcccarlar, b\u00f6ylesine b\u00fcy\u00fck bir pazar\u0131 kaybetmek istemiyorlard\u0131. Otay\u0131 b\u00fcy\u00fctmemek konusunda, h\u00fck\u00fcmeti \u00e7abuk etkilediler.<\/p>\n James Bel ise, Urkhart’\u0131n telkinleri ve Vixen Olay\u0131 ile iyice bilenmi\u015fti Kafkasya’y\u0131 g\u00f6rmeye karar verdi. 1837 bahar\u0131 yola \u00e7\u0131kt\u0131. Nisan ay\u0131 ba\u015f\u0131nda, \u0130stanbul Bo\u011faz\u0131’ndan ge\u00e7ti.<\/p>\n Kaptan Watsaz ve Khader y\u00f6netiminde olan Arundel Gemisi, \u0130stanbul’dan baz\u0131 T\u00fcrk ve Kafkasyal\u0131 yolcular alm\u0131\u015ft\u0131. \u00c7erkes yolcular, kaptanlara bir nevi klavuzluk yapt\u0131lar.<\/p>\n Vixen Olay\u0131’n\u0131 duymayan yoktu. Gemideki Kafkasyal\u0131lar, bir y\u0131l \u00f6nce tevkif edilen \u0130ngiliz gemisinin sahibi oldu\u011funu \u00f6\u011frenince, O’na b\u00fcy\u00fck ilgi g\u00f6sterdiler.<\/p>\n Arundel, Vixen Gemisi gibi, Rus karakol gemilerinin engeliyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131. Ancak gemideki Kafkasl\u0131lar, \u201cdur\u201d emrine kar\u015f\u0131 silahla kar\u015f\u0131l\u0131k verdiler James Bell, topla donat\u0131lm\u0131\u015f Rus gemilerine a\u011f\u0131zdan dolma t\u00fcfekle kar\u015f\u0131 konuldu\u011funu ilk defa g\u00f6r\u00fcyordu. Tabii ki, \u00e7ok \u015fa\u015f\u0131rd\u0131.<\/p>\n Geminin ikinci kaptan\u0131 Khader d\u00fcmeni sahile k\u0131rd\u0131. Bu \u015fekilde, kara dan da destek g\u00f6rme imkan\u0131 buldular.<\/p>\n James Beli, k\u0131\u015f\u0131 Kuzey Kafkasya’da ge\u00e7irdi. Anapa’dan Sohum’a kadar sahil kesimini gezdi. Hac\u0131muko Muhammed, Bast\u0131ko P\u015f\u0131met, Havduko Mansur, \u015euruhuko Tu\u011fuj, Hac\u0131 Huzbek ve benzerleri bir\u00e7ok halk ilderleriyle tan\u0131\u015ft\u0131 G\u00fcnl\u00fck tutarak, g\u00f6rd\u00fcklerini duyduklar\u0131n\u0131 bir bir tesbit etti. \u0130ngiltere’ye d\u00f6n\u00fcnce de Kafkasya’y\u0131 ve Kafkasyal\u0131lar\u0131 \u0130ng\u0131l\u0131z ayd\u0131nlar\u0131na tan\u0131tmak \u0131\u00e7\u0131n hat\u0131ralar\u0131n\u0131 bir kitap \u015feklinde yay\u0131nlad\u0131.<\/p>\n Diplomatik Manevralar:<\/strong><\/p>\n Gerek Urkhart\u2019\u0131n makaleleri gerekse, James Bell’in kitab\u0131 \u0130ngiltere’de b\u00fcy\u00fck yar\u0131k\u0131 yapm\u0131\u015ft\u0131. \u0130ngiliz ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n dikkati Kafkasya konusuna \u00e7ekilmi\u015fti<\/p>\n Urkhart ve James Belin ziyaretleri, Kafkasyal\u0131lar\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde \u00fcmilendirmi\u015fti. Halk liderleri Karadeniz’in ufkunda, \u0130ngiliz gemilerini beklerken ba\u015fka hadiseler ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Kafkasya’da ya\u015fanan ac\u0131 olaylar\u0131 d\u00fcnya efk\u00e2r\u0131na belli bir s\u00fcre unutturdu. \u015e\u00fcpesiz bu Kafkasyal\u0131lar\u0131n talihsizli\u011fini bir defa daha ortaya koymu\u015ftur:<\/p>\n Osmanl\u0131 Devleti’nin M\u0131s\u0131r Valisi M. Ali Pa\u015fa isyan etmi\u015fti. Valinin o\u011flu \u0130brahim Pa\u015fa komutas\u0131ndaki M\u0131s\u0131r Ordusu, Padi\u015fah\u0131n ordusunu bozmu\u015f, Anadolu i\u00e7lerine kadar girmi\u015fti.<\/p>\n 1839’da Osmanl\u0131 Ordusu’nun M\u0131s\u0131r Ordusu kar\u015f\u0131s\u0131nda Nizip’te yenilmesi, Padi\u015fah II. Mahmut’un \u00f6l\u00fcm\u00fcne neden olmu\u015ftur. Yerine ge\u00e7en Abd\u00fclmecit daha \u00f6nce oldu\u011fu gibi Rusya’dan yard\u0131m istemek zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Rus donanmas\u0131 \u0130stanbul’u korumak \u00fczere bo\u011faz\u0131 ge\u00e7ti. Marmara Denizi’ne demir att\u0131. Her\u015fey Rusya’n\u0131n istedi\u011fi \u015fekilde geli\u015fiyordu.<\/p>\n Ba\u015fta \u0130ngiltere ve Fransa olmak \u00fczere b\u00fct\u00fcn Avrupa \u00fclkeleri tela\u015fland\u0131lar.<\/p>\n \u0130ngiltere ve Fransa Rusya’n\u0131n Akdeniz’e inmesini \u00f6nlemenin hesab\u0131 i\u00e7indeyken, O bo\u011fazlardan ge\u00e7meyi ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n \u0130ngiltere, Avusturya ve Prusya devreye girdi. Kuvvet kullanmak suretiyle M. Ali pa\u015fa durduruldu. M\u0131s\u0131r, devlete vergi veren bir eyalet haline getirildi (1840).<\/p>\n Ancak, Avrupal\u0131lar\u0131 heyecanland\u0131ran as\u0131l konu hen\u00fcz ask\u0131da duruyordu. \u0130ngiltere’nin \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnde “Bo\u011fazlar Konusunu” g\u00f6r\u00fc\u015fmek \u00fczere Londra’da diplomatik bir toplant\u0131 d\u00fczenlendi. Toplant\u0131ya Fransa, Avusturya, Prusya, Rusya ve Osmanl\u0131 Devletlerinin temsilcileri \u00e7a\u011fr\u0131ld\u0131 (13 Temmuz 1841).<\/p>\n Uzun tart\u0131\u015fmalardan sonra, Bo\u011fazlar Anla\u015fmas\u0131 ad\u0131 alt\u0131nda bir metin , haz\u0131rlanarak delegeler taraf\u0131ndan imzaland\u0131.