![\"\"](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/EROL-KANT-ANTIK-CAGLARDAN-GUNUMUZE-GELEN-BU-KADIM-DILI-YASATMAMIZ-GEREKIYOR-b.png\")
<\/p>\n<\/p>\n
Ali \u0130hsan Aksamaz<\/strong><\/p>\n (\u00d6n a\u00e7\u0131klama<\/strong>: Bug\u00fcnk\u00fc misafirim Erol Kant. Erol Kant, T\u00fcrkiye\u2019nin ayd\u0131nlar\u0131ndan; denizci, m\u00fczisyen, a\u015f\u00e7\u0131, yazar, benim de dostum.\u00a0 Erol Kant ile bir s\u00f6yle\u015fi yapt\u0131m. Biyografisinden; do\u011fdu\u011fu, b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fc co\u011frafyan\u0131n eski ve bug\u00fcnk\u00fc do\u011fas\u0131ndan, kendisinin k\u00fclt\u00fcrel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan konu\u015ftuk. Ali \u0130hsan Aksamaz)<\/p>\n +<\/p>\n Ali \u0130hsan Aksamaz<\/strong>: Siz de uygun g\u00f6r\u00fcrseniz, \u00f6nce biyografinizden bahsedin, olur mu?! Nerelisiniz? Kimlerdensiniz? K\u00f6y\u00fcn\u00fcz\u00fcn ad\u0131 nedir? Nerede ve ne zaman do\u011fdunuz? Hangi okullarda, nerede, ne zaman \u00f6\u011frenim g\u00f6rd\u00fcn\u00fcz? Askerlik hizmetinizi nerede tamamlad\u0131n\u0131z? Mesle\u011finiz nedir?\u00a0 \u015eimdi ne i\u015f yap\u0131yorsunuz? Nerede ya\u015f\u0131yor ve \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorsunuz? Evli misiniz? \u00c7ocuklar\u0131n\u0131z var m\u0131? T\u00fcrk\u00e7e ve Lazca d\u0131\u015f\u0131nda hangi dilleri biliyorsunuz?<\/p>\n Erol Kant<\/strong>: \u00d6ncelikle sizlere; Laz K\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc, Laz ayd\u0131nlar\u0131n\u0131 tan\u0131tma \u00e7aban\u0131zdan ve bu \u015fans\u0131 bana da tan\u0131m\u0131\u015f oldu\u011funuzdan dolay\u0131 \u00e7ok te\u015fekk\u00fcr ederim.<\/p>\n Ben,\u00a0 Rize- Pazar\u2019\u0131n \u015eilerit\u0306i Mahallesindenim. Her ne kadar \u015fu an mahalle ad\u0131 Lazca olarak \u201c\u015eileyit\u0306i\u201d olarak bilinse de eski kaynaklarda mahalle ad\u0131 \u201c\u015eilerit\u0306i\u201d olarak ge\u00e7mekte. Nikolay Marr\u2019\u0131n \u201cLazistan\u2019a Yolcucuk\u201d adl\u0131 y\u00f6re biyografisinde de bu \u015fekilde dile getirilmi\u015ftir. Mahallemizin T\u00fcrk\u00e7e ad\u0131 ise \u201cSo\u011fuksu Mahallesi\u201d olup, mahallede bir\u00e7ok yerde \u00e7\u0131kan so\u011fuk sular\u0131yla T\u00fcrk\u00e7e ad\u0131n\u0131n da hakk\u0131n\u0131 vermekte. Mahallemizin yerli ailelerin her birinin bir kabile ad\u0131 olup, bizim aile de mahallede \u201c\u0130mama\u011fa\u201d olarak bilinir.<\/p>\n 24 XI 1979, Rize do\u011fumluyum. Rize Devlet Hastanesi\u2019nde do\u011fdu\u011fum i\u00e7in n\u00fcfus kayd\u0131mda Rize olarak yaz\u0131lm\u0131\u015f. Orta ve lise \u00f6\u011frenimimi Rize- Pazar\u2019da g\u00f6rd\u00fcm. Sonras\u0131nda Karadeniz Teknik \u00dcniversitesi ve Anadolu \u00dcniversitesi\u2019nde \u0130ktisadi Bilimler \u0130\u015fletme Lisans e\u011fitimleri ald\u0131m.<\/p>\n Askerli\u011fimi, e\u011fitim ve k\u0131ta g\u00f6revi olarak, Isparta- E\u011fridir, \u0130stanbul- Tuzla, Kahramanmara\u015f\u2019ta\u00a0 yedek subay\u00a0 olarak\u00a0 ifa ettim.<\/p>\n \u015eu an i\u00e7in \u0130stanbul- \u015ei\u015fli\u2019de ikamet etmekteyim. 2007 y\u0131l\u0131ndan beri \u0130stanbul\u2019da bir grup \u015firketin mali i\u015fler y\u00f6neticili\u011fini yapmaktay\u0131m.<\/p>\n T\u00fcrk\u00e7e ve Lazca d\u0131\u015f\u0131nda, A2 derecesinde \u0130ngilizce biliyorum. Bir\u00e7ok dilde bir\u00e7ok kelime haznesine sahip olsam da o dillerde ileti\u015fim kurabildi\u011fimi s\u00f6yleyemem.