![\"\"](\"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/LAZ-KULTURUNE-ILISKIN-MAKALELER-OZGUR-GUNDEM-GAZETESI-ARSIV-b.png\")
<\/p>\n<\/p>\n
Ali \u0130hsan Aksamaz<\/strong><\/p>\n Yeni bask\u0131 Lazca aritmetik kitab\u0131<\/strong><\/p>\n \u00d6nce sizi 7 Haziran 2004 Pazartesi g\u00fcn\u00fcne g\u00f6t\u00fcrmek istiyorum. TRT bu tarihte; baz\u0131 anadillerinde radyo ve televizyon yay\u0131nlar\u0131na ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Bu yay\u0131nlar; i\u00e7erik, s\u00fcre, yay\u0131nland\u0131klar\u0131 saatler vb. a\u00e7\u0131lardan bir\u00e7ok hakl\u0131 ele\u015ftiriye u\u011frad\u0131. Ancak bu anadilleri aras\u0131nda Lazca yoktu. Eksik, gedik de olsa; Bo\u015fnak\u00e7a, Arap\u00e7a, K\u0131rman\u00e7i, \u00c7erkesce ve Zazaca yay\u0131nlar TRT\u2019de devam etti. \u00c7e\u015fitli yaz\u0131l\u0131 ba\u015fvurular\u0131m\u0131za ra\u011fmen, TRT sessiz kald\u0131. Zaman zaman TRT\u2019den \u00e7e\u015fitli vesilelerle yap\u0131lan a\u00e7\u0131klamalar\u0131 yorumlayarak, sorular\u0131m\u0131za bir cevap bulmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k; bo\u015funa! Gel g\u00f6r ki, TRT\u2019nin neden k\u0131s\u0131tl\u0131 da olsa Lazca yay\u0131n yapmad\u0131\u011f\u0131na, Lazca\u2019y\u0131 neden yok sayd\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin makul bir gerek\u00e7e yine de bulamad\u0131k. TRT, Lazca\u2019y\u0131 yok sayd\u0131. TRT\u2019ye ve TBMM\u2019ne yaz\u0131l\u0131 ba\u015fvurular\u0131m\u0131z aral\u0131ks\u0131z s\u00fcrd\u00fc. TRT\u2019nin neden Lazca yay\u0131n yapmad\u0131\u011f\u0131 konusunu \u00e7e\u015fitli zeminlerde, sempozyumlarda ve panellerde dillendirdik; tebli\u011fler sunduk; onlarca makale yazd\u0131k. Lazca konusunu kamuoyunda hep s\u0131cak tutmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k.<\/p>\n Lazca, \u00f6zel \u00e7abalarla 26 Eyl\u00fcl 2011 tarihinden itibaren Bo\u011fazi\u00e7i \u00dcniversitesi\u2019nde se\u00e7meli ders olarak okutulmaya ba\u015fland\u0131. Yine \u00f6zel \u00e7abalarla olu\u015fturulan http:\/\/www.lazcaacikogretim.com\/ ise, internet \u00fczerinden temel Lazca dersler veriyor. B\u00fct\u00fcn iyiniyetlere ra\u011fmen, bu \u00e7abalar yetersiz kalmaktad\u0131r. Devletin vatanda\u015flar\u0131n\u0131n anadilleri ile bar\u0131\u015fmas\u0131 ve bu anadillerin ya\u015famas\u0131 ve geli\u015ftirilmesi i\u00e7in kurumsal deste\u011fi gerekmektedir.<\/p>\n Ge\u00e7ti\u011fimiz hafta ilgin\u00e7 bir geli\u015fme oldu. Ba\u015fbakan Recep Tayyip Erdo\u011fan ve Milli E\u011fitim Bakan\u0131 \u00d6mer Din\u00e7er\u2019in anadillerimize ili\u015fkin a\u00e7\u0131klamalar\u0131 damgas\u0131n\u0131 vurdu. A\u00e7\u0131klamalara g\u00f6re; Lazca da art\u0131k okullara, s\u0131n\u0131flara girecekti. TRT\u2019nin 2004\u2019te Lazca\u2019y\u0131 yok saymas\u0131, buna kar\u015f\u0131l\u0131k Milli E\u011fitim Bakan\u0131\u2019n\u0131n ge\u00e7en hafta Lazca\u2019n\u0131n da m\u00fcfredatlara girdi\u011fini a\u00e7\u0131klamas\u0131 devlet kurumlar\u0131 aras\u0131ndaki \u00e7eli\u015fkili yakla\u015f\u0131mlar\u0131 bir kez daha g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne serdi.<\/p>\n 1920\u2019li y\u0131llardan ba\u015flamak \u00fczere Laz kimli\u011fi T\u00fcrkiye\u2019de yok say\u0131ld\u0131. \u201cT\u00fcrk Burjuvazis\u201dnin resm\u00ee ideoloji ve resm\u00ee tarih tezlerinin bir tezah\u00fcr\u00fc olan ink\u00e2r- imha- asimilasyon politikalar\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ba\u015far\u0131l\u0131 olmas\u0131na ra\u011fmen, Lazca h\u00e2l\u00e2 ya\u015f\u0131yor. Laz ayd\u0131nlar\u0131 ise, bu bilin\u00e7le yirmi y\u0131ld\u0131r anadillerinin, kimliklerinin kurumsal olarak gelece\u011fe ta\u015f\u0131nmas\u0131 noktas\u0131nda \u00e7aba g\u00f6steriyorlar. Bu \u00e7abalar\u0131n\u0131n bir sonucu olarak 1933\u2019te Sovyetler Birli\u011fi\u2019ndeki yay\u0131nlanan aritmetik kitab\u0131n\u0131n t\u0131pk\u0131 bas\u0131m\u0131 \u0130stanbul\u2019da yay\u0131nland\u0131. \u0130lgin\u00e7tir; kitap \u00e7ok k\u0131sa aral\u0131klarla iki farkl\u0131 yerden yay\u0131nland\u0131. \u00dcstelik; bu kitaplar\u0131n yay\u0131nlanmas\u0131 Ba\u015fbakan ve Milli E\u011fitim Bakan\u0131\u2019n\u0131n anadil a\u00e7\u0131klamalar\u0131yla ayn\u0131 zamana denk geldi. Bu olumlu bir tesad\u00fcft\u00fc.<\/p>\n Ba\u015fbakan Recep Tayyip Erdo\u011fan ve Milli E\u011fitim Bakan\u0131 \u00d6mer Din\u00e7er\u2019in a\u00e7\u0131klamalar\u0131yla \u00fc\u00e7 kavram da kamuoyunda tart\u0131\u015f\u0131lmaya ba\u015fland\u0131: \u201cSe\u00e7meli ders\u201d, \u201canadil \u00f6\u011fretimi\u201d ve \u201canadilde e\u011fitim\u201d. Burada, bu tart\u0131\u015fmalara girmeyece\u011fim. Dikkat \u00e7ekmek istedi\u011fim Sovyetler Birli\u011fi\u2019ndeki Lazca anadil okullar\u0131d\u0131r.<\/p>\n Lazlar, T\u00fcrkiye\u2019nin yan\u0131 s\u0131ra G\u00fcrc\u00fcstan\u2019a ba\u011fl\u0131 Acaristan \u00d6zerk Cumhuriyeti ve Abhazya\u2019da ya\u015farlar. Laz kimli\u011fi 1930\u2019lu y\u0131llar\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131na kadar Sovyetler Birli\u011fi taraf\u0131ndan tan\u0131nd\u0131. Bu ba\u011flamda Sovyetler Birli\u011fi\u2019ndeki partili Laz \u00f6nder kadrolar, Lazca anadil okullar\u0131n\u0131n kurulu\u015funda bulundular. Lazca ders kitaplar\u0131 yay\u0131nlad\u0131lar. Lazca gazeteler yay\u0131nlad\u0131lar. Lazca tiyatro eserleri sergilediler. \u0130skender Tzita\u015fi, b\u00fct\u00fcn bu \u00e7al\u0131\u015fmalardaki partili \u00f6nc\u00fc isimdir.<\/p>\n Bu; Lazca Aritmetik kitab\u0131 Abhazya Devlet Matbaas\u0131\u2019nda 1933\u2019te bas\u0131lm\u0131\u015f. Kitab\u0131 matematik\u00e7i ve pedagog Natalya S. Popova\u2019n\u0131n, matematik\u00e7i ve pedagog Natalya S. Popova\u2019n\u0131n matematik\u00e7i ve pedagog Natalya S. Popova Rus\u00e7a olarak haz\u0131rlam\u0131\u015f. Kitap Lazca\u2019ya \u0130skender Tzita\u015fi ad\u0131yla uyarlanm\u0131\u015f. Kitap, e\u011fitimin \u00fcretimle ba\u011flant\u0131s\u0131na katk\u0131 sa\u011flayacak \u015fekilde haz\u0131rlanm\u0131\u015f. Pedagojik esaslar da g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurularak yaz\u0131lan kitap, g\u00fcn\u00fcm\u00fcze adeta g\u00f6ndermelerde bulunuyor. Geoaktif Yay\u0131nlar\u0131\u2019ndan t\u0131pk\u0131 bas\u0131m\u0131 yap\u0131lan kitap 245 sayfa.<\/p>\n (Ali \u0130hsan Aksamaz, \u00d6zg\u00fcr G\u00fcndem Gazetesi, 20 VI 2012)<\/p>\n +<\/p>\n Kaz\u0131m Koyuncu\u2019yu anarken<\/strong><\/p>\n Kaz\u0131m Koyuncu, 25 Haziran 2005\u2019te aram\u0131zdan ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Kaz\u0131m Koyuncu, \u0130stanbul\u2019a okumak i\u00e7in gitti. Lazl\u0131\u011f\u0131n\u0131n fark\u0131na da orada vard\u0131. Lazca\u2019n\u0131n \u00f6l\u00fcyor oldu\u011funu orada anlad\u0131. \u0130stanbul\u2019da yaln\u0131zca kimli\u011finin; Lazl\u0131\u011f\u0131n\u0131n, Lazca\u2019n\u0131n fark\u0131na varmad\u0131, b\u00fct\u00fcn T\u00fcrkiye\u2019yi g\u00f6rd\u00fc; T\u00fcrkiye\u2019nin anadillerini, kimliklerini, k\u00fclt\u00fcrlerini; farkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fc; tan\u0131d\u0131. Emek m\u00fccadelesini, kimlik m\u00fccadelesini, dayan\u0131\u015fma ve m\u00fccadeleyi de g\u00f6rd\u00fc. Kaz\u0131m Koyuncu, yaln\u0131zca Laz kimli\u011fiyle de\u011fil, bu \u00fclkenin ayd\u0131n\u0131 kimli\u011fiyle de saf\u0131n\u0131 belirledi ve elinden geldi\u011fince g\u00fczel g\u00fcnler i\u00e7in m\u00fccadele etti. D\u00fc\u015fleri vard\u0131.<\/p>\n Kaz\u0131m Koyuncu, T\u00fcrk\u00e7e \u015fark\u0131lar s\u00f6yledi. Kaz\u0131m Koyuncu, Lazca \u015fark\u0131lar s\u00f6yledi. Kaz\u0131m Koyuncu, K\u00fcrt\u00e7e \u015fark\u0131lar s\u00f6yledi. Kaz\u0131m Koyuncu, Hem\u015fince \u015fark\u0131lar s\u00f6yledi. Kaz\u0131m Koyuncu, G\u00fcrc\u00fcce \u015fark\u0131lar s\u00f6yledi. Kaz\u0131m Koyuncu, Megrelce \u015fark\u0131lar s\u00f6yledi. \u00d6mr\u00fc olsayd\u0131, belki Abhazca, \u00c7e\u00e7ence, \u00c7erkes\u00e7e \u015fark\u0131lar da s\u00f6yleyecekti. T\u00fcrkiye\u2019nin \u00e7e\u015fitli yerlerine gitti. Avrupa\u2019ya gitti. Tiflis\u2019e gitti. Zugdidi\u2019ye gitti. Ya\u015fasayd\u0131, mutlaka Sukhumi\u2019ye de So\u00e7i\u2019ye de gidecekti. Diyarbak\u0131r\u2019a gitmi\u015fti!<\/p>\n Kaz\u0131m Koyuncu, \u0130stiklal\u2019in, Beyo\u011flu\u2019nun, Taksim\u2019in \u0131\u015f\u0131lt\u0131l\u0131 cadde ve sokaklar\u0131n\u0131n de\u011fil, Tarlaba\u015f\u0131\u2019n\u0131n, Dolapdere\u2019nin, Kas\u0131mpa\u015fa\u2019n\u0131n karanl\u0131k, i\u00e7inde binbir dert, s\u0131k\u0131nt\u0131 ve bela bar\u0131nd\u0131ran sokaklar\u0131n\u0131n da \u00e7ocu\u011fuydu. Dertli insanlar\u0131n dertleriyle o da dertlendi. Yaln\u0131zca okumu\u015f-yazm\u0131\u015f entelekt\u00fcellerin, ayd\u0131nlar\u0131n dostu de\u011fildi. Mendilci \u00e7ocuklar\u0131, tinerci gen\u00e7leri, fahi\u015feleri, travestileri de tan\u0131d\u0131; ekme\u011fini, so\u011fan\u0131n\u0131, tuzunu onlarla da payla\u015ft\u0131. Onlarla da dost oldu. Onlar\u0131 da d\u00fc\u015flerindeki g\u00fczel g\u00fcnler i\u00e7in m\u00fccadeleye katmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131; kendince \u00e7aba g\u00f6sterdi. D\u00fc\u015flerini hi\u00e7 terk etmedi!<\/p>\n Kaz\u0131m Koyuncu, hak m\u00fccadelesi veren i\u015f\u00e7ilerle yan yana durdu. Onlara destek verdi. K\u00f6yl\u00fclerin, HES\u2019lere kar\u015f\u0131 verdikleri m\u00fccadelede onlarla da beraberdi. Gerekti\u011finde y\u00fcr\u00fcd\u00fc. Gerekti\u011finde ko\u015ftu. Gerekti\u011finde pankart ta\u015f\u0131d\u0131. Gerekti\u011finde \u015fark\u0131 s\u00f6yledi. Gerekti\u011finde de sustu. O\u2019nun yapmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131, foto\u011fraf ve kameralara poz vermekten \u00e7ok \u00f6te bir \u015feydi.<\/p>\n Kaz\u0131m Koyuncu, Diyarbak\u0131r\u2019a gitti. Y\u00fczbinlerce ki\u015fiye \u015fark\u0131lar s\u00f6yledi. Lazca da, K\u00fcrt\u00e7e de, Arap\u00e7a da, Megrelce de, T\u00fcrk\u00e7e de. Kaz\u0131m Koyuncu, Diyarbak\u0131r\u2019\u0131 da Hopa kadar seviyordu. Ya\u015fasayd\u0131, ku\u015fkusuz Diyarbak\u0131r\u2019a yine gidecek ve bar\u0131\u015f mesajlar\u0131 verecekti. Bu \u00fclkede ya\u015fayan herkesin kendi kimliklerinin fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131yla karde\u015fle\u015fmelerine katk\u0131 sunacakt\u0131. Diyarbak\u0131r\u2019daki Newroz kutlamalar\u0131nda y\u00fczbinlerce ki\u015fiye s\u00f6yledikleri hat\u0131rdad\u0131r: \u201cDenizlerin \u00e7ocuklar\u0131ndan Da\u011flar\u0131n \u00e7ocuklar\u0131na selam getirdim!\u201d Kaz\u0131m Koyuncu, Tiflis\u2019e de gitti. Zugdidi\u2019ye de gitti. G\u00fcrc\u00fcce, Megrelce, Lazca \u015fark\u0131lar s\u00f6yledi. Orada da Diyarbak\u0131r\u2019da verdi\u011fi mesaj\u0131 verdi; dostluk dedi; karde\u015fle\u015fme dedi; anadillerimiz dedi. Halklar\u0131n kimliklerini unutmadan, ya\u015fatarak karde\u015fle\u015fme mesajlar\u0131 verdi hep.<\/p>\n Kaz\u0131m Koyuncu, Artvin\u2019de, Bergama\u2019da siyan\u00fcrle alt\u0131n aranmas\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131. Kaz\u0131m Koyuncu, Akkuyu\u2019daki n\u00fckleer, G\u00f6kova\u2019daki termik, F\u0131rt\u0131na Vadisi\u2019ndeki HES\u2019lere kar\u015f\u0131 m\u00fccadele etti. Kaz\u0131m Koyuncu, deniz ile karay\u0131 birbirinden ay\u0131ran Samsun-Sarp sahil yoluna da kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131. Kaz\u0131m Koyuncu, vicdani red hakk\u0131n\u0131 savundu.