<\/p>\n Bo\u011fazlar Anla\u015fmas\u0131’na g\u00f6re; bar\u0131\u015f zaman\u0131nda hi\u00e7bir yabanc\u0131 devletin sava\u015f gemileri bo\u011fazlardan ge\u00e7miyecekti. B\u00f6ylece Rusya, tekrar Karadeniz’e \u00e7ekilmek zorunda b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n \u0130ngiliz siyaset adamlar\u0131, Kafkasya’y\u0131 unutmu\u015flard\u0131. Bo\u011fazlar\u0131 kapamak suretiyle, Rusya’n\u0131n Hindistan Yolu’na inmesini \u00f6nlemi\u015f olduklar\u0131na inanm\u0131\u015flard\u0131.<\/p>\n K\u0131r\u0131m Sava\u015f\u0131 ve Kafkasya:<\/strong><\/p>\n Londra’da imzalanan Bo\u011fazlar Anla\u015fmas\u0131 Rusya’n\u0131n can\u0131n\u0131 s\u0131km\u0131\u015ft\u0131. Osmanl\u0131 Devleti var olduk\u00e7a, Akdeniz’e inmenin m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyordu. Bu y\u00fczden yeni f\u0131rsatlar kollamaya ba\u015flad\u0131.<\/p>\n Macarlar ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k i\u00e7in Avusturya’ya ba\u015fkald\u0131rm\u0131\u015flard\u0131. Avusturya, Rusya’n\u0131n yard\u0131m\u0131yla Macar ayaklanmas\u0131n\u0131 bast\u0131rd\u0131. Bu esnada alt\u0131bin kadar Macar ayd\u0131n\u0131 Osmanl\u0131 \u00dclkesi’ne s\u0131\u011f\u0131nd\u0131.<\/p>\n Rusya ile Avusturya Osmanl\u0131 \u00dclkesi’ne s\u0131\u011f\u0131nan Macarlar\u0131 geri istediler, Geri verilmedi\u011fi takdirde bunun sava\u015f sebebi olaca\u011f\u0131n\u0131 bildirdiler.<\/p>\n Osmanl\u0131 Devleti, sava\u015f tehdidine ra\u011fmen iki devletin iste\u011fini ret etti.<\/p>\n Osmanl\u0131 Devleti’nin bu tutumu, \u0130ngiltere ve Fransa’da olumlu kar\u015f\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131. T\u00fcrkler lehine Paris ve Londra’da b\u00fcy\u00fck mitingler d\u00fczenlendi.<\/p>\n Rusya, bu oyun tutmay\u0131nca, “kutsal yerler konusunu” g\u00fcndeme getirdi. Osmanl\u0131 \u00dclkesi’nde ya\u015fayan Ortodokslar\u0131n hamisi oldu\u011fu hususunda Osmanl\u0131 Devleti’nin onay\u0131n\u0131 istedi. Bu maksatla; \u00c7ar Nikola, “B\u00fcy\u00fck El\u00e7i” s\u0131fat\u0131yla Prens Men\u00e7ikof’u \u0130stanbul’a g\u00f6nderdi.<\/p>\n Osmanl\u0131 Devleti, Rus \u00fclt\u00fcmatonunu ret etti.<\/p>\n Rusya’n\u0131n bekledi\u011fi, b\u00f6ylesine bir davran\u0131\u015ft\u0131. \u00c7ar Nikola ordular\u0131n\u0131 Eflak ve Bu\u011fdan’a sevketti (1853).<\/p>\n Sava\u015f\u0131n ilk aylar\u0131, Ruslar\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131z sald\u0131r\u0131lar\u0131yla ge\u00e7ti. Sald\u0131rgan Rus ordusu, Osmanl\u0131 ordusu taraf\u0131ndan yer yer bozguna u\u011frat\u0131ld\u0131.<\/p>\n Ancak, sava\u015f uzad\u0131\u011f\u0131 takdirde durumun ne olaca\u011f\u0131 belli de\u011fildi. Osmanl\u0131 Devleti, \u0130ngiltere ve Fransa ile “dostluk ve m\u00fc\u015fterek savunma anla\u015fmas\u0131” imzalad\u0131 (12 Mart 1854).<\/p>\n Anla\u015fman\u0131n hemen ard\u0131ndan Fransa \u0130mparatoru llI. Nepoleon ile \u0130ngiltere Krali\u00e7esi Viktorya, Rusya’ya birer \u00fclt\u00fcmaton vererek sava\u015f\u0131 durdurmas\u0131n\u0131 ve i\u015fgal etti\u011fi yerlerden \u00e7ekilmesini istediler. Olumlu cevap alamay\u0131nca, donanmalar\u0131n\u0131 harekete ge\u00e7irdiler.<\/p>\n Deniz harekat\u0131, hem Balt\u0131k Denizi’nde hem de Karadeniz’de ba\u015flad\u0131.<\/p>\n Karadeniz’deki Rus donanmas\u0131, k\u0131sa s\u00fcrede yokedildi. Ker\u00e7, Yenikale, Birle\u015fik G\u00fc\u00e7ler’in eline ge\u00e7ti. Sivastopol bombaland\u0131. Deniz piyadeleri, Rus mevzilerine girdiler.<\/p>\n Sava\u015f\u0131n daha ba\u015f\u0131nda Kuzey Kafkasya, liderlerle m\u00fcnasebet tesisine \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n 1854 Mart ay\u0131nda, \u0130ngiliz sava\u015f gemisi Samson, Ad\u0131\u011fey sahillerine yana\u015ft\u0131. Gemideki askeri heyet, Ub\u0131h kabilesi liderlerinden \u0130smail Bey ile g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fc. O’nunla birlikte Amiral Lyens Muhammed Emin ile g\u00f6r\u00fc\u015fmek \u00fczere Vardan’a gitti. Muhammed Emin’i Vardan’da bulamay\u0131nca Y\u00fczba\u015f\u0131 Brock’u sahilde b\u0131rak\u0131p gemisine d\u00f6nd\u00fc. Y\u00fczba\u015f\u0131 yan\u0131ndaki erlerle Muhammed Emin’le ili\u015fki kuracak, imkan olursa \u0130mam \u015eamil ile g\u00f6r\u00fc\u015fmek \u00fczere \u00c7e\u00e7en – Da\u011f\u0131stan B\u00f6lgeleri’ne kadar gidecekti.<\/p>\n Kafkasyal\u0131 liderlerle ili\u015fki kurmak isteyen sadece \u0130ngilizler de\u011fildi. T\u00fcrk ve Frans\u0131z heyetleri de harekete ge\u00e7mi\u015flerdi. \u00dc\u00e7 m\u00fcttefik devlet, Kafkasya’da n\u00fcfuz sahibi olmak i\u00e7in adeta rekabete girmi\u015flerdi. Muhammed Emin ve di\u011fer liderler, birbirini tutmayan bir\u00e7ok teklif ald\u0131lar. Bu ise g\u00fcven yerine teredd\u00fcde sebep oldu.