<\/p>\n Ali \u0130hsan Aksamaz<\/strong>: \u015eimdi de do\u011fdu\u011funuz ve b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz co\u011frafyan\u0131n do\u011fas\u0131na ili\u015fkin\u00a0 bilgi verin, l\u00fctfen! Siz denizcisiniz. O sebeple de do\u011fdu\u011funuz ve b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz do\u011fay\u0131 yaln\u0131zca karadan, ormandan ve yayladan de\u011fil, denizden de tan\u0131yorsunuz, \u00f6yle biliyorum. \u00d6nceki ya\u015fant\u0131n\u0131z\u0131n, \u00e7ocuklu\u011funuzun, do\u011fas\u0131ndan bahsedin bize! \u00c7ocuklu\u011funuzun do\u011fas\u0131 nas\u0131ld\u0131? \u00c7ocuklu\u011funuzdan tatl\u0131 an\u0131lar\u0131n\u0131z var m\u0131?<\/p>\n Erol Kant<\/strong>: Evet; bahsetti\u011finiz \u00fczere, denizci bir ailenin \u00e7ocu\u011fu olarak d\u00fcnyaya geldim ve genel bir tabirle, \u201cdo\u011fdu\u011fumda g\u00f6zlerimi denizde a\u00e7t\u0131m\u201d, denilebilir.\u00a0 Konum olarak So\u011fuksu Mahallesi,\u00a0 Pazar\u2019\u0131n merkezine en yak\u0131n deniz mahallesi. Mahalle zaten \u00e7ok eski tarihlerden beri s\u00fcre gelen deniz ticaretinin ve (Pazar) Atina \u015eehri\u2019nin merkezi olma \u00f6zelli\u011fini\u00a0 ta\u015f\u0131maktad\u0131r. So\u011fuksu Liman\u0131\u2019n\u0131n\u00a0 bu jeopolitik \u00f6zelli\u011fi ta\u015f\u0131mas\u0131ndaki\u00a0 temel\u00a0 neden, b\u00f6lgede pek rastlanmayan bir \u015fekilde, So\u011fuksu Sahili\u2019nin do\u011fal liman \u00f6zelli\u011fine sahip olmas\u0131ndan. Rivayet edilen, Argonotlar\u2019\u0131n Kolkhis \u00dclkesine geldiklerinde teknelerini sahile yana\u015ft\u0131r\u0131p \u00a0karaya ilk \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131 yerin buras\u0131 olmas\u0131; b\u00f6lgenin do\u011fal liman \u00f6zelli\u011finde olmas\u0131 ve \u00e7evresinin dalgay\u0131 kesen do\u011fal kayal\u0131klardan olu\u015fmas\u0131ndand\u0131r.<\/p>\n So\u011fuksu Mahallesi, \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir mahalle olup, Pazar\u2019\u0131n en b\u00fcy\u00fck k\u00f6ylerinin birka\u00e7 tanesini bile i\u00e7ine alabilecek bir y\u00fcz\u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcne sahiptir. Do\u011fu\u2019da Arana\u015f (Cumhuriyet Mahallesi ) ve Alttaki Ho\u015fne\u015fin (Dervi\u015f Mahallesi) taraf\u0131, kaynaklardan do\u011fan bir dere ile kesilirken, Bat\u0131\u2019da ise Hunar (Akta\u015f K\u00f6y\u00fc ) ve Cabat (Sulak K\u00f6y\u00fc) k\u00f6ylerinden ge\u00e7ip gelen Hunarsu Deresi (Xunari Tzari) ile b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr. Mahallenin en y\u00fcksek s\u0131rt\u0131 \u201cP\u0306op\u0306o S\u0131rt\u0131\u201d olup bu alandan bir\u00e7ok k\u00f6y ve deniz manzaras\u0131 seyredilebilmektedir.<\/p>\n Belirti\u011fim gibi,\u00a0 mahallede bizlere \u201c\u0130mama\u011fa\u201d derler ve mahalle b\u00fcy\u00fckleri, bizim s\u00fclaleyi bu isimle tan\u0131r. \u0130mama\u011fa Mevkisi tam da So\u011fuksu Do\u011fal Liman\u0131\u2019n\u0131n \u00fcst\u00fcnde eski Pazar Devlet Hastanesinin oldu\u011fu b\u00f6l\u00fcmd\u00fcr.<\/p>\n \u0130mama\u011falar 1900\u2019 l\u00fc y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda, yelkenli ve k\u00fcrekli mauna teknelerle Sohum\u2019a t\u00fct\u00fcn i\u015f\u00e7isi g\u00f6t\u00fcr\u00fcp getirme gibi denizcilik faaliyetlerini de y\u00fcr\u00fctmekteydiler.