![\"\"](\"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/TURKCE-DISINDAKI-ANADILLERI-b.png\")
<\/p>\n<\/p>\n
Ali \u0130hsan Aksamaz<\/strong><\/p>\n T\u00fcrkiye\u2019de, T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin d\u0131\u015f\u0131nda onlarca \u201canadili\u201d konu\u015fulmaktad\u0131r.\u00a0 Bunlardan baz\u0131lar\u0131 neredeyse bu co\u011frafyayla ayn\u0131 ya\u015fa sahip. \u201cCHP\u2019nin tek parti y\u00f6netimi\u201d, ta ba\u015f\u0131ndan beri bu dillerin varl\u0131klar\u0131n\u0131 tan\u0131maya yana\u015fmad\u0131. Bu dillerin geli\u015fmeleri ve kurumsalla\u015farak sonraki ku\u015faklara yaz\u0131l\u0131 olarak aktar\u0131lmalar\u0131 engellendi. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n da \u00f6tesinde, bu dillerin o g\u00fcnk\u00fc halleriyle bile konu\u015fulmalar\u0131 baz\u0131 d\u00f6nemlerde yasakland\u0131. Bu \u00fclkenin yurtta\u015flar\u0131n\u0131n \u201canadilleri\u201dni geli\u015ftirerek gelecek ku\u015faklara aktar\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00e7ok g\u00f6ren hak\u00eem siyas\u00ee anlay\u0131\u015f,\u00a0 yabanc\u0131 dilde e\u011fitim yapan okullar\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 b\u00fct\u00fcn g\u00fcc\u00fcyle desteklemi\u015f ve bunda\u00a0 bir sak\u0131nca g\u00f6rmemi\u015ftir. T\u00fcrk\u00e7e\u2019yi \u201cdo\u011fal olmayan yollar\u201dla herkesin \u201canadili\u201d haline getirmeye \u00e7al\u0131\u015fan anlay\u0131\u015f, T\u00fcrkiye\u2019de konu\u015fulan di\u011fer \u201canadiller\u201din geli\u015fimini engelleyerek yok olma noktas\u0131na getirmekle kalmam\u0131\u015f, T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin de yabanc\u0131 diller etkisine girmesine hizmet etmi\u015ftir.<\/p>\n \u201cCHP\u2019nin tek parti y\u00f6netimi\u201d, \u201canadiller\u201di T\u00fcrk\u00e7e\u2019den ba\u015fka diller olan \u00e7ocuklar\u0131 ilkokula ba\u015flad\u0131klar\u0131nda hi\u00e7 bilmedikleri veya \u00e7ok az bildikleri dil olan T\u00fcrk\u00e7e\u2019yle e\u011fitim- \u00f6\u011fretime zorlayarak, onlar\u0131n travmalar ge\u00e7irmelerine ve ne kendi \u201canadiller\u201dini ne de T\u00fcrk\u00e7e\u2019yi iyi konu\u015fabilen ku\u015faklar olarak yeti\u015fmelerine sebep olmu\u015ftur. Bask\u0131yla kendi \u201canadili\u201dnden uzakla\u015ft\u0131r\u0131lan ve \u00e7ok iyi \u00f6\u011frenilemeyen bir T\u00fcrk\u00e7e ile b\u00fcy\u00fcyen bu \u00e7ocuklar\u0131n \u00f6\u011frenmeleri, d\u00fc\u015f\u00fcnmeleri;\u00a0 kendilerini, \u00e7evrelerini, \u00fclkelerini ve d\u00fcnyay\u0131 alg\u0131layabilmeleri, de\u011ferlendirebilmeleri ve toplumsal \u00fcretime l\u00e2y\u0131k\u0131yla kat\u0131labilmeleri, ba\u015far\u0131l\u0131 ve mutlu bireyler olmalar\u0131 ve sonraki ku\u015faklara rehberlik edebilmeleri ne \u00f6l\u00e7\u00fcde ger\u00e7ekle\u015febilirdi!\u00a0 Mayas\u0131nda bu gibi travmalar olan bir toplumun bireyleri, kendilerini ifade edemedikleri T\u00fcrk\u00e7e\u2019yi yabanc\u0131 dillere kar\u015f\u0131 k\u0131skan\u00e7l\u0131kla g\u00fcn\u00fcm\u00fczde nas\u0131l sahiplenebilirlerdi!<\/p>\n T\u00fcrkiye\u2019de bug\u00fcne kadar, \u201canadili\u201d e\u011fitim-\u00f6\u011fretimi ve\/ veya \u201canadili\u201dnde e\u011fitim-\u00f6\u011fretim tart\u0131\u015fmalar\u0131 ne yaz\u0131k ki, sa\u011fl\u0131kl\u0131 olarak tart\u0131\u015f\u0131l\u0131p \u00e7\u00f6z\u00fcm yollar\u0131 \u00fcretilememi\u015ftir. Ku\u015fkusuz en \u00f6nemli sebep, \u201cCHP\u2019nin tek parti y\u00f6netimi\u201dnin \u201cso\u011fuk sava\u015f y\u0131llar\u0131\u201dn\u0131 da izleyerek g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar ula\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 yasak ve uygulamalar\u0131d\u0131r. \u201cSo\u011fuk sava\u015f y\u0131llar\u0131\u201dn\u0131n sona ermesiyle birlikte ortaya \u00e7\u0131kan nisp\u00ee \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ortam\u0131nda da, \u201canadili\u201d sorunu sa\u011fl\u0131kl\u0131 olarak\u00a0 tart\u0131\u015f\u0131lamam\u0131\u015f ve \u00e7\u00f6z\u00fcm yollar\u0131 \u00f6nerilememi\u015ftir. Bunun g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki bir sebebi, h\u00e2l\u00e2 etkili olan \u201cCHP\u2019nin tek parti y\u00f6netimi\u201dnin yasak ve uygulamalar\u0131ysa, \u00f6nemli bir di\u011fer sebep de, konuya bizim olmayan terimlerle yakla\u015f\u0131lmas\u0131 ve \u201cbir \u2018anadili\u2019ne aidiyet\u00a0 feti\u015fizmi\u201ddir.<\/p>\n Siyas\u00ee iradenin 1965\u2019te \u201c\u0130sl\u00e2m Az\u0131nl\u0131k Dilleri\u201d ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ise, \u201cT\u00fcrk Vatanda\u015flar\u0131n\u0131n G\u00fcnl\u00fck Ya\u015famlar\u0131nda Geleneksel Olarak Kulland\u0131klar\u0131 Farkl\u0131 Dil ve Leh\u00e7eler\u201d olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 T\u00fcrk\u00e7e d\u0131\u015f\u0131ndaki bu \u201canadiller\u201d ister y\u00fcz ki\u015filik bir k\u00f6yde ya\u015f\u0131yor olsun, ister \u00e7ok daha fazla say\u0131daki insan taraf\u0131ndan toplu ve da\u011f\u0131n\u0131k olarak \u00e7ok daha geni\u015f yerle\u015fim birimlerinde ya\u015fat\u0131l\u0131yor olsun; geli\u015ftirilebilmeli ve her t\u00fcrl\u00fc kitle ileti\u015fim ara\u00e7lar\u0131yla gelecek ku\u015faklara aktar\u0131labilmelidir. Konuya kafa yoranlar, her \u201canadili\u201dne\u00a0 bu anlay\u0131\u015fla yakla\u015fma sorumlulu\u011funu asla g\u00f6z ard\u0131 etmemelidir.<\/p>\n (Ali \u0130hsan Aksamaz, Bir G\u00fcn Gazetesi, 29 V 2004)<\/p>\n +<\/p>\n TRT\u2019N\u0130N \u201cANAD\u0130L\u0130\u201d YAYINLARI BA\u015eLIYOR (MU?)<\/strong><\/p>\n Ge\u00e7en hafta i\u00e7inde TRT y\u00f6netim kurulu topland\u0131. TRT Genel M\u00fcd\u00fcr\u00fcn\u00fcn toplant\u0131 sonras\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamalara g\u00f6re; TRT, T\u00fcrk\u00e7e d\u0131\u015f\u0131ndaki \u201cfarkl\u0131 dil ve leh\u00e7eler\u201dde yay\u0131n haz\u0131rl\u0131klar\u0131na ba\u015flam\u0131\u015f. Bas\u0131nda yer alan haber, TRT\u2019nin \u201cfarkl\u0131 dil ve leh\u00e7eler\u201dde yay\u0131n yap\u0131labilmesi i\u00e7in gerekli altyap\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n y\u00fcr\u00fct\u00fclmesi konusunun TRT y\u00f6netim kurulu toplant\u0131s\u0131nda oybirli\u011fiyle kararla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 duyuruyordu. TRT, Devlet \u0130statistik Enstit\u00fcs\u00fc’yle ortakla\u015fa \u00e7al\u0131\u015farak hangi \u201cfarkl\u0131 dil ve leh\u00e7eler\u201dde yay\u0131n yap\u0131laca\u011f\u0131na da karar verecekmi\u015f. D\u0130E, hangi \u201cfarkl\u0131 dil ve leh\u00e7eler\u201din hangi y\u00f6relerde ka\u00e7 ki\u015fi taraf\u0131ndan konu\u015fuldu\u011funu TRT\u2019ye bildirecekmi\u015f.<\/p>\n TRT\u2019nin, bilgisine ba\u015fvurarak yay\u0131nlara ba\u015flayaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi\u011fi D\u0130E, \u201c1965 N\u00fcfus Say\u0131m\u0131\u201dnda, (ki konumuz bak\u0131m\u0131ndan sonucu a\u00e7\u0131klanan son n\u00fcfus say\u0131md\u0131r) T\u00fcrkiye\u2019de konu\u015fulan dilleri \u015f\u00f6yle s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131yor:<\/p>\n D\u0130E\u2019nin \u201c\u0130sl\u00e2m Az\u0131nl\u0131k Dilleri\u201d olarak s\u0131n\u0131fland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 dillerin d\u0131\u015f\u0131nda da anadillerinin bulundu\u011funu belirtmeliyim. T\u00fcrkiye\u2019deki n\u00fcfus say\u0131mlar\u0131nda hi\u00e7bir zaman dikkate al\u0131nmayan, daha do\u011fru bir s\u00f6yleyi\u015fle yok say\u0131lan dillerden benim \u015fu anda hat\u0131rlad\u0131klar\u0131m \u015f\u00f6yle: Pontus\u00e7a, Hem\u015fince, Ub\u0131kh\u00e7a, Vaynakh\u00e7a (\u00c7e\u00e7en-\u0130ngu\u015f\u00e7a), Asetince (Oset\u00e7e), Avarca, Lezgice, Kumuk\u00e7a, Gazi Kumuk\u00e7a (Lak\u00e7a), Dargice, Kara\u00e7ay(l\u0131)-Balkarya(l\u0131)ca, Uygurca, Tatarca, K\u0131rg\u0131zca, Kazak\u00e7a, \u00d6zbek\u00e7e, Nogayca. Ayr\u0131ca ayn\u0131 kaderi payla\u015fan S\u00fcryanice de unutulmamal\u0131.<\/p>\n \u201cK\u00fcrt\u00e7e\u201d denilince, D\u0130E\u2019nin 1965\u2019teki \u201cbilimsel\u201d s\u0131n\u0131fland\u0131rmas\u0131na g\u00f6re, K\u00fcrt\u00e7e mi, Kirmanca m\u0131, K\u0131rda\u015f\u00e7a m\u0131, Zazaca m\u0131 dikkate al\u0131nacak?<\/p>\n D\u0130E\u2019nin, \u201cDi\u011fer Az\u0131nl\u0131k Dilleri\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda s\u0131n\u0131fland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 dillerde de, yani Ermenice, Rumca ve \u201cYahudice\u201d radyo ve televizyon yay\u0131nlar\u0131 TRT taraf\u0131ndan yap\u0131lacak m\u0131? D\u0130E\u2019nin yine 1965\u2019te \u201cYahudice\u201d diye kastetti\u011fi \u201cLadino\u201d muydu,\u00a0 \u0130branice miydi? TRT, yay\u0131n\u0131n\u0131 hangi \u201cYahudice\u201d ile yapacak?!<\/p>\n D\u0130E\u2019nin, \u00f6zellikle T\u00fcrkiye\u2019nin di\u011fer anadilleri konusunda \u201cbilimsel k\u0131staslar\u201da uygun olarak \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131\u011f\u0131 ve dolay\u0131s\u0131yla da bu konudaki verilerinin sa\u011fl\u0131kl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k. TRT, bu D\u0130E\u2019nin verilerine g\u00f6re hareket ederek yay\u0131na ba\u015flayacak olursa, T\u00fcrkiye\u2019nin \u00e7o\u011fu dili yine yok say\u0131lm\u0131\u015f olmayacak m\u0131?!<\/p>\n TRT\u2019nin T\u00fcrkiye\u2019nin di\u011fer anadillerinde yapaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi\u011fi televizyon ve radyo programlar\u0131n\u0131n s\u00fcrelerinden \u00f6nce, bu dillerin hangilerinin olaca\u011f\u0131 ve bu programlar\u0131 hangi \u201cyeti\u015fmi\u015f personel\u201din haz\u0131rlay\u0131p sunulaca\u011f\u0131 da ayr\u0131 bir sorun. Allah\u2019a \u015f\u00fck\u00fcr ki bir \u015fans\u0131m\u0131z var! TRT, Hem\u015fince i\u00e7in Ermenistanl\u0131; Pontus\u00e7a i\u00e7in Yunanl\u0131; Vaynakh\u00e7a (\u00c7e\u00e7en-\u0130ngu\u015f\u00e7a), Avarca, Lezgice, Kumuk\u00e7a, Gazi Kumuk\u00e7a (Lak\u00e7a), Dargice, Kara\u00e7ay(l\u0131)-Balkarya(l\u0131)ca, Tatarca, Nogayca ve \u00c7erkezce i\u00e7in Rusya Federasyonundan; K\u0131rg\u0131zca i\u00e7in K\u0131rg\u0131zistanl\u0131; Kazak\u00e7a i\u00e7in Kazakistanl\u0131; \u00d6zbek\u00e7e i\u00e7in \u00d6zbekistanl\u0131; Uygurca i\u00e7in \u00c7inli; Pomak\u00e7a i\u00e7in Bulgaristanl\u0131; Acemce i\u00e7in \u0130ranl\u0131; Arap\u00e7a i\u00e7in Suriyeli; Arnavut\u00e7a i\u00e7in Arnavutluklu; Bo\u015fnak\u00e7a i\u00e7in Bosna-Hersekli; Kirmanca, Zazaca vb. i\u00e7in\u00a0 yine Rusya Federasyonundan ve G\u00fcrc\u00fcce, Lazca, Oset\u00e7e ve Abazaca i\u00e7in G\u00fcrcistan l\u0131 dilbilimciler ve radyo ve televizyon programc\u0131lar\u0131 istihdam ederek bu sorunu k\u0131sa d\u00f6nemde \u00e7\u00f6zebilir. Di\u011fer \u201csorunlu diller\u201d i\u00e7in de bu k\u0131sa d\u00f6nemde benzer yollar izlenebilir.<\/p>\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczde anadili sorununun bir aya\u011f\u0131 radyo ve televizyon yay\u0131nlar\u0131 ise di\u011fer aya\u011f\u0131 bu dillerin e\u011fitim- \u00f6\u011fretimidir. Seksen y\u0131l \u00f6nce \u00e7\u00f6z\u00fcmlenebilecek bu anadili sorunu \u00f6nce yok say\u0131lm\u0131\u015f, sonra \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc ertelenmi\u015f, \u015fimdi ise uygulamalardan anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, \u201cAvrupa Toplulu\u011fu\u201dna ho\u015f g\u00f6r\u00fcnmek ad\u0131na baz\u0131 a\u011f\u0131zlara birer parmak bal \u00e7al\u0131narak ge\u00e7i\u015ftirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n Di\u011fer yandan sorunun ger\u00e7ek anlamda \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc yolunda ad\u0131mlar at\u0131labilmesi i\u00e7in, \u00f6ncelikle bu anadillerle ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar yapan vak\u0131f, dernek ve ki\u015filerin kat\u0131laca\u011f\u0131 bir \u201cT\u00fcrkiye\u2019nin Anadilleri Kurultay\u0131\u201d d\u00fczenlenmelidir. Ard\u0131nda da bu dillerle ilgili yerli ve yabanc\u0131 dilbilimci, e\u011fitimci ve radyo ve televizyon yap\u0131mc\u0131s\u0131 ve sunucular\u0131ndan olu\u015fan bir \u201cAnadillerini Planlama Kurumu\u201d ihd\u00e2s edilmelidir. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n her t\u00fcrl\u00fc organizasyon ve finansman\u0131 do\u011fald\u0131r ki, H\u00fck\u00fcmet taraf\u0131ndan kar\u015f\u0131lanmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n \u00d6zetle; g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc kadar\u0131yla TRT, T\u00fcrkiye\u2019nin anadil envanteri konusunda yetkin olmayan D\u0130E\u2019nin verece\u011fi \u201cbilgiler\u201de itibar edecek ve baz\u0131 \u201cdil ve leh\u00e7eler\u201dde\u00a0 televizyon ve radyo yay\u0131nlar\u0131 yapacak. Baz\u0131 diller yine yok say\u0131lacak. Bu b\u00fcy\u00fck bir haks\u0131zl\u0131kt\u0131r. \u0130kinci bir engel, bu radyo ve televizyon programlar\u0131n\u0131 haz\u0131rlayacak ve\u00a0 sunacak personelle ilgilidir. Bu sorun bir haftaya kalmadan, yukar\u0131da belirtti\u011fim \u00fclkelerin bu alanda yeti\u015fmi\u015f personeliyle \u00e7\u00f6z\u00fclebilir. Bir \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc konu, bu radyo ve televizyon yay\u0131nlar\u0131n\u0131n s\u00fcresidir. S\u00fcre konusunda esnek olunmal\u0131d\u0131r. Bir di\u011fer konu yay\u0131nlanacak programlar\u0131n i\u00e7eri\u011fiyle ilgilidir (bkz.: 25 Ocak 2004 tarih ve 25357 say\u0131l\u0131 y\u00f6netmelik).<\/p>\n Anadilde radyo ve televizyon yay\u0131nlar\u0131 ve anadilde e\u011fitim-\u00f6\u011fretim ve\/veya anadili e\u011fitim-\u00f6\u011fretimine ili\u015fkin b\u00fct\u00fcn bu ve \u015fu anda akla gelmeyen benzeri sorunlara ancak \u201cAnadillerini Planlama Kurumu\u201d gibi demokratik yap\u0131l\u0131 bir kurulu\u015f \u00e7\u00f6z\u00fcmler \u00fcretebilir. Ayr\u0131ca Sovyetler Birli\u011fi ve \u201cAvrupa Toplulu\u011fu\u201dnun bu konudaki birikim ve uygulamalar\u0131 engin bir kaynakt\u0131r. Bunlardan da faydalan\u0131lmal\u0131d\u0131r. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalara kat\u0131lacak ki\u015filerin, her anadiline ayn\u0131 mesafede duracak ve milliyeti de\u011fil, emek ve yurtta\u015fl\u0131k ba\u011flar\u0131m\u0131z\u0131 \u00f6n plana \u00e7\u0131karacak tiynetteki ki\u015filerden olu\u015fmas\u0131 bir di\u011fer \u00f6nemli noktad\u0131r.<\/p>\n (Ali \u0130hsan Aksamaz, Bir G\u00fcn Gazetesi, 8 VI 2004)<\/p>\n +<\/p>\n TRT, Karar\u0131n\u0131 G\u00f6zden Ge\u00e7irmelidir!<\/strong><\/p>\n TRT, di\u011fer anadillerde radyo ve televizyon yay\u0131nlar\u0131na ba\u015flamadan \u00f6nce, T\u00fcrkiye\u2019nin T\u00fcrk\u00e7e d\u0131\u015f\u0131ndaki anadillerini; Lozan Antla\u015fmas\u0131\u2019nda tan\u0131n\u0131p tan\u0131nmad\u0131klar\u0131na, konu\u015fanlar\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131na, konu\u015fulduklar\u0131 y\u00f6relere, yerli veya g\u00f6\u00e7men olma durumlar\u0131na, D\u0130E taraf\u0131ndan tan\u0131n\u0131p tan\u0131nmad\u0131klar\u0131na veya T\u00fcrkiye d\u0131\u015f\u0131nda \u201cresm\u00ee bir dil\u201d olup olmad\u0131klar\u0131na g\u00f6re s\u0131n\u0131fland\u0131rabilirdik. TRT\u2019nin be\u015f anadilde yay\u0131na ba\u015flamas\u0131ndan sonra, T\u00fcrkiye\u2019nin di\u011fer anadillerini bir de \u201cD\u0130E\u2019nin ve TRT\u2019nin tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 anadiller\u201d ve \u201cD\u0130E\u2019nin tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 ama TRT\u2019nin tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131 anadiller\u201d ba\u015fl\u0131klar\u0131 alt\u0131nda s\u0131n\u0131fland\u0131rma imk\u00e2n\u0131na da kavu\u015fmu\u015f olduk!<\/p>\n Be\u015f anadildeki radyo ve televizyon yay\u0131nlar\u0131 7 Haziran 2004 Pazartesi g\u00fcn\u00fc Bo\u015fnak\u00e7a ile ba\u015flad\u0131. Yap\u0131lan resm\u00ee a\u00e7\u0131klamaya g\u00f6re, Bo\u015fnak\u00e7a, Arap\u00e7a, K\u0131rman\u00e7i, \u00c7erkesce ve Zazaca TRT\u2019nin s\u0131ras\u0131yla yay\u0131n yapaca\u011f\u0131 dillermi\u015f. TRT\u2019nin bu dillerdeki yay\u0131nlar\u0131; i\u00e7erik, s\u00fcre, yay\u0131nland\u0131klar\u0131 saatler vb. a\u00e7\u0131lardan ele\u015ftirilebilir. Ancak \u00f6ncelikle \u00fczerinde durulmas\u0131 gereken konu, yay\u0131n yap\u0131lacak dillerin say\u0131s\u0131n\u0131n neden be\u015f ile s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131d\u0131r.<\/p>\n TRT,\u00a0 \u201cK\u00fcrt\u00e7e\u201dnin leh\u00e7eleri olarak kabul edilen K\u0131rman\u00e7i ve Zazaca d\u0131\u015f\u0131ndaki \u00fc\u00e7 anadilini, yani Bo\u015fnak\u00e7a, Arap\u00e7a ve \u00c7erkes\u00e7e\u2019yi hangi k\u0131staslar\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurarak yay\u0131n yapmak i\u00e7in se\u00e7ti? TRT\u2019nin, D\u0130E\u2019nin verilerini dikkate alarak bu dilleri belirledi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Yurtta\u015flara anadillerine ili\u015fkin sorular\u0131n en son 1985 n\u00fcfus say\u0131mlar\u0131nda soruldu\u011funu biliyoruz. D\u0130E\u2019nin anadil sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131 en son say\u0131m ise 1965\u2019tekidir. TRT\u2019nin K\u0131rman\u00e7i ve Zazaca\u2019n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra yay\u0131na ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 Bo\u015fnak\u00e7a, Arap\u00e7a ve \u00c7erkes\u00e7e ve yay\u0131n yapmad\u0131\u011f\u0131 di\u011fer baz\u0131 anadillerini acaba g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ka\u00e7 ki\u015fi konu\u015fuyor? En son 2000 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lan n\u00fcfus say\u0131mlar\u0131nda da anadile ili\u015fkin soru sorulmad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, bu soruya ancak 1965 verileri \u00fczerinden bir cevap aramaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131labilir.<\/p>\n 1965 verileriyle anadili ve ikinci dili olarak Bo\u015fnak\u00e7a\u2019y\u0131 57.209 ki\u015fi; \u00c7erkes\u00e7e\u2019yi 106.960 ki\u015fi ve Arap\u00e7a\u2019y\u0131 533.264 ki\u015fi konu\u015fuyordu. Yine ayn\u0131 y\u0131l verileriyle Lazca\u2019y\u0131 81.165 ki\u015fi; G\u00fcrc\u00fcce\u2019yi 79.234 ki\u015fi; Pomak\u00e7a\u2019y\u0131 57.372 ki\u015fi; Arnavut\u00e7a\u2019y\u0131 53.520 ki\u015fi ve Abazaca\u2019y\u0131 ise 12.399 ki\u015fi anadili veya ikinci dili olarak konu\u015fuyordu.<\/p>\n Yukar\u0131daki bu rakamlar, TRT\u2019nin bir anadilini, konu\u015fan\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131na g\u00f6re de\u011ferlendirmedi\u011fini g\u00f6steriyor. \u201cK\u00fcrt\u00e7e\u201dnin leh\u00e7eleri d\u0131\u015f\u0131nda yay\u0131n yap\u0131lan Bo\u015fnak\u00e7a, Arap\u00e7a ve \u00c7erkes\u00e7e i\u00e7inde bir tek \u00c7erkes\u00e7e konusunda \u00c7erkeslerin hassasiyet g\u00f6sterdiklerini ve uzun bir ge\u00e7mi\u015fi olan bir \u00e7aba i\u00e7inde bulunduklar\u0131n\u0131 biliyoruz. TRT\u2019nin Bo\u015fnak\u00e7a ve Arap\u00e7a yay\u0131nlar\u0131ndan sonra, kimi \u201cBo\u015fnak\u201d ve \u201cArap\u201d \u201ckanaat \u00f6nderleri\u201dnin \u00e7\u0131k\u0131p ta, \u201cYahu biz b\u00f6l\u00fcc\u00fc m\u00fcy\u00fcz ki bizim anadilimizde devlet yay\u0131n yap\u0131yor?\u201d veya \u201cGen\u00e7ler zaten bu dili bilmez, ya\u015fl\u0131lar\u0131n ise kulaklar\u0131 duymaz, duysa da bir ayaklar\u0131 \u00e7ukurda, ne l\u00fczumu vard\u0131!\u201d mealinden traji-komik l\u00e2flar ettiklerinin yaz\u0131l\u0131 ve s\u00f6zl\u00fc bas\u0131na yans\u0131mas\u0131, D\u0130E\u2019ni bile ciddiye almayan TRT y\u00f6netiminin ne kadar isabetsiz bir karar verdi\u011fini g\u00f6steriyor. E\u011fer TRT, \u201cAnadolu\u2019ya g\u00f6\u00e7men diller\u201di, yani Bo\u015fnak\u00e7a ve \u00c7erkes\u00e7e\u2019yi dikkate al\u0131yorsa, di\u011fer g\u00f6\u00e7men dilleri olan Abazaca, Arnavut\u00e7a ve\u00a0 Pomak\u00e7a\u2019y\u0131 da dikkate almal\u0131d\u0131r. E\u011fer TRT,\u201dAnadolu\u2019da yerli diller\u201di, yani K\u0131rman\u00e7i, Zazaca ve Arap\u00e7a\u2019y\u0131 dikkate al\u0131yorsa di\u011fer yerli diller olan ve Anadolu co\u011frafyas\u0131nda tarih kadar eski bir ge\u00e7mi\u015fe sahip Lazca ve G\u00fcrc\u00fcce\u2019yi de dikkate almak zorundad\u0131r. Lazlar ve G\u00fcrc\u00fclerin de esas olarak anadillerinin ya\u015fat\u0131lmas\u0131 konusunda uzun y\u0131llara dayanan cidd\u00ee \u00e7abalar\u0131n\u0131n bulundu\u011fu biliniyor.<\/p>\n Ku\u015fkusuz her dil kendi do\u011fall\u0131\u011f\u0131nda ya\u015fama hakk\u0131na sahiptir, bu konuda ayr\u0131mc\u0131 davranmamal\u0131y\u0131z. Yine her dil kurumsalla\u015farak gelecek ku\u015faklara aktar\u0131lma hakk\u0131na da sahiptir. Ancak anadillerinin ya\u015fat\u0131lmas\u0131 konusunda, ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n zahmet edip de Allah i\u00e7in tek sat\u0131r yaz\u0131 bile yazmad\u0131klar\u0131 anadillerde, TRT\u2019nin yay\u0131n yapmas\u0131 olduk\u00e7a tuhaf! TRT, bu ad\u0131m\u0131nda hangi s\u00e2ik ile\u00a0 hareket etmi\u015ftir? TRT, yurtta\u015fl\u0131k ba\u011flar\u0131n\u0131 erozyona u\u011fratabilecek bu son anti-demokratik uygulamas\u0131ndan geri d\u00f6nmeli; di\u011fer anadilleri de dikkate almal\u0131d\u0131r.<\/p>\n (Ali \u0130hsan Aksamaz, Radikal Gazetesi- RAD\u0130KAL \u0130K\u0130, 13 VI 2004)<\/p>\n +<\/p>\n ANAD\u0130L\u0130 Y\u00d6NETMEL\u0130KLER\u0130 VE GER\u00c7EK<\/strong><\/p>\n Avrupa Birli\u011fi\u2019ne uyum s\u00fcrecinde DSP-MHP-ANAP H\u00fck\u00fcmetinin haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131\u00a0\u201c\u00c7e\u015fitli Kanunlarda De\u011fi\u015fiklik Yap\u0131lmas\u0131na\u00a0\u00a0\u0130li\u015fkin Kanun<\/em>\u201dun\u00a0\u00a0(Kanun No: 4771; Kabul tarihi: 03.08.2002- Resmi Gazete: 09.08.2002\/ 24841) y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmesinin ard\u0131ndan,\u00a0\u201cT\u00fcrk Vatanda\u015flar\u0131n\u0131n G\u00fcnl\u00fck Ya\u015famlar\u0131nda Geleneksel Olarak Kulland\u0131klar\u0131 Farkl\u0131 Dil ve Leh\u00e7elerin \u00d6\u011frenilmesi Hakk\u0131ndaki Y\u00f6netmelik\u201d<\/em>\u00a0( Resmi Gazete: 20.09.2002\/ 24882) ve\u00a0\u201cT\u00fcrk Vatanda\u015flar\u0131n\u0131n G\u00fcnl\u00fck Ya\u015famlar\u0131nda\u00a0\u00a0Geleneksel Olarak Kulland\u0131klar\u0131 Farkl\u0131 Dil ve Leh\u00e7elerde Yap\u0131lacak Radyo ve Televizyon Yay\u0131nlar Hakk\u0131ndaki Y\u00f6netmelik\u201d<\/em>\u00a0(25.01.2004\/ 25357) de y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girdi. Olduk\u00e7a uzun ba\u015fl\u0131klar\u0131 olan bu y\u00f6netmeliklerden ilki i\u00e7in ben, bu makalemde, \u201cKurs Y\u00f6netmeli\u011fi\u201d, di\u011feri i\u00e7in de \u201cRadyo-TV Y\u00f6netmeli\u011fi\u201d ifadelerini kullanaca\u011f\u0131m.<\/p>\n \u00d6ncelikle her iki y\u00f6netmeli\u011fin ba\u015fl\u0131\u011f\u0131nda ge\u00e7en ifadelere dikkat \u00e7ekmek istiyorum.\u00a0\u201c\u2026 G\u00fcnl\u00fck Ya\u015famlar\u0131nda\u2026\u201d<\/em>\u00a0ne anlama geliyor? Dil, g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam d\u0131\u015f\u0131nda ba\u015fka nerelerde kullan\u0131labilir ki, bu ifadeye ihtiya\u00e7 duyulmu\u015f?\u00a0\u201c\u2026 Geleneksel Olarak Kulland\u0131klar\u0131\u2026\u201d<\/em>\u00a0ifadesi de olduk\u00e7a ilgin\u00e7. Bu ifadeyi yazanlara sormak l\u00e2z\u0131m: Ne kadar Geleneksel? \u00d6rne\u011fin, Anadolu\u2019nun yerli dilleri Arap\u00e7a, G\u00fcrc\u00fcce, Hem\u015fince , K\u0131rmanci, Lazca, Pontus\u00e7a, Rumca, S\u00fcryanice, Zazaca\u00a0\u00a0vb. anadiller kadar m\u0131 geleneksel?! Yoksa Anadolu\u2019ya g\u00f6\u00e7men Abazaca, Ad\u0131\u011fece, Arnavut\u00e7a, Bo\u015fnak\u00e7a, \u00c7e\u00e7ence, \u0130ngu\u015f\u00e7a, Kabardeyce, Kara\u00e7ay(l\u0131)-Balkar(l\u0131)ca, Kumuk\u00e7a, Ladino, Lak\u00e7a, Pomak\u00e7a vb. anadiller kadar m\u0131 geleneksel?!<\/p>\n \u201c\u2026 Farkl\u0131 Dil ve Leh\u00e7eler\u2026\u201d<\/em>\u00a0\u00a0\u00a0ifadesi ise, bu y\u00f6netmelikleri yazanlar\u0131n olduk\u00e7a paradoksal bir yakla\u015f\u0131m i\u00e7inde olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor.\u00a0\u201cDil\u201d<\/em>\u00a0ve\u00a0\u201cleh\u00e7e\u201d<\/em>\u00a0kavramlar\u0131n\u0131n olduk\u00e7a g\u00f6receli kavramlar oldu\u011funu belirtmeliyim. Konumuzla ba\u011flant\u0131l\u0131 olarak sorarsak, bir anadilinin dil mi, leh\u00e7e mi oldu\u011funa kim, nas\u0131l karar veriyor? \u00d6rne\u011fin, K\u0131rmanci ve Zazaca dil mi, leh\u00e7e mi? Hangisi hangisinin leh\u00e7esi? \u00c7e\u00e7ence ve \u0130ngu\u015f\u00e7a ile ilgili ayn\u0131 soru sorulabilir? Ladino, \u0130spanyolca\u2019n\u0131n m\u0131, T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin mi, \u0130branice\u2019nin mi leh\u00e7esi? Ya Ad\u0131\u011fece, Kabardeyce ili\u015fkisine ne diyece\u011fiz? Abazaca ile Abhazca ili\u015fkisi nas\u0131l a\u00e7\u0131klanacak? Dil ve leh\u00e7e ili\u015fkisine g\u00f6re, G\u00fcrc\u00fcce ile Lazca, Hem\u015fince ile Ermenice, Pontus\u00e7a ile Rumca aras\u0131ndaki ili\u015fki nas\u0131l tan\u0131mlanacak?<\/p>\n Ku\u015fkusuz bu t\u00fcr d\u00fczenlemelerde kanun ve y\u00f6netmeliklere bir ba\u015fl\u0131k verilmeli. Anadillerle ilgili bu y\u00f6netmeliklerde,\u00a0\u201cT\u00fcrkiye\u2019nin Di\u011fer Anadilleri\u201d<\/em>\u00a0ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 en uygun ba\u015fl\u0131k olarak kabul edilebilirdi. Gerek\u00a0\u201cKurs Y\u00f6netmeli\u011fi\u201d<\/em>\u00a0ve gerekse de\u00a0\u201cRadyo-TV Y\u00f6netmeli\u011fi\u201d<\/em>nde en ba\u015fta da, yine\u00a0\u201cFarkl\u0131 Dil ve Leh\u00e7eler\u201d<\/em>\u00a0ifadesi yerine, bu anadiller tek tek say\u0131lmal\u0131yd\u0131. E\u011fer \u015fekl\u00ee ifadelerin d\u0131\u015f\u0131nda bir tak\u0131m s\u0131n\u0131fland\u0131rmalara ihtiya\u00e7 duyuluyorsayd\u0131, bu anadiller\u00a0\u201cyerli-g\u00f6\u00e7men\u201d<\/em>,\u00a0\u201ctoplu olarak- da\u011f\u0131n\u0131k olarak konu\u015fulanlar\u201d<\/em>,\u00a0\u201cN\u00fcfus say\u0131mlar\u0131nda yer alan- hi\u00e7 yer almam\u0131\u015f\u201d<\/em>\u00a0gibi veya konu\u015fanlar\u0131n\u0131 (\u201ctahmin\u00ee\u201d\u00a0<\/em>) say\u0131s\u0131na g\u00f6re vb. s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131labilirdi.<\/p>\n Genel olarak Kurs y\u00f6netmeliklerinin i\u015fi zora ko\u015fucu, k\u0131s\u0131tlay\u0131c\u0131, \u015fekilci, b\u00fcrokrasiye \u00f6nem verir \u00f6zellikte oldu\u011funu biliyoruz. \u201cAma\u00e7\u201d b\u00f6l\u00fcm\u00fcndeki 1. madde, y\u00f6netmeli\u011fin amac\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131kl\u0131yor:\u00a0\u201cBu Y\u00f6netmeli\u011fin amac\u0131, T\u00fcrk vatanda\u015flar\u0131n\u0131n g\u00fcnl\u00fck ya\u015famlar\u0131nda geleneksel olarak kulland\u0131klar\u0131 farkl\u0131 dil ve leh\u00e7elerin \u00f6\u011frenilmesine ili\u015fkin 8\/6\/1965 tarihli ve 625 say\u0131l\u0131 \u00d6zel \u00d6\u011fretim Kurumlar\u0131 Kanununa g\u00f6re a\u00e7\u0131labilecek \u00f6zel kurslar\u0131n a\u00e7\u0131l\u0131\u015f, i\u015fleyi\u015f ve denetim esaslar\u0131n\u0131 d\u00fczenlemektir.\u201d<\/em><\/p>\n Ba\u015fta, bu\u00a0\u201cdil ve leh\u00e7eler<\/em>\u201din adlar\u0131 yaz\u0131lmal\u0131yd\u0131. Yine bu\u00a0\u201cdil ve leh\u00e7eler\u201d<\/em>, madem konu\u015fuluyor, neden ve kimlere \u00f6\u011fretilece\u011fi de a\u00e7\u0131k\u00e7a belirtilmeliydi!<\/p>\n Bu y\u00f6netmeli\u011fin\u00a0\u201cen ilgi \u00e7ekici\u201d<\/em>\u00a0maddesi,\u00a0\u201cG\u00f6revlendirme\u201d<\/em>\u00a0ilgili olan 7. madde. \u015e\u00f6yle diyor:\u00a0\u201cA\u00e7\u0131lmas\u0131na izin verilen kursta; m\u00fcd\u00fcr, m\u00fcd\u00fcr yard\u0131mc\u0131s\u0131, \u00f6\u011fretmen ve usta \u00f6\u011fretici ile di\u011fer personel g\u00f6revlendirilir.