<\/p>\n \u0130ngiliz donanma komutan\u0131, Muhammed Emin ile m\u00fcnasebet tesisi i\u00e7in Albay Willams’\u0131 g\u00f6revlendirdi. 1855 y\u0131l\u0131nda da, \u0130ngiliz h\u00fck\u00fcmeti Kafkasya konusunda deneyim sahibi olan Longwort’u temsilci olarak kafkasya’ya g\u00f6nderdi. Longwort, daha \u00f6nce Urkhart taraf\u0131ndan \u00f6zel olarak Kafkasya’ya g\u00f6nderilmi\u015f, bir s\u00fcre \u00c7erkeslerin aras\u0131nda kalm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n Osmanl\u0131 Devleti’nin do\u011fudaki kara harek\u00e2t\u0131 iyi gitmiyordu. Ruslar Kars’\u0131 alm\u0131\u015flard\u0131.<\/p>\n Daha sava\u015f\u0131n ba\u015f\u0131nda, Osmanl\u0131 Devleti Da\u011f\u0131stanl\u0131lar\u0131n G\u00fcrc\u00fcstan’da bir cephe a\u00e7mas\u0131n\u0131 istemi\u015fti. \u0130mam \u015eamil’in o\u011flu Mahummed Gazi, Tiflis dolaylar\u0131na sald\u0131rd\u0131. Rus Ordusu’nun moralini bozacak bir \u00e7evirme hareketi yapti.<\/p>\n Birle\u015fik G\u00fc\u00e7ler ayn\u0131 \u015feyi Kuzey Bat\u0131 Kafkasya’daki liderlerden de istemi\u015flerdi. \u00c7erkes S\u00fcvari Birlikleri’nin K\u0131r\u0131m’a sald\u0131rmas\u0131 \u015feklinde bir planla teklifi g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015flerdi.<\/p>\n \u00c7erkes liderler, yap\u0131lan teklifi \u015fartl\u0131 olarak olumlu kar\u015f\u0131lad\u0131lar. Birle\u015fik g\u00fc\u00e7lerin, Kafkasya sahillerine \u00e7\u0131karma yapmalar\u0131n\u0131, \u00c7erkes s\u00fcvarilerinin top\u00e7u bataryalar\u0131yla desteklenmesini istediler.<\/p>\n Kuban’\u0131n kuzeyindeki Rus savunma hatt\u0131 y\u0131k\u0131lmadan, bir s\u00fcvari hareketinin yeterli olmayaca\u011f\u0131n\u0131 bildirdiler.<\/p>\n \u00c7erkes liderlerin g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc do\u011fru idi. Ancak, Birle\u015fik g\u00fc\u00e7ler, zahmetsiz fedak\u00e2rl\u0131k istiyorlard\u0131. \u00c7erkeslerin, Rus kalelerini arkalar\u0131nda b\u0131rakarak neticesi belirsiz bir maceraya at\u0131lmalar\u0131n\u0131 \u00e7\u0131karlar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan uygun buluyorlard\u0131.<\/p>\n Kuzey Bat\u0131 Kafkasyal\u0131 liderler, \u00f6zellikle Muhammed Emin, Birle\u015fik devletlerin K\u0131r\u0131m’a s\u00fcvari birlikleri g\u00f6nderme tekliflerini geri \u00e7evirmi\u015flerdi. Fakat bu, K\u0131r\u0131m Sava\u015f\u0131’na tamamen ilgisiz kal\u0131nd\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131m\u0131yordu. Sava\u015f boyunca, Kuban ve Terek Nehirleri’nin kuzeyindeki Rus Hatlar\u0131’na devaml\u0131 sald\u0131r\u0131lar d\u00fczenlendi. Ruslar\u0131n hat boyundan asker \u00e7ekip K\u0131r\u0131m cephesine g\u00f6ndermelerine f\u0131rsat vermediler. B\u00f6ylece, Birle\u015fik g\u00fc\u00e7lere b\u00fcy\u00fck bir destek vermi\u015f oldular.<\/p>\n Sava\u015f esnas\u0131nda \u00c7ar Nikola ve Prens Men\u00e7ikof \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fc. Rusya Zor durumdayd\u0131. Avusturya ve Prusya’n\u0131n devreye girmesiyle bar\u0131\u015f\u0131 kabul etti.<\/p>\n Bu esnada, \u0130ngiltere ve Osmanl\u0131 Donanma Komutanlar\u0131, Kuzey kafkasyal\u0131lar\u0131 silah ve cephane bak\u0131m\u0131ndan desteklemeye karar verdiler. Donanmada bulunan hafif silahlar\u0131 onlara vermek i\u00e7in prensip karar\u0131na vard\u0131lar. Ancak, gelece\u011fe d\u00f6n\u00fck \u00e7\u0131kar hesaplar\u0131 y\u00fcz\u00fcnden bu karar, tart\u0131\u015fmalara neden oldu. \u00c7erkeslere kar\u015f\u0131 kimin muhatap olaca\u011f\u0131 gibi basit bir sebep, rekabet yaratt\u0131. \u00c7erkes liderleri ile temas kurulamadan Birle\u015fik Donanma geri \u00e7eviridi.<\/p>\n \u0130ngiltere i\u00e7in, Kafkasya’n\u0131n gelece\u011fi \u00f6nemli de\u011fidi. Orta Do\u011fu’da ve Hindistan Yolu’nda kendisine rakip olacak bir Rusya istemiyordu. Bunu \u00f6nlemek O’nun i\u00e7in yeterli idi.<\/p>\n 30 Mart 1856’da toplanan Paris Konferans\u0131’nda da ayn\u0131 politika izlendi. \u0130\u015fgal edilen Sivastopol, Bal\u0131klava, Kam\u0131\u015f, G\u00f6zleve, Ker\u00e7, Yenikale, K\u0131lburnu \u015fehir ve limanlar\u0131 Rusya’ya geri verildi. Bu limanlar\u0131n baz\u0131lar\u0131 Kafkasya sahillerinde bulunuyordu.<\/p>\n \u0130stanbul ve \u00c7anakkale Bo\u011fazlar\u0131 1841’de yap\u0131lan anla\u015fma gere\u011fince, b\u00fct\u00fcn yabanc\u0131 devletlerin sava\u015f gemilerine kapal\u0131 olacakt\u0131. Rusya ve Osmanl\u0131 Devleti, Karadeniz’de tersane kurmayacaklard\u0131. Karadeniz tarafs\u0131z b\u00f6lge olarak her devletin ticaret gemilerine a\u00e7\u0131k tutulacakt\u0131. \u0130ngiltere’nin istedikleri de evvelemirde bunlard\u0131.