\u00a0 Sonras\u0131nda 1. Cihan Harbi patlak verince dedemin karde\u015fi orada esir d\u00fc\u015ft\u00fc ve yakla\u015f\u0131k 25- 30 sene T\u00fcrkiye\u2019ye gelemedi. Sava\u015f sonras\u0131nda Sovyet Rusya ile T\u00fcrkiye Cumhuriyeti aras\u0131nda y\u00fcr\u00fct\u00fclen diplomatik ili\u015fkiler sonucunda, 1940\u2019l\u0131 y\u0131llarda Trabzon Liman\u0131na oradan eski esirlerini yollad\u0131lar. B\u00f6ylelikle dedemin karde\u015fi de y\u0131llar sonra Lazona\u2019ya gelmi\u015f oldu. Dedem ise, 1. Cihan Harbi patlak verdi\u011fi zaman askere al\u0131nm\u0131\u015f ve Pazar Hem\u015fin Deresi \u00fczerinden Erzurum\u2019a do\u011fru bir askeri kafileyle gitmi\u015fler. Sonras\u0131nda dedemin bu y\u0131prat\u0131c\u0131 sava\u015ftan d\u00f6nebilme imk\u00e2n\u0131 maalesef olmad\u0131.<\/p>\n Ailemizin denizle ili\u015fkisi \u00e7ok eskiye tekab\u00fcl eder. Bu bak\u0131mdan aileye yeni eklenen bireyler de b\u00fcy\u00fcklerinden her zaman denizcili\u011fi \u00f6\u011frenmi\u015fler. Yani aile olarak denizcilik hepimizin genlerine i\u015flemi\u015f.<\/p>\n Benim \u00e7ocuklu\u011fum 1980\u2019li y\u0131llarda So\u011fuksu Sahili\u2019nde ge\u00e7ti. O y\u0131llarda So\u011fuksu\u2019da hi\u00e7bir \u015fey \u015fimdiki gibi bozulmam\u0131\u015ft\u0131. S\u0131ral\u0131 eski konaklar, eski bal\u0131k\u00e7\u0131 barakalar\u0131, tekne yap\u0131m at\u00f6lyeleri, eski tekneler ve yerli yerinde g\u00fczel \u00e7ak\u0131ll\u0131kl\u0131 bir deniz… Tabii, t\u00fcm do\u011fall\u0131\u011f\u0131yla Pazar\u2019\u0131n simgesi olan \u201cK\u0131z Kulesi\u201d de Bat\u0131 yakam\u0131zda\u2026<\/p>\n Denize ve denizcili\u011fe kar\u015f\u0131 bir\u00e7ok an\u0131 h\u00e2l\u00e2 akl\u0131mda; hi\u00e7bir zaman da unutmam. Mahallemizdeki eski geleneklerden biri de \u201cviya\u201d k\u00fclt\u00fcr\u00fcyd\u00fc.<\/p>\n \u201cViya\u201d, Lazlar\u0131n deniz ata sporlar\u0131ndan; kolayca betimlemek gerekirse, dalgan\u0131n k\u0131r\u0131lma noktas\u0131ndaki ivmeyi yakalayarak yap\u0131lan bir v\u00fccut s\u00f6rf\u00fc. Tabii baz\u0131 \u201cviyalama\u201d \u00e7e\u015fitleri\u00a0 yerine g\u00f6re, g\u00f6\u011f\u00fcs tahtas\u0131 kullan\u0131larak da yap\u0131l\u0131rd\u0131. Ama eskiden portatif s\u00f6rf tahtalar\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 ve tahtalar hareket kabiliyetini d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in genelde bu spor \u00e7\u0131plak v\u00fccutla yap\u0131l\u0131rd\u0131.<\/p>\n So\u011fuksu\u2019ya ait\u00a0 \u201cviyalama\u201d yerleri, K\u0131z Kulesi arkas\u0131 ve dalga \u00e7ok b\u00fcy\u00fck ise, So\u011fuksu Liman Ba\u015f\u0131 \u201cviya\u201d mevkileriydi. \u201cViya Dalgas\u0131\u201d oldu\u011fu zaman, mahalleli erkenden sahile iner, ortal\u0131k bir bayram yerine d\u00f6nerdi. Bu zevkli sporu yapmaya cesaret edemeyenler ise, k\u0131y\u0131dan \u201cviya\u201d inenleri izler, onlar kadar olmasa da ayn\u0131 co\u015fkuyu hissederlerdi.\u00a0 \u201cB\u00fcy\u00fck dalga viyalar\u0131\u201d \u00a0her zaman mahallenin b\u00fcy\u00fckleri ve \u201ck\u0131demli viyac\u0131lar\u201d\u0131 taraf\u0131ndan icra edilirdi. \u00c7\u00fcnk\u00fc acemiler ve bu i\u015f i\u00e7in yetersiz ki\u015filer kaza riski olu\u015fturabiliyordu. Daha tecr\u00fcbesizler ve gen\u00e7ler ise dalgalar\u0131n durulma zaman\u0131 olan daha k\u00fc\u00e7\u00fck \u201cviyalar\u201dla bu sporu icra edip kendilerini geli\u015ftiriyorlard\u0131. \u0130yi bir viyac\u0131 demek iyi bir y\u00fcz\u00fcc\u00fc, prestij sahibi olmak anlam\u0131na da geldi\u011fi i\u00e7in bu tehlikeli ve e\u011flenceli spor So\u011fuksu\u2019da her zaman ra\u011fbet g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n Ali \u0130hsan Aksamaz<\/strong>: Daha \u00f6nceki zamanlarda, \u00e7ocuklu\u011funuzda, Karadeniz Sahil Yolu yoktu. Rize- Artvin Havaalan\u0131 da yoktu. Karadeniz Sahil Yolu ve Rize- Artvin Havaalan\u0131 ile beraber do\u011fada neler de\u011fi\u015fti? \u0130nsanlar i\u00e7in faydal\u0131 say\u0131lan neler ortaya \u00e7\u0131kt\u0131? \u0130nsanlar i\u00e7in zararl\u0131 say\u0131lan neler ortaya \u00e7\u0131kt\u0131? Do\u011fa ve insan neler kaybetti? Do\u011fa ve insan neler kazand\u0131?