<\/em><\/p>\n \u00c7al\u0131\u015fma izni verilecek personelin, 625 say\u0131l\u0131 \u00d6zel \u00d6\u011fretim Kurumlar\u0131 Kanunu ile\u00a0\u00a0Milli E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131na Ba\u011fl\u0131 \u00d6zel \u00d6\u011fretim Kurumlar\u0131 Y\u00f6netmeli\u011finde belirtilen nitelik ve ko\u015fullar\u0131 ta\u015f\u0131mas\u0131, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti vatanda\u015f\u0131 olmas\u0131, Talim ve Terbiye Kurulunca belirlenen nitelik ve ko\u015fullara sahip olmas\u0131 gerekir.<\/em><\/p>\n G\u00f6revlendirilecek personele 625 say\u0131l\u0131 \u00d6zel \u00d6\u011fretim Kurumlar\u0131 Kanununun 23 nc\u00fc maddesi ve Milli E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131na Ba\u011fl\u0131 \u00d6zel \u00d6\u011fretim Kurumlar\u0131 Y\u00f6netmeli\u011finin ilgili madde h\u00fck\u00fcmlerine g\u00f6re \u00e7al\u0131\u015fma izni verilir\u2026\u201d<\/em><\/p>\n Bu madde, bu kadar a\u00e7\u0131klamada bulunmas\u0131na ra\u011fmen, anadillerini bilmeyen insanlara ders verecek \u00f6\u011fretmenlere ili\u015fkin somut bir bilgi vermiyor. Yak\u0131n zamana kadar yok say\u0131lan dillerde ders verecek \u00f6\u011fretmenlerin nereden sa\u011flanaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a belirtilmeliydi.<\/p>\n \u201cKurs Y\u00f6netmeli\u011fi\u201d<\/em>, derslerde kullan\u0131lacak alfabe ve ders materyallerine ili\u015fkin de bilgi vermiyor. \u00d6rne\u011fin\u00a0\u00a0derslerde\u00a0\u201cKuzey Kafkasya Dilleri<\/em>\u201dnin yaz\u0131m\u0131nda (Kuzey Kafkasya\u2019da oldu\u011fu gibi)\u00a0\u201cKiril Alfabesi\u201d<\/em>ni,\u00a0\u201cG\u00fcney Kafkasya Dilleri<\/em>\u201dnin yaz\u0131m\u0131nda (G\u00fcrcistan \u2019da\u00a0\u00a0oldu\u011fu gibi)\u00a0\u201cKartuli Anbani<\/em>\u201dyi ve Zazaca ve K\u0131rmanci dillerinin yaz\u0131m\u0131nda, (Orta Do\u011fu\u2019da oldu\u011fu gibi)\u00a0\u201cArap Alfabesi\u201d<\/em>ni kullanmay\u0131 da isterlerse, ne olacak? Ya da\u00a0\u201co b\u00f6lgelerde\u201d<\/em>\u00a0haz\u0131rlanm\u0131\u015f kitaplar\u0131 aynen veya k\u00fc\u00e7\u00fck de\u011fi\u015fikliklerle kullanmak isterlerse, yetkililerin tavr\u0131 ne olacak? B\u00fct\u00fcn bunlar, bu y\u00f6netmelikte yer alabilirdi. Bu y\u00f6netmeli\u011fin, yurtta\u015flar\u0131n ger\u00e7ekliklerinden hareketle de\u011fil, b\u00fcrokrat zihniyetle ve \u00fcstelik de ba\u015ftan savma haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir g\u00f6stergesidir.<\/p>\n \u201cKurs y\u00f6netmeli\u011finin\u201d<\/em>\u00a0ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 gibi bu y\u00f6netmeli\u011fin ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 da ayn\u0131 ele\u015ftirilerimizin muhatab\u0131. Ancak bu y\u00f6netmeli\u011fin i\u00e7eri\u011fi daha da \u201dilgin\u00e7\u201d. Bu y\u00f6netmeli\u011fin 5. maddesinde yer alan,\u00a0\u201cBu dil ve leh\u00e7elerde sadece yeti\u015fkinler i\u00e7in haber, m\u00fczik ve geleneksel k\u00fclt\u00fcr\u00fcn tan\u0131t\u0131lmas\u0131na y\u00f6nelik yay\u0131nlar yap\u0131labilir.\u201d<\/em>\u00a0\u00a0ve\u00a0\u201cBu dil ve leh\u00e7elerin \u00f6\u011fretilmesine y\u00f6nelik yay\u0131n yap\u0131lamaz.\u201d\u00a0\u00a0<\/em>ifadesi, y\u0131llarca yasaklanan anadillere s\u00f6zde \u00f6zg\u00fcrl\u00fck vermek i\u00e7in haz\u0131rlanan bu y\u00f6netmeli\u011fin nas\u0131l yasak\u00e7\u0131 bir zihniyet ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. \u00c7ocuklar\u0131, ruhen ve bedenen geli\u015fmeleri konusunda korumayan, gerekli tedbirleri almayan bir anlay\u0131\u015f, bu \u00e7ocuklar\u0131 anadillerine kar\u015f\u0131, vebadan uzak tutmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r gibi davranmakta, kafalarda bug\u00fcn bile karantinalar olu\u015fturmaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Anadilde radyo-TV yay\u0131nlar\u0131n\u0131 yaln\u0131zca \u201cyeti\u015fkinlere\u201d y\u00f6nelik bir \u00e7izgide tutmaya \u00e7al\u0131\u015fmak nas\u0131l bir ruh halinin tezah\u00fcr\u00fcd\u00fcr?! \u00c7ocuk yeti\u015fkin olmayacak m\u0131? Yeti\u015fkin bir zamanlar \u00e7ocuk de\u011fil miydi? G\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn yeti\u015fkini, \u00e7ocuklu\u011funda anadilinin konu\u015fulmas\u0131n\u0131n bile \u00e7e\u015fitli \u015fekillerde yasakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmiyor mu? G\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u00e7ocu\u011fu, ileride yeti\u015fkin olunca bu \u201ckomik uygulamalar\u0131\u201d sorgulamayacak m\u0131?<\/p>\n Yine ayn\u0131 maddede yer alan,\u201d\u00a0Kamu ve \u00f6zel ulusal yay\u0131n lisans\u0131 sahibi radyo ve televizyon kurulu\u015flar\u0131, bu dil ve leh\u00e7elerdeki yeniden iletim konusu yay\u0131nlar\u0131 da dahil olmak \u00fczere; radyo kurulu\u015flar\u0131 g\u00fcnde 60 dakikay\u0131 a\u015fmamak \u00fczere haftada toplam be\u015f saat, televizyon kurulu\u015flar\u0131 ise g\u00fcnde 45 dakikay\u0131 a\u015fmamak \u00fczere haftada toplam d\u00f6rt saat yay\u0131n yapabilirler.\u201d\u00a0<\/em>h\u00fckm\u00fc ise s\u00fcre a\u00e7\u0131s\u0131ndan da bir k\u0131s\u0131tlay\u0131c\u0131l\u0131k g\u00f6stergesidir.<\/p>\n Ayn\u0131 maddedeki,\u00a0\u201cBu dil ve leh\u00e7elerin \u00f6\u011fretilmesine y\u00f6nelik yay\u0131n yap\u0131lamaz.\u201d\u00a0<\/em>\u015feklindeki vurgu \u00fczerinde uzunca d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi gerektiriyor. TRT\u2019nin e\u011fitim-\u00f6\u011fretime ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 televizyon kanallar\u0131ndan biri,\u201dTV\u00a04\u201d, \u0130ngilizce, Frans\u0131zca, Almanca \u00f6\u011freten yay\u0131nlar yap\u0131yor. Ama bu \u00fclkenin yurtta\u015flar\u0131n\u0131n kendi anadillerini \u00f6\u011frenmelerine ve geli\u015ftirmelerine y\u00f6nelik yay\u0131nlar\u0131n yap\u0131lmas\u0131 daha ba\u015ftan engellenmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Do\u011fald\u0131r ki, TRT\u2019nin TV ve radyo kanallar\u0131nda, bu sayd\u0131\u011f\u0131m\u0131z Bat\u0131 Dilleri de \u0130spanyolca, Rus\u00e7a, \u00c7ince de ve di\u011fer Bat\u0131 dilleri de \u00f6\u011fretilebilmelidir. TRT\u2019nin\u00a0TV ve radyo kanallar\u0131nda T\u00fcrkiye\u2019nin di\u011fer anadilleri de \u00f6\u011fretilebilmelidir. Bu \u00fclkenin yurtta\u015flar\u0131n\u0131n anadilleri TRT\u2019nin TV ve radyo kanallar\u0131nda \u00f6ncelikle \u00f6\u011fretilmelidir!<\/p>\n Bu kadar k\u0131s\u0131tlay\u0131c\u0131 h\u00fck\u00fcmler getiren bir y\u00f6netmeli\u011fin,\u00a0\u201cT\u00fcrk\u00e7e terc\u00fcmesi\u2026\u201d<\/em>\u00a0\u00a0ile neyi kastetti\u011fini a\u00e7\u0131k\u00e7a belirtmesi gerekirdi! \u00d6rne\u011fin; terc\u00fcmeler 1930\u2019lar\u0131n T\u00fcrk\u00e7esi\u2019yle yap\u0131l\u0131rsa ne olacak?!<\/p>\n Yar\u0131n bir g\u00fcn, bir uluslararas\u0131 firma, bu anadillerinden birinde veya hepsinde reklam haz\u0131rlay\u0131p bu anadillerdeki programlar ku\u015fa\u011f\u0131nda yay\u0131nlatmak isterse ne olacak? Y\u00f6netmelik bu konuya de\u011finmeyi unutmu\u015f!<\/p>\n Ge\u00e7ici 1. madde ise \u201cteknik bir konu\u201dya de\u011finiyor:\u00a0\u201cT\u00fcrk vatanda\u015flar\u0131n\u0131n g\u00fcnl\u00fck ya\u015famlar\u0131nda geleneksel olarak kulland\u0131klar\u0131 farkl\u0131 dil ve leh\u00e7elerin izleyici-dinleyici profili belirleninceye kadar bu dil ve leh\u00e7elerdeki yay\u0131n sadece kamu ve \u00f6zel ulusal yay\u0131n kurulu\u015flar\u0131 taraf\u0131ndan yap\u0131l\u0131r.<\/em><\/p>\n \u00dcst Kurul \u00fclke \u00e7ap\u0131ndaki talepler yan\u0131nda, gerekli ara\u015ft\u0131rmalar yapt\u0131rarak izleyici-dinleyici profili \u00e7\u0131kar\u0131r.\u201d<\/em><\/p>\n Burada ge\u00e7en\u00a0\u201culusal yay\u0131n\u201d<\/em>\u00a0tan\u0131m\u0131,\u00a0\u201ctan\u0131mlar\u201d<\/em>\u00a0b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131klan\u0131yor:\u00a0\u201cB\u00fct\u00fcn \u00fclkeye yap\u0131lan, radyo, televizyon ve veri yay\u0131n\u0131\u2026<\/em>\u201d Ayn\u0131 b\u00f6l\u00fcm,\u00a0\u201cB\u00f6lgesel Yay\u0131n\u201d<\/em>\u00a0kavram\u0131n\u0131 da tan\u0131ml\u0131yor:\u201d Birbirine kom\u015fu en az \u00fc\u00e7 il ve en \u00e7ok bir co\u011frafi b\u00f6lge alan\u0131n\u0131n asgari y\u00fczde yetmi\u015fine yap\u0131lan\u00a0\u00a0radyo, televizyon yay\u0131n\u0131\u2026\u201d<\/em>\u00a0\u201cYerel Yay\u0131n\u201d\u00a0<\/em>ise \u015f\u00f6yle tan\u0131mlan\u0131yor:\u00a0\u201d M\u00fclki taksimat itibar\u0131yla en az bir il\u00e7e ( merkez il\u00e7e dahil) veya bir ilin alan\u0131n\u0131n en az y\u00fczde yetmi\u015fine yap\u0131lan radyo, televizyon ve veri yay\u0131n\u0131.\u201d<\/em><\/p>\n \u201c\u0130zleyici-dinleyici profili\u201d hangi k\u0131staslara g\u00f6re \u00e7\u0131kart\u0131lacak? T\u00fcrkiye\u2019nin b\u00fct\u00fcn anadillerinin \u015fu ya da bu oranda\u00a0\u00a0\u00fclkenin hemen her yerinde konu\u015fuldu\u011funu biliyoruz. \u201c\u0130zleyici-dinleyici profili\u201d \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan, anadiller aleyhine \u00e7\u0131kacak her t\u00fcrl\u00fc sonucun bir\u00e7ok bak\u0131mdan \u015faibeli olaca\u011f\u0131na ku\u015fku yok. Bu y\u00f6netmelik \u00e7er\u00e7evesinde TRT, be\u015f anadilde 7 Haziran 2004 Pazartesi g\u00fcn\u00fc radyo ve TV yay\u0131nlar\u0131na ba\u015flad\u0131 Bu anadiller TRT\u2019nin yay\u0131n s\u0131ras\u0131na g\u00f6re \u015f\u00f6yleydi: Bo\u015fnak\u00e7a, Arap\u00e7a, K\u0131rman\u00e7i, \u00c7erkesce ve Zazaca . TRT\u2019nin bu anadillerdeki yay\u0131nlar\u0131; i\u00e7erik, s\u00fcre, yay\u0131nland\u0131klar\u0131 saatler vb. a\u00e7\u0131lardan ele\u015ftirilere u\u011frad\u0131. Ancak \u00f6ncelikle \u00fczerinde durulmas\u0131 gereken konu, yay\u0131n yap\u0131lan anadillerinin say\u0131s\u0131n\u0131n neden be\u015f ile s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131d\u0131r. TRT\u2019nin neden Abazaca, Arnavut\u00e7a, G\u00fcrc\u00fcce, Pomak\u00e7a, Lazca gibi anadillerinde de radyo ve TV yay\u0131n\u0131 yapmad\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok yaz\u0131ld\u0131, \u00e7izildi. Yurtta\u015flar bu konuda dilek\u00e7e haklar\u0131n\u0131 da kulland\u0131lar, ama TRT hep sessiz kalmay\u0131 tercih etti.<\/p>\n \u00d6ncelikle \u00f6nemli olan TRT\u2019nin, yani devletin, radyo ve televizyonda T\u00fcrkiye\u2019nin ya\u015fayan di\u011fer anadillerinde yay\u0131n yapmas\u0131d\u0131r. Bug\u00fcne kadar \u201cSiyas\u00ee Otorite\u201d taraf\u0131ndan yok say\u0131lan; de\u011fil kurumsalla\u015fmalar\u0131, baz\u0131 d\u00f6nemlerde konu\u015fulmalar\u0131 bile engellenen bu anadilleriyle otoritenin bar\u0131\u015fmas\u0131 ve hatalar\u0131n tamiri y\u00f6n\u00fcnde ad\u0131mlar at\u0131lmas\u0131 \u00f6nemli bir ba\u015flang\u0131\u00e7 olacakt\u0131r. TRT, yay\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 anadillerin say\u0131s\u0131n\u0131 olmas\u0131 gerekti\u011fi say\u0131ya \u00e7\u0131kartmal\u0131d\u0131r. Bunu yaparken, programlar\u0131n i\u00e7eri\u011fi, s\u00fcresi, yay\u0131nlanma s\u00fcresi, sunulu\u015f \u015fekilleri, yay\u0131n saatleri vb. konularda bu anadillerden yana olumlu d\u00fczenlemelere gitmelidir.<\/p>\n \u00a0<\/strong>T\u00fcrkiye\u2019nin di\u011fer anadilleri denilince, akla bir\u00e7ok soru geliyor. Bunlardan biri, T\u00fcrkiye\u2019nin ka\u00e7 tane di\u011fer anadiline sahip oldu\u011fudur. Bu soruya sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir cevap verebilmenin bile olduk\u00e7a zor oldu\u011fu a\u015fik\u00e2rd\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc, resm\u00ee anlay\u0131\u015f, \u201cT\u00fcrkiye\u2019nin di\u011fer anadilleri\u201d gibi bir sosyal ger\u00e7ekli\u011fi, y\u00f6netmeliklerin ruhundan da anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi tan\u0131mamaktad\u0131r. Bunun yan\u0131 s\u0131ra, \u201cMuhalif Kesimler\u201din de bu konuya ili\u015fkin de\u011fil somut \u00e7\u00f6z\u00fcm projeleri, k\u00f6k\u00fc \u00e7ok eskilere dayanan b\u00f6yle bir pedagojik \u00f6zl\u00fc bir demokrasi sorununun bulundu\u011funa dair bir tespitleri bile yoktur; yeri geldi\u011finde sloganik ve ajitatif birka\u00e7 c\u00fcmle ve\u00a0\u00a0\u201cUstalar\u2019dan al\u0131nt\u0131lar\u201dla o andaki durumlar\u0131n\u0131 kurtarma \u00e7abas\u0131ndad\u0131rlar.<\/p>\n T\u00fcrkiye\u2019nin di\u011fer anadilleri konusunda \u00f6ncelikle yap\u0131lmas\u0131 gereken, b\u00f6yle pedagojik \u00f6zl\u00fc bir demokrasi sorunun bulundu\u011funun \u201cSiyas\u00ee \u0130rade\u201d taraf\u0131ndan tespit edilmesi, ard\u0131ndan da bu sorunun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in projeler \u00fcretecek yerli ve yabanc\u0131 uzmanlardan komisyonlar\u0131n olu\u015fturulmas\u0131d\u0131r. Ancak b\u00f6ylelikle bu anadillere y\u0131llard\u0131r yap\u0131lan haks\u0131zl\u0131klar\u0131n \u00f6nlenmesi yolunda kal\u0131c\u0131 ad\u0131mlar at\u0131labilir ve bu anadillerin kurumsalla\u015farak gelecek ku\u015faklara aktar\u0131lmalar\u0131 sa\u011flanabilir.<\/p>\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki somut uygulamalarla ilgili olarak da, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin imzac\u0131s\u0131 oldu\u011fu ve dolay\u0131s\u0131yla da uygulayaca\u011f\u0131n\u0131 taahh\u00fct etti\u011fi, anadilleri konusuyla direkt ba\u011flant\u0131l\u0131 uluslararas\u0131 antla\u015fmalar, s\u00f6zle\u015fmeler vb. a\u00e7\u0131s\u0131ndan gerek \u201cKurs Y\u00f6netmeli\u011fi\u201d gerekse \u201cRadyo-TV Y\u00f6netmeli\u011fi\u201dnin \u201cHukuk\u201da uygunlu\u011funun irdelenmesi, ku\u015fkusuz Baro ve \u201cHukuk\u00e7ular\u201d\u0131n bilgi alan\u0131na giriyor. B\u00f6ylelikle, bu y\u00f6netmelikler \u00e7er\u00e7evesinde, \u201cAnadil Kurslar\u0131\u201dna y\u00f6nelik Mill\u00ee E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n uygulamalar\u0131 ve \u201cT\u00fcrkiye\u2019nin di\u011fer anadillerindeki radyo-TV yay\u0131nlar\u0131na\u201d y\u00f6nelik\u00a0\u00a0TRT Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc\u2019nin uygulamalar\u0131 \u201cHukuk\u201d a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011ferlendirilebilecek ve varsa hukuk d\u0131\u015f\u0131 uygulamalardan sorumlu ki\u015fi ve kurumlar hakk\u0131nda tez elden yasal i\u015flemlerin ba\u015flat\u0131lmas\u0131 i\u00e7in zaman kaybedilmemi\u015f olacakt\u0131r.