<\/p>\n Konferansta sava\u015fa ortak edilen Kuzey Kafkasya hakk\u0131nda tek kelime s\u00f6ylenmedi. Rusya ile Rusya aras\u0131ndaki do\u011fu hududu belirlenirken, Kafkasya’da ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k sava\u015f\u0131 veren halklardan hi\u00e7 s\u00f6z edilmedi.<\/p>\n K\u0131r\u0131m Sava\u015f\u0131’ndan Sonra \u0130ngiltere’de Durum:<\/strong><\/p>\n K\u0131r\u0131m Sava\u015f\u0131, Avrupa milletleri i\u00e7in \u00e7ok ilgi \u00e7ekici bir olayd\u0131. Rusya y\u00fczy\u0131llardan beri din duygusunu s\u00f6m\u00fcrm\u00fc\u015f, m\u00fcsl\u00fcman olan T\u00fcrkler aleyhine her zaman Avrupa’n\u0131n deste\u011fini elde etmi\u015fti. D\u00fcnyan\u0131n gelece\u011fini tehdit eden Rusya kar\u015f\u0131s\u0131nda ilk defa bat\u0131, din ve \u0131rk gibi farkl\u0131l\u0131klar\u0131 bir yana atm\u0131\u015ft\u0131. Osmanl\u0131 Devleti ile ittifak ederek Rusya ile sava\u015fmay\u0131 g\u00f6ze alm\u0131\u015ft\u0131. K\u0131r\u0131m Sava\u015f\u0131na neden olan davran\u0131\u015flar bilhassa \u0130lgiltere’nin g\u00f6z\u00fcn\u00fc a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131. Osmanl\u0131 Devleti’nin y\u0131k\u0131lmas\u0131nda bir sak\u0131nca g\u00f6rmezken, O’nu savunur hale gelmi\u015fti. Rusya’y\u0131 Karadeniz’e hapsedecek “Bo\u011fazlar Anla\u015fmas\u0131’na” bu y\u00fczden b\u00fcy\u00fck \u00f6nem vermi\u015fti. “Bo\u011fazlar Anla\u015fmas\u0131” tabiri caizse, \u0130stanbul ve \u00c7anakkale Bo\u011fazlar\u0131’na bir nevi kilit vurmu\u015ftu.<\/p>\n Paris Konferans\u0131’ndan sonra, \u0130ngiltere’de b\u00fcy\u00fck bir siyasi f\u0131rt\u0131na koptu. Rusya’ya kar\u015f\u0131 olanlar, s\u00f6z ve yaz\u0131 ile Hariciye Bakanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 adeta bombard\u0131mana tutmu\u015flard\u0131. Urkhart’\u0131n The Portfolio Dergisi, The Time, The Diplomatic Review gibi yay\u0131n organlar\u0131 siyasi tart\u0131\u015fmalar\u0131 konu alan yaz\u0131larla dolup ta\u015f\u0131yordu.<\/p>\n \u2014 \u0130ngiliz ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n Hariciye Bakanl\u0131\u011f\u0131na \u0131srarla sorduklar\u0131 \u015feyler \u015funlard\u0131:<\/p>\n Rusya, sava\u015f\u0131 kaybetti\u011fi halde, konferans masas\u0131ndan neden k\u00e2rl\u0131 kalkt\u0131? –<\/p>\n Sava\u015f\u0131n en a\u011f\u0131r y\u00fck\u00fcn\u00fc \u00e7eken ve en \u00e7ok zarara u\u011frayan T\u00fcrkler’e neden tazminat \u00f6denmedi?<\/p>\n Hindistan Yolu’nu tehdit eden Rusya, f\u0131rsat ele ge\u00e7mi\u015fken neden, Karadeniz’den tam olarak \u00e7ekilmeye zorlanmad\u0131?<\/p>\n Kuzey Kafkasyal\u0131lara neden ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k hakk\u0131 verilmedi. Ruslar, neden Kafkasya’dan \u00e7ekilmeye zorlanamad\u0131?<\/p>\n \u0130ngiltere’de heyecan ger\u00e7ekten doruk noktas\u0131na \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. Paris Anla\u015fmas\u0131 tasdik i\u00e7in Avam Kamaras\u0131’nda g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcrken, muhalif muhafazak\u00e2rlar\u0131n lideri Stanley Derbry, \u015fiddetle h\u00fck\u00fcmete \u00e7att\u0131. “Paris Anla\u015fmas\u0131n\u0131n \u00c7erkes meselesine hi\u00e7 temas etmedi\u011fini g\u00f6r\u00fcyor, bunu esefle kar\u015f\u0131l\u0131yorum.” demi\u015ftir.<\/p>\n Malmesbury’de, Lordlar Kamaras\u0131nda \u015funlar\u0131 s\u00f6yledi:<\/strong><\/p>\n “Lordlar\u0131m a\u00e7\u0131k s\u00f6ylemek laz\u0131m, Biz \u00c7erkesleri b\u0131rakarak ka\u00e7t\u0131k Onlar\u0131 ola\u011fan olmayan m\u00fcthi\u015f kaderleriyle ba\u015fba\u015fa b\u0131rakt\u0131k. Halbuki Onlar’dan sava\u015f esnas\u0131nda yard\u0131m istemi\u015ftik. M\u00fcsaadenizle itiraf edeyim: Onlar\u0131n yard\u0131mlar\u0131ndan \u00e7ok istifade ettik.”<\/p>\n Manner, Loyord ve Hamilton gibi Lordlar kamaras\u0131 \u00fcyeleri, \u00c7erkeslerin mukadderat\u0131 halledilinceye kadar anla\u015fman\u0131n tasdik edilmesi aleyhinde bulunacaklar\u0131n\u0131 fade etmi\u015flerdir.<\/p>\n Rus aleyhtar\u0131 siyaset adamlar\u0131 ve ayd\u0131nlar\u0131 k\u0131zd\u0131ran, onlar\u0131 heyecanland\u0131ran sebepler \u00e7oktu. Karadeniz’e a\u00e7\u0131lan \u0130ngiliz ticaret gemilerinin kaptanlar\u0131 sava\u015f sonras\u0131na ait bir\u00e7ok yeni haberler getiriyorlard\u0131. Bu haberler \u015f\u00f6yleydi:<\/p>\n S\u00f6zde, Karadeniz’de sava\u015f gemisi bulunmayacak, sahilde bulunan sava\u015f ama\u00e7l\u0131 kaleler kullan\u0131lmayacak, yenileri yap\u0131lmayacak, eskileri tamir edilmeyecekti. Ruslar, bu yasaklara uymuyorlard\u0131. Ticaret bandral\u0131 Rus gemileri, Kafkasya sahillerindeki askeri ama\u00e7l\u0131 kalelere silah ta\u015f\u0131yor y\u0131k\u0131lan kaleler yeniden onar\u0131l\u0131yordu. Kafkasya tekrar, Askeri kordon alt\u0131na al\u0131n\u0131yordu.