<\/p>\n Kaz\u0131m Koyuncu; bir insan, bir Laz, bir ayd\u0131n ve bir sanat\u00e7\u0131yd\u0131. Karde\u015fle\u015fme mesajlar\u0131 veren bir sanat\u00e7\u0131yd\u0131.<\/p>\n ***<\/p>\n Biz O\u2019na Dina diyorduk ve \u00f6yle tan\u0131yorduk. O, bu ad\u0131 \u00e7ok seviyordu. Dina 1972 y\u0131l\u0131nda Hopa\u2019da do\u011fmu\u015f. \u0130lk\u00f6\u011fretimi ve liseyi Hopa\u2019da okumu\u015f. \u00dcniversite okumak i\u00e7in \u0130stanbul\u2019a gitmi\u015f. \u0130stanbul \u00dcniversitesi Siyasal Bilgiler Fak\u00fcltesi\u2019nin \u00f6\u011frencilerinden biri olmu\u015f, ancak politik sebeplerden okulunu b\u0131rakm\u0131\u015f.<\/p>\n 1990 y\u0131l\u0131nda, \u201c\u00c7a\u011fda\u015f Sanat At\u00f6lyesi\u201dnde \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015f. 1991 y\u0131l\u0131nda Ali Elveri adl\u0131 arkada\u015f\u0131yla birlikte \u201cDinmeyen\u201d adl\u0131 m\u00fczik grubunu kurmu\u015f. Ayn\u0131 y\u0131l, \u201c\u00c7a\u011fda\u015f sanat\u00e7\u0131lar\u201d\u0131n oynad\u0131\u011f\u0131 \u201cFa\u015fizmin Korku ve Sefaleti\u201d adl\u0131 piyesin m\u00fczi\u011fini yapm\u0131\u015f. Bu grup, \u201cSisler Bulvar\u0131\u201d adl\u0131 bir de alb\u00fcm yapm\u0131\u015f. 1993\u2019te yak\u0131n arkada\u015f\u0131 Sarigina ve di\u011ferleriyle birlikte \u201cZu\u011fa\u015fi Berepe\u201d adl\u0131 m\u00fczik grubunu kurdu. Bu m\u00fczik grubu, \u201cOgni\u201d adl\u0131 dergiden sonra Laz k\u00fclt\u00fcr\u00fc i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemli bir bar\u0131nak oldu. \u201cZu\u011fa\u015fi Berepe\u201dnin 1995 y\u0131l\u0131nda \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 ilk alb\u00fcm\u00fcn ad\u0131 \u201cVa Mi\u015fk\u2019unan\u201dd\u0131r. Bu m\u00fczik grubuna ait di\u011fer alb\u00fcmlerin adlar\u0131 da \u015funlard\u0131r: \u201c\u0130gzas\u201d, \u201cBruxell Live\u201d. \u201cBruxell Live\u201d,\u00a01997\u2019de Med Tv\u2019de canl\u0131 verilen konser kayd\u0131d\u0131r. \u201cZu\u011fa\u015fi Berepe\u201d, 1999\u2019da da\u011f\u0131ld\u0131. Bundan sonra Dina ba\u015fka projelerde rol ald\u0131 ve solo alb\u00fcmler yapmaya ba\u015flad\u0131.<\/p>\n Dina\u2019n\u0131n g\u00fczel sesi vard\u0131. Muhalifti. \u201cPop\u00fcler K\u00fclt\u00fcr\u201d\u00fcn objesi de\u011fildi. \u015eark\u0131lar\u0131yla binlerce dinleyici \u00e7\u0131lg\u0131na d\u00f6n\u00fcyordu. Dina i\u00e7in, m\u00fczik piyasas\u0131n\u0131n lordlar\u0131 da \u00e7\u0131lg\u0131na d\u00f6n\u00fcyordu. Dina\u2019n\u0131n terinden para kazanmak i\u00e7in \u00e7\u0131lg\u0131na d\u00f6n\u00fcyorlard\u0131.<\/p>\n Dina \u201cG\u00fclbeyaz\u201d ve \u201cSultan Makam\u0131\u201d adl\u0131 televizyon dizileri i\u00e7in m\u00fczikler yapt\u0131. B\u00fct\u00fcn T\u00fcrkiye, Dina\u2019n\u0131n ad\u0131n\u0131 duydu. Pop\u00fcler sanat\u00e7\u0131lardan biri oldu. Bu, O\u2019nun milad\u0131 idi. Me\u015fhurdu. Dina, \u015fimdi ba\u015fka bir yolu izleyecekti. Art\u0131k pop\u00fcler idi. Dina\u2019n\u0131n terinden para kazanmak isteyenler, bas\u0131n alan\u0131nda da b\u00fcy\u00fck g\u00fcce sahiptiler. B\u00f6ylece magazin bas\u0131n her g\u00fcn Dina\u2019n\u0131n haberlerini vermeye ba\u015flad\u0131.<\/p>\n Dina hastaland\u0131. Hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131n kanser oldu\u011fu anla\u015f\u0131ld\u0131. Bu k\u00f6t\u00fc hastal\u0131ktan kurtulmak i\u00e7in, iyile\u015fmek i\u00e7in, kemoterapi i\u00e7in hastanelere gidiyordu. Son g\u00fcne kadar \u00fcmidi vard\u0131. Kavgas\u0131 vard\u0131 k\u00f6t\u00fcl\u00fck ile.<\/p>\n ***<\/p>\n Kaz\u0131m Koyuncu,\u00a033 ya\u015f\u0131nda; 25 Haziran 2005\u2019te aram\u0131zdan ayr\u0131ld\u0131. Onun bir mesaj\u0131 vard\u0131. Bug\u00fcnden Kaz\u0131m Koyuncu\u2019nun yapt\u0131klar\u0131na ve s\u00f6ylemlerine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bu mesaj \u00e7ok daha iyi alg\u0131lan\u0131yor: O, T\u00fcrkiyede ve D\u00fcnyada ya\u015fayan herkesin kendi anadilleri, kimlikleriyle karde\u015fle\u015fmesini istiyordu. Kaz\u0131m Koyuncu\u2019nun duru\u015fu, eylemleri ve s\u00f6ylemleri a\u00e7\u0131k ve nettir: \u201c… K\u00f6t\u00fc \u015feyler g\u00f6rd\u00fck, sava\u015flar, katliamlar, \u00f6len-\u00f6ld\u00fcr\u00fclen \u00e7ocuklar g\u00f6rd\u00fck. Kendi k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc, kendi dilini, kendisini kaybeden insanlar, topluluklar g\u00f6rd\u00fck. Yanan k\u00f6yler, kentler, ormanlar, hayvanlar g\u00f6rd\u00fck. Yoksul insanlar, a\u011flayan anneler, babalar, her g\u00fcn bile bile sokaklarda \u00f6l\u00fcme ko\u015fan tinerci \u00e7ocuklar g\u00f6rd\u00fck. Biz de \u00f6ld\u00fck. Ama her \u015feye ra\u011fmen bu yery\u00fcz\u00fcnde \u015fark\u0131lar s\u00f6yledik…\u201d<\/p>\n Kaz\u0131m Koyuncu, d\u00fczg\u00fcn duru\u015fu olan\u00a0bir Laz ayd\u0131n\u0131 oldu\u011fu\u00a0i\u00e7in Harbiye\u2019deki anfi tiyatroda onbinlerce insan a\u011flad\u0131. Mendil satan \u00e7ocuklar a\u011flad\u0131. Tinerci gen\u00e7ler a\u011flad\u0131. Fahi\u015fler a\u011flad\u0131. Travestiler a\u011flad\u0131. \u0130\u015f\u00e7iler a\u011flad\u0131. K\u00f6yl\u00fcler, kentliler a\u011flad\u0131. T\u00fcrkler, K\u00fcrtler, G\u00fcrc\u00fcler, Abhazlar, Abhazlar a\u011flad\u0131. Halk a\u011flad\u0131. G\u00f6zya\u015flar\u0131yla da Trabzon\u2019a, oradan da Hopa\u2019ya u\u011furland\u0131. Hopa\u2019daki cenazesine Sarpi\u2019den, Zugdidi\u2019den, Tiflis\u2019ten gelen Lazlar, Megreller, G\u00fcrc\u00fcler da kat\u0131ld\u0131. T\u00fcrkler, Hem\u015finliler, Po\u015falar, Ruslar oradayd\u0131.<\/p>\n \u00dcmit K\u0131van\u00e7, \u201cKaz\u0131m i\u00e7in bir belgesel film\u201d haz\u0131rlad\u0131: \u201c\u015eark\u0131larla Ge\u00e7tim Aran\u0131zdan\u201d.\u00a0 G\u00fcrc\u00fcstan\u2019da ise Y\u00f6netmen Giorgi Kalandia da\u201cLazistani\u015fi Map\u015falia\u201d (Lazistan\u2019\u0131n B\u00fclb\u00fcl\u00fc\u201d) adl\u0131 bir ba\u015fka belgesel film \u00e7ekti.<\/p>\n Bug\u00fcn daha iyi anla\u015f\u0131l\u0131yor ki, Kaz\u0131m Koyuncu, cesur bir insand\u0131; karde\u015fle\u015fmenin k\u00f6pr\u00fcs\u00fcyd\u00fc. Onu, her 25 Haziran\u2019da, y\u0131lda bir kez yuvarlak s\u00f6zlerle anmak, O\u2019na haks\u0131zl\u0131k. O\u2019nun duru\u015funa, m\u00fccadele anlay\u0131\u015f\u0131na uygun bir \u015feyler s\u00f6ylemek gerek; yazmak gerek. \u015eimdi Sarigina\u2019n\u0131n y\u0131llar \u00f6nce s\u00f6zlerini yazd\u0131\u011f\u0131 \u015fark\u0131da Kaz\u0131m Koyuncu\u2019ya kulak verelim:<\/p>\n *\u201dKomi\u015fkun, *(\u201cBiliyorum (Ali \u0130hsan Aksamaz, \u00d6zg\u00fcr G\u00fcndem Gazetesi, 25 VI 2012)<\/p>\n +<\/p>\n \u201c\u015eurim\u015fine\u201d, \u00e7okseslili\u011fi ya\u015fat\u0131yor<\/strong><\/p>\n Roma \u0130mparatorlu\u011fu d\u00f6neminde, \u201cLaz\u201d ve \u201cMegrel\u201d terimleri ayn\u0131 halk\u0131 ifade etmek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131yordu. Roma\/ Bizansl\u0131lar\u0131n \u201cLaz\u201d dedikleri halka, kendileri ve kom\u015fular\u0131 \u201cMargali\/ Megrel\u201d diyor. Roma, Pers, Bizans, Arap, Osmanl\u0131 ve Rusya gibi b\u00fcy\u00fck g\u00fc\u00e7lerin Kafkasya ve Do\u011fu Karadeniz b\u00f6lgelerinde at ko\u015fturmalar\u0131yla ba\u015flayan s\u00fcre\u00e7te \u201cLazlar\u201d, yani \u201cMegreller\u201d ikiye b\u00f6l\u00fcnd\u00fc. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde G\u00fcrc\u00fcstan ve Abhazya s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde kalanlar \u00e7e\u015fitli kaynaklarda \u201cMargali, Megreli, Migreli, Mingreli, Megrelian, Mingrelian, Agrwa\u201d adlar\u0131yla an\u0131l\u0131rlar. \u00d6nce Osmanl\u0131 \u00dclkesi, \u015fimdi ise T\u00fcrkiye s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde kalanlar ise, \u201cLazi, Laz, \u00c7\u2019ani, Lazian\u201d adlar\u0131yla an\u0131l\u0131rlar.\u2020Birbirlerinden y\u00fczy\u0131llarca ayr\u0131 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f olan ayn\u0131 halk\u0131n H\u0131ristiyan kalanlar\u0131 s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde \u201cMargali\/ Megrel\u201d; M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131\u011f\u0131 se\u00e7enleri de \u201cLazi\/ Laz\u201d ad\u0131yla \u00f6zde\u015fle\u015fti. Roma \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun vasal\u0131 olan devlete Bat\u0131l\u0131lar \u201cLazika\u201d, kendileri ve kom\u015fular\u0131 ise \u201cEgrisi\u201d der.<\/p>\n Lazca ve Megrelce, \u201cZan dilleri\u201d (\u201cZanuri nena\u201d) olarak bilinir; \u201cG\u00fcney Kafkasya Dil Ailesi\u201d i\u00e7inde tan\u0131mlan\u0131r. Megreller, yerlisi olduklar\u0131 G\u00fcrc\u00fcstan\u2019da \u201cSamargalo\/ Samegrelo\u201d; Abhazya\u2019da \u201cGali\/ Samurzakano\u201d b\u00f6lgelerinde topluca ya\u015far. Lazlar ise, yerlisi olduklar\u0131 Osmanl\u0131 d\u00f6nemindeki adland\u0131rmayla \u201cLazistan Sanca\u011f\u0131\u201dnda, bug\u00fcnk\u00fc tan\u0131mland\u0131rmayla Rize ve Artvin s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde kalan tarihsel b\u00f6lgelerde toplu olarak ya\u015farlar. 1920\u2019li y\u0131llarda T\u00fcrkiye ile Sovyetler Birli\u011fi aras\u0131nda s\u0131n\u0131r bug\u00fcnk\u00fc \u015feklini ald\u0131. Bu s\u0131n\u0131rla, M\u00fcsl\u00fcman Lazlar da ikiye b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f oldu. Baz\u0131 Laz k\u00f6yleri, Acaristan \u00d6zerk Cumhuriyeti s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde kald\u0131. Bu s\u0131n\u0131rlar, daha sonraki y\u0131llarda NATO ile Var\u015fova s\u0131n\u0131rlar\u0131ndan da birisi oldu. Lazlar, bunun d\u0131\u015f\u0131nda T\u00fcrkiye\u2019nin bat\u0131s\u0131ndaki \u201c93 Harbi muhacir k\u00f6yleri\u201dnde de toplu olarak ya\u015f\u0131yor. Lazlar, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde T\u00fcrkiye ve G\u00fcrc\u00fcstan\u2019a ba\u011fl\u0131 Acaristan \u00d6zerk Cumhuriyeti d\u0131\u015f\u0131nda, Abhazya ve\u00a0Rusya Federasyonu\u2019nun \u00e7e\u015fitli yerle\u015fim birimlerinde de ya\u015far.<\/p>\n 1920\u2019li y\u0131llar\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131ndan itibaren T\u00fcrkiye\u2019deki Laz kimli\u011fi yok say\u0131ld\u0131. 1930\u2019lu y\u0131llar\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131ndan sonra da Sovyetler Birli\u011fi\u2019ndeki Laz kimli\u011fi ve Megrel kimli\u011fi yok say\u0131ld\u0131. Bu sebeple Hem Lazlar hem de Megreller \u201cK\u00fclt\u00fcrel Haklar\u201da sahip olamad\u0131; \u00e7ok k\u0131sa d\u00f6nemlik k\u00fc\u00e7\u00fck kazan\u0131mlar\u0131 da ellerinden al\u0131nd\u0131. Bu sebeple, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u201cLazca anadil \u00f6\u011fretimi\u201d veya \u201cLazca anadilde e\u011fitim\u201d veren kurumlar bulunmamaktad\u0131r. Ayn\u0131 durum Megrelce i\u00e7in de s\u00f6z konusudur.<\/p>\n Kendilerinden bahsedece\u011fim Lazca M\u00fczik Toplulu\u011fu \u201c\u015eurim\u015fine\u201d, G\u00fcrc\u00fcstan Lazlar\u0131ndan olu\u015fuyor. \u201c\u015eurim\u015fine\u201dye d\u00f6rt gen\u00e7 Laz k\u0131z\u0131 can veriyor. \u00dc\u00e7\u00fc Sarpi k\u00f6y\u00fcnden, biri de Kvariati\u2019den. Bu iki k\u00f6y Acaristan \u00d6zerk Cumhuriyeti\u2019ndeki Laz k\u00f6ylerinden ikisi. 