<\/p>\n Konuya taraf olan vak\u0131f, dernek ve ki\u015filerin de i\u00e7inde yer alaca\u011f\u0131 \u00f6zerk yap\u0131daki bir\u201cAnadillerini Planlama Kurumu\u201d<\/em>\u00a0bir n\u00fcve olarak \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ba\u015flatabilir. Anadilleri ile ilgili b\u00fct\u00fcn \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 tek elden y\u00fcr\u00fctecek b\u00f6yle bir kurum \u00f6ncelikle olu\u015fturulmal\u0131d\u0131r. Bu kurum, anadillere ili\u015fkin olarak demokratik \u00f6zl\u00fc ve tel\u00e2fi edici genel bir y\u00f6netmelik haz\u0131rlamal\u0131d\u0131r. Bu ba\u011flamda \u201canadil sorunu\u201d, anla\u015f\u0131l\u0131r ve bizim olan terimlerle tart\u0131\u015f\u0131lmal\u0131 ve bu alanda bir literat\u00fcr olu\u015fturulmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n Daha sonra \u00f6ncelikle, \u201cT\u00fcrkiye\u2019nin di\u011fer anadilleri envanteri\u201d \u00e7\u0131kar\u0131lmal\u0131d\u0131r. Bu yap\u0131l\u0131rken, yaln\u0131zca T\u00fcrk\u00e7e ile hi\u00e7bir akrabal\u0131\u011f\u0131 olmayan ve s\u0131kl\u0131kla bu makalemde ad\u0131n\u0131 and\u0131\u011f\u0131m anadilleri de\u011fil, Azerice, Kazak\u00e7a, K\u0131rg\u0131zca, \u00d6zbek\u00e7e, Tatarca, Uygurca gibi \u201ckimileri\u201d taraf\u0131ndan T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin leh\u00e7eleri say\u0131lan diller de dikkate al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Biliyoruz ki, n\u00fcfus say\u0131m sonu\u00e7lar\u0131nda ad\u0131 ge\u00e7en anadillerin en az iki kat\u0131 kadar daha anadili T\u00fcrkiye\u2019de konu\u015fulmaktad\u0131r; bunlar, ad olarak ve kullan\u0131ld\u0131klar\u0131 y\u00f6reler olarak tespit edilmelidir. Olu\u015fturulacak ilgili komisyonlar bu anadilleri i\u00e7in \u201cLatin Alfabesi\u201dne dayanan alfabeleri olu\u015fturmal\u0131d\u0131r. Ard\u0131ndan da, ilk a\u015famada en az on bin kelimelik temel T\u00fcrk\u00e7e kelime da\u011farc\u0131\u011f\u0131 tespit edilmeli ve buna g\u00f6re bu anadillerin s\u00f6zl\u00fckleri olu\u015fturulmal\u0131d\u0131r. Bu s\u00f6zl\u00fckler (varsa di\u011fer alfabeleriyle ve) Latin alfabesine dayal\u0131 alfabeleriyle yay\u0131nlanmal\u0131d\u0131r. Yap\u0131lacak yaz\u0131l\u0131, s\u00f6zl\u00fc ve g\u00f6rsel yay\u0131nlar m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca bu s\u00f6zc\u00fck da\u011farc\u0131\u011f\u0131na dayanmal\u0131d\u0131r. \u0130lk etapta ilk\u00f6\u011fretim birinci s\u0131n\u0131f \u00f6\u011frencilerinin d\u00fczeylerine uygun masal kitaplar\u0131 ve \u00e7izgi filmler radyo ve TV yay\u0131nlar\u0131nda da kullan\u0131labilecek \u015fekilde haz\u0131rlanmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n B\u00fct\u00fcn bunlarla e\u015fzamanl\u0131 olarak, bu anadillerle ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 y\u00fcr\u00fctecek, yani; masal kitaplar\u0131, ilk\u00f6\u011fretim \u00f6\u011frencilerinin d\u00fczeylerine g\u00f6re \u201csosyal bilgiler\u201d ve \u201cfen bilgisi\u201c vb. kitaplar\u0131, \u00e7izgi filmler, tiyatro eserleri, radyo- TV programlar\u0131n\u0131 haz\u0131rlay\u0131p sunacak, gazete ve dergileri yay\u0131nlayacak personelin yeti\u015ftirilmesi sa\u011flanmal\u0131d\u0131r. Bu personelin yeti\u015fmesinde, bu anadillerle ilgili ve\/ veya \u00e7al\u0131\u015fmalar yapan \u00fclkelerin akademik personelinden de faydalanabilir.<\/p>\n Ancak, b\u00fct\u00fcn bu personelin yeti\u015fmesi ve alanlar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fmalar yapmas\u0131 ve olu\u015facak demokratik tart\u0131\u015fma ortam\u0131ndan sonra, \u201canadil e\u011fitim- \u00f6\u011fretimi mi?\u201d, \u201canadilde e\u011fitim- \u00f6\u011fretim mi?\u201d tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n da, anadil kurslar\u0131n\u0131n da, radyo-TV yay\u0131nlar\u0131n\u0131n da bir anlam\u0131 olabilir. Gerek bu konularda personel yeti\u015ftirilmesi gerekse de yaz\u0131l\u0131, g\u00f6rsel, i\u015fitsel vb. her t\u00fcrl\u00fc materyalin haz\u0131rlanmas\u0131ndaki b\u00fct\u00fcn harcamalar, ku\u015fkusuz ilgili devlet kurulu\u015flar\u0131 taraf\u0131ndan kar\u015f\u0131lanmal\u0131d\u0131r. Bu \u015fekilde hareket edildi\u011finde ve konu\u015fanlar\u0131n\u0131n say\u0131lar\u0131na bak\u0131lmaks\u0131z\u0131n, T\u00fcrkiye\u2019nin konu\u015fulan b\u00fct\u00fcn di\u011fer anadillerine ayn\u0131 mesafede durularak y\u00fcr\u00fct\u00fclecek \u00e7al\u0131\u015fmalar, demokratikle\u015fme yolunda \u00f6nemli kazan\u0131mlar sa\u011flayabilir, yurtta\u015fl\u0131k ba\u011flar\u0131n\u0131n peki\u015ftirilmesine katk\u0131da bulunabilir ve \u201cetnik\u201d aidiyetleri temel alan \u00f6rg\u00fctlenmelerin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ebilir.<\/p>\n (Ali \u0130hsan Aksamaz, \u00dclkede \u00d6zg\u00fcr G\u00fcndem Gazetesi, 6 IX 2004)<\/p>\n +<\/p>\n Asparagas Bir Haber<\/strong><\/p>\n \u00a0<\/strong>14 Haziran 2004 tarihli Ortado\u011fu Gazetesi\u2019nde, \u201cLazlar\u2019\u0131n Lazca yay\u0131n isyan\u0131\u201d\u00a0 <\/em>ba\u015fl\u0131kl\u0131 bir \u201chaber\u201d yay\u0131nland\u0131. En temel T\u00fcrk\u00e7e iml\u00e2 kurallar\u0131ndan bile b\u00eehaber bir \u015fah\u0131s\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131 \u201chaber\u201d, \u00f6ncelikle T\u00fcrk\u00e7e\u2019siyle insan\u0131 \u00e7ileden \u00e7\u0131kar\u0131yor. \u00d6rne\u011fin, sat\u0131r sonuna gelen \u201ctepkiler\u201d<\/em> kelimesi, \u201ctepkil-er\u201d<\/em> \u015feklinde b\u00f6l\u00fcn\u00fcyor. Bazen \u201cana dil\u201d,<\/em> bazen \u201canadil\u201d<\/em> deniyor. Bu \u015fah\u0131s, \u201cya\u015fayan\u201d da <\/em>diyemiyor, bunun yerine \u201cya\u015faylan\u201d<\/em> demeyi tercih ediyor! \u00d6nce, \u201d\u2026 istemiediklerini \u2026\u201d<\/em> diye yaz\u0131yor. Hatas\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyor ve d\u00fczeltmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Bu sefer de \u201c\u2026 istemidiklerini\u2026\u201c <\/em>diye yaz\u0131yor. Yani bir t\u00fcrl\u00fc\u00a0 \u201c\u2026istemediklerini\u2026\u201d\u00a0 <\/em>diyemiyor. \u201cAnadilini kaybeden\u2026\u201d\u00a0 <\/em>yerine de \u201cAna diline kaybeden\u2026\u201d<\/em> diyor.<\/p>\n \u0130lkokul birinci s\u0131n\u0131f\u0131n ilk d\u00f6neminde \u00f6\u011fretilen iml\u00e2 kurallar\u0131n\u0131 dah\u00ee\u00a0 bilmeyen bir \u015fah\u0131s, nas\u0131l muhabir veya gazeteci olabilir?!<\/p>\n Bir bak\u0131yorsunuz, Laz ve Lazca gibi terimler bir t\u0131rnak i\u00e7inde, bir oldu\u011fu gibi yaz\u0131l\u0131yor. \u201cHaber\u201di yazan \u015fah\u0131s, \u201cLaz k\u00f6kenli vatanda\u015flar\u201d<\/em> m\u0131 desin,\u201cLaz vatanda\u015flar\u201d<\/em> m\u0131 desin, \u201cLazlar\u201d<\/em> m\u0131 desin pek karar veremiyor! \u201cDo\u011fu Karadeniz\u2019de ya\u015fayan\u2026\u201d <\/em>\u00a0ifadesinin \u201cDo\u011fu Karadeniz B\u00f6lgesi\u2019nde ya\u015fayan\u2026\u201d<\/em>\u00a0 ifadesiyle farkl\u0131 anlama geldi\u011finin de fark\u0131nda de\u011fil!<\/p>\n Ortado\u011fu Gazetesi\u2019nin bu \u201chaber\u201dini i\u015fin ehilleri incelerse, daha nice T\u00fcrk\u00e7e iml\u00e2 hatas\u0131 bulacaklar\u0131na ku\u015fku yok. Bu gazetenin, T\u00fcrk\u00e7e ve Tarih bilgisinin yan\u0131 s\u0131ra aritmetik ve co\u011frafya bilgisinin de pek zay\u0131f oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. 8. ve 9. sayfalar\u0131n yerlerini kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131yor; \u201cRize\u201dnin \u201cHem\u015fin il\u00e7esi\u201dnin nerede oldu\u011funu da bilmiyor!<\/p>\n Ortado\u011fu Gazetesi, T\u00fcrk\u00e7esi olduk\u00e7a k\u0131t bir \u015fah\u0131s taraf\u0131ndan masa ba\u015f\u0131nda ve pek acemice uyduruldu\u011fu belli olan bu asparagas haberi, Lazlar\u0131n kanaatlerini dile getiriyormu\u015f gibi servis ediyor. Ancak, \u201c\u015fekil \u015fartlar\u0131\u201dna uymay\u0131 unutuyor! \u201cHaber\u201di yazan muhabir belli de\u011fil! \u00dcstelik, bu belli olmayan \u201cmuhabir\u201din, konu\u015ftu\u011fu ki\u015fi veya ki\u015filer de nedense yine belli de\u011fil! Hem belli olsalar ne fark eder ki?!<\/p>\n Bir an i\u00e7in, bu \u201chaber\u201de inanal\u0131m ve ger\u00e7ekten de, (baz\u0131 \u201cK\u00fcrt\u201d ve \u201c\u00c7erkesler\u201din istemedi\u011fi gibi) baz\u0131 Lazlar\u0131n da kendi anadillerinde TRT\u2019nin yapaca\u011f\u0131 yay\u0131n\u0131 istemedi\u011fini kabul edelim. B\u00f6yle bir durumdan, b\u00fct\u00fcn Lazlar\u0131n ayn\u0131 kanaatte oldu\u011fu sonucu nas\u0131l \u00e7\u0131kart\u0131labilir ki?!\u00a0 Bir referandum mu yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r? T\u00fcrkiye\u2019de ya\u015fayan Lazlar\u0131n tamam\u0131 bir referandumda, TRT\u2019nin Lazca yay\u0131n yapmas\u0131na \u201chay\u0131r\u201d m\u0131 demi\u015ftir? Yap\u0131lmayan referandumlar\u0131n sonu\u00e7lar\u0131n\u0131, i\u015fine geldi\u011fi \u015fekilde il\u00e2n etme yetkisini Ortado\u011fu Gazetesi nereden al\u0131yor? Demokratik bir hakk\u0131n kullan\u0131m\u0131n\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in \u201chaber\u201d yapmak yak\u0131\u015f\u0131yor mu?\u00a0 Bu tav\u0131r gazetecili\u011fe de, meslek ciddiyetine de, hukuka da ayk\u0131r\u0131 de\u011fil mi?<\/p>\n Gazete, bir yandan TRT\u2019nin\u00a0 yetkililerine, \u201cBak\u0131n, Lazlar, anadillerinde TRT\u2019nin yay\u0131n yapmas\u0131na kar\u015f\u0131\u201d<\/em> demeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, di\u011fer yandan da, (\u201cSo\u011fuk Sava\u015f y\u0131llar\u0131\u201dn\u0131n al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131yla olacak) Lazlara akl\u0131nca aba alt\u0131ndan sopa g\u00f6stermek istiyor.<\/p>\n Lazca sadece \u201chaber\u201dde\u00a0 belirtilen y\u00f6relerde konu\u015fulmuyor. Lazca, “Doksan\u00fc\u00e7 Harbi”nden (1877-1878) sonra Osmanl\u0131 y\u00f6netimi d\u0131\u015f\u0131nda kalan topraklardan g\u00f6\u00e7 ederek Ak\u00e7akoca, Karam\u00fcrsel, Sapanca, D\u00fczce, Yalova vb. muhacir yerle\u015fim merkezlerinden olu\u015fan \u201cdiaspora\u201dda ya\u015fayan Lazlar taraf\u0131ndan da konu\u015fulmaktad\u0131r.<\/p>\n Gazete, DSP-MHP- ANAP H\u00fck\u00fcmetinin yapt\u0131\u011f\u0131 k\u0131sm\u00ee demokratik d\u00fczenlemelerin ard\u0131ndan, AKP H\u00fck\u00fcmetinin k\u0131s\u0131tl\u0131 da olsa TRT\u2019de anadil yay\u0131nlar\u0131n\u0131 ba\u015flatmas\u0131n\u0131 hazmedemiyor. Lazlar\u0131n, TRT\u2019de Lazca, \u201cK\u00fcrt\u00e7e\u201d ve \u00c7erkes\u00e7e yay\u0131nlara kar\u015f\u0131 olduklar\u0131 yalan\u0131n\u0131 da yazarak, farkl\u0131 anadilleri olan insanlar aras\u0131na akl\u0131nca nifak tohumlar\u0131 ekmeye ve birbirlerine kar\u015f\u0131\u00a0 k\u0131\u015fk\u0131rtmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor.<\/p>\n Ortado\u011fu Gazetesi, Mustafa Kemal\u2019in,\u00a0 1 May\u0131s 1920\u2019de Meclis\u2019te yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmay\u0131 hat\u0131rlas\u0131n : \u201c … Burada maksut olan ve meclis-i alinizi te\u015fkil eden zevat yaln\u0131z T\u00fcrk de\u011fildir. Yaln\u0131z \u00c7erkes de\u011fildir. Yaln\u0131z K\u00fcrt de\u011fildir.\u00a0 Yaln\u0131z Laz de\u011fildir.\u00a0 Fakat hepsinden m\u00fcrekkep anas\u0131r-\u0131 \u0130sl\u00e2miyedir, samimi bir mecmumad\u0131r. Binaenaleyh\u00a0 bu heyet-i aliyenin temsil etti\u011fi,\u00a0 hukukunu,\u00a0 hayat\u0131n\u0131,\u00a0 \u015feref ve \u015fan\u0131n\u0131 kurtarmak i\u00e7in azmetti\u011fi emeller,\u00a0 yaln\u0131zca bir unsur-u \u0130sl\u00e2ma m\u00fcnhas\u0131r de\u011fildir.\u00a0 Anas\u0131r-\u0131 \u0130sl\u00e2miyeden m\u00fcrekkep bir kitleye aittir. \u201d<\/em><\/p>\n Naz\u0131m Hikmet\u2019e de kulak versin; \u201cArheveli \u0130smail\u201cin \u015fahs\u0131nda, Lazlar\u0131n Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131\u2019na katk\u0131lar\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle anlat\u0131yor:<\/p>\n \u201c …<\/p>\n Ve \u00e7ok uzak<\/p>\n \u00e7ok uzaklardaki \u0130stanbul liman\u0131nda<\/p>\n gecenin bu ge\u00e7 vakitlerinde<\/p>\n ka\u00e7ak\u00a0 sil\u00e2h ve asker\u00a0 ceketi y\u00fckleyen\u00a0 Laz\u00a0\u00a0 t a k a l a r \u0131<\/p>\n h\u00fcrriyet ve \u00fcmit<\/p>\n su ve r\u00fczg\u00e2rd\u0131lar.<\/p>\n … \u00a0\u201c<\/p>\n T\u00fcrk Dil Kurumu, Bas\u0131n Konseyi, Gazeteciler Cemiyetleri ve Hukuk Kurumlar\u0131, bu \u201chaber\u201d kar\u015f\u0131s\u0131nda sessiz kalmamal\u0131; T\u00fcrk\u00e7e\u2019yi iml\u00e2 hatas\u0131z yazamayan, demokratik bir hakk\u0131n kullan\u0131m\u0131n\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in akl\u0131nca asparagas haber yapan, olduk\u00e7a gecikmi\u015f ve k\u0131s\u0131tl\u0131 da olsa yurtta\u015flar\u0131na anadillerine ili\u015fkin \u201ck\u00fclt\u00fcrel haklar\u201d sa\u011flayan Anayasa ve yasalar\u0131n ilgili maddelerini a\u00e7\u0131k\u00e7a ihl\u00e2l eden Ortado\u011fu Gazetesi\u2019nin dikkatini \u00e7ekmelidir.