<\/p>\n \u0130ngiliz hariciyesinin mimar\u0131 Palmerston, ne yaz\u0131k ki, Rusya’y\u0131 g\u00f6zden \u00e7\u0131karmak istemiyordu. Ustaca bir manevra ile Paris Anla\u015fmas\u0131n\u0131 hem Avam Kamaras\u0131’ndan hem de Lordlar Kamaras\u0131’ndan ge\u00e7irmeyi ba\u015fard\u0131.<\/p>\n B\u00f6ylece, Kafkasya tekrar kendi kaderine terkedildi.<\/p>\n Kafkasya’daki Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k Direni\u015finin Zay\u0131flamas\u0131 ve Son \u00dcmitler:<\/strong><\/p>\n K\u0131r\u0131m Sava\u015f\u0131’ndan sonra Kafkasya Genel Valili\u011fine Prens Baryatinski tayin edilmi\u015fti. K\u0131r\u0131m cephesinden \u00e7ekilen 250.000 ki\u015filik deneyimli ordu, Prens’in emrine verilmi\u015fti. Rus birlikleri, geli\u015fmi\u015f silahlarla donat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n Haz\u0131rl\u0131klar tamamland\u0131ktan sonra askeri harekat ba\u015flad\u0131. \u00d6nce \u00c7e\u00e7en b\u00f6lgesi i\u015fgal edildi. Silah \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc, seri hareket eden Kafkas s\u00fcvarilerini etkisiz hale getirmi\u015fti.<\/p>\n Rus harekat\u0131, 1858-1859 y\u0131llar\u0131nda da devam etti. \u0130mam \u015eamil, Gunip Da\u011f\u0131’nda \u00e7embere al\u0131narak, teslime zorland\u0131. S\u0131ra, Bat\u0131 Kafkasya’ya gelmi\u015fti.<\/p>\n \u0130mam \u015eamil’in esir d\u00fc\u015fmesi, Bat\u0131 Kafkasya’n\u0131n tam bir \u00e7ember i\u00e7inde kalmas\u0131 liderlerin ve halk\u0131n moralini bozmu\u015ftu.<\/p>\n Muhammed Emin, m\u00fccadeleye devam etmenin m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, sonucun felaket olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnerek, Ruslarla anla\u015fmak istedi. Fakat, di\u011fer liderler O’nun bu d\u00fc\u015f\u00fcncesine kat\u0131lmad\u0131lar. Muhammed Emin’in liderlikten \u00e7ekilmesine ra\u011fmen, \u0130ngiltere’ye son bir defa daha yard\u0131m etmesi i\u00e7in ricada | bulunmaya karar verdiler.<\/p>\n K\u0131r\u0131m Sava\u015f\u0131 esnas\u0131nda 1854 y\u0131l\u0131nda, \u0130ngiltere’ye bir heyet g\u00f6nderilmi\u015fti. Bu heyet, bol vaadler ve gelece\u011fe d\u00f6n\u00fck \u00fcmitlerle geri d\u00f6nm\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n Bu defa; 1862 y\u0131l\u0131nda Hadji Hayden Hasan ve Kustaruko \u0130smail ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda bir heyet g\u00f6nderildi.<\/p>\n Daha \u00f6nce, \u0130stanbul’da bir toplant\u0131 yap\u0131lm\u0131\u015f, \u0130ngiliz El\u00e7ili\u011fi ile temas sa\u011flanm\u0131\u015f, Kafkas halklar\u0131 ad\u0131na temsil yetkisine haiz heyet se\u00e7ilmi\u015fti.<\/p>\n Temsil Heyeti, Londra’da yabanc\u0131l\u0131k \u00e7ekmediler. Kafkasya’n\u0131n dostlar\u0131 taraf\u0131ndan kar\u015f\u0131lan\u0131p, misafir edildiler.<\/p>\n K\u0131r\u0131m Sava\u015f\u0131 esnas\u0131nda; Kafkasya ve Kafkasyal\u0131lar, bilinmeyen bir kavram olmaktan \u00e7\u0131km\u0131\u015flard\u0131. Londra’da ve baz\u0131 b\u00fcy\u00fck \u015fehirlerde, “Kafkasya’ya yard\u0131m komiteleri” kurulmu\u015ftu.<\/p>\n Komitenin genel merkezinde, Lord Earl Russell ve Urkhart gibi, konuyu derinlemesine bilen ki\u015filer vard\u0131. \u0130ngiliz dostlar oturup, Kafkasyal\u0131 temsilcilerin a\u011fz\u0131ndan \u00e7\u0131km\u0131\u015f gibi bir bildiri (Layiha) haz\u0131rlad\u0131lar.<\/p>\n Bildiri, olduk\u00e7a detayl\u0131 haz\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131. Kafkasyal\u0131lar\u0131n ge\u00e7mi\u015fi anlat\u0131lm\u0131\u015f; \u00c7erkeslerin binlerce y\u0131ldan beri bu topraklarda ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak ya\u015fad\u0131klar\u0131 dile getirilmi\u015fti. Ayr\u0131ca, son y\u0131llar \u00f6zetlenmi\u015f; \u00f6zellikle K\u0131r\u0131m Sava\u015f\u0131 esnas\u0131nda, Kafkasyal\u0131lar\u0131n Birle\u015fik G\u00fc\u00e7ler’e yapt\u0131klar\u0131 yard\u0131mlar ifade edilmi\u015fti.<\/p>\n Bildirinin son b\u00f6l\u00fcm\u00fc, K\u0131r\u0131m Sava\u015f\u0131 hat\u0131rlat\u0131larak, \u015fu \u015fekilde tamamlan\u0131yordu:<\/p>\n “Biz dahi yard\u0131m etmedik mi? Y\u00fczbin ki\u015filik bir kuvveti sizin i\u00e7in haz\u0131rlad\u0131k. Rusya, y\u0131llard\u0131r bizimle sava\u015ft\u0131\u011f\u0131 halde zay\u0131flayaca\u011f\u0131na kuvwvetlendi. E\u011fer ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 esarete tercih etmeseydik, y\u00fczbin ki\u015filik kuvvetimiz \u015fimdi Ruslar\u0131n elinde olacakt\u0131. E\u011fer \u00fclkemizi m\u00fcdafaa etmeseydik Rusya’n\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131 Batum’da kalmayacakt\u0131.