24 ya\u015f\u0131ndaki Sofi Bakrazde, 18 ya\u015f\u0131ndaki Lela Bekiri\u015fi ve 16 ya\u015f\u0131ndaki Qeti Kakabadze ise Sarpil; 22 ya\u015f\u0131ndaki Maik\u2019o Memi\u015fi ise Kvariatili.<\/p>\n \u201c\u015eurim\u015fine\u201d, s\u00f6yledikleri otantik ve polifonik Laz halk \u015fark\u0131lar\u0131yla, T\u00fcrkiye\u2019de Lazca m\u00fczik yapanlara da \u00f6nemli bir \u00f6rnek olu\u015fturuyor. \u201c\u015eurim\u015fine\u201d, ad\u0131n\u0131 ilk kez ge\u00e7en y\u0131l Arhavi\u2019de duyurdu. Gola Derne\u011fi\u2019nin d\u00fczenledi\u011fi, \u201cYe\u015fil Yayla Festivali\u201dne kat\u0131ld\u0131 ve Lazlar\u0131n b\u00fcy\u00fck be\u011fenisini kazand\u0131. T\u00fcrkiye\u2019de g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc bu ilgiden memnun olarak G\u00fcrc\u00fcstan\u2019a d\u00f6nen \u201c\u015eurim\u015fine\u201d, \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 yo\u011funla\u015ft\u0131rd\u0131. Lazca \u015fark\u0131 repertuar\u0131n\u0131 da geni\u015fletti. Ge\u00e7en hafta\u00a0\u0130stanbul\u2019a davetli olarak gelen \u201c\u015eurim\u015fine\u201d, biri G\u00fcrc\u00fc K\u00fclt\u00fcr Merkezi, di\u011fer ise G\u00fcrc\u00fc Sanat Evi taraf\u0131ndan d\u00fczenlenen etkinliklere kat\u0131ld\u0131. Onlarla dayan\u0131\u015fma g\u00f6sterdi.<\/p>\n \u201c\u015eurim\u015fine\u201d, kutsal bir anlama sahip. Lazlar\u0131n Pagan, H\u0131ristiyan ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de M\u00fcsl\u00fcman inan\u00e7 sistemlerinde yeri olan bir kavram; \u201cruhundan geldi\u011fim, ruhunu ya\u015fatacak oldu\u011fum\u201d gibi bir anlama geliyor.<\/p>\n \u201c\u015eurim\u015fine\u201d, otantik Laz halk \u015fark\u0131lar\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, Lazlar\u0131n H\u0131ristiyan olduklar\u0131 d\u00f6nemlerden kalma ilahileri de yeniden seslendiriyor.<\/p>\n \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc say\u0131s\u0131 ge\u00e7en ay yay\u0131nlanan \u201cTanura Dergisi\u201dnde \u0130smail Bucakli\u015fi\u2019nin \u201c\u015eurim\u015fine\u201d ile Lazca olarak yapt\u0131\u011f\u0131 s\u00f6yle\u015fisi de yer ald\u0131. \u201c\u015eurim\u015fine\u201d, kendileri hakk\u0131nda merak edilenlere cevap veriyor.<\/p>\n (Ali \u0130hsan Aksamaz, \u00d6zg\u00fcr G\u00fcndem Gazetesi, 03 VII 2012)<\/p>\n +<\/p>\n Lazca A\u00e7\u0131klamal\u0131 Aritmetik Ders Kitab\u0131<\/strong><\/p>\n Lazca a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla tan\u0131nan \u201cLazika Yay\u0131n Kollektifi,\u201d Lazca ve Laz kimli\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7ok \u00f6nemli bir kitab\u0131 daha okuyucuyla bulu\u015fturdu: \u201cOxesapu\u015fi Supara\u201d. Sukhumi\u2019de 1933\u2019de iki cilt halinde bas\u0131lan kitaplar, \u201cLazika Yay\u0131n Kollektifi\u201d taraf\u0131ndan \u00a0t\u0131pk\u0131 bas\u0131m olarak birarada yay\u0131nlanm\u0131\u015f. Abkhazya ve Acaristan\u2019daki Laz k\u00f6ylerinde e\u011fitim vermi\u015f olan Laz okullar\u0131nda kullan\u0131lmak i\u00e7in haz\u0131rlanm\u0131\u015f olan kitaplar\u0131n orijinalleri ilk olarak Abkhazya devlet matbaas\u0131 taraf\u0131ndan bas\u0131lm\u0131\u015f.<\/p>\n Bu kitap hem pedagojik hem de o y\u0131llar\u0131n \u00fcretim ili\u015fkilerine katk\u0131 sa\u011flayacak \u015fekilde haz\u0131rlanm\u0131\u015f. Kitab\u0131 N. Popova, Rus\u00e7a a\u00e7\u0131klamalarla haz\u0131rlam\u0131\u015f. \u201cOxesapu\u015fi Supara\u201d ad\u0131yla ilk bask\u0131s\u0131 Sukhumi\u2019de yap\u0131lm\u0131\u015f olan bu Lazca kitap \u0130skender Tzita\u015fi\u2019nin ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yor. O zamana kadar Lazcada kullan\u0131lmayan \u00e7e\u015fitli terimlerin ilk kez bu kitapta kullan\u0131lmas\u0131 kitab\u0131n bir di\u011fer \u00f6zelli\u011fi. \u0130skender Tzita\u015fi, SBKP \u00fcyesi bir partili ve Sovyetler Birli\u011fi (Abkhazya ve Acaristan) Laz Okullar\u0131 direkt\u00f6r\u00fcyd\u00fc. Sovyetler Birli\u011fi\u2019nin ilk y\u0131llar\u0131nda Lazlar\u0131n anadili okullar\u0131 vard\u0131. Ya\u015fad\u0131klar\u0131 y\u00f6relerde anadil dersleri de g\u00f6r\u00fcyorlard\u0131. \u201cLazika Yay\u0131n Kollektifi\u201dnin yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 \u201cOxesapu\u015fi Supara\u201d, o y\u0131llarda \u0130skender Tzita\u015fi ad\u0131yla yay\u0131nlanan bir dizi Lazca okul kitab\u0131ndan yaln\u0131zca bir tanesi. \u201cAlboni\u201d (\u201cLaz Alfabesi\u201d), \u201cOk\u2019itxu\u015feni Supara\u201d (\u201cOkuma Kitab\u0131\u201d- Fen Bilgisi, Sosyal Bilgiler, Yurtta\u015fl\u0131k Bilgisi\u201d) ve \u201c\u00c7kuni \u00c7\u2019ara\u201d (\u201cBizim Yaz\u0131m\u0131z- Lazca\u201d) bu kitaplar aras\u0131nda bilinenlerdir. Sosyalizmin in\u015faas\u0131 d\u00f6neminde Sovyetler Birli\u011fi\u2019nde do\u011fan Laz \u00e7ocuklar\u0131na pedagojik esaslara uygun olarak ve \u00fcretim i\u00e7in e\u011fitim felsefesinden hareketle bu kitaplar haz\u0131rlanm\u0131\u015f. Ya\u015fad\u0131klar\u0131 y\u00f6relerde \u00fcretken birer Sovyet Yurtta\u015f\u0131 olmalar\u0131 hedeflenmi\u015f.<\/p>\n 28 Aral\u0131k 1936\u2019da Abkhazya Devlet Ba\u015fkan\u0131 Abkhaz \u00f6nder Nestor Lakoba \u015faibeli bir \u015fekilde \u00f6ld\u00fc. Bundan sonra SBKP i\u00e7indeki di\u011fer \u00f6nc\u00fc Laz ayd\u0131nlar\u0131 gibi \u0130skender Tzita\u015fi\u2019nin de T\u00fcrk ajan\u0131 ve halk d\u00fc\u015fman\u0131 ilan edilmesi ve tasfiyeleriyle ba\u015flayan d\u00f6nemde Lazlar\u0131n k\u00fclt\u00fcrel haklar\u0131 da ortadan kald\u0131r\u0131ld\u0131.\u00a0 Daha sonraki d\u00f6nemde hem Abkhazya hem de Acaristan Lazlar\u0131 n\u00fcfuslara \u201cG\u00fcrc\u00fc\u201d olarak kaydedildi. Bu uygulamalar Sovyetler Birli\u011fi\u2019nin resm\u00ee uygulamalar\u0131 haline geldi\u011fi i\u00e7in tart\u0131\u015f\u0131lmad\u0131; konu\u015fulamad\u0131. Ancak 15 Ekim 1997 tarihinde Abkhazya Parlamentosu ald\u0131\u011f\u0131 kararla Lazlar\u0131n itibarlar\u0131n\u0131n iadesini istedi ve d\u00fczenlemeler yap\u0131lmas\u0131 kararla\u015ft\u0131rd\u0131.<\/p>\n Sovyetler Birli\u011fi Lazlar\u0131n\u0131n say\u0131lar\u0131, g\u00fcndeme gelememelerinde \u00f6nemli bir fakt\u00f6rd\u00fcr. Ancak Sovyetler Birli\u011fi Lazlar\u0131n\u0131n kapal\u0131 bir toplum \u00f6zelli\u011fi ta\u015f\u0131malar\u0131 anadillerini Rus\u00e7an\u0131n yan\u0131 s\u0131ra bug\u00fcne kadar aktif olarak ta\u015f\u0131malar\u0131nda \u00f6nemli bir rol oynad\u0131. 1991 sonunda Sovyetler Birli\u011fi \u00e7\u00f6z\u00fcld\u00fc. Ancak Sovyetler Birli\u011fi\u2019nin Lazlara y\u00f6nelik resm\u00ee ideolojisini, bu kez G\u00fcrc\u00fcstan devrald\u0131: \u201cLazlar G\u00fcrc\u00fcd\u00fcr; Lazca G\u00fcrc\u00fccenin bir a\u011f\u0131z\u0131d\u0131r. Lazca ile e\u011fitim olmaz. Lazca ile en fazla \u015fark\u0131 s\u00f6yleyebilirsiniz.\u201d<\/p>\n T\u00fcrkiye Lazlar\u0131n\u0131n durumu daha da vahimdir. Laz kimli\u011fi 1930\u2019lu y\u0131llardan itibaren yok say\u0131ld\u0131. Laz konu\u015fmak yasakland\u0131. Okullarda Lazca konu\u015fan \u00e7ocuklar, yak\u0131n zamanlara kadar \u015fiddete ve bask\u0131ya mazruz kald\u0131. \u201cT\u00fcrk Bujuvazisi,\u201d Laz \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n anadillerini unutmas\u0131n\u0131 istiyordu. 1980\u2019lerden itibaren \u015fiddet ve bask\u0131ya da gerek kalmad\u0131. Zira elektrik ve onunla birlikte radyo-televizyon yay\u0131nlar\u0131 en \u00fccra k\u00f6\u015felere kadar ula\u015fmaya ba\u015flad\u0131. \u201cT\u00fcrk Burjuvazisi\u201d, epey yol alm\u0131\u015ft\u0131 ancak tamamen ba\u015far\u0131l\u0131 olamam\u0131\u015ft\u0131. 1990\u2019lardan itibaren, bunu g\u00f6ren Laz ayd\u0131nlar\u0131 dillerini, kimliklerini gelece\u011fe ta\u015f\u0131mak i\u00e7in Lazca\u2019ya sar\u0131ld\u0131lar. Lazcaya dikkat \u00e7ekip \u00f6zendirmeye ba\u015flad\u0131lar.<\/p>\n \u0130\u015fte b\u00fct\u00fcn bu geli\u015fmeler \u00e7er\u00e7evesinde, \u201cOxesapu\u015fi Supara\u201dn\u0131n T\u00fcrkiye\u2019de yay\u0131nlanmas\u0131 \u00e7ok \u00f6nemli bir yere sahip.\u00a0 \u00d6ncelikle Sovyetler Birli\u011fi Lazlar\u0131\u2019n\u0131n k\u00fclt\u00fcrel haklar\u0131n\u0131n oldu\u011fu d\u00f6nemi tescil etmekle kalm\u0131yor, ayn\u0131 zamanda Lazca anadil derslerinin ve e\u011fitimin de m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu g\u00f6steriyor. Bu kitap, b\u00f6ylelikle de hem G\u00fcrc\u00fcstan hem de T\u00fcrkiye\u2019nin ink\u00e2rc\u0131- asimilasyoncu resm\u00ee ideoloji ve resm\u00ee tarih politikalar\u0131na da son vermesi \u00e7a\u011fr\u0131 \u00f6zelli\u011fi de ta\u015f\u0131yor. \u00dcmt ederiz bu \u00e7al\u0131\u015fmalar Lazca \u0130ncili \u015eerif ve Lazca Kuran\u0131 Kerim\u2019in de yay\u0131nlanaca\u011f\u0131n\u0131n m\u00fcjdecisi olur.<\/p>\n (Ali \u0130hsan Aksamaz, \u00d6zg\u00fcr G\u00fcndem Gazetesi, 09 VII 2012)<\/p>\n +<\/p>\n Laz edebiyat\u0131 ve kimli\u011finin \u00fc\u00e7 \u00f6nderi<\/strong><\/p>\n Lazca, Do\u011fu Karadeniz ve G\u00fcney Bat\u0131 Kafkasya\u2019n\u0131n eski ve yerli dillerinden bir tanesidir. Bu b\u00f6lge Lazca\u2019n\u0131n eski ve bug\u00fcnk\u00fc vatan\u0131d\u0131r. Gel g\u00f6r ki, halk bug\u00fcn bu dili yaln\u0131zca burada de\u011fil, T\u00fcrkiye\u2019nin Bat\u0131 b\u00f6lgelerindeki muhacir k\u00f6ylerinde de konu\u015fuyor. Bu k\u00f6yler \u00e7o\u011funlukla Marmara B\u00f6lgesi\u2019ndedir. Lazca\u2019n\u0131n tarihsel b\u00f6lgeleri b\u00fcy\u00fck devletlerin sava\u015f alanlar\u0131n\u0131n ortas\u0131nda yeral\u0131yordu. Bu sebeple de Lazca \u00e7ok k\u00f6t\u00fc g\u00fcnler g\u00f6rd\u00fc. \u00c7o\u011funlukla da yirminci y\u00fczy\u0131lda. Bu, Birinci ve \u0130kinci B\u00fcy\u00fck Sava\u015f ve \u201cSo\u011fuk Sava\u015f\u201d y\u0131llar\u0131ndayd\u0131. \u201cModern zamanlar\u0131n\u201d anlay\u0131\u015f\u0131yla, hi\u00e7 kimse Lazca\u2019n\u0131n y\u00fcz\u00fcne bakmad\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc Lazlar \u00e7e\u015fitli yerlerde ya\u015f\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n \u015eimdi sizlere Lazca\u2019n\u0131n \u00f6nc\u00fcleri; \u015fairleri, yazanlar\u0131 ve \u015fark\u0131c\u0131lar\u0131ndan bahsetmek istiyorum. Onlar\u0131n yaz\u0131lm\u0131\u015f-yay\u0131nlanm\u0131\u015f \u015fiirleri, yaz\u0131lar\u0131, plaklar\u0131- CD\u2019leri ve kitaplar\u0131 var. \u00d6rne\u011fin; \u0130ki y\u00fcz y\u0131l \u00f6ncesinden bug\u00fcne kadarki\u00a0bu \u015fairler, \u015fark\u0131c\u0131lar ve yazarlar Osmanl\u0131 \u00dclkesi\u2019nden, T\u00fcrkiye\u2019den, \u00c7arl\u0131k Rusyas\u0131\u2019ndan, Sovyet \u00dclkesi\u2019nden, G\u00fcrc\u00fcstan\u2019dan, Acaristan\u2019dan, Abhazya\u2019dand\u0131r. Onlardan baz\u0131lar\u0131n\u0131n adlar\u0131 \u015f\u00f6yle: Efendi\u015fi Faik, Tzita\u015fi \u0130skender, Helimi\u015fi Hasan, Pehlivani\u015fi Re\u015fid, Vanili\u015fi Muhammed, Mtanebiva Fahri, Aba\u015fi\u015fi Nurdo\u011fan, Turna\u015fi Ya\u015far, Koyuncu\u015fi Kaz\u0131m, Ocakli\u015fi Erkan, Batza\u015fi Tzate, Tandilava Ya\u015far, Memi\u015fi\u015fi Nazi, Artza\u015fi M. Recai, \u00c7akirusta\u015fi Mecit, Avci\u015fi Y\u0131lmaz, Cede\u015fi Musa, Badi\u015fi Sinan, Ko\u00e7iva Selma, Bekiri\u015fi Ya\u015fa, Kele\u015fi\u015fi Bahad\u0131r, Cumhuri\u015fi Timur, Bakrazde\u015fi Dato, Sarigina Be\u015fli, Zo\u011fa\u015fi Efkan, Karaali\u015fi Musa, Topali\u015f Birol, Birbeni\u015fi G\u00f6khan, Polati\u015fi Hulya, Kesici\u015fi Maksut, Dudu\u015fi Nuri, Tamtruli Osman, Buyukli\u015fi Osman \u015eafak, Aksoyi\u015fi Kamili, Mur\u011fuli\u015fi Murat Ercan, Uzunhasani\u015fi Hasan, An\u00e7a\u015fi Ridvan \u00d6zkurt.