<\/p>\n (Ali \u0130hsan Aksamaz, Birg\u00fcn Gazetesi, 22 VI 2004)<\/p>\n +<\/p>\n ANAD\u0130L\u0130 Y\u00d6NETMEL\u0130KLER\u0130 VE GER\u00c7EK<\/strong><\/p>\n Avrupa Birli\u011fi\u2019ne uyum s\u00fcrecinde DSP-MHP-ANAP H\u00fck\u00fcmetinin haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 \u201c\u00c7e\u015fitli Kanunlarda De\u011fi\u015fiklik Yap\u0131lmas\u0131na\u00a0 \u0130li\u015fkin Kanun<\/em>\u201dun\u00a0 (Kanun No: 4771; Kabul tarihi: 03.08.2002- Resmi Gazete: 09.08.2002\/ 24841) y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmesinin ard\u0131ndan, \u201cT\u00fcrk Vatanda\u015flar\u0131n\u0131n G\u00fcnl\u00fck Ya\u015famlar\u0131nda Geleneksel Olarak Kulland\u0131klar\u0131 Farkl\u0131 Dil ve Leh\u00e7elerin \u00d6\u011frenilmesi Hakk\u0131ndaki Y\u00f6netmelik\u201d<\/em> ( Resmi Gazete: 20.09.2002\/ 24882) ve \u201cT\u00fcrk Vatanda\u015flar\u0131n\u0131n G\u00fcnl\u00fck Ya\u015famlar\u0131nda\u00a0 Geleneksel Olarak Kulland\u0131klar\u0131 Farkl\u0131 Dil ve Leh\u00e7elerde Yap\u0131lacak Radyo ve Televizyon Yay\u0131nlar Hakk\u0131ndaki Y\u00f6netmelik\u201d<\/em> (25.01.2004\/ 25357) de y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girdi. Olduk\u00e7a uzun ba\u015fl\u0131klar\u0131 olan bu y\u00f6netmeliklerden ilki i\u00e7in ben, bu makalemde, \u201cKurs Y\u00f6netmeli\u011fi\u201d, di\u011feri i\u00e7in de \u201cRadyo-TV Y\u00f6netmeli\u011fi\u201d ifadelerini kullanaca\u011f\u0131m.<\/p>\n \u00d6ncelikle her iki y\u00f6netmeli\u011fin ba\u015fl\u0131\u011f\u0131nda ge\u00e7en ifadelere dikkat \u00e7ekmek istiyorum. \u201c\u2026 G\u00fcnl\u00fck Ya\u015famlar\u0131nda\u2026\u201d<\/em> ne anlama geliyor? Dil, g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam d\u0131\u015f\u0131nda ba\u015fka nerelerde kullan\u0131labilir ki, bu ifadeye ihtiya\u00e7 duyulmu\u015f? \u201c\u2026 Geleneksel Olarak Kulland\u0131klar\u0131\u2026\u201d<\/em> ifadesi de olduk\u00e7a ilgin\u00e7. Bu ifadeyi yazanlara sormak l\u00e2z\u0131m: Ne kadar Geleneksel? \u00d6rne\u011fin, Anadolu\u2019nun yerli dilleri Arap\u00e7a, G\u00fcrc\u00fcce, Hem\u015fince , K\u0131rmanci, Lazca, Pontus\u00e7a, Rumca, S\u00fcryanice, Zazaca\u00a0 vb. anadiller kadar m\u0131 geleneksel?! Yoksa Anadolu\u2019ya g\u00f6\u00e7men Abazaca, Ad\u0131\u011fece, Arnavut\u00e7a, Bo\u015fnak\u00e7a, \u00c7e\u00e7ence, \u0130ngu\u015f\u00e7a, Kabardeyce, Kara\u00e7ay(l\u0131)-Balkar(l\u0131)ca, Kumuk\u00e7a, Ladino, Lak\u00e7a, Pomak\u00e7a vb. anadiller kadar m\u0131 geleneksel?!<\/p>\n \u201c\u2026 Farkl\u0131 Dil ve Leh\u00e7eler\u2026\u201d<\/em>\u00a0\u00a0 ifadesi ise, bu y\u00f6netmelikleri yazanlar\u0131n olduk\u00e7a paradoksal bir yakla\u015f\u0131m i\u00e7inde olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. \u201cDil\u201d<\/em> ve \u201cleh\u00e7e\u201d<\/em> kavramlar\u0131n\u0131n olduk\u00e7a g\u00f6receli kavramlar oldu\u011funu belirtmeliyim. Konumuzla ba\u011flant\u0131l\u0131 olarak sorarsak, bir anadilinin dil mi, leh\u00e7e mi oldu\u011funa kim, nas\u0131l karar veriyor? \u00d6rne\u011fin, K\u0131rmanci ve Zazaca dil mi, leh\u00e7e mi? Hangisi hangisinin leh\u00e7esi? \u00c7e\u00e7ence ve \u0130ngu\u015f\u00e7a ile ilgili ayn\u0131 soru sorulabilir? Ladino, \u0130spanyolca\u2019n\u0131n m\u0131, T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin mi, \u0130branice\u2019nin mi leh\u00e7esi? Ya Ad\u0131\u011fece, Kabardeyce ili\u015fkisine ne diyece\u011fiz? Abazaca ile Abhazca ili\u015fkisi nas\u0131l a\u00e7\u0131klanacak? Dil ve leh\u00e7e ili\u015fkisine g\u00f6re, G\u00fcrc\u00fcce ile Lazca, Hem\u015fince ile Ermenice, Pontus\u00e7a ile Rumca aras\u0131ndaki ili\u015fki nas\u0131l tan\u0131mlanacak?<\/p>\n Ku\u015fkusuz bu t\u00fcr d\u00fczenlemelerde kanun ve y\u00f6netmeliklere bir ba\u015fl\u0131k verilmeli. Anadillerle ilgili bu y\u00f6netmeliklerde, \u201cT\u00fcrkiye\u2019nin Di\u011fer Anadilleri\u201d<\/em> ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 en uygun ba\u015fl\u0131k olarak kabul edilebilirdi. Gerek \u201cKurs Y\u00f6netmeli\u011fi\u201d<\/em> ve gerekse de \u201cRadyo-TV Y\u00f6netmeli\u011fi\u201d<\/em>nde en ba\u015fta da, yine \u201cFarkl\u0131 Dil ve Leh\u00e7eler\u201d<\/em> ifadesi yerine, bu anadiller tek tek say\u0131lmal\u0131yd\u0131. E\u011fer \u015fekl\u00ee ifadelerin d\u0131\u015f\u0131nda bir tak\u0131m s\u0131n\u0131fland\u0131rmalara ihtiya\u00e7 duyuluyorsayd\u0131, bu anadiller \u201cyerli-g\u00f6\u00e7men\u201d<\/em>, \u201ctoplu olarak- da\u011f\u0131n\u0131k olarak konu\u015fulanlar\u201d<\/em>, \u201cN\u00fcfus say\u0131mlar\u0131nda yer alan- hi\u00e7 yer almam\u0131\u015f\u201d<\/em> gibi veya konu\u015fanlar\u0131n\u0131 (\u201ctahmin\u00ee\u201d <\/em>) say\u0131s\u0131na g\u00f6re vb. s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131labilirdi.<\/p>\n Genel olarak Kurs y\u00f6netmeliklerinin i\u015fi zora ko\u015fucu, k\u0131s\u0131tlay\u0131c\u0131, \u015fekilci, b\u00fcrokrasiye \u00f6nem verir \u00f6zellikte oldu\u011funu biliyoruz. \u201cAma\u00e7\u201d b\u00f6l\u00fcm\u00fcndeki 1. madde, y\u00f6netmeli\u011fin amac\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131kl\u0131yor: \u201cBu Y\u00f6netmeli\u011fin amac\u0131, T\u00fcrk vatanda\u015flar\u0131n\u0131n g\u00fcnl\u00fck ya\u015famlar\u0131nda geleneksel olarak kulland\u0131klar\u0131 farkl\u0131 dil ve leh\u00e7elerin \u00f6\u011frenilmesine ili\u015fkin 8\/6\/1965 tarihli ve 625 say\u0131l\u0131 \u00d6zel \u00d6\u011fretim Kurumlar\u0131 Kanununa g\u00f6re a\u00e7\u0131labilecek \u00f6zel kurslar\u0131n a\u00e7\u0131l\u0131\u015f, i\u015fleyi\u015f ve denetim esaslar\u0131n\u0131 d\u00fczenlemektir.\u201d<\/em><\/p>\n Ba\u015fta, bu \u201cdil ve leh\u00e7eler<\/em>\u201din adlar\u0131 yaz\u0131lmal\u0131yd\u0131. Yine bu \u201cdil ve leh\u00e7eler\u201d<\/em>, madem konu\u015fuluyor, neden ve kimlere \u00f6\u011fretilece\u011fi de a\u00e7\u0131k\u00e7a belirtilmeliydi!<\/p>\n Bu y\u00f6netmeli\u011fin \u201cen ilgi \u00e7ekici\u201d<\/em> maddesi, \u201cG\u00f6revlendirme\u201d<\/em> ilgili olan 7. madde. \u015e\u00f6yle diyor: \u201cA\u00e7\u0131lmas\u0131na izin verilen kursta; m\u00fcd\u00fcr, m\u00fcd\u00fcr yard\u0131mc\u0131s\u0131, \u00f6\u011fretmen ve usta \u00f6\u011fretici ile di\u011fer personel g\u00f6revlendirilir.<\/em><\/p>\n \u00c7al\u0131\u015fma izni verilecek personelin, 625 say\u0131l\u0131 \u00d6zel \u00d6\u011fretim Kurumlar\u0131 Kanunu ile\u00a0 Milli E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131na Ba\u011fl\u0131 \u00d6zel \u00d6\u011fretim Kurumlar\u0131 Y\u00f6netmeli\u011finde belirtilen nitelik ve ko\u015fullar\u0131 ta\u015f\u0131mas\u0131, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti vatanda\u015f\u0131 olmas\u0131, Talim ve Terbiye Kurulunca belirlenen nitelik ve ko\u015fullara sahip olmas\u0131 gerekir.<\/em><\/p>\n G\u00f6revlendirilecek personele 625 say\u0131l\u0131 \u00d6zel \u00d6\u011fretim Kurumlar\u0131 Kanununun 23 nc\u00fc maddesi ve Milli E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131na Ba\u011fl\u0131 \u00d6zel \u00d6\u011fretim Kurumlar\u0131 Y\u00f6netmeli\u011finin ilgili madde h\u00fck\u00fcmlerine g\u00f6re \u00e7al\u0131\u015fma izni verilir\u2026\u201d<\/em><\/p>\n Bu madde, bu kadar a\u00e7\u0131klamada bulunmas\u0131na ra\u011fmen, anadillerini bilmeyen insanlara ders verecek \u00f6\u011fretmenlere ili\u015fkin somut bir bilgi vermiyor. Yak\u0131n zamana kadar yok say\u0131lan dillerde ders verecek \u00f6\u011fretmenlerin nereden sa\u011flanaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a belirtilmeliydi.<\/p>\n \u201cKurs Y\u00f6netmeli\u011fi\u201d<\/em>, derslerde kullan\u0131lacak alfabe ve ders materyallerine ili\u015fkin de bilgi vermiyor. \u00d6rne\u011fin\u00a0 derslerde \u201cKuzey Kafkasya Dilleri<\/em>\u201dnin yaz\u0131m\u0131nda (Kuzey Kafkasya\u2019da oldu\u011fu gibi) \u201cKiril Alfabesi\u201d<\/em>ni, \u201cG\u00fcney Kafkasya Dilleri<\/em>\u201dnin yaz\u0131m\u0131nda (G\u00fcrcistan \u2019da\u00a0 oldu\u011fu gibi) \u201cKartuli Anbani<\/em>\u201dyi ve Zazaca ve K\u0131rmanci dillerinin yaz\u0131m\u0131nda, (Orta Do\u011fu\u2019da oldu\u011fu gibi) \u201cArap Alfabesi\u201d<\/em>ni kullanmay\u0131 da isterlerse, ne olacak? Ya da \u201co b\u00f6lgelerde\u201d<\/em> haz\u0131rlanm\u0131\u015f kitaplar\u0131 aynen veya k\u00fc\u00e7\u00fck de\u011fi\u015fikliklerle kullanmak isterlerse, yetkililerin tavr\u0131 ne olacak? B\u00fct\u00fcn bunlar, bu y\u00f6netmelikte yer alabilirdi. Bu y\u00f6netmeli\u011fin, yurtta\u015flar\u0131n ger\u00e7ekliklerinden hareketle de\u011fil, b\u00fcrokrat zihniyetle ve \u00fcstelik de ba\u015ftan savma haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir g\u00f6stergesidir.<\/p>\n \u201cKurs y\u00f6netmeli\u011finin\u201d<\/em> ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 gibi bu y\u00f6netmeli\u011fin ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 da ayn\u0131 ele\u015ftirilerimizin muhatab\u0131. Ancak bu y\u00f6netmeli\u011fin i\u00e7eri\u011fi daha da \u201dilgin\u00e7\u201d. Bu y\u00f6netmeli\u011fin 5. maddesinde yer alan, \u201cBu dil ve leh\u00e7elerde sadece yeti\u015fkinler i\u00e7in haber, m\u00fczik ve geleneksel k\u00fclt\u00fcr\u00fcn tan\u0131t\u0131lmas\u0131na y\u00f6nelik yay\u0131nlar yap\u0131labilir.\u201d<\/em>\u00a0 ve \u201cBu dil ve leh\u00e7elerin \u00f6\u011fretilmesine y\u00f6nelik yay\u0131n yap\u0131lamaz.\u201d\u00a0 <\/em>ifadesi, y\u0131llarca yasaklanan anadillere s\u00f6zde \u00f6zg\u00fcrl\u00fck vermek i\u00e7in haz\u0131rlanan bu y\u00f6netmeli\u011fin nas\u0131l yasak\u00e7\u0131 bir zihniyet ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. \u00c7ocuklar\u0131, ruhen ve bedenen geli\u015fmeleri konusunda korumayan, gerekli tedbirleri almayan bir anlay\u0131\u015f, bu \u00e7ocuklar\u0131 anadillerine kar\u015f\u0131, vebadan uzak tutmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r gibi davranmakta, kafalarda bug\u00fcn bile karantinalar olu\u015fturmaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Anadilde radyo-TV yay\u0131nlar\u0131n\u0131 yaln\u0131zca \u201cyeti\u015fkinlere\u201d y\u00f6nelik bir \u00e7izgide tutmaya \u00e7al\u0131\u015fmak nas\u0131l bir ruh halinin tezah\u00fcr\u00fcd\u00fcr?! \u00c7ocuk yeti\u015fkin olmayacak m\u0131? Yeti\u015fkin bir zamanlar \u00e7ocuk de\u011fil miydi? G\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn yeti\u015fkini, \u00e7ocuklu\u011funda anadilinin konu\u015fulmas\u0131n\u0131n bile \u00e7e\u015fitli \u015fekillerde yasakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmiyor mu? G\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u00e7ocu\u011fu, ileride yeti\u015fkin olunca bu \u201ckomik uygulamalar\u0131\u201d sorgulamayacak m\u0131?<\/p>\n Yine ayn\u0131 maddede yer alan,\u201d Kamu ve \u00f6zel ulusal yay\u0131n lisans\u0131 sahibi radyo ve televizyon kurulu\u015flar\u0131, bu dil ve leh\u00e7elerdeki yeniden iletim konusu yay\u0131nlar\u0131 da dahil olmak \u00fczere; radyo kurulu\u015flar\u0131 g\u00fcnde 60 dakikay\u0131 a\u015fmamak \u00fczere haftada toplam be\u015f saat, televizyon kurulu\u015flar\u0131 ise g\u00fcnde 45 dakikay\u0131 a\u015fmamak \u00fczere haftada toplam d\u00f6rt saat yay\u0131n yapabilirler.\u201d <\/em>h\u00fckm\u00fc ise s\u00fcre a\u00e7\u0131s\u0131ndan da bir k\u0131s\u0131tlay\u0131c\u0131l\u0131k g\u00f6stergesidir.<\/p>\n Ayn\u0131 maddedeki, \u201cBu dil ve leh\u00e7elerin \u00f6\u011fretilmesine y\u00f6nelik yay\u0131n yap\u0131lamaz.\u201d <\/em>\u015feklindeki vurgu \u00fczerinde uzunca d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi gerektiriyor. TRT\u2019nin e\u011fitim-\u00f6\u011fretime ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 televizyon kanallar\u0131ndan biri,\u201dTV 4\u201d, \u0130ngilizce, Frans\u0131zca, Almanca \u00f6\u011freten yay\u0131nlar yap\u0131yor. Ama bu \u00fclkenin yurtta\u015flar\u0131n\u0131n kendi anadillerini \u00f6\u011frenmelerine ve geli\u015ftirmelerine y\u00f6nelik yay\u0131nlar\u0131n yap\u0131lmas\u0131 daha ba\u015ftan engellenmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Do\u011fald\u0131r ki, TRT\u2019nin TV ve radyo kanallar\u0131nda, bu sayd\u0131\u011f\u0131m\u0131z Bat\u0131 Dilleri de, \u0130spanyolca, Rus\u00e7a, \u00c7ince de ve di\u011fer Bat\u0131 dilleri de \u00f6\u011fretilebilmelidir.TRT\u2019nin\u00a0 TV ve radyo kanallar\u0131nda T\u00fcrkiye\u2019nin di\u011fer anadilleri de \u00f6\u011fretilebilmelidir. Bu \u00fclkenin yurtta\u015flar\u0131n\u0131n anadilleri TRT\u2019nin TV ve radyo kanallar\u0131nda \u00f6ncelikle \u00f6\u011fretilmelidir!<\/p>\n Bu kadar k\u0131s\u0131tlay\u0131c\u0131 h\u00fck\u00fcmler getiren bir y\u00f6netmeli\u011fin, \u201cT\u00fcrk\u00e7e terc\u00fcmesi\u2026\u201d<\/em>\u00a0 ile neyi kastetti\u011fini a\u00e7\u0131k\u00e7a belirtmesi gerekirdi! \u00d6rne\u011fin; terc\u00fcmeler 1930\u2019lar\u0131n T\u00fcrk\u00e7esi\u2019yle yap\u0131l\u0131rsa ne olacak?!<\/p>\n Yar\u0131n bir g\u00fcn, bir uluslararas\u0131 firma, bu anadillerinden birinde veya hepsinde reklam haz\u0131rlay\u0131p bu anadillerdeki programlar ku\u015fa\u011f\u0131nda yay\u0131nlatmak isterse ne olacak? Y\u00f6netmelik bu konuya de\u011finmeyi unutmu\u015f!<\/p>\n Ge\u00e7ici 1. madde ise \u201cteknik bir konu\u201dya de\u011finiyor: \u201cT\u00fcrk vatanda\u015flar\u0131n\u0131n g\u00fcnl\u00fck ya\u015famlar\u0131nda geleneksel olarak kulland\u0131klar\u0131 farkl\u0131 dil ve leh\u00e7elerin izleyici-dinleyici profili belirleninceye kadar bu dil ve leh\u00e7elerdeki yay\u0131n sadece kamu ve \u00f6zel ulusal yay\u0131n kurulu\u015flar\u0131 taraf\u0131ndan yap\u0131l\u0131r.<\/em><\/p>\n \u00dcst Kurul \u00fclke \u00e7ap\u0131ndaki talepler yan\u0131nda, gerekli ara\u015ft\u0131rmalar yapt\u0131rarak izleyici-dinleyici profili \u00e7\u0131kar\u0131r.\u201d<\/em><\/p>\n Burada ge\u00e7en \u201culusal yay\u0131n\u201d<\/em> tan\u0131m\u0131, \u201ctan\u0131mlar\u201d<\/em> b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131klan\u0131yor: \u201cB\u00fct\u00fcn \u00fclkeye yap\u0131lan, radyo, televizyon ve veri yay\u0131n\u0131\u2026<\/em>\u201d Ayn\u0131 b\u00f6l\u00fcm, \u201cB\u00f6lgesel Yay\u0131n\u201d<\/em> kavram\u0131n\u0131 da tan\u0131ml\u0131yor:\u201d Birbirine kom\u015fu en az \u00fc\u00e7 il ve en \u00e7ok bir co\u011frafi b\u00f6lge alan\u0131n\u0131n asgari y\u00fczde yetmi\u015fine yap\u0131lan\u00a0 radyo, televizyon yay\u0131n\u0131\u2026\u201d<\/em> \u201cYerel Yay\u0131n\u201d <\/em>ise \u015f\u00f6yle tan\u0131mlan\u0131yor: \u201d M\u00fclki taksimat itibar\u0131yla en az bir il\u00e7e ( merkez il\u00e7e dahil) veya bir ilin alan\u0131n\u0131n en az y\u00fczde yetmi\u015fine yap\u0131lan radyo, televizyon ve veri yay\u0131n\u0131.