\u00a0 Hangisi di\u011ferinden fazla, kazan\u00e7 m\u0131, kay\u0131p m\u0131? Ne d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz? Neler s\u00f6yleyebilirsiniz? \u00d6zellikle de endemik bitki ve hayvanlar konusunda neler s\u00f6yleyebilirsiniz?<\/p>\n Erol Kant<\/strong>: Co\u011frafyam\u0131zda benim \u00e7ocuklu\u011fumun ge\u00e7ti\u011fi y\u0131llarla \u015fimdiki y\u0131llar aras\u0131nda inan\u0131lmaz boyutta g\u00f6rsel farkl\u0131l\u0131k s\u00f6z konusu. Bunun ba\u015fl\u0131ca nedeni ise,\u00a0 y\u00f6remizde 1990\u2019l\u0131\u00a0 y\u0131llar\u0131n sonunda ba\u015flayan Karadeniz Sahil yolu ve \u015fimdilerde hizmete giren Rize Havaalan\u0131\u2019n\u0131n bu b\u00f6lgede deniz dolgusuyla yap\u0131lm\u0131\u015f olmalar\u0131.<\/p>\n Do\u011fay\u0131 ve ekolojiyi \u00e7ok derinden etkileyen bu projeler, y\u00f6re insan\u0131nca hep g\u00f6receli de\u011ferlendirilmi\u015ftir. Ben, \u015fahsen, her iki projenin de belli \u015fekilde yanl\u0131\u015f oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnen insanlardan\u0131m. Ama bu projeleri gerek\u00e7eleriyle a\u00e7\u0131klamadan, nas\u0131l yanl\u0131\u015f oldu\u011funun anla\u015f\u0131lmas\u0131 olduk\u00e7a zor olur. Ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na uzun soluklu bir konu olan bu durumu, \u0130n\u015fallah ba\u015fka bir zaman uzun uzad\u0131ya konu\u015fma imk\u00e2n\u0131m\u0131z olur.<\/p>\n K\u0131saca de\u011finmem gerekirse, Karadeniz Sahil Yolu Projesi\u2019nin olduk\u00e7a ac\u0131mas\u0131z sonu\u00e7lar\u0131 \u00a0oldu ve co\u011frafyaya \u00e7ok zarar verdi. \u00a0Bu projenin, daha \u00e7ok t\u00fcnel y\u00f6netimi ve y\u00fcksek viyad\u00fckler kullan\u0131larak yap\u0131lmas\u0131 ku\u015fkusuz daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 olacakt\u0131.<\/p>\n Havaalan\u0131 Projesi ise, son derece yanl\u0131\u015f bir b\u00f6lge se\u00e7imiyle yap\u0131ld\u0131. Hem ekolojik olarak do\u011faya \u00e7ok zarar\u0131 olacak bir bal\u0131k yuvalama alan\u0131 hem de b\u00f6lgenin en derin yeri olmas\u0131 sebebiyle dolgu maliyeti olduk\u00e7a y\u00fcksek olacak bir \u015fekilde tercih edildi.<\/p>\n Bu iki projeyi de yorumlamak biraz hayat felsefesi gerektiriyor. E\u011fer 60- 70 senelik \u00f6mr\u00fcn\u00fcz\u00fc ele alarak ve size verece\u011fi baz\u0131 rahatl\u0131klar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnerek yorumlarsan\u0131z, her ne \u015fekilde olursa olsun, proje i\u00e7in yararl\u0131 diyenler \u00e7ok olacakt\u0131r. Ama toplum ve gelecek ku\u015fak bilinciyle yorumland\u0131\u011f\u0131nda, b\u00f6lgede bir daha geriye d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc olmayan hasarlar b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in olduk\u00e7a olumsuz d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir.<\/p>\n Sahil Yolu, deniz dolgusuyla karaya paralel bir \u015fekilde oldu\u011fu i\u00e7in da\u011flardan gelen akarsularla denizin birle\u015fmesi olduk\u00e7a g\u00fc\u00e7le\u015fmi\u015f ve sahil yolundan sonra co\u011frafyam\u0131zda y\u0131k\u0131c\u0131 sel olaylar\u0131, yol kopmalar\u0131 vuku bulmu\u015ftur. Bunun yan\u0131nda yap\u0131lan sahil dolgular\u0131yla denize girilme yerleri yok edilmi\u015f, y\u00f6re \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n eskiye oranla y\u00fczme bilme oran\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fc\u015f ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Mahallemizin \u00e7ocuklar\u0131 eskiden hep ayn\u0131 \u015fekilde y\u00fczer, bir yar\u0131\u015fma yap\u0131lsa, birbirlerini ancak k\u00fc\u00e7\u00fck farklarla ge\u00e7erlerdi. \u015eimdi ise, \u00e7ocuklar aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck derecede y\u00fczme farkl\u0131l\u0131klar\u0131 olu\u015fmu\u015f durumda. Hatta y\u00fczme bilmeyen y\u00f6re \u00e7ocuklar\u0131 bile mevcut.<\/p>\n Bildi\u011finiz \u00fczere, b\u00f6lgedeki ilk sahil yolu (eski Susa), 1915- 1917 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda \u00c7arl\u0131k Ordusu taraf\u0131ndan deniz dolgusuna ba\u015fvurulmadan yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Yani ba\u015fka bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla, i\u015fgal eden bir ordu bile do\u011faya fazla zarar vermeden yol yapmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, bizler kendi kendimizin kuyusunu kazarak bir de\u011fer olu\u015fturmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k.\u00a0 \u015eimdi bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ise, \u00a0bal\u0131k yok, sahil yok, do\u011fall\u0131k yok\u2026<\/p>\n Endemik bitki ve hayvanlar konusuna ge\u00e7ecek olursak, ben bu bak\u0131mdan da ya\u015fl\u0131 bir ya\u015f grubunday\u0131m.\u00a0 Daha \u00f6nceden b\u00f6lgede \u00fcretilen puro t\u00fct\u00fcn\u00fc 1987- 88 y\u0131llar\u0131ndan sonra \u00fcretilmemeye ba\u015fland\u0131. Bu bak\u0131mdan, o zaman \u00e7ocuk da olsam, t\u00fct\u00fcnc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn b\u00fct\u00fcn a\u015famalar\u0131n\u0131 az \u00e7ok hat\u0131rl\u0131yorum. Bu konuyla ilgilenenler varsa, \u201cUncire\u201d adl\u0131 Lazca Edebiyat Dergisi\u2019nin 1. say\u0131s\u0131nda yay\u0131mlanan geni\u015f\u00e7e yaz\u0131m\u0131 okuyabilirler. Bunun yan\u0131nda, hepimizin bildi\u011fi gibi m\u0131s\u0131r, y\u00f6remizin \u00f6nemli bitkilerindendi. Her k\u00f6y\u00fcn de bir su de\u011firmeni mevcuttu. De\u011firmene gidip gelme an\u0131lar\u0131m\u0131 da hi\u00e7bir zaman unutamam.<\/p>\n Endemik hayvanlar, co\u011frafyam\u0131zda az \u00e7ok ya\u015famlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyorlar ama eskiye oranla say\u0131lar\u0131n\u0131n \u00e7ok oldu\u011funu s\u00f6yleyemem.\u00a0 Deniz \u00fczerinden gitti\u011fimiz i\u00e7in kara hayvanlar\u0131ndan \u00e7ok, denizde ya\u015fayan bal\u0131k t\u00fcrlerindeki azalmaya de\u011finmek isterim.<\/p>\n Derelerde ta\u015flar\u0131n alt\u0131nda, alabal\u0131\u011f\u0131n yedi\u011fi Lazca ad\u0131 \u201cM\u011fork\u0306o\u201d olan bir b\u00f6cek var. Bu b\u00f6cek do\u011fal alabal\u0131\u011f\u0131n t\u00fcketti\u011fi temel besin maddesidir. Bu b\u00f6ce\u011fin t\u00fckenmesi demek alabal\u0131\u011f\u0131n da ya\u015fam\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrememesi anlam\u0131na gelir.