<\/p>\n Yakla\u015f\u0131k ikiy\u00fcz y\u0131ldan beri, Laz ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n bir Lazca ve Laz kimli\u011fi m\u00fccadelesi var. Efendi\u015fi Faik, Tzita\u015fi \u0130skender\u00a0ve Helimi\u015fi Hasani bu uzun yolun \u00e7\u0131narlar\u0131d\u0131r:<\/p>\n EFEND\u0130\u015e\u0130 FA\u0130K;<\/strong> Laz Edebiyat\u0131 ve onunla da Laz kimli\u011fi m\u00fccadelesinin ilk \u00f6nderi say\u0131l\u0131r. Ancak \u015fimdilik hayat\u0131na ili\u015fkin fazla bir \u015fey bilemiyoruz. Efendi\u015fi Faik\u2019in ad\u0131n\u0131 ilk olarak Nikolay Marr\u2019dan duyuyoruz. Farkl\u0131 kaynaklar da Efendi\u015fi Faik hakk\u0131nda bize bilgi veriyor. \u015e\u00f6yle diyorlar: 1870\u2019de Arap Alfabesine dayanan Laz Alfabesini d\u00fczenledi. Tamtuli Osmani de \u015f\u00f6yle yaz\u0131yor: Efendi\u015fi Faik, Lazca ilk kitab\u0131 \u00e7\u0131karan Laz\u2019d\u0131. Lazca yazd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in Sultan Abd\u00fclhamid onu yakalad\u0131 ve hapisaneye att\u0131. Yazd\u0131klar\u0131n\u0131n hepsini yakt\u0131lar, kayboldular. Hapisaneden \u00e7\u0131kt\u0131ktan sonra Faik yine ba\u015flad\u0131 ve Lazca yaz\u0131yordu. Lazlar\u0131n d\u00fc\u015fmanlar\u0131 Faik\u2019i \u00f6ld\u00fcrd\u00fcler.\u201d<\/p>\n TZ\u0130TA\u015e\u0130 \u0130SKENDER:<\/strong> Tzita\u015fi \u0130skender, Laz anadili okullar\u0131n\u0131n m\u00fcd\u00fcr\u00fcyd\u00fc. Lazca gazete \u201cK\u0131z\u0131l Y\u0131ld\u0131z\u201d\u0131 (1929) ve Laz Okullar\u0131n\u0131n \u201cAlfabe\u201d (1935) ve \u201cOkuma Kitab\u0131\u201dn\u0131 (1937) yay\u0131nlad\u0131. Sovyet \u0130ktidar\u0131\u2019n\u0131n ilk y\u0131llar\u0131nda, Acaristan ve Abhazya\u2019daki Lazlar\u0131n Anadili okullar\u0131 vard\u0131. O zaman Lazca gazeteleri, Lazca tiyatrolar\u0131 ve Lazca kitaplar\u0131 vard\u0131. Sovyet \u0130ktidar\u0131, Laz \u00e7ocuklar\u0131 kendi anadillerini okuma -yazmay\u0131 \u00f6\u011frensinler diye onlara destek oluyordu. Laz dilinin d\u00fc\u015fmanlar\u0131 \u0130skender\u2019i de \u00f6ld\u00fcrd\u00fcler.<\/p>\n HEL\u0130M\u0130\u015e\u0130 HASAN:<\/strong> 1907\u2019de Hopa\u2019da do\u011fmu\u015ftur. T\u00fcrkiye Kom\u00fcnist Partisi\u2019nin \u00fcyelerinden biriydi. 1932\u2019de Partili olarak Sovyet \u00dclkesi\u2019ne gitti. Helimi\u015fi Hasan, Leningrad\u2019ta \u201cK\u00fc\u00e7\u00fck Halklar Kursu\u201dnda okudu. Ondan sonra, Lazona\u2019ya\u00a0d\u00f6necek ve Laz halk\u0131 ile beraber\u00a0burjuvaz\u00ee ve emperyalistlere kar\u015f\u0131 eme\u011fin m\u00fccadelesini verecekti. Ne var ki,\u00a0bir kazada sa\u011f aya\u011f\u0131 koptu ve \u00f6lene kadar Sovyet \u00dclkesi\u2019nde kald\u0131. \u0130nan\u00e7l\u0131 bir kom\u00fcnist kimli\u011fine sahipti, bu sebeple onu ailesiyle beraber Sibirya\u2019ya s\u00fcrd\u00fcler. \u015eairdi, yazard\u0131, ressamd\u0131. Lazca yaz\u0131yordu. Laz k\u00f6ylerindeki halk ya\u015fam\u0131na ili\u015fkin tablolar \u00e7izdi. 1976\u2019da vefat etti. Mezar\u0131, Acaristan\u2019\u0131n Sarpi K\u00f6y\u00fc Mezarl\u0131\u011f\u0131\u2019ndad\u0131r.<\/p>\n Kaynaklar: <\/strong>Nikolay Marr; Laz Dili Grameri, St. Peterburg, 1910; Osman T\u2019amt\u2019ruli, Nananena, Bat\u0131 Almanya 1991; Ali \u0130hsan Aksamaz, Kafkasya\u2019dan Karadeniz\u2019e Lazlar\u0131n Tarihsel Yolculu\u011fu, \u0130stanbul, 1997; \u0130smail Bucakli\u015fi, Mu P\u2019at E Skiri: Hasan Helimi\u2019nin Ya\u015fam\u0131 ve \u015eiirleri, \u0130stanbul, 2006; Baz\u0131 internet siteleri.<\/p>\n (Ali \u0130hsan Aksamaz, \u00d6zg\u00fcr G\u00fcndem Gazetesi, 23 VII 2012)<\/p>\n +<\/p>\n Konjonkt\u00fcre feda edilen bir kimlik<\/strong><\/p>\n Laz kimli\u011fi, T\u00fcrkiye\u2019de 1920\u2019li y\u0131llar\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131ndan sonra, Sovyetler Birli\u011fi\u2019nde de, 1930\u2019lu y\u0131llar\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131ndan sonra yok say\u0131ld\u0131. \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 \u00f6ncesi-sonras\u0131 y\u0131llar ve \u201cSo\u011fuk Sava\u015f Y\u0131llar\u0131\u201dn\u0131n resm\u00ee ideoloji ve resm\u00ee tarih tezleri hep Laz kimli\u011fini t\u00f6rp\u00fclemekle me\u015fguld\u00fc. Yerli ve yabanc\u0131 eserler, hep bu resm\u00ee ideoloji ve resm\u00ee tarih tezlerini yans\u0131tt\u0131: \u201cLaz diye bir halk yok; Lazca diye bir dil yok.\u201d<\/p>\n 1980\u2019li y\u0131llar\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131ndan itibaren Sovyetler Birli\u011fi \u00e7\u00f6z\u00fclme s\u00fcrecine girdi. Sovyet y\u00f6netimi, bir zamanlar destekledi\u011fi, ancak k\u0131sa bir s\u00fcre sonra yok sayd\u0131\u011f\u0131 \u201cLaz Kimli\u011fi\u201dnin fark\u0131na 1980\u2019lerde tekrar varmaya ba\u015flad\u0131. Bat\u0131l\u0131 baz\u0131 \u00fclkelerinde de baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, yine bu y\u0131llardan itibaren Lazlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u201cke\u015ffetti\u201d. Sovyetler Birli\u011fi, Bat\u0131l\u0131 \u00fclkeler ve T\u00fcrkiye taraf\u0131ndan konj\u00f6kt\u00fcrel duruma feda edilen Lazlar yeniden g\u00fcndeme gelmeye ba\u015flad\u0131. 1980\u2019lerdeki b\u00fct\u00fcn konjonkt\u00fcrel geli\u015fmeler adeta bir i\u015faret ve ba\u015flang\u0131\u00e7 oldu; akademik \u00f6zl\u00fc ara\u015ft\u0131rmalar ba\u015flad\u0131. Wolfgang Feurstein, 1980\u2019lerin ba\u015f\u0131nda Bat\u0131 Almanya\u2019da ya\u015fayan birka\u00e7 Laz gencinin de kat\u0131lmas\u0131yla \u201cKa\u00e7kar \u00c7al\u0131\u015fma Grubu\u201dnu olu\u015fturur; Arhavili Edediyat \u00d6\u011fretmeni Fahri Kahraman ile birlikte geli\u015ftirdikleri \u201cLaz Alfabesi\u201d de bu y\u0131llarda son \u015feklini al\u0131r.<\/p>\n Akademik ama\u00e7l\u0131 \u201cFeurestein\/ Kahraman\u201d Alfabesi, genel kabul g\u00f6r\u00fcr ve bug\u00fcne kadar kullan\u0131l\u0131r. Asl\u0131nda Latin alfabesine dayanan bu alfabe, Sovyetler Birli\u011fi\u2019nde Laz kimli\u011finin tan\u0131nd\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde Laz Okullar\u0131 M\u00fcd\u00fcr\u00fc \u0130skender Tzita\u015fi ad\u0131yla bilinen Laz Alfabesinden \u00e7ok az farkl\u0131l\u0131klar ta\u015f\u0131r. Konunun en ilgin\u00e7 yan\u0131; SB Lazlar\u0131n\u0131n 1930\u2019lu y\u0131llar\u0131n sonlar\u0131na kadar kulland\u0131klar\u0131 alfabe ve Lazca ders kitaplar\u0131 hakk\u0131nda, \u201cKa\u00e7kar \u00c7al\u0131\u015fma Grubu\u201dnun ba\u015fta yeterince bilgi ve belgesinin bulunmamas\u0131d\u0131r. Bu da; Lazlar\u0131 hedef alan resm\u00ee ideoloji ve tarih tezlerinin ne kadar etkili ve yasaklay\u0131c\u0131 oldu\u011funu g\u00f6steriyor. \u201cKa\u00e7kar \u00c7al\u0131\u015fma Grubu\u201d, 1984\u2019te yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 \u201cParpali\u201d adl\u0131 teksir dergi ile bu Laz Alfabesini duyurur. 1991\u2019de Osman Tamtruli ad\u0131yla \u201cNana Nena\u201d adl\u0131 bir ders kitab\u0131; 1992\u2019de ise \u201cLazuri Ambarepe\u201d (\u201cLazca Haberler\u201d) adl\u0131 bir teksir dergi de bu \u00e7al\u0131\u015fma grubu taraf\u0131ndan yay\u0131nlan\u0131r. Ku\u015fkusuz; Bat\u0131 Almanya\u2019da Wolfganf Feurestein\u2019\u0131n inisiyatifi ile ba\u015flayan bu akademik \u00e7al\u0131\u015fmalar T\u00fcrkiye\u2019deki Lazlara da ula\u015f\u0131r; ilgi uyand\u0131r\u0131r. Akademik bu \u00e7al\u0131\u015fmalar, okumu\u015f-yazm\u0131\u015f kimi Lazlar aras\u0131nda korku ve endi\u015felere de yol a\u00e7ar. Bu korku ve endi\u015feler; Lazlara y\u00f6nelik resm\u00ee ideoloji ve resm\u00ee tarih tezlerinin ne kadar etkili oldu\u011funu g\u00f6stermesi bak\u0131m\u0131ndan da \u00f6nemlidir.<\/p>\n 1990\u2019l\u0131 y\u0131llarla birlikte Lazlar, kimlikleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan resm\u00ee ideoloji ve tarih tezlerinin yo\u011fun etkisine ra\u011fmen, olumlu geli\u015fmeler ya\u015farlar. \u201cKa\u00e7kar \u00c7al\u0131\u015fma Grubu\u201dnun akademik yay\u0131nlar\u0131 T\u00fcrkiye\u2019de fazla yank\u0131 bulmaz. Ancak \u00f6nemlidir. 1937 y\u0131l\u0131ndan ba\u015flayarak 31 A\u011fustos 1988 tarihine kadar kapal\u0131 kalan ve Lazlar\u0131 T\u00fcrkiye ile Sovyetler Birli\u011fi aras\u0131nda ikiye b\u00f6len ve birbirinden habersiz k\u0131lan Sarp S\u0131n\u0131r Kap\u0131s\u0131\u2019n\u0131n yeniden a\u00e7\u0131lmas\u0131 Laz Kimli\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli bir geli\u015fmedir. Bir di\u011fer geli\u015fme ise, 1964\u2019te SB\u2019de \u201cLazeti\u201d ad\u0131yla G\u00fcrc\u00fcce yay\u0131nlanan bir kitab\u0131n ancak 1992\u2019de \u201cLazlar\u2019\u0131n Tarihi\u201d ad\u0131yla \u0130stanbul\u2019da yay\u0131nlanmas\u0131d\u0131r. Kitab\u0131n yazarlar\u0131, SB taraf\u0131ndaki Sarpi K\u00f6y\u00fcnden iki Lazd\u0131r: Muhammed Vanili\u015fi ve Ali Tandilava. Kitab\u0131 T\u00fcrk\u00e7e\u2019ye emekli bir polis memuru olan Hayri Hayrio\u011flu \u00e7evirir. Kitap, Laz kimli\u011finin SB taraf\u0131ndan reddedildi\u011fi d\u00f6neme ait resm\u00ee ideoloji ve resm\u00ee tarih tezlerinin a\u011f\u0131r izlerini ta\u015f\u0131r. Hayri Hayrio\u011flu\u2019nun, SB\u2019nin resm\u00ee ideoloji ve resm\u00ee tezlerini aynen aktarmas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra kendi kaygular\u0131n\u0131 da yans\u0131tmas\u0131 kitab\u0131n \u201cresm\u00ee\u201d b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7inde bile \u00e7eli\u015fkileri ortaya \u00e7\u0131kar\u0131r. Kitap, SB\u2019nin Lazlara y\u00f6nelik tezlerini aktar\u0131yor ve \u00f6zetle \u015f\u00f6yle diyor: \u201cLazlar Laz de\u011fildir; G\u00fcrc\u00fcd\u00fcr. Lazca diye bir dil yoktur; Lazca G\u00fcrc\u00fccedir.\u201d<\/p>\n \u201cLazlar\u2019\u0131n Tarihi\u201d adl\u0131 kitap adeta k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131r. Lazlar, G\u00fcrc\u00fc k\u00f6kenli olmad\u0131klar\u0131n\u0131; Lazcan\u0131n G\u00fcrc\u00fcce olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 inatla ara\u015ft\u0131rmak ve ispatlamak \u00e7abas\u0131na d\u00fc\u015ferler. Asl\u0131nda Laz ayd\u0131nlar\u0131 1960\u2019l\u0131 y\u0131llarda da kimliklerinin pe\u015fine d\u00fc\u015fm\u00fc\u015flerdi; yazm\u0131\u015flard\u0131. \u015eehzat Ayartepe bunlar aras\u0131nda ad\u0131 duyulanlardand\u0131. Lazlar Ayd\u0131nlar\u0131, G\u00fcrc\u00fc k\u00f6kenli olmad\u0131klar\u0131n\u0131n ispatlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, T\u00fcrk k\u00f6kenli olmad\u0131klar\u0131n\u0131n da fark\u0131na var\u0131rlar.