\u201d <\/em><\/p>\n \u201c\u0130zleyici-dinleyici profili\u201d hangi k\u0131staslara g\u00f6re \u00e7\u0131kart\u0131lacak? T\u00fcrkiye\u2019nin b\u00fct\u00fcn anadillerinin \u015fu ya da bu oranda\u00a0 \u00fclkenin hemen her yerinde konu\u015fuldu\u011funu biliyoruz. \u201c\u0130zleyici-dinleyici profili\u201d \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan, anadiller aleyhine \u00e7\u0131kacak her t\u00fcrl\u00fc sonucun bir\u00e7ok bak\u0131mdan \u015faibeli olaca\u011f\u0131na ku\u015fku yok. Bu y\u00f6netmelik \u00e7er\u00e7evesinde TRT, be\u015f anadilde 7 Haziran 2004 Pazartesi g\u00fcn\u00fc radyo ve TV yay\u0131nlar\u0131na ba\u015flad\u0131 Bu anadiller TRT\u2019nin yay\u0131n s\u0131ras\u0131na g\u00f6re \u015f\u00f6yleydi: Bo\u015fnak\u00e7a, Arap\u00e7a, K\u0131rman\u00e7i, \u00c7erkesce ve Zazaca . TRT\u2019nin bu anadillerdeki yay\u0131nlar\u0131; i\u00e7erik, s\u00fcre, yay\u0131nland\u0131klar\u0131 saatler vb. a\u00e7\u0131lardan ele\u015ftirilere u\u011frad\u0131. Ancak \u00f6ncelikle \u00fczerinde durulmas\u0131 gereken konu, yay\u0131n yap\u0131lan anadillerinin say\u0131s\u0131n\u0131n neden be\u015f ile s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131d\u0131r. TRT\u2019nin neden Abazaca, Arnavut\u00e7a, G\u00fcrc\u00fcce, Pomak\u00e7a, Lazca gibi anadillerinde de radyo ve TV yay\u0131n\u0131 yapmad\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok yaz\u0131ld\u0131, \u00e7izildi. Yurtta\u015flar bu konuda dilek\u00e7e haklar\u0131n\u0131 da kulland\u0131lar, ama TRT hep sessiz kalmay\u0131 tercih etti.<\/p>\n \u00d6ncelikle \u00f6nemli olan TRT\u2019nin, yani devletin, radyo ve televizyonda T\u00fcrkiye\u2019nin ya\u015fayan di\u011fer anadillerinde yay\u0131n yapmas\u0131d\u0131r. Bug\u00fcne kadar \u201cSiyas\u00ee Otorite\u201d taraf\u0131ndan yok say\u0131lan; de\u011fil kurumsalla\u015fmalar\u0131, baz\u0131 d\u00f6nemlerde konu\u015fulmalar\u0131 bile engellenen bu anadilleriyle otoritenin bar\u0131\u015fmas\u0131 ve hatalar\u0131n tamiri y\u00f6n\u00fcnde ad\u0131mlar at\u0131lmas\u0131 \u00f6nemli bir ba\u015flang\u0131\u00e7 olacakt\u0131r. TRT, yay\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 anadillerin say\u0131s\u0131n\u0131 olmas\u0131 gerekti\u011fi say\u0131ya \u00e7\u0131kartmal\u0131d\u0131r. Bunu yaparken, programlar\u0131n i\u00e7eri\u011fi, s\u00fcresi, yay\u0131nlanma s\u00fcresi, sunulu\u015f \u015fekilleri, yay\u0131n saatleri vb. konularda bu anadillerden yana olumlu d\u00fczenlemelere gitmelidir.<\/p>\n \u00a0<\/strong>T\u00fcrkiye\u2019nin di\u011fer anadilleri denilince, akla bir\u00e7ok soru geliyor. Bunlardan biri, T\u00fcrkiye\u2019nin ka\u00e7 tane di\u011fer anadiline sahip oldu\u011fudur. Bu soruya sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir cevap verebilmenin bile olduk\u00e7a zor oldu\u011fu a\u015fik\u00e2rd\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc, resm\u00ee anlay\u0131\u015f, \u201cT\u00fcrkiye\u2019nin di\u011fer anadilleri\u201d gibi bir sosyal ger\u00e7ekli\u011fi, y\u00f6netmeliklerin ruhundan da anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi tan\u0131mamaktad\u0131r. Bunun yan\u0131 s\u0131ra, \u201cMuhalif Kesimler\u201din de bu konuya ili\u015fkin de\u011fil somut \u00e7\u00f6z\u00fcm projeleri, k\u00f6k\u00fc \u00e7ok eskilere dayanan b\u00f6yle bir pedagojik \u00f6zl\u00fc bir demokrasi sorununun bulundu\u011funa dair bir tespitleri bile yoktur; yeri geldi\u011finde sloganik ve ajitatif birka\u00e7 c\u00fcmle ve\u00a0 \u201cUstalar\u2019dan al\u0131nt\u0131lar\u201dla o andaki durumlar\u0131n\u0131 kurtarma \u00e7abas\u0131ndad\u0131rlar.<\/p>\n T\u00fcrkiye\u2019nin di\u011fer anadilleri konusunda \u00f6ncelikle yap\u0131lmas\u0131 gereken, b\u00f6yle pedagojik \u00f6zl\u00fc bir demokrasi sorunun bulundu\u011funun \u201cSiyas\u00ee \u0130rade\u201d taraf\u0131ndan tespit edilmesi, ard\u0131ndan da bu sorunun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in projeler \u00fcretecek yerli ve yabanc\u0131 uzmanlardan komisyonlar\u0131n olu\u015fturulmas\u0131d\u0131r. Ancak b\u00f6ylelikle bu anadillere y\u0131llard\u0131r yap\u0131lan haks\u0131zl\u0131klar\u0131n \u00f6nlenmesi yolunda kal\u0131c\u0131 ad\u0131mlar at\u0131labilir ve bu anadillerin kurumsalla\u015farak gelecek ku\u015faklara aktar\u0131lmalar\u0131 sa\u011flanabilir.<\/p>\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki somut uygulamalarla ilgili olarak da, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin imzac\u0131s\u0131 oldu\u011fu ve dolay\u0131s\u0131yla da uygulayaca\u011f\u0131n\u0131 taahh\u00fct etti\u011fi, anadilleri konusuyla direkt ba\u011flant\u0131l\u0131 uluslararas\u0131 antla\u015fmalar, s\u00f6zle\u015fmeler vb. a\u00e7\u0131s\u0131ndan gerek \u201cKurs Y\u00f6netmeli\u011fi\u201d gerekse \u201cRadyo-TV Y\u00f6netmeli\u011fi\u201dnin \u201cHukuk\u201da uygunlu\u011funun irdelenmesi, ku\u015fkusuz Baro ve \u201cHukuk\u00e7ular\u201d\u0131n bilgi alan\u0131na giriyor. B\u00f6ylelikle, bu y\u00f6netmelikler \u00e7er\u00e7evesinde, \u201cAnadil Kurslar\u0131\u201dna y\u00f6nelik Mill\u00ee E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n uygulamalar\u0131 ve \u201cT\u00fcrkiye\u2019nin di\u011fer anadillerindeki radyo-TV yay\u0131nlar\u0131na\u201d y\u00f6nelik\u00a0 TRT Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc\u2019nin uygulamalar\u0131 \u201cHukuk\u201d a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011ferlendirilebilecek ve varsa hukuk d\u0131\u015f\u0131 uygulamalardan sorumlu ki\u015fi ve kurumlar hakk\u0131nda tez elden yasal i\u015flemlerin ba\u015flat\u0131lmas\u0131 i\u00e7in zaman kaybedilmemi\u015f olacakt\u0131r.<\/p>\n Konuya taraf olan vak\u0131f, dernek ve ki\u015filerin de i\u00e7inde yer alaca\u011f\u0131 \u00f6zerk yap\u0131daki bir\u201cAnadillerini Planlama Kurumu\u201d<\/em> bir n\u00fcve olarak \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ba\u015flatabilir. Anadilleri ile ilgili b\u00fct\u00fcn \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 tek elden y\u00fcr\u00fctecek b\u00f6yle bir kurum \u00f6ncelikle olu\u015fturulmal\u0131d\u0131r. Bu kurum, anadillere ili\u015fkin olarak demokratik \u00f6zl\u00fc ve tel\u00e2fi edici genel bir y\u00f6netmelik haz\u0131rlamal\u0131d\u0131r. Bu ba\u011flamda, \u201danadil sorunu\u201d, anla\u015f\u0131l\u0131r ve bizim olan terimlerle tart\u0131\u015f\u0131lmal\u0131 ve bu alanda bir literat\u00fcr olu\u015fturulmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n Daha sonra \u00f6ncelikle, \u201cT\u00fcrkiye\u2019nin di\u011fer anadilleri envanteri\u201d \u00e7\u0131kar\u0131lmal\u0131d\u0131r. Bu yap\u0131l\u0131rken, yaln\u0131zca T\u00fcrk\u00e7e ile hi\u00e7bir akrabal\u0131\u011f\u0131 olmayan ve s\u0131kl\u0131kla bu makalemde ad\u0131n\u0131 and\u0131\u011f\u0131m anadilleri de\u011fil, Azerice, Kazak\u00e7a, K\u0131rg\u0131zca, \u00d6zbek\u00e7e, Tatarca, Uygurca gibi \u201ckimileri\u201d taraf\u0131ndan T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin leh\u00e7eleri say\u0131lan diller de dikkate al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Biliyoruz ki, n\u00fcfus say\u0131m sonu\u00e7lar\u0131nda ad\u0131 ge\u00e7en anadillerin en az iki kat\u0131 kadar daha anadili T\u00fcrkiye\u2019de konu\u015fulmaktad\u0131r; bunlar, ad olarak ve kullan\u0131ld\u0131klar\u0131 y\u00f6reler olarak tespit edilmelidir. Olu\u015fturulacak ilgili komisyonlar bu anadilleri i\u00e7in \u201cLatin Alfabesi\u201dne dayanan alfabeleri olu\u015fturmal\u0131d\u0131r. Ard\u0131ndan da, ilk a\u015famada en az on bin kelimelik temel T\u00fcrk\u00e7e kelime da\u011farc\u0131\u011f\u0131 tespit edilmeli ve buna g\u00f6re bu anadillerin s\u00f6zl\u00fckleri olu\u015fturulmal\u0131d\u0131r. Bu s\u00f6zl\u00fckler (varsa di\u011fer alfabeleriyle ve) Latin alfabesine dayal\u0131 alfabeleriyle yay\u0131nlanmal\u0131d\u0131r. Yap\u0131lacak yaz\u0131l\u0131, s\u00f6zl\u00fc ve g\u00f6rsel yay\u0131nlar m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca bu s\u00f6zc\u00fck da\u011farc\u0131\u011f\u0131na dayanmal\u0131d\u0131r. \u0130lk etapta ilk\u00f6\u011fretim birinci s\u0131n\u0131f \u00f6\u011frencilerinin d\u00fczeylerine uygun masal kitaplar\u0131 ve \u00e7izgi filmler radyo ve TV yay\u0131nlar\u0131nda da kullan\u0131labilecek \u015fekilde haz\u0131rlanmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n B\u00fct\u00fcn bunlarla e\u015fzamanl\u0131 olarak, bu anadillerle ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 y\u00fcr\u00fctecek, yani; masal kitaplar\u0131, ilk\u00f6\u011fretim \u00f6\u011frencilerinin d\u00fczeylerine g\u00f6re \u201csosyal bilgiler\u201d ve \u201cfen bilgisi\u201c vb. kitaplar\u0131, \u00e7izgi filmler, tiyatro eserleri, radyo- TV programlar\u0131n\u0131 haz\u0131rlay\u0131p sunacak, gazete ve dergileri yay\u0131nlayacak personelin yeti\u015ftirilmesi sa\u011flanmal\u0131d\u0131r. Bu personelin yeti\u015fmesinde, bu anadillerle ilgili ve\/ veya \u00e7al\u0131\u015fmalar yapan \u00fclkelerin akademik personelinden de faydalanabilir.<\/p>\n Ancak, b\u00fct\u00fcn bu personelin yeti\u015fmesi ve alanlar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fmalar yapmas\u0131 ve olu\u015facak demokratik tart\u0131\u015fma ortam\u0131ndan sonra, \u201canadil e\u011fitim- \u00f6\u011fretimi mi?\u201d, \u201canadilde e\u011fitim- \u00f6\u011fretim mi?\u201d tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n da, anadil kurslar\u0131n\u0131n da, radyo-TV yay\u0131nlar\u0131n\u0131n da bir anlam\u0131 olabilir. Gerek bu konularda personel yeti\u015ftirilmesi gerekse de yaz\u0131l\u0131, g\u00f6rsel, i\u015fitsel vb. her t\u00fcrl\u00fc materyalin haz\u0131rlanmas\u0131ndaki b\u00fct\u00fcn harcamalar, ku\u015fkusuz ilgili devlet kurulu\u015flar\u0131 taraf\u0131ndan kar\u015f\u0131lanmal\u0131d\u0131r. Bu \u015fekilde hareket edildi\u011finde ve konu\u015fanlar\u0131n\u0131n say\u0131lar\u0131na bak\u0131lmaks\u0131z\u0131n, T\u00fcrkiye\u2019nin konu\u015fulan b\u00fct\u00fcn di\u011fer anadillerine ayn\u0131 mesafede durularak y\u00fcr\u00fct\u00fclecek \u00e7al\u0131\u015fmalar, demokratikle\u015fme yolunda \u00f6nemli kazan\u0131mlar sa\u011flayabilir, yurtta\u015fl\u0131k ba\u011flar\u0131n\u0131n peki\u015ftirilmesine katk\u0131da bulunabilir ve \u201cetnik\u201d aidiyetleri temel alan \u00f6rg\u00fctlenmelerin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ebilir.<\/p>\n (Ali \u0130hsan Aksamaz, \u00dclkede \u00d6zg\u00fcr G\u00fcndem Gazetesi, 6 Eyl\u00fcl 2004,)<\/p>\n +<\/p>\n Asparagas Bir Haber<\/strong><\/p>\n \u00a0<\/strong>14 Haziran 2004 tarihli Ortado\u011fu Gazetesi\u2019nde, \u201cLazlar\u2019\u0131n Lazca yay\u0131n isyan\u0131\u201d\u00a0 <\/em>ba\u015fl\u0131kl\u0131 bir \u201chaber\u201d yay\u0131nland\u0131. En temel T\u00fcrk\u00e7e iml\u00e2 kurallar\u0131ndan bile b\u00eehaber bir \u015fah\u0131s\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131 \u201chaber\u201d, \u00f6ncelikle T\u00fcrk\u00e7e\u2019siyle insan\u0131 \u00e7ileden \u00e7\u0131kar\u0131yor. \u00d6rne\u011fin, sat\u0131r sonuna gelen \u201ctepkiler\u201d<\/em> kelimesi, \u201ctepkil-er\u201d<\/em> \u015feklinde b\u00f6l\u00fcn\u00fcyor. Bazen \u201cana dil\u201d,<\/em> bazen \u201canadil\u201d<\/em> deniyor. Bu \u015fah\u0131s, \u201cya\u015fayan\u201d da <\/em>diyemiyor, bunun yerine \u201cya\u015faylan\u201d<\/em> demeyi tercih ediyor! \u00d6nce, \u201d\u2026 istemiediklerini \u2026\u201d<\/em> diye yaz\u0131yor. Hatas\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyor ve d\u00fczeltmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Bu sefer de \u201c\u2026 istemidiklerini\u2026\u201c <\/em>diye yaz\u0131yor. Yani bir t\u00fcrl\u00fc\u00a0 \u201c\u2026istemediklerini\u2026\u201d\u00a0 <\/em>diyemiyor. \u201cAnadilini kaybeden\u2026\u201d\u00a0 <\/em>yerine de \u201cAna diline kaybeden\u2026\u201d<\/em> diyor.<\/p>\n \u0130lkokul birinci s\u0131n\u0131f\u0131n ilk d\u00f6neminde \u00f6\u011fretilen iml\u00e2 kurallar\u0131n\u0131 dah\u00ee\u00a0 bilmeyen bir \u015fah\u0131s, nas\u0131l muhabir veya gazeteci olabilir?!<\/p>\n Bir bak\u0131yorsunuz, Laz ve Lazca gibi terimler bir t\u0131rnak i\u00e7inde, bir oldu\u011fu gibi yaz\u0131l\u0131yor. \u201cHaber\u201di yazan \u015fah\u0131s, \u201cLaz k\u00f6kenli vatanda\u015flar\u201d<\/em> m\u0131 desin,\u201cLaz vatanda\u015flar\u201d<\/em> m\u0131 desin, \u201cLazlar\u201d<\/em> m\u0131 desin pek karar veremiyor! \u201cDo\u011fu Karadeniz\u2019de ya\u015fayan\u2026\u201d <\/em>\u00a0ifadesinin \u201cDo\u011fu Karadeniz B\u00f6lgesi\u2019nde ya\u015fayan\u2026\u201d<\/em>\u00a0 ifadesiyle farkl\u0131 anlama geldi\u011finin de fark\u0131nda de\u011fil!<\/p>\n Ortado\u011fu Gazetesi\u2019nin bu \u201chaber\u201dini i\u015fin ehilleri incelerse, daha nice T\u00fcrk\u00e7e iml\u00e2 hatas\u0131 bulacaklar\u0131na ku\u015fku yok. Bu gazetenin, T\u00fcrk\u00e7e ve Tarih bilgisinin yan\u0131 s\u0131ra aritmetik ve co\u011frafya bilgisinin de pek zay\u0131f oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. 8. ve 9. sayfalar\u0131n yerlerini kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131yor; \u201cRize\u201dnin \u201cHem\u015fin il\u00e7esi\u201dnin nerede oldu\u011funu da bilmiyor!