<\/p>\n Asl\u0131nda denizlerde de durum farks\u0131z de\u011fil. Denizle karan\u0131n birle\u015fim \u00e7ak\u0131llar\u0131nda \u201cM\u011fok\u0306u\u201d denen e\u011frimsi bir b\u00f6cek ya\u015far. Gece bir\u00e7ok bal\u0131k sahile kadar inip bu b\u00f6cekleri besin olarak toplar. Ayn\u0131 zamanda dalgalar bu b\u00f6cekleri havaland\u0131r\u0131r ve sonras\u0131nda k\u0131y\u0131ya yak\u0131n yerlerde bir\u00e7ok bal\u0131k \u00e7e\u015fidi de bu b\u00f6ceklerle beslendirdi. K\u0131y\u0131ya dolgu yap\u0131l\u0131nca, k\u0131y\u0131 sahil \u00e7ak\u0131ll\u0131klar\u0131 da kapand\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ne bu b\u00f6cek ya\u015fam alan\u0131 bulabildi ne de k\u0131y\u0131da bu b\u00f6cekle beslenen bal\u0131klar yeterli say\u0131da \u00e7o\u011falabildi. Tabii bu durum baz\u0131 bal\u0131k t\u00fcrlerinin azalmas\u0131nda veya kaybolmas\u0131nda tek ba\u015f\u0131na bir neden olmay\u0131p, bir ka\u00e7 \u00f6nemli nedenin i\u00e7erisinde yer al\u0131r.<\/p>\n Y\u00f6remizde kaybolma riski bar\u0131nd\u0131ran bal\u0131k t\u00fcrleri ise \u015fu \u015fekilde: Ye\u015fili Azmarida (Ye\u015fil \u0130zmarit ), Moruna (Morina Bal\u0131\u011f\u0131 ), Yelkenli (K\u0131rlang\u0131\u00e7 Bal\u0131\u011f\u0131 ), Mersini ( Mersin Bal\u0131\u011f\u0131) , Sa\u00e7\u0306 \/ Suvak\u0306i (Kalkan Bal\u0131\u011f\u0131), Kote\u011fi (Minakop)<\/p>\n Ali \u0130hsan Aksamaz<\/strong>: Eski Lazlar, \u201cTa\u015f K\u00fclt\u00fcr\u00fc\u201dne sahipti ve ta\u015f ile kayalar\u0131 da \u00e7ok seviyorlard\u0131. Yaln\u0131zca eski Lazlar de\u011fil, deniz ile ya\u015fayan her eski halk, \u00a0ta\u015f ve kayalar\u0131 seviyordu. O sebeple de her ta\u015f ve kayaya birer isim vermi\u015fler. Her ta\u015f\u0131n, her kayan\u0131n bir ad\u0131 vard\u0131. Her ta\u015f ve kaya, kendi ad\u0131yla tan\u0131n\u0131yordu. Her bir yer de o ta\u015f ya da kayaya yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131yla da tan\u0131n\u0131yordu:\u00a0 Kvamxari\u201d, \u201cKvao\u0292\u0306ide\u201d, \u201cKva\u00e7e\u00e7me\u201d, \u201cKva\u00e7\u0306a\u011fana\u201d, \u201cKvaxexi\u201d, \u201cKvam\u00e7ire\u201d, \u201cKvat\u0306axeri\u201d, \u201cKvaon\u00e7amure\u201d, \u201cKvaxerxi\u201d, \u201cKvamurgi\u201d, \u201cKvadidi\u201d, \u201cKvano\u011famisa\u201d, \u201cKva\u00e7\u0306a\u00e7\u0306i\u201d, \u201cKvam\u0292\u0306\u01e9ili\u201d, \u201cKvagamarderi\u201d, \u201cKva\u01e9un\u0292\u0306uli\u201d, \u201cKvanusa\u201d, \u201cKvak\u00e7e\u201d, \u201cKvaxule\u201d, \u201cKvan\u00e7\u0306areri\u201d, \u201cKvam\u00e7\u0306ita\u201d, \u201cKvam\u0292xeni\u201d, \u201cKva\u0292i\u0292ilona\u201d, \u201cKvamangana\u201d, \u201cKvabur\u00e7\u0306uli\u201d \u00a0ve di\u011ferleri. Karadeniz Sahil Yolu ve Rize- Artvin Havaalan\u0131yla b\u00f6yle ne kadar ta\u015f ve kaya kaybolmu\u015f; adlar\u0131n\u0131 biliyor musunuz, hat\u0131rlayabiliyor musunuz? \u015eimdi yerlerinde g\u00f6rebildi\u011fimiz ta\u015f ve kayal\u0131klar\u0131n adlar\u0131n\u0131 verebilir misiniz?<\/p>\n Erol Kant<\/strong>: Evet, \u00e7ok hakl\u0131s\u0131n\u0131z; bizim inan\u0131lmaz bir ta\u015f sevgimiz vard\u0131 ve bu ta\u015flara sanki canl\u0131ym\u0131\u015f hassasiyetiyle yana\u015f\u0131yorduk.\u00a0 Hasan Helimi\u015fi\u2019nin \u201cKvaomxaze\u201dye yazd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7ten \u015fiirin de bu duyguyu yo\u011fun olarak bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n Y\u00f6re eskiden,\u00a0 \u015fu anki Zelek (Bal\u0131k\u00e7\u0131k\u00f6y) ile \u011eeba (Hem\u015fin Deresi mevkii) aras\u0131nda g\u00f6r\u00fclmemi\u015f derecede kayal\u0131k bir yap\u0131ya sahipti. Bu kadar yo\u011fun kayal\u0131k, Karadeniz Sahil kesiminde neredeyse hi\u00e7bir yerde mevcut de\u011fil. Bu kayal\u0131klar, bal\u0131klar i\u00e7in bir resif olu\u015fturuyordu. Bu resiflerde bir\u00e7ok bal\u0131k s\u00fcr\u00fcs\u00fc bar\u0131n\u0131yor ve \u00fcr\u00fcyordu.