<\/p>\n \u00c7eviri kitab\u0131n \u00e7eli\u015fkileri, \u201cKa\u00e7kar \u00c7al\u0131\u015fma Grubu\u201dnun akademik yay\u0131nlar\u0131 ve Sarp S\u0131n\u0131r Kap\u0131s\u0131\u2019n\u0131n etkileri T\u00fcrkiye\u2019de k\u00fc\u00e7\u00fck bir Laz Ayd\u0131n\u0131 kitlesi olu\u015fturur. SB\u2019nin 1991 sonunda y\u0131k\u0131lmas\u0131yla esen \u201c\u00d6zg\u00fcrl\u00fck R\u00fczgarlar\u0131\u201d etkisini g\u00f6stermeye ba\u015flar. Lazlar\u0131n tarihsel olarak ya\u015fad\u0131klar\u0131 ve yerlisi olduklar\u0131 b\u00f6lgede baz\u0131 Laz ayd\u0131nlar\u0131 bir aray\u0131\u015fa girer; k\u00fclt\u00fcrel \u00e7al\u0131\u015fmalar yaparlar. B\u00fct\u00fcn bu geli\u015fmeler \u0130stanbul\u2019da yerle\u015fmi\u015f; k\u00f6yleri, kasabalar\u0131 ile ba\u011flant\u0131lar\u0131 \u00e7oktan kesilmi\u015f Laz ayd\u0131nlar\u0131n\u0131 bile etkiler. Burada bir Laz Vakf\u0131 veya bir enstit\u00fc olu\u015fturmak isterler. Gel g\u00f6r ki, objetif ve subjektif olumsuzluklardan ve gelen bask\u0131 ve sald\u0131r\u0131lar sebebiyle ba\u015far\u0131s\u0131z olurlar. 1993 Haziran\u2019\u0131nda \u0130stanbul\u2019daki Laz ayd\u0131nlar\u0131 aras\u0131nda yeni bir hareketlilik ba\u015flar. Toplant\u0131lar yap\u0131l\u0131r. Sonu\u00e7ta; bir yay\u0131n organ\u0131 \u00e7\u0131karmadan kimlik m\u00fccadelesi verilemeyece\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc a\u011f\u0131r basar. Kas\u0131m 1993\u2019de \u201cOgni Dergisi\u201d yay\u0131nlan\u0131r.<\/p>\n (Ali \u0130hsan Aksamaz, \u00d6zg\u00fcr G\u00fcndem Gazetesi, 30 VII 2012)<\/p>\n +<\/p>\n Hasan Helimi\u015fi Lazd\u0131<\/strong><\/p>\n Hasan Helimi\u015fi\u2019nin ad\u0131n\u0131 ilk olarak 1994\u2019te, Ogni Dergisi\u2019nin Temmuz- A\u011fustos 5. say\u0131s\u0131nda duydum. Halkbilimci Wolfganf Feurstein, Bedia Leba\u2019n\u0131n\u00a0kendisiyle yapt\u0131\u011f\u0131 s\u00f6yle\u015fide Hasan Helimi\u015fi\u2019nin ad\u0131n\u0131 anm\u0131\u015ft\u0131. Hasan Helimi\u015fi\u2019nin, Lazlar\u0131n ileri gelenlerinden ressam ve \u015fair oldu\u011funu belirtmi\u015fti. 1976\u2019da da vefat etti\u011fini eklemi\u015fti. Sovyetler Birli\u011fi hen\u00fcz \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc. G\u00fcrc\u00fcstan\u2019da bir kaos vard\u0131. Ba\u011flant\u0131lar\u0131m\u0131z \u015fimdiki gibi de\u011fildi. Sovyetler Birli\u011fi y\u0131k\u0131l\u0131nca, Moskova kaynakl\u0131 \u201cLazlar G\u00fcrc\u00fcd\u00fcr; Lazca G\u00fcrc\u00fccedir\u201d resm\u00ee ideoloji s\u00f6ylemini Tiflis devralm\u0131\u015ft\u0131. Hasan Helimi\u015fi\u2019yi kafam\u0131z\u0131n bir k\u00f6\u015fesine yaz\u0131p ge\u00e7tik.<\/p>\n Lazolog \u0130smail A. Bucakli\u015fi, 2000 y\u0131l\u0131nda yay\u0131nlanan Mjora Dergisi\u2019nin 1. say\u0131s\u0131nda bizlere bir s\u00fcrpriz yapt\u0131 ve Hasan Helimi\u015fi hakk\u0131nda ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir makale yazd\u0131: \u201cRomantik Bir Laz S\u00fcrg\u00fcn\u00fc: Helimi\u015fi Hasani.\u201d Makale, Hasan Helimi\u015fi hakk\u0131nda olduk\u00e7a doyurucu bilgiye sahipti. Hasan Helimi\u015fi\u2019nin di\u011ferleriye beraber bir resm\u00ee de yer al\u0131yordu. Hasan Helimi\u015fi\u2019nin tablolar\u0131 hakk\u0131nda 1979\u2019da Rus\u00e7a olarak yay\u0131nlanm\u0131\u015f bir katolog da makaleye eklenmi\u015fti. Katolo\u011fu T\u00fcrk\u00e7e\u2019ye Murat Pap\u015fu \u00e7evirmi\u015f. Mjora Dergisi\u2019nde Hasan Helimi\u015fi\u2019nin iki \u015fiiri de yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131: \u201cMu P\u2019at E Skiri!\u201d (Ne Yapal\u0131m Ey O\u011ful!\u201d) ve \u201cOn\u00e7amure\u201d (\u201cDibek\u201d).<\/p>\n Hasan Helimi\u015fi, 1907\u2019de Ortahopa\u2019da do\u011fmu\u015f. Varl\u0131kl\u0131 bir ailenin \u00e7ocu\u011fu. Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda muhacirlik ya\u015f\u0131yor. \u00c7ok gen\u00e7 ya\u015flarda TKF ile tan\u0131\u015f\u0131yor; kadrolar\u0131 aras\u0131nda yer al\u0131yor. 1932\u2019de Sovyetler Birli\u011fi\u2019ne gidiyor. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birli\u011fi Halk E\u011fitim Komiserli\u011fi taraf\u0131ndan Leningrad\u2019daki Ulusal Az\u0131nl\u0131klar Okulu\u2019na g\u00f6nderiliyor. Dans, m\u00fczik, tiyatro gibi dallarda da e\u011fitim al\u0131yor. 1935\u2019de bir tramvay kazas\u0131 ge\u00e7iriyor ve sa\u011f baca\u011f\u0131n\u0131 kaybediyor. E\u011fitimini tamamlayam\u0131yor. T\u00fcrkiye\u2019ye d\u00f6nemiyor. Batum\u2019a yerle\u015fiyor. Ancak SBKP\u2019deki tasfiye hareketi Hasan Helimi\u015fi\u2019yi de etkiler. 1938\u2019de tutuklan\u0131r. K\u0131sa s\u00fcre sonra serbest b\u0131rak\u0131l\u0131r. Ancak \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 bitiminde bu kez Sibirya\u2019ya, Tomskir\u2019e \u00e7oluk \u00e7ocuk s\u00fcrg\u00fcne g\u00f6nderilir. Stalin\u2019in \u00f6l\u00fcm\u00fcnden d\u00f6rt y\u0131l sonra Batum\u2019a g\u00f6nderilir.<\/p>\n \u0130smail A. Bucakli\u015fi\u2019nin makalesinden, Hasan Helimi\u015fi\u2019nin Lazca \u015fiirleri oldu\u011funu, Lazca \u015fiirler derledi\u011fini, rubailerinin bulundu\u011funu, \u201cK\u2019oreas Ar Lazi K\u2019ulani\u201d (\u201cKore\u2019de bir Laz K\u0131z\u0131\u201d) ba\u015fl\u0131kl\u0131 bir roman\u0131n\u0131n bulundu\u011funu da \u00f6\u011freniyoruz. Makalede \u015fu dipnota da yer veriliyor: \u201cHelimi\u015fi\u2019nin Lazca olarak kasete ald\u0131\u011f\u0131 kendi hayat hikayesinin\u00a0T\u00fcrk\u00e7e \u00e7evirisi i\u00e7in bkz.: Kafkasya Yaz\u0131lar\u0131, Say\u0131 7, S. 87.\u201d Bu dipnotta yer alan Lazca hayat hikayesini Birol Topalo\u011flu bana iletmi\u015fti. Hasan Helimi\u015fi\u2019nin kendi sesinden dinlediklerim beni derinden etkilemi\u015fti. Konu\u015fma Lazcayd\u0131. Lazca b\u00f6yle bir konu\u015fmayla ilk defa kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yordum. B\u00fcy\u00fck bir heyacan duymu\u015f ve i\u00e7im co\u015fkuyla dolmu\u015ftu. Hasan Helimi\u015fi\u2019nin konu\u015fmas\u0131n\u0131 Lazca kaset kayd\u0131ndan Hasan Uzunhasano\u011flu de\u015fifre etmi\u015f. T\u00fcrk\u00e7eye ise, \u0130smail A. Bucakli\u015fi \u00e7evirmi\u015f.<\/p>\n Hasan Helimi\u015fi\u2019nin Lazca- T\u00fcrk\u00e7e hayat hikayesi, Lazca \u015fiirleri ve Lazca \u015fiir derlemeleri 2006\u2019da \u201cMu P\u2019at E Skiri\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131yla \u0130smail A. Bucakli\u015fi taraf\u0131ndan kitapla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131. Kitab\u0131 Chiviyazilari yay\u0131nlad\u0131. Hasan Helimi\u015fi ile ilgili bir di\u011fer \u00f6nemli \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n Elif Ergezen taraf\u0131ndan yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmeliyim. K\u0131sa metrajl\u0131 bir filmi var: \u201c\u015eairi\u015fi \u011eura\u201d (\u201c\u015eairin \u00d6l\u00fcm\u00fc.\u201d)<\/p>\n 1920\u2019li y\u0131llar\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131ndan itibaren T\u00fcrkiye\u2019de, 1930\u2019lu y\u0131llar\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131ndan itibaren Sovyetler Birli\u011fi\u2019nde Laz kimli\u011fi\u2019nin yok say\u0131lmaya ba\u015flanmas\u0131, Hasan Helimi\u015fi gibi insanlar\u0131n varl\u0131klar\u0131na ve do\u011fru hayat hikayelerine ula\u015fmam\u0131z\u0131 engelliyor. Hasan Helimi\u015fi partiliydi. Hapis yatt\u0131; Sibirya\u2019ya s\u00fcr\u00fcld\u00fc. S\u00fcrekli izlendi. Tiflis\u2019te \u00f6ld\u00fc. Cenazesi gizlice Sovyetler Birli\u011fi\u2019ndeki Sarpi K\u00f6y\u00fc\u2019ne getirildi ve topra\u011fa verildi. Lazlara ve Lazcaya y\u00f6nelik Moskova kaynakl\u0131 resm\u00ee ideoloji ve tarih tezlerini, Sovyetler Birli\u011fi \u00e7\u00f6k\u00fcnce Tiflis devrald\u0131. Bu sebeple, Sovyetler Birli\u011fi\u2019nin Laz kimli\u011fini tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemlere ili\u015fkin bilgi ve belgelere ula\u015fmada (\u015fimdilik) zorluk \u00e7ekiliyor. Ancak \u015funu biliyoruz ki; Lazca Anadil Okullar\u0131 Direkt\u00f6r\u00fc \u0130skender Tzita\u015fi de Hasan Helimi\u015fi de ayn\u0131 d\u00f6nemin insanlar\u0131yd\u0131 ve ayn\u0131 kadrolar\u0131 olu\u015fturuyorlard\u0131. Zurab Vanili\u015fi, \u0130smail A. Bucakli\u015fi\u2019ye bu konu hakk\u0131nda bilgi ve belge vererek olduk\u00e7a yard\u0131mc\u0131 olmu\u015ftur. Zurab Vanili\u015fi\u2019nin, babas\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc g\u00f6ze alarak T\u00fcrkiye Lazlar\u0131 aras\u0131nda, \u201cM\u00e7\u2019ita Murutskhi\u201d (\u201cK\u0131z\u0131l Y\u0131ld\u0131z\u201d) adl\u0131 Lazca gazeteyi de da\u011f\u0131tmak dahil, gizlice y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc faaliyetlere ili\u015fkin anlatt\u0131klar\u0131 ilgin\u00e7tir.<\/p>\n Hasan Helimi\u015fi; Laz dilinin \u015fairidir. Hasan Helimi\u015fi, Sovyetler Birli\u011fi\u2019nde \u00e7ok ac\u0131 \u00e7ekti. B\u00fct\u00fcn \u00e7ekti\u011fi ac\u0131lara ra\u011fmen, partisinden umudunu kesmedi; yazd\u0131klar\u0131ndan ve s\u00f6ylediklerinden bu anla\u015f\u0131l\u0131yor. Lazcay\u0131 terketmemi\u015f, Lazcan\u0131n onun\u00a0kimli\u011fi oldu\u011fu bilinciyle mezar ta\u015f\u0131n\u0131 bile Lazca yazd\u0131rm\u0131\u015ft\u0131: \u201cSkidala\u015fen ma na man\u00e7\u2019en kaebzdi\/ Ma am dunias em dunia\u015f derdi var bzdi\u201d (\u201cYa\u015fam\u0131mdan bana d\u00fc\u015feni ald\u0131m\/ Bu d\u00fcnyada \u00f6b\u00fcr d\u00fcnyan\u0131n derdini \u00e7ekmedim\u201d)<\/p>\n Lazcan\u0131n dil oldu\u011funu ink\u00e2r edenler, Hasan Helimi\u015fi\u2019ye sahip \u00e7\u0131kamaz ve Laz kimli\u011fini ya\u015fatamaz.<\/p>\n (Ali \u0130hsan Aksamaz, \u00d6zg\u00fcr G\u00fcndem Gazetesi, 07 IX 2012)<\/p>\n +<\/p>\n Ayd\u0131nlanmada bir \u00f6nc\u00fc: Ogni Dergisi<\/strong><\/p>\n Laz kimli\u011fi, T\u00fcrkiye\u2019de 1920\u2019li y\u0131llar\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131ndan itibaren, Sovyetler Birli\u011fi\u2019nde ise 1930\u2019lu y\u0131llar\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda itibaren yok say\u0131ld\u0131. B\u00fct\u00fcn bunlar hem T\u00fcrkiye\u2019deki hem de Sovyetler Birli\u011fi\u2019ndeki g\u00fcn\u00fcm\u00fcz Lazlar\u0131n\u0131n kolektif haf\u0131zalar\u0131nda ciddi travmalara ve unutkanl\u0131klara yol a\u00e7t\u0131. \u201cSo\u011fuk Sava\u015f\u201d y\u0131llar\u0131 bitene ve Sovyetler Birli\u011fi y\u0131k\u0131lana kadar T\u00fcrkiye\u2019deki ve Sovyetler Birli\u011fi\u2019ndeki resm\u00ee ideoloji ve resm\u00ee tarih tezleri i\u015flevlerini \u201cl\u00e2y\u0131k\u0131yla\u201d\u2020yerine getirdi. \u0130nk\u00e2r ve asimilasyon politikalar\u0131 Laz kimli\u011fine y\u00f6nelik olarak da aral\u0131ks\u0131z \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Yaz\u0131l\u0131 kaynaklar ve e\u011fitim-\u00f6\u011fretim kurumlar\u0131 g\u00f6revlerini yerine getirdi: Lazlar \u201cT\u00fcrkiye\u2019de T\u00fcrk k\u00f6kenli,\u201d \u201cG\u00fcrc\u00fcstan\u2019da ise G\u00fcrc\u00fc k\u00f6kenli\u201d idi. Lazca \u201cT\u00fcrkiye\u2019de T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin Do\u011fu Karadeniz \u015fivesi\u201d, \u201cG\u00fcrc\u00fcstan\u2019da ise G\u00fcrc\u00fcce\u2019nin yirmi kadar \u00f6nemsiz \u015fivesinden yaln\u0131zca bir tanesi\u201d idi. Lazlar, Lazca, Laz kimli\u011fi her iki \u00fclkede de ink\u00e2r edilmi\u015f, yok say\u0131larak asimile edilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6yle olunca da, T\u00fcrkiye\u2019de de, Sovyetler Birli\u011fi\u2019nde de Lazlara ve Laz diline ili\u015fkin eserlere ula\u015fmak imkans\u0131zd\u0131. Oysa; bu konuda say\u0131s\u0131z Osmanl\u0131ca eser, mesel\u00e2 \u015eemseddin S\u00e2m\u00ee, \u201cKamusu\u2019l-A\u2019lam\u201d adl\u0131 eserinde Lazca, Lazlar ve Lazistan hakk\u0131nda ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgi veriyor. Osmanl\u0131\u2019n\u0131n, Laz kimli\u011fiyle b\u00fcy\u00fck bir sorunu yoktu. T\u00fcrkiye\u2019de de 1920\u2019lerin ikinci yar\u0131s\u0131na kadar Laz kimli\u011fi bir tehdit olarak alg\u0131lanmam\u0131\u015ft\u0131. Keza, Sovyetler Birli\u011fi Lazlar\u0131n\u0131n, 1930\u2019lu y\u0131llar\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131na kadar Lazca Anadil Mektepleri vard\u0131. \u00dcstelik bu mektepler Lazca anadil sertifikalar\u0131 bile veriyordu. Lazca gazete, Lazca tiyatrolar\u0131 da vard\u0131.