<\/p>\n Ortado\u011fu Gazetesi, T\u00fcrk\u00e7esi olduk\u00e7a k\u0131t bir \u015fah\u0131s taraf\u0131ndan masa ba\u015f\u0131nda ve pek acemice uyduruldu\u011fu belli olan bu asparagas haberi, Lazlar\u0131n kanaatlerini dile getiriyormu\u015f gibi servis ediyor. Ancak, \u201c\u015fekil \u015fartlar\u0131\u201dna uymay\u0131 unutuyor! \u201cHaber\u201di yazan muhabir belli de\u011fil! \u00dcstelik, bu belli olmayan \u201cmuhabir\u201din, konu\u015ftu\u011fu ki\u015fi veya ki\u015filer de nedense yine belli de\u011fil! Hem belli olsalar ne fark eder ki?!<\/p>\n Bir an i\u00e7in, bu \u201chaber\u201de inanal\u0131m ve ger\u00e7ekten de, (baz\u0131 \u201cK\u00fcrt\u201d ve \u201c\u00c7erkesler\u201din istemedi\u011fi gibi) baz\u0131 Lazlar\u0131n da kendi anadillerinde TRT\u2019nin yapaca\u011f\u0131 yay\u0131n\u0131 istemedi\u011fini kabul edelim. B\u00f6yle bir durumdan, b\u00fct\u00fcn Lazlar\u0131n ayn\u0131 kanaatte oldu\u011fu sonucu nas\u0131l \u00e7\u0131kart\u0131labilir ki?!\u00a0 Bir referandum mu yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r? T\u00fcrkiye\u2019de ya\u015fayan Lazlar\u0131n tamam\u0131 bir referandumda, TRT\u2019nin Lazca yay\u0131n yapmas\u0131na \u201chay\u0131r\u201d m\u0131 demi\u015ftir? Yap\u0131lmayan referandumlar\u0131n sonu\u00e7lar\u0131n\u0131, i\u015fine geldi\u011fi \u015fekilde il\u00e2n etme yetkisini Ortado\u011fu Gazetesi nereden al\u0131yor? Demokratik bir hakk\u0131n kullan\u0131m\u0131n\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in \u201chaber\u201d yapmak yak\u0131\u015f\u0131yor mu?\u00a0 Bu tav\u0131r gazetecili\u011fe de, meslek ciddiyetine de, hukuka da ayk\u0131r\u0131 de\u011fil mi?<\/p>\n Gazete, bir yandan TRT\u2019nin yetkililerine, \u201cBak\u0131n, Lazlar, anadillerinde TRT\u2019nin yay\u0131n yapmas\u0131na kar\u015f\u0131\u201d<\/em> demeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, di\u011fer yandan da, (\u201cSo\u011fuk Sava\u015f y\u0131llar\u0131\u201dn\u0131n al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131yla olacak) Lazlara akl\u0131nca aba alt\u0131ndan sopa g\u00f6stermek istiyor.<\/p>\n Lazca sadece \u201chaber\u201dde belirtilen y\u00f6relerde konu\u015fulmuyor. Lazca, “Doksan\u00fc\u00e7 Harbi”nden (1877-1878) sonra Osmanl\u0131 y\u00f6netimi d\u0131\u015f\u0131nda kalan topraklardan g\u00f6\u00e7 ederek Ak\u00e7akoca, Karam\u00fcrsel, Sapanca, D\u00fczce, Yalova vb. muhacir yerle\u015fim merkezlerinden olu\u015fan \u201cdiaspora\u201dda ya\u015fayan Lazlar taraf\u0131ndan da konu\u015fulmaktad\u0131r.<\/p>\n Gazete, DSP-MHP- ANAP H\u00fck\u00fcmetinin yapt\u0131\u011f\u0131 k\u0131sm\u00ee demokratik d\u00fczenlemelerin ard\u0131ndan, AKP H\u00fck\u00fcmetinin k\u0131s\u0131tl\u0131 da olsa TRT\u2019de anadil yay\u0131nlar\u0131n\u0131 ba\u015flatmas\u0131n\u0131 hazmedemiyor. Lazlar\u0131n, TRT\u2019de Lazca, \u201cK\u00fcrt\u00e7e\u201d ve \u00c7erkes\u00e7e yay\u0131nlara kar\u015f\u0131 olduklar\u0131 yalan\u0131n\u0131 da yazarak, farkl\u0131 anadilleri olan insanlar aras\u0131na akl\u0131nca nifak tohumlar\u0131 ekmeye ve birbirlerine kar\u015f\u0131 k\u0131\u015fk\u0131rtmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor.<\/p>\n Ortado\u011fu Gazetesi, Mustafa Kemal\u2019in,\u00a0 1 May\u0131s 1920\u2019de Meclis\u2019te yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmay\u0131 hat\u0131rlas\u0131n : \u201c … Burada maksut olan ve meclis-i alinizi te\u015fkil eden zevat yaln\u0131z T\u00fcrk de\u011fildir. Yaln\u0131z \u00c7erkes de\u011fildir. Yaln\u0131z K\u00fcrt de\u011fildir.\u00a0 Yaln\u0131z Laz de\u011fildir.\u00a0 Fakat hepsinden m\u00fcrekkep anas\u0131r-\u0131 \u0130sl\u00e2miyedir, samimi bir mecmumad\u0131r. Binaenaleyh\u00a0 bu heyet-i aliyenin temsil etti\u011fi,\u00a0 hukukunu,\u00a0 hayat\u0131n\u0131,\u00a0 \u015feref ve \u015fan\u0131n\u0131 kurtarmak i\u00e7in azmetti\u011fi emeller,\u00a0 yaln\u0131zca bir unsur-u \u0130sl\u00e2ma m\u00fcnhas\u0131r de\u011fildir.\u00a0 Anas\u0131r-\u0131 \u0130sl\u00e2miyeden m\u00fcrekkep bir kitleye aittir. \u201d<\/em><\/p>\n Naz\u0131m Hikmet\u2019e de kulak versin; \u201cArheveli \u0130smail\u201cin \u015fahs\u0131nda, Lazlar\u0131n Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131\u2019na katk\u0131lar\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle anlat\u0131yor:<\/p>\n \u201c …<\/p>\n Ve \u00e7ok uzak<\/p>\n \u00e7ok uzaklardaki \u0130stanbul liman\u0131nda<\/p>\n gecenin bu ge\u00e7 vakitlerinde<\/p>\n ka\u00e7ak\u00a0 sil\u00e2h ve asker\u00a0 ceketi y\u00fckleyen\u00a0 Laz\u00a0\u00a0 t a k a l a r \u0131<\/p>\n h\u00fcrriyet ve \u00fcmit<\/p>\n su ve r\u00fczg\u00e2rd\u0131lar.<\/p>\n …\u00a0 \u201c<\/p>\n T\u00fcrk Dil Kurumu, Bas\u0131n Konseyi, Gazeteciler Cemiyetleri ve Hukuk Kurumlar\u0131, bu \u201chaber\u201d kar\u015f\u0131s\u0131nda sessiz kalmamal\u0131; T\u00fcrk\u00e7e\u2019yi iml\u00e2 hatas\u0131z yazamayan, demokratik bir hakk\u0131n kullan\u0131m\u0131n\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in akl\u0131nca asparagas haber yapan, olduk\u00e7a gecikmi\u015f ve k\u0131s\u0131tl\u0131 da olsa yurtta\u015flar\u0131na anadillerine ili\u015fkin \u201ck\u00fclt\u00fcrel haklar\u201d sa\u011flayan Anayasa ve yasalar\u0131n ilgili maddelerini a\u00e7\u0131k\u00e7a ihl\u00e2l eden Ortado\u011fu Gazetesi\u2019nin dikkatini \u00e7ekmelidir.<\/p>\n (Ali \u0130hsan Aksamaz, Bir G\u00fcn Gazetesi, 22 VI 2004)<\/p>\n +<\/p>\n Osmanl\u0131\u2019n\u0131n SON D\u00d6NEM\u0130NDEK\u0130 Siyas\u00ee Parti Programlar\u0131nda ANADOLU\u2019nun Anadilleri<\/strong><\/p>\n E\u011fitim Sen, t\u00fcz\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn 2. maddenin \u201cb\u201d \u015f\u0131kk\u0131nda yer alan, \u201c (E\u011fitim Sen) \u2026 bireylerin anadillerinde \u00f6\u011frenim g\u00f6rmesini ve k\u00fclt\u00fcrlerini geli\u015ftirmesini savunur.\u201d <\/em>ifadesinden dolay\u0131 yarg\u0131lan\u0131yor. Bu geli\u015fme beni, bu sendikan\u0131n 1997\u2019de yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 kitaptan, \u00e7ok \u00f6nceden ald\u0131\u011f\u0131m notlar\u0131 tekrar g\u00f6zden ge\u00e7irmeye sevk etti. Bu notlar\u0131, E\u011fitim Sen ve \u201canadil\u201d konusu g\u00fcncel oldu\u011fundan sizlerle de payla\u015fmak istedim.<\/p>\n S\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim kitap \u0130smail Ayd\u0131n\u2019\u0131n bir \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 ve \u201cE\u011fitim Sen Yay\u0131nlar\u0131 G\u00fcncel Sorunlar Dizisi\u201dnden yay\u0131nland\u0131. \u201cSiyas\u00ee Parti ve H\u00fck\u00fcmet Programlar\u0131nda E\u011fitim- \u00d6\u011fretim & \u00d6\u011fretmenler (1908- 1997)\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 bu \u00e7al\u0131\u015fma Cumhuriyet \u00f6ncesi baz\u0131 siyas\u00ee parti programlar\u0131nda \u201canadili\u201d konusuna ili\u015fkin yakla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131 da aktar\u0131yor. \u201cAnadili\u201dnin pek a\u00e7\u0131k bir tan\u0131m\u0131n\u0131n yap\u0131lmam\u0131\u015f oldu\u011fu bu siyas\u00ee parti programlarda \u015fu terimlerle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz: \u201cKavim dili\u201d, \u201caz\u0131nl\u0131k dili\u201d, \u201cy\u00f6resel dil\u201d, \u201cdi\u011fer halklar\u0131n kendi dilleri\u201d, \u201cy\u00f6renin dili\u201d, \u201cy\u00f6redeki n\u00fcfus \u00e7o\u011funlu\u011funun dili\u201d, \u201cy\u00f6renin anadili\u201d vb. Yine bu siyas\u00ee parti programlar\u0131nda, \u201canadili\u201d e\u011fitim-\u00f6\u011fretiminin mi, yoksa\u00a0\u00a0 \u201canadili\u201dnde e\u011fitim-\u00f6\u011fretimin mi hedeflendi\u011finin a\u00e7\u0131k\u00a0 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da g\u00f6r\u00fcyoruz. Bu siyas\u00ee partiler, programlar\u0131nda\u00a0 ister \u201canadili\u201d e\u011fitim- \u00f6\u011fretimini, ister \u201canadili\u201dnde e\u011fitim-\u00f6\u011fretimini\u00a0 kastetmi\u015f olsunlar, b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 hangi personelle ve kendilerini yeti\u015ftirecek hangi kurumlarla yapacaklar\u0131n\u0131 da yine belirtmiyorlar. \u0130smail Ayd\u0131n\u2019\u0131n bu \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, ilk bask\u0131s\u0131 Doz, ikinci bask\u0131s\u0131 \u00c7iviyaz\u0131lar\u0131 Yay\u0131nlar\u0131\u2019ndan \u00e7\u0131kan Fuat D\u00fcndar\u2019\u0131n\u00a0 \u201cT\u00fcrkiye N\u00fcfus Say\u0131mlar\u0131nda Az\u0131nl\u0131klar\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 kitab\u0131n\u0131n anadil konusuna ilgi duyanlara \u00f6nemli katk\u0131lar sunaca\u011f\u0131n\u0131 da belirtmek isterim.<\/p>\n \u0130ttihat ve Terakki F\u0131rkas\u0131\u2019yla ba\u015flayal\u0131m. Bu partinin 1909 Program\u0131n\u0131n 9. maddesi \u015f\u00f6yle diyor: \u201c\u00d6zg\u00fcr e\u011fitim-\u00f6\u011fretim partimizin ilkesidir. Osmanl\u0131 vatanda\u015f\u0131 \u00f6zel okul a\u00e7makta, \u00f6\u011frenim g\u00f6rmede \u00f6zg\u00fcrd\u00fcr. Osmanl\u0131 \u00fclkesindeki t\u00fcm okullar devletin g\u00f6zetim ve denetiminde olacakt\u0131r. Uygulayacaklar\u0131 programlarda birliktelik Maarif Bakanl\u0131\u011f\u0131nca sa\u011flanacakt\u0131r.<\/em><\/p>\n \u0130lkokul paras\u0131z ve zorunludur. Anaokullar\u0131nda T\u00fcrk\u00e7e \u00f6\u011fretim yap\u0131l\u0131rken ilkokullarda e\u011fitim her kavmin kendi dilinde yap\u0131lacakt\u0131r. \u0130lkokullar\u0131n masraflar\u0131 ile \u00f6\u011fretmenlerin maa\u015flar\u0131 y\u00f6re ve cemaatlere ait olacakt\u0131r. Devletin e\u011fitim gideri olarak toplad\u0131\u011f\u0131 vergiler mahalli b\u00fct\u00e7elere devredilecektir\u2026\u201d<\/em><\/p>\n \u0130ttihat ve Terakki Partisi\u2019nin 1913 Program\u0131n\u0131n 41. maddesi de \u015f\u00f6yle diyor: \u201cE\u011fitim g\u00f6rmek her Osmanl\u0131 vatanda\u015f\u0131n\u0131n hakk\u0131d\u0131r. \u00d6zel ve Cemaat Okullar\u0131 devletin g\u00f6zetim ve denetimine tabidir. Devlet okullar\u0131nda ilk\u00f6\u011fretim zorunlu ve paras\u0131zd\u0131r. T\u00fcrk\u00e7e resmi dil olarak okutulurken, her az\u0131nl\u0131k kendi diliyle de e\u011fitim verebilir\u2026\u201d <\/em><\/p>\n 1908\u2019de kurulmu\u015f olan \u201cOsmanl\u0131 Ahrar F\u0131rkas\u0131\u201dn\u0131n\u0131n\u00a0 Program\u0131n 19. maddesi konuya \u015f\u00f6yle yakla\u015f\u0131yor: \u201c\u0130lk\u00f6\u011fretim zorunludur. B\u00fct\u00fcn genel ve \u00f6zel okullarda e\u011fitim dili T\u00fcrk\u00e7e\u2019dir. Y\u00f6resel dil ikinci planda yer alacakt\u0131r.\u201d<\/em><\/p>\n 1909\u2019da kurulmu\u015f olan Osmanl\u0131 Demokrat F\u0131rkas\u0131 Program\u0131n\u0131n 9. konuya \u015f\u00f6yle yakla\u015f\u0131yor:\u00a0 \u201cAyr\u0131l\u0131k\u00e7\u0131 giri\u015fimleri ta\u015f\u0131mamak ko\u015fuluyla ilkokullarda y\u00f6resel dil (Anadili) kullan\u0131lacakt\u0131r…\u201d<\/em><\/p>\n 1910\u2019da kurulmu\u015f olan\u00a0 Ahali F\u0131rkas\u0131 program\u0131n\u0131n 16 maddesi konuya \u015f\u00f6yle yakla\u015f\u0131yor: \u201cDevletin resm\u00ee dilinin T\u00fcrk\u00e7e olmas\u0131 nedeniyle okul ve medreselerde T\u00fcrk\u00e7e e\u011fitimine devam edilecektir. Devletin resm\u00ee dininin \u0130slam olmas\u0131 nedeniyle de Arap\u00e7a \u00f6\u011fretimine \u00f6zel \u00f6nem verilecektir. Di\u011fer halklar\u0131n dillerinde e\u011fitim yapmalar\u0131 serbesttir.\u201d<\/em><\/p>\n 1911\u2019de kurulmu\u015f olan H\u00fcrriyet ve \u0130til\u00e2f F\u0131rkas\u0131 ise, program\u0131n\u0131n 20. maddesinde \u015funlar\u0131 yaz\u0131yor:\u201d K\u00f6y okullar\u0131nda ve genel olarak ilkokullarda e\u011fitim y\u00f6renin diliyle (anadilde) yap\u0131lacakt\u0131r.<\/em><\/p>\n 1912\u2019de kurulmu\u015f olan ve kurucular\u0131 aras\u0131nda T\u00fcrk\u00e7\u00fc (Turanc\u0131) g\u00f6r\u00fc\u015fleriyle bilinen Yusuf Ak\u00e7ora\u2019n\u0131n da bulundu\u011fu Mill\u00ee Me\u015frutiyet Partisi, program\u0131n\u0131n 33. maddesinde \u015fu g\u00f6r\u00fc\u015flere\u00a0 yer vermektedir: \u201c\u2026 B\u00fct\u00fcn ilkokul, ortaokul ve \u0130lk\u00f6\u011fretmen okullar\u0131 \u00f6zel kanunlarla il Genel Meclislerine devredilecektir.<\/em><\/p>\n \u0130lk\u00f6\u011fretim paras\u0131zd\u0131r. Zorunlu ilk\u00f6\u011fretimin fiili olarak uygulan\u0131lmas\u0131na \u00e7aba g\u00f6sterilecektir.<\/em><\/p>\n Her nahiye merkezinde ilkokul binalar\u0131n\u0131n \u00f6nem s\u0131ras\u0131na g\u00f6re yap\u0131lmas\u0131na \u00f6ncelik verilecektir. Y\u00f6redeki ilk\u00f6\u011fretim o y\u00f6redeki n\u00fcfus \u00e7o\u011funlu\u011funun diliyle yap\u0131lacakt\u0131r.<\/em><\/p>\n Ancak devletin resm\u00ee dili olan T\u00fcrk\u00e7e de bu okullarda mutlaka \u00f6\u011frenilecektir. \u0130lk ve ortaokullara \u00f6\u011fretmen yeti\u015ftiren Dar\u00fclmuallimler ihtiya\u00e7 \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde a\u00e7\u0131lacakt\u0131r.\u201d<\/em><\/p>\n 1918\u2019de kurulmu\u015f olan Tecedd\u00fct F\u0131rkas\u0131, program\u0131n\u0131n 113. maddesinde konuya ili\u015fkin yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle ifade ediyor: \u201cDevlet ilkokullar\u0131nda resm\u00ee dil \u00f6\u011fretimi zorunlu olmakla birlikte y\u00f6renin anadilinde \u00f6\u011fretim yap\u0131lacakt\u0131r.\u201d<\/em><\/p>\n \u201cCHP\u2019nin tek parti y\u00f6netimi\u201d, ulusal sanayinin kapitalist \u00fcretim ili\u015fkileri ve kurumlar\u0131n\u0131 geli\u015ftiremedi. Yerel \u00fcretim ili\u015fkilerini tasfiye edemedi. Yerel \u00fcretim ili\u015fkilerinin ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015f oldu\u011fu ve besledi\u011fi dilsel ve k\u00fclt\u00fcrel farkl\u0131l\u0131klar\u0131 \u201cdo\u011fal\u201d bir yok olu\u015f s\u00fcrecine s\u00fcr\u00fckleyemedi. Bunun yerine dilsel ve k\u00fclt\u00fcrel farkl\u0131l\u0131klar\u0131 do\u011fal olmayan bir yolla, yani resm\u00ee ideoloji ve tarih tezleriyle ortadan kald\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. \u201cCHP\u2019nin tek parti y\u00f6netimi\u201d ve \u201cSo\u011fuk Sava\u015f y\u0131llar\u0131\u201d boyunca T\u00fcrkiye\u2019nin \u201c\u00e7ok dilli\u201d bir \u00fclke oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fi kabullenilmek istenmedi. T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin resm\u00ee dil olmas\u0131n\u0131n yan\u0131nda, \u201ckonu\u015fanlar\u0131 say\u0131ca (daha) az diller\u201d veya \u201cyerel diller\u201din de varl\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilmeleri ve kurumsalla\u015fmalar\u0131n\u0131n, \u201culusla\u015fma\u201d \u00f6n\u00fcnde bir engel te\u015fkil etmeyece\u011fi g\u00f6r\u00fclmedi. \u00dcstelik baz\u0131 d\u00f6nemlerde, bu anadillerin konu\u015fulmalar\u0131na y\u00f6nelik bask\u0131lar bile uyguland\u0131.