\u00a0 \u00c7\u00fcnk\u00fc bu g\u00f6lgede denizin \u00fcst\u00fcnde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz kayal\u0131klar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda, denizin alt\u0131nda da devam eden kayal\u0131klar mevcuttu. Maalesef 1970\u2019lerde ilk dolgular ba\u015flad\u0131 ve Pazar \u015fehir merkezinden Pazar eski PTT \u00f6n\u00fcne kadar olan yerde ilk dolgular yap\u0131ld\u0131. Sonras\u0131nda So\u011fuksu Liman\u0131 d\u00f6k\u00fcnt\u00fcs\u00fc yap\u0131ld\u0131 ve epeyce kayal\u0131k daha kapand\u0131. Bunun sonunda 1996 y\u0131l\u0131ndan 2022 y\u0131l\u0131na kadar Karadeniz Sahil Yolu nedeniyle onlarca deniz kayam\u0131z, ta\u015f\u0131m\u0131z kapand\u0131 ve en son havaalan\u0131 ise, kalan t\u00fcm kayalar\u0131n\u00a0 % 90\u2019\u0131n\u0131 bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 y\u00fczlerce pop\u00fclasyonla maalesef kaybettik.<\/p>\n Ge\u00e7mi\u015ften bug\u00fcne bildi\u011fim ve dolgu alt\u0131nda kalan ta\u015f ve kayalar\u0131n Lazca isimleri \u015f\u00f6yle:<\/p>\n P\u0306alamani, Cevasili, K\u0306uk\u0306uli, Hamamli, \u00c7o\u015feli, Midyali, P\u0306alamut\u0306i ,U\u00e7a Kva, \u00c7\u0306ik\u00e7\u0306k\u0306i, Kvam\u00e7ire, Poxona , P\u0306ap\u0306usva , Sum Kva , Oxori O\u011fi, Tzari O\u011fi, Kvambaxu, Todoxori, Veyisi Duzi \u2026<\/p>\n Ali \u0130hsan Aksamaz<\/strong>: Siz denizcisiniz. Uzun y\u0131llardan beri bu i\u015fi yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131 biliyorum. \u00c7ocuklu\u011funuzda Karadeniz\u2019de ka\u00e7 \u00e7e\u015fit bal\u0131k g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu? Karadeniz\u2019de \u015fimdi ka\u00e7 \u00e7e\u015fit bal\u0131k g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor? Endemik bal\u0131klar var m\u0131yd\u0131? \u015eimdi de endemik bal\u0131klar var m\u0131?<\/p>\n Erol Kant<\/strong>: Evet, uzun s\u00fcredir Lazona\u2019da tamamen ik\u00e2metg\u00e2h etmesem de denizcili\u011fi ve bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 hi\u00e7bir zaman b\u0131rakmad\u0131m. S\u0131k s\u0131k da memlekete gider, denize a\u00e7\u0131l\u0131r\u0131m. Karadeniz, \u00a0bulundu\u011fu enlem ve suyunun yap\u0131s\u0131 gere\u011fi \u00e7ok \u00e7e\u015fit bal\u0131k yap\u0131s\u0131n\u0131 bulundurmaz; yine de Karadeniz\u2019de 35- 40 bilindik bal\u0131k \u00e7e\u015fidi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bu bal\u0131klar\u0131n \u00e7o\u011fu endemik bal\u0131klar olup, bazen Marmara Bo\u011faz\u0131n\u0131 ge\u00e7ip gelen ziyaret\u00e7i bal\u0131klar da olabiliyor. Son y\u0131llarda en \u00e7ok rastlad\u0131\u011f\u0131m, de\u011fi\u015fik su bal\u0131\u011f\u0131, Ege\u2019de ve Marmara\u2019da olan \u201cM\u0131rm\u0131r\u201d bal\u0131\u011f\u0131n\u0131n Karadeniz Kumsal b\u00f6lgelerinde g\u00f6r\u00fclmesi.<\/p>\n \u015eu an y\u00f6remizde en s\u0131k rastlanan endemik bal\u0131klar; hamsi, kefal, mezgit, istavrit, sargan, ispari.<\/p>\n Ali \u0130hsan Aksamaz<\/strong>: Siz iyi bir a\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131z. \u00c7e\u015fitli yiyecekler yapabilirsiniz. Geleneksel Laz yemeklerini yapabilirsiniz. \u00d6yle biliyorum. Do\u011fru biliyor muyum? Biraz da a\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131zdan bahsedin, olur mu?!