<\/p>\n 1990\u2019l\u0131 y\u0131llara gelindi\u011finde hem T\u00fcrkiye hem de Sovyetler Birli\u011fi Lazlar\u0131 kimliklerini b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde kaybetmi\u015fti. Laz kimli\u011finin tamamen kaybolup gitmesini i\u00e7lerine sindiremeyen bir avu\u00e7 ayd\u0131n \u201cbir \u015feyler yapmal\u0131\u201d diyerek kollar\u0131 s\u0131var ve Ogni Dergisi\u2019ni yay\u0131nlamaya ba\u015flar. Bu i\u015f ger\u00e7ekten de \u00e7ok zordur. T\u00fcrkiye\u2019de ve Sovyetler Birli\u011fi\u2019nde Laz kimli\u011fi\u2019ne, diline, tarihe ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcne ait eserlere ula\u015fmak neredeyse imkans\u0131zd\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc her iki \u00fclkedeki resm\u00ee ideoloji ve resm\u00ee tarih tezleri Laz kimli\u011fini yok say\u0131yordu. Hem Osmanl\u0131 \u00dclkesi\u2019nde hem de Sovyetler Birli\u011fi\u2019nde Laz kimli\u011finin d\u00fc\u015fman olarak g\u00f6r\u00fclmedi\u011fi y\u0131llardaki yaz\u0131l\u0131 kaynaklara ula\u015fmak (1990\u2019l\u0131 y\u0131llarda) \u00e7ok zordu. Ayr\u0131ca Osmanl\u0131ca bilmeyi, Rus\u00e7a bilmeyi gerektiriyordu. Ancak \u00f6ncelikle ak\u0131lda tutulmas\u0131 gereken, Laz kimli\u011finin \u00f6zg\u00fcn bir kimlik oldu\u011funun bilinmesiydi. \u0130\u015fte Ogni Dergisi, bu\u00a0\u015fartlarda, ama inan\u00e7l\u0131 bir duru\u015fla i\u015fba\u015f\u0131 yapt\u0131; hi\u00e7bir yere s\u0131rt\u0131n\u0131 dayamad\u0131, kendisini kulland\u0131rtmad\u0131. Ogni Dergisi\u2019ni \u00e7\u0131karanlar \u015funu \u00e7ok iyi biliyordu: \u201cLazlar vard\u0131r, Laz kimli\u011fi vard\u0131r, Laz kimli\u011fi ancak Lazca ile ya\u015far. Laz kimli\u011fini yok sayan i\u00e7te, d\u0131\u015fta her \u00e7e\u015fit resm\u00ee ideolojiye kar\u015f\u0131 m\u00fccadele edilmelidir.\u201d<\/p>\n Laz kimli\u011fi, Ogni Dergisi ile ortaya \u00e7\u0131kmad\u0131\u011f\u0131 gibi, Laz kimlik m\u00fccadelesi de Ogni Dergisi ile ba\u015flamad\u0131. Laz kimlik m\u00fccadelesi, Laz dilini okullu-kitapl\u0131 bir dil haline getirme \u00e7abalar\u0131, Laz dilini kurumsal h\u00fcviyete sahip bir duruma getirme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 (\u015fimdilik bilindi\u011fi kadar\u0131yla) 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda Hopal\u0131 Faik Efendi ile ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Ya\u015fad\u0131klar\u0131 iki \u00fclkede de Lazlar\u0131n, Laz kimli\u011finin yok say\u0131lmas\u0131, ne yaz\u0131k ki Hopal\u0131 Faik Efendi hakk\u0131nda da sa\u011fl\u0131kl\u0131 ve ayr\u0131ntl\u0131 bilgilere ula\u015fmam\u0131z\u0131 (\u015fimdilik) engelliyor.<\/p>\n Ogni Dergisi; Yay\u0131n \u00e7izgisiyle, Laz kimli\u011fini yok sayan ve asimile etmeye \u00e7al\u0131\u015fan resm\u00ee ideoloji ve tarih tezlerine kar\u015f\u0131 bir m\u00fccadeleyi esas ald\u0131. Lazlar\u0131n bir tarihi, bir dili, bir k\u00fclt\u00fcr\u00fc oldu\u011funa s\u00fcrekli olarak vurgu yapt\u0131. Ciddi makalelerle \u00e7izgisini destekledi. Sovyetler Birli\u011fi\u2019nin ilk y\u0131llar\u0131nda Laz kimli\u011fine y\u00f6nelik olumlu yakla\u015f\u0131mlar\u0131 ve o d\u00f6nemin \u00f6rneklerini okuyucusuna aktard\u0131. Sovyetler Birli\u011fi\u2019ndeki Lazca Anadil Mektepleri \u00f6nemliydi. Bug\u00fcn de Lazca Anadil Mektepleri olabilirdi. Ogni Dergisi, bu anlaml\u0131 mesajlar\u0131 vermeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Altm\u0131\u015fl\u0131, yetmi\u015fli y\u0131llarda T\u00fcrkiye\u2019de Laz dili, tarihi vb. konularda yazanlar, bir\u015feyler yapmaya \u00e7al\u0131\u015fan Laz Ayd\u0131nlar\u0131 ku\u015fkusuz vard\u0131. Ancak onlar\u0131n bu \u00e7abalar\u0131 bireysel ve c\u0131l\u0131z kald\u0131; kolektif \u00e7abalar g\u00f6r\u00fclemedi. Ogni Dergisi, hem tutarl\u0131 bir \u00e7izgiye sahip olmas\u0131 hem de her anlamda kolektif bir \u00e7abayla yay\u0131nlanmas\u0131 ve da\u011f\u0131t\u0131lmas\u0131 sebebiyle, Lazlar\u0131n kimlik m\u00fccadelesinde \u00e7ok \u00f6nemli bir yere sahiptir. Ogni Dergisi\u2019ni, kimlik m\u00fccadelesine inanan \u201c\u00e7e\u015fitli ya\u015f ve duru\u015flardan bir ku\u015fak\u201d yay\u0131nlam\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6yle olunca da bu \u201cilk ku\u015fak\u201d i\u00e7inde baz\u0131 s\u0131k\u0131nt\u0131lar ya\u015fanm\u0131\u015f ve Ogni Dergisi ancak alt\u0131 say\u0131 yay\u0131nlanabilmi\u015ftir.<\/p>\n Ogni Dergisi\u2019nin; i\u015fleyi\u015fine, i\u00e7eri\u011fine, s\u00fcreklili\u011fine ili\u015fkin y\u00f6neltilebilecek hakl\u0131 ele\u015ftiriler ve \u00f6zele\u015ftiriler ku\u015fkusuz vard\u0131r. Gel g\u00f6r ki, sa\u011flam \u00e7izgi ve duru\u015fuyla bir sonraki \u201cku\u015faklar\u201da kimlik m\u00fccadelesinde \u00f6nemli bir miras b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131na hi\u00e7 kimsenin ku\u015fku yoktur.<\/p>\n (Ali \u0130hsan Aksamaz, \u00d6zg\u00fcr G\u00fcndem Gazetesi, 13 IX 2012)<\/p>\n +<\/p>\n Denizin \u00c7ocu\u011fu Kaz\u0131m Koyuncu<\/strong><\/p>\n Kaz\u0131m Koyuncu, 25 Haziran 2005\u2019te hayata veda etti\u011fi g\u00fcn \u00f6l\u00fcms\u00fczle\u015fti. Ard\u0131ndan da bir efsane haline geldi. Onu \u00f6l\u00fcms\u00fczle\u015ftiren ve \u00e7ok k\u0131sa bir s\u00fcrede de efsane haline getiren ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 kimli\u011fi ve verdi\u011fi m\u00fccadeledir. Ya\u015farken sergiledi\u011fi duru\u015f \u00e7ok \u00f6nemlidir. \u015ean, \u015f\u00f6hret ve paraya tapmad\u0131.\u00a0 Kaz\u0131m Koyuncu\u2019nun miras\u0131 yaln\u0131zca; sesi, sanat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve alb\u00fcmleri de\u011fil. Onun m\u00fczikalitesi konusunda son karar\u0131 \u015f\u00fcphesiz m\u00fczik otoriteleri verebilir. Bizi ilgilendiren ve hep \u00f6n plana \u00e7\u0131karmam\u0131z gerekense; Kaz\u0131m Koyuncu\u2019nun duru\u015fu ve m\u00fccadelesidir. Kaz\u0131m Koyuncu\u2019nun miras\u0131 budur. Kaz\u0131m Koyuncu\u2019yu sa\u011fken de g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de \u00f6nemli ve aran\u0131r k\u0131lan bu miras\u0131d\u0131r.<\/p>\n \u201cNoderi\u201d (\u201cimece\u201d), ilksel kom\u00fcnal \u00fcretim, payla\u015f\u0131m ve m\u00fclkiyet ili\u015fkilerinin Lazcadaki ad\u0131d\u0131r. Kaz\u0131m Koyuncu\u2019nun sergilemeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 duru\u015fun temelinde, Laz halk\u0131n\u0131n \u201cnoderi\u201d gelene\u011finin derin izlerinin de oldu\u011fu a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Kaz\u0131m Koyuncu, b\u00fcy\u00fcrken ve \u00f6\u011frenirken Laz halk\u0131n\u0131n ve di\u011fer halklar\u0131n dayan\u0131\u015fmac\u0131 bilge geleneklerinden beslenmi\u015f ve daha sonra da onlar\u0131n hak ve kimlik m\u00fccadelesine bilgisi, g\u00fcc\u00fc ve cesareti oran\u0131nda destek vermeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Ku\u015fkusuz aile ve akraba ortam\u0131nda baz\u0131 donan\u0131mlar edinmi\u015fti. Politik bir duru\u015fu da olu\u015fmu\u015ftu. Liseyi bitirdi. \u0130stanbul\u2019a gitti. SBF\u2019ne girdi. Orada edindi\u011fi ili\u015fkiler, ki\u015fisel geli\u015fimine \u00e7ok olumlu katk\u0131lar yapt\u0131; hak m\u00fccadelesinin daha da fark\u0131na vard\u0131.\u00a0 Ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u00f6\u011frenci olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 duymu\u015ftum. Okulu sevmemi\u015f. \u0130lgi alan\u0131 ba\u015fkayd\u0131. M\u00fczi\u011fe g\u00f6n\u00fcl vermi\u015fti. M\u00fczikle ilgilenen binlerce gen\u00e7ten yaln\u0131zca bir tanesiydi. 1993 sonuna kadar onu yak\u0131n \u00e7evresi d\u0131\u015f\u0131nda pek kimse de tan\u0131m\u0131yordu. 1993 Kas\u0131m\u2019\u0131nda Ogni Dergisi\u2019nin yay\u0131nlanmaya ba\u015flamas\u0131yla beraber, Kaz\u0131m Koyuncu kendi kimli\u011fine ili\u015fkin de donan\u0131ml\u0131 hale gelmeye ba\u015flad\u0131. Solisti oldu\u011fu Lazca s\u00f6zl\u00fc rock m\u00fczik yapan \u201cZu\u011fa\u015fi Berepe\u201d (Deniz\u2019in \u00c7ocuklar\u0131\u201d) ile beraber yava\u015f yava\u015f tan\u0131nmaya ba\u015flad\u0131. Bas\u0131n\u0131n Lazca s\u00f6zl\u00fc rock m\u00fczi\u011fe ilgisi b\u00fcy\u00fckt\u00fc. Bu durum \u201cZu\u011fa\u015fi Berepe\u201dyi, \u201cZu\u011fa\u015fi Berepe\u201d de Kaz\u0131m Koyuncu\u2019yu \u00f6n plana \u00e7\u0131kard\u0131. \u201cZu\u011fa\u015fi Berepe\u201dnin \u201cVa mi\u015fk\u2019unan\u201d (\u201cBilmiyoruz\u201d) adl\u0131 ilk kasetine Ogni Dergisi\u2019nin maddi- manevi deste\u011fi \u00f6nemliydi. \u201cZu\u011fa\u015fi Berepe\u201dnin da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra, Kaz\u0131m Koyuncu yoluna tek ba\u015f\u0131na devam etti. Kendisini daha da geli\u015ftirdi. Yeni \u00f6\u011frendikleriyle m\u00fczikalitesini de nitelikli hale gelmeye ba\u015flad\u0131.<\/p>\n Kaz\u0131m Koyuncu, politikac\u0131 de\u011fildi, ancak do\u011fru politik s\u00f6ylemlerini ve hak m\u00fccadelesini hi\u00e7bir zaman b\u0131rakmad\u0131. Zaten onu \u00f6l\u00fcms\u00fczle\u015ftiren de yaln\u0131zca s\u00f6yledi\u011fi \u015fark\u0131lar de\u011fil, bu s\u00f6ylem ve m\u00fccadelesiydi. Ona bu \u015fark\u0131lar\u0131 s\u00f6yletenin de o s\u00f6ylem ve m\u00fccadelesi oldu\u011funu hat\u0131rlamak gerek. \u015ean, \u015f\u00f6hret, para kazanay\u0131m da keyfime bakay\u0131m, demedi. Tam tersine fedak\u00e2rca m\u00fccadele etti. Lazca \u015fark\u0131lar s\u00f6yledi. Di\u011fer dillerde \u015fark\u0131lar s\u00f6yledi. Lazcan\u0131n farkl\u0131 bir dil oldu\u011funu T\u00fcrkiye\u2019de \u00e7o\u011fu ki\u015fi ondan \u00f6\u011frendi. Yaln\u0131zca Lazca \u015fark\u0131 s\u00f6ylemekle kalmad\u0131; Lazcay\u0131 \u00e7e\u015fitli platformlarda savundu. Do\u011fay\u0131 kirletenlerle m\u00fccadele etti. Karadeniz otoyolunun do\u011faya zarar verece\u011finin d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. Buna kar\u015f\u0131 da kavga verdi. Emek m\u00fccadelesinde yerini ald\u0131. \u00dclkemize bar\u0131\u015f\u0131n gelmesi i\u00e7in mesaj vermek amac\u0131yla Diyarbak\u0131r\u2019a gitti ve karde\u015flik \u015fark\u0131lar\u0131 s\u00f6yledi.<\/p>\n Bizim bildi\u011fimiz Kaz\u0131m Koyuncu, insani de\u011ferleri t\u00fcketen ve s\u00f6m\u00fcren kapitalist yabanc\u0131la\u015fmaya yak\u0131n bir yerlerde durmuyordu. \u201cSistemin \u015fark\u0131c\u0131lar\u0131\u201dndan bir tanesi hi\u00e7 de de\u011fildi. Onun onurlu miras\u0131na sahip \u00e7\u0131kabilmek i\u00e7in, bu m\u00fccadelenin bilincinde olmak ve Kaz\u0131m Koyuncular\u0131 \u00e7o\u011faltmak gerekiyor.