<\/p>\n Ni\u00e7in bu sava\u015ftan s\u0131k\u0131nt\u0131 duyuyoruz? \u00c7\u00fcnk\u00fc Rusya, Hindistan ve \u0130stanbul’un kap\u0131s\u0131n\u0131 aralamak istiyor. E\u011fer bunlar\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesine kadar bekleyecekseniz, ge\u00e7 kalaca\u011f\u0131n\u0131z gibi bizden beklenen yard\u0131m\u0131 alamaycaks\u0131n\u0131z. E\u011fer bug\u00fcn bize uygun bir cevap vermezseniz, halk\u0131m\u0131za gidip \u0130ngiliz halk\u0131n\u0131n Rusya ile birle\u015fti\u011fini s\u00f6yleyece\u011fiz. B\u00f6ylece Rusya’y\u0131 etkilemeyen ama kendi iftirac\u0131lar\u0131ndan etkilenen \u0130ngiltere’yi g\u00f6rece\u011fiz.<\/p>\n B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 sizlere anlat\u0131yoruz. E\u011fer ger\u00e7ekleri anlamak istiyorsan\u0131z, bizim yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi toplant\u0131 yap\u0131n ve ger\u00e7ekleri ortaya \u00e7\u0131kar\u0131n\u0131z. E\u011fer b\u00f6yle bir toplant\u0131 yapmayacaksan\u0131z, onlara s\u00f6yleyece\u011finiz herhangi bir ger\u00e7e\u011finiz yok demektir. Avrupa ve \u0130ngiltere’nin bize yard\u0131mc\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011fi anla\u015f\u0131l\u0131r. E\u011fer \u0130ngiltere bir ger\u00e7ek ve bu \u00fclkede adalet varsa, bunun k\u00fc\u00e7\u00fck bir par\u00e7as\u0131n\u0131 bulaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 \u00fcmit edersek, her zaman ziyarete geliriz.”<\/p>\n Bildiri, h\u00fck\u00fcmete ve Krali\u00e7e’ye sunuldu. Krali\u00e7e, Rusya ile Kafkasya aras\u0131ndaki ihtilaf ve s\u00fcr\u00fcp giden sava\u015fa m\u00fcdahale etmek niyetinde olmad\u0131klar\u0131n\u0131 ifade ederek kar\u015f\u0131l\u0131k verdi. Kafkasya’n\u0131n dostlar\u0131, fazla ileri gidemiyorlard\u0131. \u0130ngiltere’nin kaderini elinde tutanlarla ba\u015fedecek durumda de\u011fillerdi. Lord Russell, Krali\u00e7e’nin cevab\u0131n\u0131 yumu\u015fatarak, anla\u015f\u0131lmaz bir k\u0131l\u0131fa sokarak, Kafkasyal\u0131 temsilcilere aktard\u0131. –<\/p>\n Kafkasyal\u0131lara yard\u0131m komitesi, ortaya \u00e7\u0131kan \u00fcmitsizli\u011fe ra\u011fmen, bir toplant\u0131 yaparak \u00e7e\u015fitli kararlar ald\u0131. Bunlar\u0131n aras\u0131nda \u015fu maddeler vard\u0131:<\/p>\n -Kafkas heyetinin \u0130ngiliz gemileri ileRus deniz devriyelerinden zarar g\u00f6rmeden \u00fclklelerine d\u00f6nmesi hususunun sa\u011flanmas\u0131.<\/p>\n – \u015eayet Kafkasya cephesi \u00e7\u00f6kerse Kafkasyal\u0131lar\u0131n arzu ettikleri yerlere \u00abg\u00f6\u00e7 etme kolal\u0131klar\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131.<\/p>\n Kafkasyal\u0131 temsilciler, sa\u011f-salim \u00fclkelerine d\u00f6nd\u00fcler. Ancak, beklenen son, ac\u0131 bir \u015fekilde ufukta g\u00f6r\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n Heyettekiler \u00fclkelerine d\u00f6nd\u00fckten iki y\u0131l sonra, Kafkasyadaki son direnme noktas\u0131 da \u00e7\u00f6kt\u00fc.<\/p>\n \u0130ngiltere’nin s\u00f6zden \u00f6teye ge\u00e7meyen vaadleri bir i\u015fe yaramad\u0131. Karadeniz’in karanl\u0131k ufuklar\u0131n\u0131 g\u00f6zleyen Kafkasyal\u0131lar\u0131 ger\u00e7ek olmayan hayallerin pe\u015finde s\u00fcr\u00fcklendi\u011fi i\u00e7in, iyilik yerine, aksine k\u00f6t\u00fcl\u00fck etmi\u015f oldu.<\/p>\n B\u00fcy\u00fck G\u00f6\u00e7 ve Sonras\u0131:<\/strong><\/p>\n K\u0131r\u0131m sava\u015f\u0131 esnas\u0131nda, Avrupal\u0131lar; \u00f6zellikle \u0130ngiliz ve Frans\u0131zlar, Kafkasyal\u0131lar\u0131 daha iyi tan\u0131ma f\u0131rsat\u0131 bulmu\u015flard\u0131. Onlar’\u0131n cesaretlerine, g\u00fczel geleneklerine, ba\u011f\u0131ms\u0131z ruhlu ki\u015filiklerine hayran kalm\u0131\u015flard\u0131. Bu vas\u0131flar\u0131yla, \u00e7\u0131karc\u0131 politikalar\u0131 i\u00e7in kullan\u0131lacak bir topluluk olarak g\u00f6rm\u00fc\u015flerdi.<\/p>\n Fransa ve \u0130ngiltere, son \u00fc\u00e7y\u00fczy\u0131l i\u00e7inde geni\u015f m\u00fcstemlekeler edinmi\u015flerdi. Elde ettikleri topraklarda koloniler kurmu\u015flard\u0131. Kolonilerini g\u00fc\u00e7lendirmek i\u00e7in Kafkasyal\u0131lar gibi vas\u0131fl\u0131 insanlara ihtiya\u00e7lar\u0131 vard\u0131.<\/p>\n Frans\u0131zlar K\u0131r\u0131m Sava\u015f\u0131 esnas\u0131nda, Kafkasyal\u0131lar\u0131n Cezayir’e g\u00f6\u00e7 etmeleri gibi, son derece g\u00fcl\u00fcn\u00e7 bir teklif getirmi\u015flerdi. Kafkasyal\u0131 liderler, durumlar\u0131na uygun olmayan b\u00f6ylesine bir teklifi nezaket kurallar\u0131n\u0131 \u00e7i\u011fnemeden geri \u00e7evirmi\u015flerdi. ,<\/p>\n \u015eimdi ise, \u0130ngilizler sahnede idi.<\/p>\n Urguhart, James Bell, Lord Russell gibi samimi dostlar zorunlu g\u00f6\u00e7ten dolay\u0131 \u00fczg\u00fcnd\u00fcler. G\u00f6\u00e7 ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir olaysa, muhacirler fazla zarar g\u00f6rmeden, uza\u011fa g\u00f6t\u00fcr\u00fclmeden, Kafkasya\u2019ya yak\u0131n Osmanl\u0131 \u00dclkesi’nde bar\u0131nmalar\u0131n\u0131 istiyorlard\u0131.