<\/p>\n Erol Kant<\/strong>: Do\u011frusu benim a\u015f\u00e7\u0131l\u0131k durumum biraz da Karadeniz rit\u00fcel yemeklerini \u00e7ok sevmemden kaynakl\u0131. Bu tatlardan hi\u00e7bir zaman vazge\u00e7emedi\u011fimden dolay\u0131 baz\u0131 Karadeniz yemeklerini kendim \u00f6\u011frendim ve iyi derece yapabiliyorum. Ama yine de s\u00f6ylemem gerekir ki benim a\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131m Laz yemekleriyle s\u0131n\u0131rl\u0131.<\/p>\n Bu yemekler; karal\u00e2hana (sarma, ezme, a\u00e7\u0131k sarma, pancar), sebzeli hamsi, tur\u015fu kurma ve kavurma, hamsili ekmek, muhlama, minci t\u0306a\u011faneri vs.<\/p>\n Tabii bu yemekleri yapabiliyor olmam\u0131n s\u0131rr\u0131, annemden ald\u0131\u011f\u0131m bilgiler ve bu yemekleri yapabilmek i\u00e7in memleketten getirtti\u011fim olmazsa olmaz malzemeler.<\/p>\n Ali \u0130hsan Aksamaz<\/strong>:\u00a0 M\u00fczisyensiniz. Enstr\u00fcman da \u00e7al\u0131yorsunuz. \u015eark\u0131lar icra ediyorsunuz; Lazca \u015fark\u0131lar s\u00f6yl\u00fcyorsunuz. Megrelce \u015fark\u0131lar s\u00f6yl\u00fcyorsunuz. \u00c7onguri \u00e7ald\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131\u00a0 biliyorum; do\u011fru biliyor muyum? Ba\u015fka hangi enstr\u00fcmanlar\u0131 \u00e7al\u0131yorsunuz? Ba\u015fka hangi dillerde \u015fark\u0131lar s\u00f6yl\u00fcyorsunuz?<\/p>\n Erol Kant<\/strong>: Evet, Lazca- Megrelce ve az da olsa baz\u0131 G\u00fcrc\u00fcce \u015fark\u0131lar\u0131 \u00e7al\u0131p s\u00f6yl\u00fcyorum. M\u00fczik, hayat\u0131m\u0131n her zaman\u0131nda olmu\u015ftu. Yolda y\u00fcr\u00fcrken de \u015fark\u0131lar m\u0131r\u0131ldanan insanlardan\u0131m. Ama hi\u00e7bir zaman bir enstr\u00fcman tecr\u00fcbem olmam\u0131\u015ft\u0131.\u00a0 Sonra otantik Laz M\u00fczi\u011fine heves ettim. Bunun i\u00e7in de G\u00fcrc\u00fc \u201cpandurisi\u201dni \u00f6\u011frendim. Pandurinin ses dinami\u011fi, \u00a0Laz M\u00fczi\u011fine olduk\u00e7a uygun oldu\u011fu i\u00e7in bir\u00e7ok Lazca \u015fark\u0131y\u0131 kolayl\u0131kla icra edilebiliyor.\u00a0 Bahsetti\u011finiz \u201c\u00e7onguri\u201d ise, \u201cpanduri\u201dden biraz daha b\u00fcy\u00fck ve icra edilmesi biraz daha zor bir enstr\u00fcman. \u015eu ana kadar \u201c\u00e7onguri\u201dyi tecr\u00fcbe etmi\u015fli\u011fim hi\u00e7 yok.<\/p>\n Ne yaz\u0131k ki farkl\u0131 ba\u015fka bir enstr\u00fcman \u00e7alam\u0131yorum. \u201cPanduri\u201dyi de kendi \u00e7ap\u0131mda Laz \u015fark\u0131lar\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebilmek i\u00e7in \u00f6\u011frendim.\u00a0\u00a0 Belki ilerde zaman ay\u0131r\u0131p farkl\u0131 bir enstr\u00fcman\u0131 da \u00f6\u011frenebilme imk\u00e2n\u0131m olur. M\u00fczik her zaman ya\u015fant\u0131m\u0131n i\u00e7erisinde olacak.<\/p>\n Ali \u0130hsan Aksamaz<\/strong>: Lazca makale ve \u015fiirler de yaz\u0131yorsunuz. Lazca \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131zdan da bahsedin bize, l\u00fctfen! Lazca s\u00f6yle\u015filer de yap\u0131yorsunuz. Biraz da bu k\u00fclt\u00fcrel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131zdan bahsedin, l\u00fctfen!<\/p>\n![\"\"](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/2-Erol-Kant.jpg\")
![\"\"](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/3-Erol-Kant.jpg\")
![\"\"](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/4-Erol-Kant.jpg\")
![\"\"](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/5-Erol-Kant.jpg\")