<\/p>\n (Ali \u0130hsan Aksamaz, \u00d6zg\u00fcr G\u00fcndem Gazetesi, 26 IX 2012)<\/p>\n +<\/p>\n Lazca, 21. Y\u00fczy\u0131lda da Ya\u015fayacak<\/strong><\/p>\n Mehmet Bekaro\u011flu\u2019nun \u201cAnadili G\u00fcn\u00fc\u201d sebebiyle \u0130MC TV\u2019ye Lazca olarak yapt\u0131\u011f\u0131 ve T\u00fcrk\u00e7e altyaz\u0131yla da yay\u0131nlanan a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 izlemi\u015fsinizdir. \u0130zlemeyenleriniz e\u011fer varsa, \u00f6neririm; youtube\u2019dan izleyebilirsiniz.<\/p>\n Mehmet Bek\u00e2ro\u011flu, \u00f6nemli bir noktan\u0131n alt\u0131n\u0131 \u00e7iziyor. Lazcan\u0131n anneden, babadan, \u00e7evreden \u00f6\u011frenildi\u011fini belirtiyor. Ancak hemen ekliyor; okulda da \u00f6\u011frenilmeden Lazcan\u0131n tam olarak \u00f6\u011frenilemeyece\u011fine vurgu yap\u0131yor. Do\u011fru s\u00f6yl\u00fcyor. Bizler de Lazcan\u0131n kimli\u011fimiz oldu\u011fu, kimli\u011fimizin Lazca ile ya\u015fayaca\u011f\u0131 bilinciyle \u201cOgni Dergisi\u201dni yay\u0131nlamaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131m\u0131z Kas\u0131m 1993\u2019den bu yana Lazcan\u0131n m\u00fccadelesini, Lazcay\u0131 ya\u015faman\u0131n ve ya\u015fatman\u0131n\u0131n m\u00fccadelesini veriyoruz. Lazca olmadan, kendimizi gelece\u011fe ta\u015f\u0131yamay\u0131z. Bunu biliyoruz. Lazcay\u0131 sahiplenmeliyiz, ya\u015famal\u0131y\u0131z, geli\u015ftirmeliyiz ve b\u00f6ylelikle kurumsal olarak da gelece\u011fe ta\u015f\u0131mal\u0131y\u0131z.<\/p>\n T\u00fcrkiye\u2019de \u201cOgni Dergisi\u201dyle ba\u015flayan milad ile ve \u00f6zellikle de son y\u0131llarda Lazca bir \u00e7ok eser k\u00fclt\u00fcr hayat\u0131m\u0131za kazand\u0131r\u0131ld\u0131. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde Lazca denilince akla hemen \u201cLazika Yay\u0131n Kollektifi\u201d geliyor; Lazca eserler buradan yay\u0131nlan\u0131yor. \u201cLazika Yay\u0131n Kollektifi\u201d, \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki g\u00fcnlerde de bir\u00e7ok eseri okuyucusuyla bulu\u015fturmak i\u00e7in hummal\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fma y\u00fcr\u00fct\u00fcyor. Ku\u015fkusuz di\u011fer yay\u0131nevleri de Lazca eserleri yay\u0131nlama konusunda di\u011ferleriyle yar\u0131\u015f\u0131yor. Bu durum, Lazca a\u00e7\u0131s\u0131ndan olduk\u00e7a \u00f6nemli ve g\u00fczel bir geli\u015fme. Demek ki Lazca sahipsiz de\u011fil. Laz kimli\u011fi, kendisini gelece\u011fe ta\u015f\u0131yacak.<\/p>\n Lazca eserlerin yay\u0131nlanmas\u0131, Laz kimli\u011finin gelece\u011fe ta\u015f\u0131naca\u011f\u0131n\u0131n m\u00fcjdesini daha bug\u00fcnden bizlere veriyor.\u00a0 Laz ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n samimiyetlerinin derecesi de bu Lazca eserlerle \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcyor. Lazca yazmak ve Lazca yay\u0131nlamak ve bunlara a\u00e7\u0131k\u00e7a destek olmak Laz ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n samimiyetlerini g\u00f6steriyor.<\/p>\n Lazca seslendirmeli \u00e7izgi filmler, Lazca k\u0131sa metrajl\u0131 filmler, \u201cLazca radyo tiyatrolar\u0131\u201d, Lazca ske\u00e7ler, Lazca belgeseller\u2026 B\u00fct\u00fcn bunlar yay\u0131nland\u0131k\u00e7a ve say\u0131lar\u0131 artt\u0131k\u00e7a Lazcan\u0131n bir dil oldu\u011fu ve \u00fcstelik art\u0131k g\u00f6zard\u0131 edilemeyece\u011fi dost ve d\u00fc\u015fman herkes taraf\u0131ndan iyice anla\u015f\u0131lacak. B\u00f6yle olunca da Lazcay\u0131 samimi olarak sahiplenenlerin ortak duru\u015fu daha da nitelikli bir anlam kazanacak. Birlikte yeni Lazca eserler \u00fcretecekler ve k\u0131sa s\u00fcrede \u00f6nemli bir k\u00fclliyat olu\u015fturabileceklerdir. \u0130\u015fte o zaman devlet dairelerinden Lazca yay\u0131n ve Lazca \u00f6\u011fretim vb. konusundaki talepleri ciddiye al\u0131nabilecektir.<\/p>\n Hat\u0131rlars\u0131n\u0131z; \u201cLazcay\u0131 Sahiplenme M\u00fccadelesi\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalede sitayi\u015fle de\u011finmi\u015ftim. M\u00fczisyen \u0130lhan Baykan ve Murat G\u00fcven\u2019in T\u00fcrk Sanat M\u00fczi\u011finden \u00e7e\u015fitli \u015fark\u0131lar\u0131 Lazcaya adapte etmeleri ve Ramazan Kosano\u011flu\u2019nun da bir \u201cLazuri Navigasyon\u201d\u00a0 (\u201cLazca Navigasyon\u201d) haz\u0131rlamas\u0131 Laz ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n Lazcaya ne kadar \u00f6nem verip\u00a0 sahip \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131n\u0131n bir ba\u015fka g\u00f6stergesi. Bu Lazca \u00e7al\u0131\u015fmalara da youtube\u2019dan kolayca ula\u015f\u0131labiliyor.<\/p>\n \u0130nternet \u00fczerinden ulabilece\u011fimiz bir di\u011fer Lazca \u00e7al\u0131\u015fma ise, \u0130smail Avc\u0131 Bucakli\u015fi taraf\u0131ndan y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fcyor: www.lazcaacikogretim.com. \u0130smail Avc\u0131 Bucakli\u015fi, bu siteden Lazcan\u0131n nas\u0131l \u00f6\u011fretilebilece\u011fi konusunda m\u00fctevazi bir \u00e7al\u0131\u015fma y\u00fcr\u00fct\u00fcyor. Lazca konusunda bu yapt\u0131klar\u0131n\u0131 ve samimiyetini takdirle kar\u015f\u0131lamamak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Tek ba\u015f\u0131na ve sahip oldu\u011fu k\u0131t kaynak ve imk\u00e2nlarla \u00fcretiyor ve bizlerle payla\u015f\u0131yor. Asl\u0131nda bu yapt\u0131klar\u0131 gizli bir mesaj da ta\u015f\u0131yor: Bir elin nesi var; iki elin sesi var. Gelin birlikte kafa yoral\u0131m. Birlikte \u00fcretelim.<\/p>\n Bo\u011fazi\u00e7i \u00dcniversitesi\u2019nde Lazca dersler de veren \u0130smail Avc\u0131 Bucakli\u015fi, bu derslere ili\u015fkin Lazca diyaloglar i\u00e7eren klipler haz\u0131rl\u0131yor. Bu klipleri internet ortam\u0131nda bizlerle payla\u015f\u0131yor. Mjoranda Seher G\u00fcney ve Mehmet Alper adl\u0131 sevimli gen\u00e7lerin rol ald\u0131\u011f\u0131 bu Lazca diyalog kliplerini b\u00fcy\u00fck bir be\u011feni ve g\u00f6zlerim bu\u011fulanarak izledi\u011fimi sizlerle payla\u015fmal\u0131y\u0131m. Lazca \u00f6\u011fretilecekse, bu olduk\u00e7a g\u00fczel bir y\u00f6ntem. Lazca metin diyaloglar\u0131n\u0131 haz\u0131rlayan ve \u00e7ekimleri yapan \u0130smail Avc\u0131 Bucakli\u015fi ve Mjoranda Seher G\u00fcney ile Mehmet Alper\u2019in \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n \u00f6nemli bir a\u00e7\u0131\u011f\u0131 doldurdu\u011funa ku\u015fku yok. Bir dil okulda nas\u0131l \u00f6\u011fretilir, nas\u0131l \u00f6\u011frenilir?\u00a0 \u0130smail Avc\u0131 Bucakli\u015fi\u2019nin bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 \u00f6nemli bir kilometre ta\u015f\u0131 olu\u015fturuyor. Lazca A\u00e7\u0131k\u00f6\u011fretim Sitesi\u2019nin emek\u00e7ileri de buradan sel\u00e2ml\u0131yorum.<\/p>\n (Ali \u0130hsan Aksamaz, \u00d6zg\u00fcr G\u00fcndem Gazetesi, 30 XI 2012)<\/p>\n +<\/p>\n Lazcay\u0131 sahiplenme M\u00fccadelesi<\/strong><\/p>\n Lazca, Ural- Altay veya Hint-Avrupa dil gruplar\u0131ndan bir dil de\u011fil. Megrelce ile birlikte \u201cG\u00fcney Bat\u0131 Kafkasya Dil Ailesi\u201dnden. Sovyetler Birli\u011fi\u2019nin ilk y\u0131llar\u0131nda, y\u00f6netim Lazca\u2019ya k\u0131sa bir s\u00fcre sahip \u00e7\u0131kt\u0131; Lazca anadil okullar\u0131 bulunuyordu. Lazca\u2019n\u0131n T\u00fcrkiye\u2019deki durumu ise k\u00f6t\u00fcyd\u00fc. Egemenlerin 1920\u2019li y\u0131llar\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131ndan itibarenki politikalar\u0131 sonucu, di\u011fer anadillerinin bug\u00fcnk\u00fc durumu ne ise, Lazca\u2019n\u0131n da durumu odur.<\/p>\n 1993 Kas\u0131m\u2019\u0131nda \u201cOgni Dergisi\u201dnin yay\u0131nlanmas\u0131yla birlikte, T\u00fcrkiye\u2019de 1920\u2019li y\u0131llar\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131ndan itibaren hayat\u0131n hemen hemen her alan\u0131nda uygulanan ink\u00e2r-imha- asimilasyon politikalar\u0131ndan pay\u0131na d\u00fc\u015feni alan Lazca\u2019n\u0131n mak\u00fbs talihini yenmek i\u00e7in \u00f6nemli ad\u0131mlar at\u0131lmaya ba\u015fland\u0131. Laz ayd\u0131nlar\u0131, asimilasyon politikalar\u0131na \u201cdur\u201d demeye ba\u015flad\u0131. Bu sahip \u00e7\u0131k\u0131\u015fta, Laz ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n hi\u00e7bir kurumsal destekleri ve kaynaklar\u0131 yoktu. \u00c7ok da \u00f6rg\u00fctl\u00fc de\u011fildiler. \u00dcstelik Lazlar\u0131n Kafkasya\u2019da \u00f6zerk bir cumhuriyetleri veya \u00f6zerk bir b\u00f6lgeleri yoktu; \u201cK\u00fclt\u00fcrel Haklar\u201da da sahip de\u011fildiler. SB\u2019de\u00a0yakla\u015f\u0131k 1925\u2019in ikinci yar\u0131s\u0131ndan 1930\u2019lar\u0131n sonuna kadar \u201cK\u00fclt\u00fcrel Haklar\u201da sahip olduklar\u0131 d\u00f6nemde, Lazca anadil okullar\u0131nda okutulan \u00e7o\u011fu ders kitab\u0131na bile T\u00fcrkiyeli Laz ayd\u0131nlar\u0131 ancak 2012\u2019de ula\u015fabildi.<\/p>\n 1993\u2019de, Laz ayd\u0131nlar\u0131; hi\u00e7bir destek g\u00f6rmeden ancak kendi fedak\u00e2rl\u0131klar\u0131yla uzun bir y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015fe ba\u015flad\u0131lar. Bu zaman dilimi i\u00e7inde Lazca-T\u00fcrk\u00e7e\/ T\u00fcrk\u00e7e- Lazca s\u00f6zl\u00fckler haz\u0131rlad\u0131lar ve yay\u0131nlad\u0131lar. Lazca yemek kitab\u0131n\u0131, Lazca deneme kitab\u0131n\u0131, Lazca ilk roman\u0131 yay\u0131nlad\u0131lar. Lazca \u015fiir kitaplar\u0131, masal kitaplar\u0131 da yay\u0131nlad\u0131lar. K\u00fclt\u00fcr ve tarihlerine ait konularda yine Lazca a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 kitaplar da \u00e7\u0131kt\u0131. D\u00fcnya edebiyat\u0131n\u0131n \u00f6nemli \u00e7ocuk kl\u00e2siklerinden \u201cK\u00fc\u00e7\u00fck Prens\u201di Lazca\u2019ya \u00e7evirdiler ve yay\u0131nlad\u0131lar. Lazca makaleler yazarak internet sitelerinde okuyucuyla bulu\u015fturdular. Kitap fuar\u0131na kendi adlar\u0131 ve bu kitaplar\u0131yla kat\u0131ld\u0131lar. Bo\u011fazi\u00e7i \u00dcniversitesi\u2019nde Lazca dersler vermeye ba\u015flad\u0131lar. \u00c7e\u015fitli kurulu\u015f, dernek ve\u00a0vak\u0131flarda da Lazca dersler veriyorlar. Lazca \u015fark\u0131 s\u00f6yleyen yerli ve yabanc\u0131 sanat\u00e7\u0131 say\u0131s\u0131 olduk\u00e7a artt\u0131. Onlarca Lazca kitap ve CD de yay\u0131nlanmay\u0131 bekliyor.<\/p>\n T\u00fcrkiye ve G\u00fcrcistan\u2019daki resm\u00ee ideoloji ve resm\u00ee tarih tezleri ve \u015fizofren yakla\u015f\u0131ml\u0131 di\u011fer tezler Lazcay\u0131 hep k\u00fc\u00e7\u00fcmsedi. Lazca\u2019n\u0131n d\u00fc\u015fmanlar\u0131 y\u0131llarca, Lazca\u2019n\u0131n dil olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, Lazca\u2019n\u0131n alfabesi, yaz\u0131s\u0131 ve edebiyat\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 propagandas\u0131n\u0131 yapt\u0131lar. Lazca\u2019n\u0131n leh\u00e7eleri\/ diyalektleri oldu\u011fu s\u00f6ylemlerini \u00e7ok abart\u0131l\u0131 bir \u015fekilde yayd\u0131lar. Kimi d\u00f6nemlerde Lazca\u2019n\u0131n konu\u015fulmas\u0131n\u0131 bile yasaklad\u0131lar. Lazca yaz\u0131lmas\u0131 ve yay\u0131nlamas\u0131n\u0131 engellediler. Lazca\u2019ya son nefesini verdirmek istediler. B\u00f6ylece de Lazca\u2019y\u0131 bug\u00fcnk\u00fc haline getirmi\u015f oldular ancak tamamen yok edemediler. Kimileri de kara propagandalardan etkilenerek ve cahilce ana-babalar\u0131n \u00e7ocuklar\u0131na Lazca\u2019y\u0131 \u00f6\u011fretmediklerini iddia ederek, Lazca\u2019n\u0131n bug\u00fcnk\u00fc durumundan ana-babalar\u0131 su\u00e7lamaya kalk\u0131\u015ft\u0131. Bu kolayc\u0131 ve tehlikesizce bir su\u00e7lu bulma yoluydu. Oysa; sorumlu resm\u00ee ideoloji ve resm\u00ee tarih tezleriydi. Resm\u00ee ideoloji ve\u00a0resm\u00ee tarih tezlerinin g\u00fcnahlar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131\u011fa vurmak, onlarla hesapla\u015fmak ve m\u00fccadele etmek cesaret istiyordu. Lazca\u2019n\u0131n bug\u00fcnk\u00fc durumundan sorumlu olan gelmi\u015f-ge\u00e7mi\u015f siyas\u00ee iktidarlard\u0131r; onlar\u0131n temsilcisi olduklar\u0131 kapitalizm ve i\u015f birli\u011fi i\u00e7inde oldu\u011fu emperyalizmdir.