<\/p>\n Devlet Adamlar\u0131 ise, muhacirleri politikalar\u0131na uygun \u015fekilde kullanmak isti orlard\u0131. G\u00fcc\u00fc zay\u0131flayan Osmanl\u0131 Devleti’ni muhacirlerle takviye etmeyi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlard\u0131.<\/p>\n \u0130ngiltere, Osmanl\u0131 Devleti’ni adeta vesayeti alt\u0131na alm\u0131\u015ft\u0131. Rusya’n\u0131n Karadeniz’in kuzeyinde kalmas\u0131 i\u00e7in, O’nun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmesi gerekiyordu. Kafkasyal\u0131 muhacirler \u00e7\u00f6kmekte olan \u0130msaratorlu\u011fa taze kan verecekti.<\/p>\n Bu ama\u00e7la, \u0130stanbul’da bulunan el\u00e7ilerine Anadolu ve Balkanlar’daki konsoloslar\u0131na, g\u00f6\u00e7\u00fc y\u00f6nlendirmek i\u00e7in emirler verildi.<\/p>\n Rusya kesin h\u00e2kimiyet sa\u011flamas\u0131na ra\u011fmen, her an ba\u015f kald\u0131rmas\u0131 muhtemel olan Bat\u0131 Kafkasya halklar\u0131n\u0131n yerlerinde kalmas\u0131na raz\u0131 olmad\u0131. Onlar\u0131 mecburi g\u00f6\u00e7e zorlad\u0131. B\u00f6ylece, \u0130ngiliz politikas\u0131n\u0131n tatbikini kolayla\u015ft\u0131rd\u0131.<\/p>\n Muhacirlerin \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc Tuna boyuna, T\u00fcrk-Rus hududuna yerle\u015ftirildi. Bir k\u0131sm\u0131n\u0131n, Anadolu’nun do\u011fu s\u0131n\u0131r\u0131nda kalmas\u0131 istendi.<\/p>\n Daha isk\u00e2n i\u015fleri tamamlanmadan 1877’de Osmanl\u0131-Rus Sava\u015f\u0131 patlak verdi. Muhacirler yeniden yollara d\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n Sava\u015fta, Osmanl\u0131 Devleti yenik d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc. \u0130ngiltere diplomatik destek vaadiyle, K\u0131br\u0131s’a elkoydu. Balkanlar’daki Kafkasyal\u0131 muhacirlerin \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc, \u0130ngiliz gemileriyle \u00f6nce K\u0131br\u0131s’a oradan da Suriye ve Filistin sahillerine \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131. Kafkasya’n\u0131n muhtelif yerlerinden, Anadolu’ya yeni g\u00f6\u00e7ler oldu. \u0130ngiltere’nin sava\u015f ve ticaret gemileri, g\u00f6\u00e7 trafi\u011fini y\u00f6nlendiren bir unsur olarak g\u00f6revlerini s\u00fcrd\u00fcrd\u00fcler.<\/p>\n \u0130ngiltere, I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 ve sonras\u0131, Osmanl\u0131 \u00dclkesi’nden ve Kafkasya’dan elini \u00e7ekmemi\u015fti. M\u00fctareke esnas\u0131nda, \u0130ngiliz gemiler ve askerleri Karadeniz sahillerini bo\u015f b\u0131rakmad\u0131lar. \u0130stanbul, Samsun, Sinop, Trabzon, Batum \u015fehirlerinde \u0130ngiliz diplomatlar\u0131 ve ordu mensuplar\u0131 gene g\u00f6rev ba\u015f\u0131ndayd\u0131.<\/p>\n Rusya i\u00e7inde, Kafkasya’da k\u0131z\u0131llarla beyazlar hesapla\u015f\u0131rken tekrar \u0130ngiizleri g\u00f6r\u00fcyoruz. Beyaz Ordu’yu ayakta tutmak, Kafkasya halklar\u0131n\u0131 y\u00f6nlendirmek gibi \u00f6nemli bir g\u00f6revde gene onlara pay d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n Sonu\u00e7:<\/strong><\/p>\n Her insan ve her milletin vazge\u00e7ilmez bir bencilli\u011fi vard\u0131r. Baz\u0131lar\u0131 i\u00e7in bu \u00f6zellik, s\u0131n\u0131r tan\u0131maz bir g\u00fc\u00e7 kazan\u0131r. Sadece kendilerini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler. \u00c7\u0131kar ve saadetlerini, ba\u015fkalar\u0131n\u0131n ac\u0131 \u00e7ekmesi pahas\u0131na s\u00fcrd\u00fcr\u00fcrler.<\/p>\n Ingiliz diplomasisi, b\u00f6ylesine bir politikay\u0131 \u00fc\u00e7y\u00fczy\u0131la yak\u0131n b\u0131r s\u00fcre bu \u015fekilde s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’nda kan, h\u00fcz\u00fcn ve ac\u0131n\u0131n ne demek oldu\u011funu ilk defa tan\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc ilk defa, Alman, hava sald\u0131r\u0131lar\u0131n\u0131n yak\u0131c\u0131 ate\u015fini evinde tatm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n \u0130ngiltere, yak\u0131n ve uzak do\u011fu \u00fclkelerindeki m\u00fcstemlekelerini elinde tutabilmek i\u00e7in her vas\u0131taya ba\u015fvurmu\u015ftur. \u201c\u0130ngiliz Siyaseti\u201d diye \u00fcn yapan kaypak politikas\u0131n\u0131, ac\u0131mas\u0131zca kullanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n \u00d6ylesine ki, Ruslar’a Hindistan Yolu’nu kapamak i\u00e7in Afgan ve Kafkas haklar\u0131n\u0131 bir kalkan gibi kullanm\u0131\u015ft\u0131r. Yard\u0131m eder gibi g\u00f6r\u00fcnm\u00fc\u015f, vaadlerde bulunmu\u015f; ancak, hi\u00e7bir zaman ger\u00e7ek bir dost gibi davranmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n \u015e\u00fcphesiz, bir milletin b\u00fct\u00fcn fertleri ac\u0131mas\u0131z ve k\u00f6t\u00fc olamaz. Nitekim bu hal, \u0130ngilizler i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Urkhart, James Bell ve Lord Russell birer \u0130ngiliz idi. Ancak, onlar Kafkas halklar\u0131n\u0131n ger\u00e7ek dostlar\u0131yd\u0131. Hem de hi\u00e7 bir \u00e7\u0131karlar\u0131 olmadan, dostluklar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015flerdi.