<\/p>\n Emperyalizmi, kapitalizmi ve onlar\u0131n i\u015fbirlik\u00e7ili\u011fini yapm\u0131\u015f olan egemenlerin Lazca\u2019ya da kar\u015f\u0131 uygulad\u0131klar\u0131 asimilasyoncu politikalar\u0131n\u0131 ve olu\u015fturdu\u011fu b\u00fcy\u00fck korkuyu g\u00f6rmemezlikten gelerek, bunun yerine anne-babalar\u0131 su\u00e7lamak d\u00fcr\u00fcst\u00e7e bir tav\u0131r de\u011fildir. Hem e\u011fer anne-babalar \u00e7ocuklar\u0131na \u00f6\u011fretmeseydi, bug\u00fcn konu\u015fanlar Lazca\u2019y\u0131 nereden \u00f6\u011frendiler! Laz ayd\u0131nlar\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fczde Lazca konusundaki b\u00fct\u00fcn ger\u00e7ekleri biliyor. \u00dcstelik ar\u015fivler de asla yalan s\u00f6ylemiyor.<\/p>\n Laz ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n kimlik ve anadilleri i\u00e7in verdikleri m\u00fccadele ku\u015fkusuz yine yeni meyvelerini de verecektir. B\u00f6ylece de Lazca T\u00fcrkiye\u2019de T\u00fcrk\u00e7e ile beraber; G\u00fcrcistan\u2019da G\u00fcrc\u00fcce ile birlikte, Rusya Federasyonu\u2019nda da Rus\u00e7a ile birlikte ya\u015fayacakt\u0131r. \u0130lhan Baykan ile Murat G\u00fcven birer m\u00fczisyen ve T\u00fcrk Sanat M\u00fczi\u011fi\u2019nden \u00e7e\u015fitli \u015fark\u0131lar\u0131 Lazca\u2019ya adapte de ediyor ve Karadeniz TV\u2019de hem \u00e7al\u0131p hem s\u00f6yl\u00fcyorlar. B\u00fcy\u00fck bir ilgi ve be\u011feniyle izleniyorlar.\u00a0 Ramazan Kosano\u011flu ise, ge\u00e7ti\u011fimiz g\u00fcnlerde bir \u201cLazuri Navigasyon\u201d (\u201cLazca Navigasyon\u201d) haz\u0131rlad\u0131 ve internet ortam\u0131nda payla\u015ft\u0131. B\u00fct\u00fcn bunlar Lazca\u2019n\u0131n sahipsiz olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6steriyor. Laz ayd\u0131nlar\u0131, yazarak-\u00e7izerek ve okuyarak b\u00f6yle sahip \u00e7\u0131kt\u0131k\u00e7a Lazca geli\u015fecek ve standart bir dil olma yoluna girecektir; \u00f6lmeyecek ve gelece\u011fe ta\u015f\u0131nacakt\u0131r. S\u00f6z\u00fc \u201cLazuri Navigasyon\u201d a b\u0131rak\u0131yorum: \u201cMaz\u2019gvak\u2019ale goytit: sa\u011fdan d\u00f6n\u00fcn; Namoxtaten sva\u015fen:\u00a0gelece\u011finiz yerden; Goyktaten: D\u00f6neceksiniz; Nagamilen sva\u015fa kogamaxtit: \u00c7\u0131k\u0131\u015ftan ayr\u0131l\u0131n\u0131z; Gza nip\u015fu: yol t\u0131kand\u0131; O\u015fkenda sva\u015fa komoxtit: ortaya vard\u0131n\u0131z.\u201d<\/p>\n (Ali \u0130hsan Aksamaz, \u00d6zg\u00fcr G\u00fcndem Gazetesi, 03 XII 2012)<\/p>\n +<\/p>\n Lazca ya\u015famal\u0131d\u0131r<\/strong><\/p>\n Lazca, Do\u011fu Karadeniz ve G\u00fcneybat\u0131 Kafkasya\u2019n\u0131n yerli halk\u0131 olan Lazlar\u0131n anadilidir. Yerli bir anadil olarak; toplu olarak ya\u015fad\u0131klar\u0131 Rize\u2019nin Pazar (Atina), Arde\u015fen (Art\u2019a\u015feni), \u00c7aml\u0131hem\u015fin (Vija), F\u0131nd\u0131kl\u0131 (Vitze), Artvin\u2019in Arhavi (Arkabi) ve Hopa (Khopa), Bor\u00e7ka il\u00e7elerinde; G\u00fcrcistan \/ Acaristan\u2019\u0131n Batumi kenti civar\u0131nda konu\u015fulur. Lazlar, sava\u015flar nedeniyle tarihsel y\u00f6relerinden g\u00f6\u00e7 etmek zorunda da kald\u0131lar. Yine toplu olarak, T\u00fcrkiye\u2019nin Bat\u0131 kesimlerindeki yerle\u015fim birimlerinde de ya\u015farlar. Bu sebeple Lazca ayn\u0131 zamanda da bir muhacir dilidir de.\u00a0 Bu sebeple Lazca, Doksan \u00dc\u00e7 Harbi\u2019nden (1877- 1878) sonra Osmanl\u0131 y\u00f6netimi d\u0131\u015f\u0131nda kalan ve sava\u015ftan etkilenen di\u011fer b\u00f6lgelerden g\u00f6\u00e7 ederek Ak\u00e7akoca, Karam\u00fcrsel, Sapanca, Yalova vb. muhacir k\u00f6ylerinde topluca ve da\u011f\u0131n\u0131k olarak ya\u015fayanlar aras\u0131nda konu\u015fulmaktad\u0131r. Lazca yaln\u0131zca T\u00fcrkiye\u2019de Bat\u0131 kesimlerinde de\u011fil, ayn\u0131 zamanda da Abkhazya\u2019da da bir muhacir dilidir. Lazlar i\u00e7in gurbet \u0130stanbul\u2019dan \u00e7ok \u00f6nce \u201cRusya\u201d idi. Para kazanmak i\u00e7in, Osmanl\u0131 Lazistan\u0131\u2019ndan Moskova\u2019ya, So\u00e7i\u2019ye, Tiflis\u2019e, Gagra\u2019ya, Gudauta\u2019ya, Sokhumi\u2019ya, O\u00e7am\u00e7ire\u2019ye, Anakliya\u2019ya ve onun gibi \u015fehirlere gidiyordular. \u00c7o\u011funlukla da \u015fimdiki Abhkazya\u2019ya gidiyordular. \u0130\u015fte bu sebeple de, \u201cSovyet Devrimi\u201dnin ilk y\u0131llar\u0131nda Abkhazya\u2019da da \u00f6nemli ve topluca ya\u015fayan Laz muhacir yerle\u015fimleri olu\u015fmu\u015ftu.<\/p>\n Lazca\u2019n\u0131n alfabesi ve gramerinin olu\u015fturulmas\u0131 \u00e7aba ve m\u00fccadelesi, g\u00fcn\u00fcm\u00fczden y\u00fcz elli y\u0131l kadar \u00f6nce ba\u015flad\u0131. Bu konuda dilbilimci Nikolay Marr bilgi verir. Osman Tamtruli de bu konuda yazar. \u0130skender Tzita\u015fi de Sovyet Ansiklopesi\u2019nde bu konuyu aktar\u0131r. Lazca\u2019n\u0131n yaz\u0131l\u0131 bir dil haline getirilmesi m\u00fccadelesinde bayrakla\u015fan isim Hopal\u0131 Faik Efendi\u2019dir. Sultan 2. Abdulhamit d\u00f6neminde takibata u\u011frarlar; s\u00fcrg\u00fcne g\u00f6nderilirler. Osmanl\u0131 Lazistan\u2019\u0131nda Laz kimli\u011fini ya\u015fatmaya y\u00f6nelik \u00e7abalar kesintiye u\u011frar. Sovyet y\u00f6netimi, \u00fclkede ya\u015fayan k\u00fc\u00e7\u00fck halklar\u0131 da hat\u0131rlar. Lazlar da bu halklar aras\u0131ndad\u0131r.\u00a0 Sovyet Lazlar\u0131 Halk \u00f6nderi partili \u0130skender Tzita\u015fi, 1920\u2019li y\u0131llar\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131ndan ba\u015flamak \u00fczere Lazlar\u0131n kimlik m\u00fccadelesinde bayrakla\u015f\u0131r. Laz Alfabesi (\u201cLazuri Alboni\u201d) olu\u015fturulur. 1929\u2019da Lazca ilk gazete yay\u0131nlan\u0131r. Alfabe geli\u015ftirilir.\u00a0 Lazca Tiyatro eserleri sergilenir. En \u00f6nemlisi de Laz anadilleri okular\u0131 a\u00e7\u0131l\u0131r. Lazca ders kitaplar\u0131 haz\u0131rlan\u0131r: \u201c\u00c7kuni \u00c7\u2019ara- Alboni\u015fi Supara (1932)\u201d (\u201cYaz\u0131m\u0131z- Alfabe Kitab\u0131\u201d), \u201cOxesapu\u015fi Supara (1933)\u201d \u201cAlboni (1935)\u201d, (\u201cMatematik Kitab\u0131\u201d), \u201cOkitxu\u015feni Supara (1937)\u201d\u00a0(Okuma Kitab\u0131\u201d). Lazlar\u0131n Sovyetler Birli\u011fi\u2019ndeki \u201cK\u00fclt\u00fcrel Haklar\u0131\u201d 1940\u2019lara varmadan iptal edildi. Laz Halk \u00d6nderi \u0130skender Tzita\u015fi, \u201chalk d\u00fc\u015fman\u0131\u201d ilan edildi, \u201cyarg\u0131land\u0131\u201d ve idam edildi.<\/p>\n T\u00fcrkiye Lazlar\u0131n\u0131n kimli\u011fi ise, hi\u00e7bir zaman tan\u0131nmad\u0131. Lazca yerle\u015fim birimlerinin adlar\u0131 de\u011fi\u015ftirildi. Lazcan\u0131n yaz\u0131lmas\u0131 \u015f\u00f6yle dursun, konu\u015fulmas\u0131 bile baz\u0131 d\u00f6nemlerde engellenmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131. Sovyetler Birli\u011fi\u2019nin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f s\u00fcrecine girmesi ve \u00e7\u00f6z\u00fclmesiyle birlikte T\u00fcrkiye\u2019deki Laz ayd\u0131nlar\u0131 aras\u0131nda da bir hareketlilik ba\u015flad\u0131. 1993 Kas\u0131m\u2019\u0131nda \u201cOgni Dergisi\u201dyle ba\u015flad\u0131 bu entelekt\u00fcel s\u00fcre\u00e7. Ba\u015fta Hopal\u0131 Faik Efendi\u2019den, \u0130skender Tzita\u015fi\u2019den ve onlar\u0131n ba\u015flatt\u0131klar\u0131 m\u00fccadele ve eserlerinden haberleri yoktu. Tekrar ate\u015fi ve tekerle\u011fi ke\u015ffetmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar; bilindik hatalar\u0131 ki\u015fisel s\u00fcrt\u00fc\u015fme ve safla\u015fmalar\u0131 ya\u015fad\u0131lar. Bu sebeple de 2004\u2019teki TRT\u2019nin anadil yay\u0131nlar\u0131nda da ge\u00e7en y\u0131l uygulanaca\u011f\u0131 duyurulan anadil dersleri m\u00fcfredat haz\u0131rlama \u00e7abalar\u0131nda da s\u0131n\u0131fta kald\u0131lar.<\/p>\n Laz ayd\u0131nlar\u0131, y\u00fcz elli y\u0131ll\u0131k kimlik m\u00fccadelesiyle irtibatlar\u0131n\u0131 hen\u00fcz sa\u011flayamam\u0131\u015f ve bu d\u00f6nemi bilgi, belge ve \u00f6nderleriyle ortaya \u00e7\u0131kar\u0131p sahiplenememi\u015f olsalar bile, el yordam\u0131yla ve bireysel \u00e7abalarla kimlik ve m\u00fccadelesine devam ediyorlar. Bu alanda son y\u0131llarda T\u00fcrk\u00e7e ve Lazca eserler ortaya koydular. Lazika Yay\u0131n Kolektifi, Laz K\u00fclt\u00fcr Derne\u011fi, Sorun Yay\u0131nlar\u0131 ve \u00c7iviyaz\u0131lar\u0131\u2019n\u0131n yay\u0131nlar\u0131 ilk akla gelebilenlerdir. Laz ayd\u0131nlar\u0131 Lazca\u2019ya \u00f6nem veriyorlar. Lazcan\u0131n kimliklerinin en \u00f6nemli unsuru oldu\u011funu biliyorlar. Bu anlamda Ankara\u2019da, \u0130stanbul\u2019da, Kocaeli\u2019nde Lazca dil kurslar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 y\u00fcr\u00fct\u00fcyorlar. Ancak b\u00fct\u00fcn bu \u00e7abalar, iyi niyetli de olsa yetersiz g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Gerek Lazlar\u0131n ya\u015fad\u0131klar\u0131 ve yerlisi olduklar\u0131 yerlerdeki ilkokullarda ve gerekse de Toplu olarak ya\u015fad\u0131klar\u0131 Bat\u0131 b\u00f6lgelerindeki ilkokullarda Lazca anadil dersleri not a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak okutulmal\u0131d\u0131r. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 devlet yapmal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc Lazcan\u0131n bug\u00fcnk\u00fc durumundan devlet taraf\u0131ndan uygulanan asimilasyon politikalar\u0131 sorumludur. Yine ayn\u0131 \u015fekilde Lazlar\u0131n toplu olarak ya\u015fad\u0131klar\u0131 Acaristan ve Abhazya\u2019daki yerle\u015fim birimlerinde de benzer iyile\u015ftirici d\u00fczenlemeler yap\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n Laz kimli\u011fi ve\u00a0Lazca, ge\u00e7mi\u015fte uluslararas\u0131 dengelere kurban edilmi\u015ftir. Bu dengeler ortadan kalkt\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, art\u0131k b\u00fcrokratik anlamda da de\u011fi\u015fikliklerin zaman\u0131 gelmi\u015ftir. Lazca ya\u015famal\u0131d\u0131r.<\/p>\n (Ali \u0130hsan Aksamaz, \u00d6zg\u00fcr G\u00fcndem Gazetesi, 21.02.2013)<\/p>\n +<\/p>\n https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/lazlara-gulmenin-dayanilmaz-hafifligi\/<\/a><\/p>\n
\nMuruntskhi \u00e7ima vika\u00e7are
\nLeta sordasen
\nTi goyomaktasen
\nKapula kale si bzirare
\n\u2018Hayde\u2019 mitsvare
\nErnesto steri
\nVidat Muruntskhepe\u015fi op\u015fa na on a ntsa tude\u015fa\u201d*<\/em><\/p>\n
\nBir y\u0131ld\u0131z ya\u011fmuruna tutulaca\u011f\u0131m
\nToprak \u00e7\u00f6kecek
\nBa\u015f\u0131m d\u00f6necek
\nArkamda seni bulaca\u011fim
\nBana \u201chaydi\u2019 diyeceksin
\nErnesto gibi
\nGidelimY\u0131ld\u0131zlar\u0131n bol oldu\u011fu bir g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fcn\u00a0 alt\u0131na\u201d)<\/p>\n