<\/p>\n Urkhart, Kafkasyal\u0131lar i\u00e7in hariciyedeki g\u00f6revinden olmu\u015f, hayat\u0131n\u0131n sonuna kadar “Kafkasya Davas\u0131”n\u0131 savunmu\u015ftur.<\/p>\n James Bell, bir t\u00fcccard\u0131. Belki kazanmak h\u0131rs\u0131yla yola \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. Fakat, Kafkasyal\u0131lar\u0131 tan\u0131d\u0131ktan sonra, tavn de\u011fi\u015fmi\u015ftir. \u00c7ekinmeden sonu me\u00e7hul, Karadenizin karanl\u0131k sular\u0131na a\u00e7\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Tuttu\u011fu g\u00fcnl\u00fcklerde, \u0130ngiliz Siyaseti’nin iki y\u00fczl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6rmemek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. G\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc ve tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 de\u011ferleri aynen aktararak, hem kendi zaman\u0131n\u0131n \u0130ngiltere’sini ayd\u0131nlatm\u0131\u015f, hem de b\u0131zlere de\u011ferli belgeler b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Lord Russell ve bir\u00e7ok \u0130ngiliz ayd\u0131n\u0131; Kafkasya’y\u0131 g\u00f6rmedikleri halde \u201cKafkasyal\u0131lara yard\u0131m komiteleri\u201d kurarak, zaman\u0131n \u0130ngiliz ve di\u011fer Avrup h\u00fck\u00fcmetlenni etlulerneye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n Bu de\u011feri insanlar, bilerek veya bilmeyerek Kafkasyal\u0131lara bo\u015f yere \u00fcmit vermi\u015f olsalar dahi, kusurlar\u0131n\u0131 atletirecek bir tulum i\u00e7inde olmu\u015flard\u0131\u0131r. \u00a0“Kafkasya ger\u00e7e\u011fi nedir, Kalkasyal\u0131lar kimlerdir?\u201d tezini hem \u00fclkelerine hem de b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyaya duyurmu\u015fla\u0131d\u0131r.<\/p>\n Onlar\u0131 \u015f\u00fckranla anmak gerekir.<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n Kaynaklar:<\/strong><\/p>\n Tarihte Kafkasya \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0: Gen, \u0130smail BERKOK \u0130stanbul – 1958 :<\/p>\n Rusya Tarihi\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 : Dr. Akdes Nimet KURAT T\u00fcrk Tarih Kurumu Bas\u0131mevi Ankara – 1948<\/p>\n Da\u011f\u0131stan ve Da\u011f\u0131stanl\u0131lar : \u015eerafettin EREL \u0130stanbul – 1961<\/p>\n T\u00fcrk\u0130ngiliz \u0130li\u015fkileri Tarihi\u00a0\u00a0 : Ali Kemal MERAM Kitap\u00e7\u0131l\u0131k Ticaret Limited \u015eirketi \u0130stanbul – 1969<\/p>\n Birle\u015fik Kafkasya Dergisi\u00a0\u00a0 \u00a0 :Muhtelif Say\u0131lar<\/p>\n The Diplomatic Review \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 : Muhtelif Say\u0131lar (Siyasi Dergi)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Osman Çelik İngiltere’nin Kafkasya Siyaseti Türkler Kafkasya’da: İstanbul, 1453 yılında Osmanlı Hükümdarı Il. Mehmet tarafından feth edilmişti. Böylece, İstanbul ve Çanakkale Boğazlarının kontrolü Türkler’in eline geçmişti. Ancak Kırım, Kafkasya ve Anadolu sahillerinde birçok kale-şehir İtalyanlar’ın elinde bulunuyordu. Cenevizliler, Kırım Hanlığı’na rağmen Kefe, Azak, Anapa, Taman, Kaplu gibi sahil şehirlerinde varlıklarını sürdürüyor, ticaret yapıyorlardı. Kırım Hanzadeleri […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_bbp_topic_count":0,"_bbp_reply_count":0,"_bbp_total_topic_count":0,"_bbp_total_reply_count":0,"_bbp_voice_count":0,"_bbp_anonymous_reply_count":0,"_bbp_topic_count_hidden":0,"_bbp_reply_count_hidden":0,"_bbp_forum_subforum_count":0,"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"","ocean_second_sidebar":"","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"","ocean_custom_header_template":"","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"","ocean_menu_typo_font_family":"","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"on","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[29],"tags":[],"class_list":["post-22171","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarih","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22171","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=22171"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22171\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22176,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22171\/revisions\/22176"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=22171"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=22171"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=22171"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}