<\/p>\n E\u011fitim Sen\u2019in, T\u00fcrkiye\u2019nin di\u011fer anadilleri konusundaki bu anlaml\u0131 m\u00fccadelesi, herkesi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrmeli ve birlikte bu anadilleri i\u00e7in somut ad\u0131mlar at\u0131lmas\u0131 i\u00e7in bir f\u0131rsat olarak de\u011ferlendirilmelidir. E\u011fitim Sen de, TRT\u2019nin yay\u0131n yapmad\u0131\u011f\u0131 di\u011fer anadillerinde de yay\u0131n yap\u0131lmas\u0131 i\u00e7in kampanyalar a\u00e7mal\u0131, bu dillerde s\u00f6zl\u00fck ve \u00e7ocuklar i\u00e7in masal kitaplar\u0131 haz\u0131rlanmas\u0131 i\u00e7in g\u00f6n\u00fcll\u00fc \u00e7al\u0131\u015fma gruplar\u0131 olu\u015fturmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n (Ali \u0130hsan Aksamaz, Bir G\u00fcn Gazetesi, 23 VII 2004)<\/p>\n +<\/p>\n E\u011fit\u0130m sen ve Bireyler\u0130N Anadillerinde \u00d6\u011fretim HAKKI<\/strong><\/p>\n E\u011fitim ve Bilim Emek\u00e7ileri Sendikas\u0131, t\u00fcz\u00fc\u011f\u00fcnde yer alan \u201canadil\u201d ifadesi y\u00fcz\u00fcnden mahkemelik oldu. Bu y\u00fczden Ankara, bu hafta ba\u015f\u0131nda \u201cE\u011fitim Sen\u201dli E\u011fitim ve Bilim Emek\u00e7ilerinin, sendikalar\u0131n\u0131n mahkemelik olmalar\u0131na kar\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fctt\u00fckleri bir oturma eylemine daha tan\u0131kl\u0131k etti. \u00d6\u011fretmenler sendikalar\u0131n\u0131 savundu. Oturma eylemleri s\u0131ras\u0131nda hoparl\u00f6rlerden y\u00fckselen K\u0131rmanci, Lazca ve Zazaca\u00a0 t\u00fcrk\u00fcler e\u015fli\u011finde \u00e7ekilen halaylar, oynanan horonlar asl\u0131nda bu \u00fclkenin di\u011fer anadillerinin de var oldu\u011funun bir kez daha tesciliydi.<\/p>\n \u201cE\u011fitim Sen\u201din t\u00fcz\u00fc\u011f\u00fcnde yer alan ve mahkemelik olmas\u0131na sebep olan \u201canadil\u201d konusu, \u201cSendikan\u0131n Ama\u00e7lar\u0131\u201d ara ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda verilen 2. maddenin b \u015f\u0131kk\u0131nda yer al\u0131yor: \u201c (E\u011fitim Sen) \u2026 bireylerin anadillerinde\u00a0 \u00f6\u011frenim g\u00f6rmesini ve k\u00fclt\u00fcrlerini geli\u015ftirmesini savunur.\u201d<\/em>\u00a0 Ben, \u00e2det oldu\u011fu \u00fczere, \u201cadalete intik\u00e2l etmi\u015f bir konu\u201d hakk\u0131nda bir yorumda bulunamayaca\u011f\u0131m. \u00dclkemizin imzalad\u0131\u011f\u0131 uluslararas\u0131 antla\u015fmalar\u0131n i\u00e7 hukuk \u00fczerinde oldu\u011funa da vurgu yapmayaca\u011f\u0131m. \u00d6ncelikle \u00fclkemizdeki kavram karga\u015fas\u0131na dikkat \u00e7ekmekle s\u00f6ze ba\u015flayaca\u011f\u0131m. \u201cE\u011fitim\u201d mi? \u201c\u00d6\u011fretim\u201d mi? \u201cE\u011fitim- \u00f6\u011fretim\u201d mi? Devam etmek istiyorum. \u201cAna dil\u201d mi? \u201cAnadil\u201d mi? \u201cAnadilde \u00f6\u011fretim\u201d mi? \u201cAnadil \u00f6\u011fretimi\u201d mi? \u201cAnadilde e\u011fitim-\u00f6\u011fretim\u201d mi? \u201cAnadil e\u011fitim-\u00f6\u011fretimi\u201d mi? Bu, s\u0131ralamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m kavramlar tam olarak neyi ifade ediyor? \u201cKonu\u201dnun taraflar\u0131 \u00f6ncelikle\u00a0 bu kavramlara bir a\u00e7\u0131kl\u0131k getirmeli, ard\u0131ndan da T\u00fcrkiye\u2019nin di\u011fer anadilleriyle ba\u011flant\u0131l\u0131 bu kavramlar\u0131 kullanarak tart\u0131\u015fmal\u0131d\u0131rlar. Yoksa, yap\u0131lan i\u015f, hangi boyutta olursa olsun,\u00a0 havanda su d\u00f6vmekten \u00f6teye ge\u00e7emeyecektir.<\/p>\n \u00dclkemizde bir\u00e7ok anadilinin konu\u015fuldu\u011fu bir ger\u00e7ek. \u00c7\u0131kart\u0131lan y\u00f6netmeliklerde de adlar\u0131 an\u0131lmayan bu dillerin hangilerinin oldu\u011fu, hangi y\u00f6relerde ka\u00e7 ki\u015fi taraf\u0131ndan konu\u015fuldu\u011fu h\u00e2l\u00e2 belli de\u011fil.<\/p>\n Asl\u0131nda demokratikle\u015fmenin bir sonucu olarak, siyas\u00ee otorite bir \u00e7al\u0131\u015fma ba\u015flatmal\u0131yd\u0131. T\u00fcrkiye\u2019nin di\u011fer anadillerini tespit etmeli, bu dillerin konu\u015fanlar\u0131n\u0131 k\u00fclt\u00fcrel alanda desteklemeliydi. \u00d6rne\u011fin, bu dillerin enstit\u00fcleri kurulmal\u0131, \u00f6ncelikle bu dillerin ilk a\u011f\u0131zda on bin kelimelik s\u00f6zl\u00fckleri \u00e7\u0131kart\u0131lmal\u0131yd\u0131. Bu s\u00f6zl\u00fckler temel al\u0131narak, \u00f6ncelikle ilkokul ilk s\u0131n\u0131f \u00f6\u011frencileri d\u00fczeyine hitap eden masal, hik\u00e2ye kitaplar\u0131\u00a0 CD\u2019leriyle birlikte yay\u0131nlanmal\u0131yd\u0131. Ard\u0131ndan bu dillerin gramer ve eksersiz kitaplar\u0131 \u00e7\u0131kart\u0131lmal\u0131yd\u0131. B\u00fct\u00fcn bunlarla e\u015f zamanl\u0131 olarak bu anadillerini \u00f6\u011fretecek ve radyo TV\u00a0 vb. faaliyetleri bu dillerde y\u00fcr\u00fctecek, gazeteleri bu dillerde yay\u0131nlayacak personel yeti\u015ftirilmeliydi. Fiiliyata ge\u00e7ilmeliydi. Devlet, \u00fclkenin di\u011fer anadilleriyle bar\u0131\u015fmal\u0131yd\u0131. Ne oldu? \u0130ki y\u00f6netmelik \u00e7\u0131kart\u0131ld\u0131, be\u015f \u201canadil\u201dde TRT, radyo ve TV yay\u0131nlar\u0131na ba\u015flad\u0131. Bu anadillerde yap\u0131lan yay\u0131nlar bir\u00e7ok bak\u0131mdan izleyicisinden kabul g\u00f6rmedi. \u00c7o\u011fu anadil ise TRT taraf\u0131ndan g\u00f6r\u00fclmedi.<\/p>\n Asl\u0131nda T\u00fcrkiye\u2019deki anadil sorunu bundan yetmi\u015f be\u015f y\u0131l \u00f6nce, 1 Ocak 1929\u2019da\u00a0 \u00e7al\u0131\u015fmalara ba\u015flayan \u201cMillet Mektepleri\u201dnde \u00e7\u00f6z\u00fclebilirdi. O d\u00f6nemde m\u00fcttefikimiz olan Sovyetler Birli\u011fi\u2019nin deste\u011fi bu konuda da ku\u015fkusuz tam olacakt\u0131. Sovyetler Birli\u011fi\u2019nin yan\u0131 s\u0131ra \u00fclkemizde de konu\u015fulan ve Sovyet Y\u00f6netimi taraf\u0131ndan \u201ck\u00fclt\u00fcrel haklar\u201d verilen Abazaca, Ad\u0131\u011fece, Kabardeyce, Kara\u00e7ayl\u0131-Balkarl\u0131ca, Oset\u00e7e, \u00c7e\u00e7ence, \u0130ngu\u015f\u00e7a, Avarca, Lazca\u00a0 gibi \u201cGen\u00e7 Yaz\u0131l\u0131 Diller\u201din ilk alfabelerinin Latin k\u00f6kenli olmas\u0131, gen\u00e7 T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin \u201canadil sorunu\u201dnu \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in alt\u0131n de\u011ferinde bir imk\u00e2n\u0131 nas\u0131l elinden ka\u00e7\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bizlere bug\u00fcn daha a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde g\u00f6steriyor.<\/p>\n Di\u011fer anadillere sayg\u0131 g\u00f6sterecek ve onlar\u0131n kurumsal olarak geli\u015fmelerine katk\u0131 sa\u011flayacak bir anlay\u0131\u015f\u0131n, \u00fclkemiz ve d\u00fcnya k\u00fclt\u00fcrel zenginli\u011fine bug\u00fcn sa\u011flayaca\u011f\u0131 katk\u0131y\u0131 tahmin bile edemeyiz. Oysa di\u011fer anadilleri bask\u0131 alt\u0131na alan, de\u011fil kurumsalla\u015fmalar\u0131n\u0131, baz\u0131 d\u00f6nemlerde konu\u015fulmalar\u0131n\u0131 bile engellemeye \u00e7al\u0131\u015fan anlay\u0131\u015f\u0131n T\u00fcrk\u00e7e\u2019yi de koruyup geli\u015ftirebilmesi ve zenginle\u015ftirebilmesi beklenemezdi. \u00d6yle de oldu. T\u00fcrkiye\u2019nin di\u011fer anadillerine kar\u015f\u0131 arslan kesilenlerin; \u0130ngilizce, Frans\u0131zca, Almanca kar\u015f\u0131s\u0131nda boyun e\u011fmeleri ink\u00e2rc\u0131l\u0131\u011f\u0131n teslimiyet\u00e7ili\u011fin ikiz karde\u015fi oldu\u011fu bir kez daha g\u00f6steriyor.<\/p>\n 1920\u2019lu, 1930\u2019lu ve hatta 194O\u2019l\u0131\u00a0 y\u0131llarda \u201canadil\u201d, pedagojik \u00f6zellikli bir konuydu. E\u011fer \u00e7ocuk tek dilliyse ve bu dil de T\u00fcrk\u00e7e d\u0131\u015f\u0131ndaki bir dilse, o \u00e7ocu\u011fu okulda, ileriki y\u0131llarda etkilerinden kurtulamayaca\u011f\u0131 travmalar bekliyordu. Bu \u00e7ocuk kendisini, \u00e7evresini, do\u011fay\u0131 ve bunlarla kendisi aras\u0131ndaki ili\u015fkileri anadili neyse, o dille kavrayarak okula geliyor, hi\u00e7 bilmedi\u011fi bir dili bask\u0131 ile \u00f6\u011frenmeye ve o dille e\u011fitim-\u00f6\u011fretime zorlan\u0131yordu. B\u00f6ylelikle ne kendi anadilini ne de T\u00fcrk\u00e7e\u2019yi iyi \u00f6\u011frenebilen ku\u015faklar ortaya \u00e7\u0131k\u0131yordu. G\u00fcnl\u00fck hayat\u0131 y\u00fcz kelimeyle s\u00fcrd\u00fcrmeye \u00e7al\u0131\u015fan, dedi\u011fi anla\u015f\u0131lmayan g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn insan tipi o uygulamalar\u0131n sonucudur. Oysa hem T\u00fcrk\u00e7e\u2019ye hakim hem de yerel anadiline hakim, kendisine g\u00fcvenen, \u00e7evresiyle uyumlu, \u00fcreten yurtta\u015flar yeti\u015ftirilebilirdi. \u0130nsanlar bask\u0131larla \u201cgizli din\u201d ta\u015f\u0131maya adeta mecbur edildiler. Yoksa her \u015fey bu kadar k\u0131sa s\u00fcrede alt-\u00fcst olur muydu?!<\/p>\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u201canadil\u201d art\u0131k b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde bir demokrasi sorunudur. Yurtta\u015fl\u0131k bilin\u00e7 ve ba\u011flar\u0131n\u0131n geli\u015ftirilmesi i\u00e7in T\u00fcrkiye\u2019nin di\u011fer anadillerinin korunup geli\u015ftirilmesi ve kurumsal olarak gelecek ku\u015faklara aktar\u0131lmas\u0131 i\u00e7in siyas\u00ee otorite cesur demokratik ad\u0131mlar atmal\u0131d\u0131r.\u00a0 E\u011fitim Sen gibi kurulu\u015flar, t\u00fcz\u00fcklerinde \u201canadil\u201d ifadesi yer al\u0131yor diye mahkemelik olmamal\u0131, tam aksine bu kurulu\u015flar desteklenerek g\u00fc\u00e7lerinden faydalan\u0131lmal\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin, ilk etapta Latin alfabesine dayanan alfabelerle on bin kelimelik temel bir Abazaca-T\u00fcrk\u00e7e, Ad\u0131\u011fece-T\u00fcrk\u00e7e, \u00c7e\u00e7ence-T\u00fcrk\u00e7e, G\u00fcrc\u00fcce- T\u00fcrk\u00e7e, Kara\u00e7ayl\u0131- Balkarl\u0131ca-T\u00fcrk\u00e7e, K\u0131rman\u00e7i-T\u00fcrk\u00e7e, Lazca-T\u00fcrk\u00e7e, Zazaca-T\u00fcrk\u00e7e s\u00f6zl\u00fck i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmalar ba\u015flat\u0131labilir. E\u011fitim Sen bu g\u00f6revi \u00fcstlenerek pekal\u00e2 g\u00fczel bir mesaj verebilir ve birilerini de utand\u0131rabilir.<\/p>\n ( Ali \u0130hsan Aksamaz, \u201c<\/strong>\u00d6teki \u0130stanbul Gazetesi, Say\u0131 20, \u00a016-31 A\u011fustos 2004)<\/p>\n +<\/p>\n ANAD\u0130L\u0130 TANIKLIKLARI<\/strong><\/p>\n 1924 do\u011fumlu M. Recai\u00a0 \u00d6zg\u00fcn, kendisiyle yap\u0131lan s\u00f6yle\u015filerde tan\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle aktar\u0131yor::<\/p>\n \u201c … Otuzlu y\u0131llarda okullarda Temizlik ve \u0130ntizam Kolu, K\u0131z\u0131lay Kolu\u00a0 … gibi isimlerle \u00e7al\u0131\u015fma kollar\u0131 olu\u015fturulurdu … Bunlar aras\u0131nda \u201c Lazca Konu\u015fanlarla M\u00fccadele Kolu\u201d diye bir kol daha vard\u0131. Ben d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc ve be\u015finci s\u0131n\u0131fta iken bir m\u00fcddet bu kolun ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131 hat\u0131rl\u0131yorum … Bu i\u015fi … faydal\u0131 oldu\u011funa inanarak yapard\u0131k. \u00c7\u00fcnk\u00fc talebeler de \u00f6\u011fretmenler de Laz k\u00f6kenli idiler ve T\u00fcrk\u00e7eleri meramlar\u0131n\u0131 ifade edemeyecek kadar bozuktu …\u201d<\/p>\n 1926 do\u011fumlu Mecit \u00c7ak\u0131rusta, E\u011fitim-Sen Demokratik E\u011fitim Kurultay\u0131 Dil ve Anadili E\u011fitimi Komisyonu \u0130stanbul 8 nolu \u015fube \u00e7al\u0131\u015fma grubuna \u015fu tan\u0131kl\u0131kta bulunuyor: \u201cBen 1926 senesi 20 Mart do\u011fumluyum. 1930\u2019lu y\u0131llarda ilkokul tahsilimi (Arde\u015fen) Tunca Beldesin\u2019de (Dutxe)\u00a0\u00a0 yapt\u0131m. \u00d6\u011fretmenimiz \u2026.. \u2026.\u00a0 idi. Okulda Lazca konu\u015fmak yasakt\u0131. Yaln\u0131zca okulda de\u011fil, d\u0131\u015far\u0131da da konu\u015fulmayacakt\u0131. Bunun tespiti i\u00e7in de talebeleri aras\u0131nda g\u00f6revlileri vard\u0131. Lazca konu\u015fanlar\u0131 tespit edip kendisine isimlerini getirenleri \u00f6d\u00fcllendiriyor ve talebeleri ispiyonculu\u011fa te\u015fvik ediyordu. Lazca konu\u015fanlar\u0131 da \u2013yine\u00a0 talebelere yapt\u0131rd\u0131\u011f\u0131 \u2013 \u00f6zel f\u0131nd\u0131k a\u011fac\u0131ndan \u00e7ubuklarla avu\u00e7lar\u0131n\u0131\u00a0 k\u0131rba\u00e7l\u0131yordu veya parmaklar\u0131m\u0131z\u0131 birle\u015ftirip t\u0131rnaklar\u0131m\u0131za cetvelle vuruyordu. Bu tutum ve davran\u0131\u015f\u0131n bana yapt\u0131\u011f\u0131 psikolojik tahribat\u0131n ya\u015fam boyu uzun zaman\u0131m\u0131 ald\u0131\u011f\u0131n\u0131, bu a\u015fa\u011f\u0131lanma su\u00e7luluk, ama bu su\u00e7 ve yabanc\u0131l\u0131k bende hep var olacakt\u0131. \u00dcst\u00fcmden atamayacakt\u0131m. \u00c7\u00fcnk\u00fc ben Lazd\u0131m ve Lazca konu\u015fuyordum, Lazca \u015fark\u0131 s\u00f6yl\u00fcyordum. \u00dclkemizdeki bu t\u00fcr bask\u0131lar, \u00fclke insan\u0131na \u00e7ok b\u00fcy\u00fck beyin tahribatlar\u0131n\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131na inan\u0131yorum. \u00d6yle d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. \u00dclkemde bir tek Nobel \u00f6d\u00fcll\u00fc olmamas\u0131 acaba bu t\u00fcr bask\u0131lar\u0131n bir sonucu mudur diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.\u201d<\/em><\/p>\n 1939 do\u011fumlu Y\u0131lmaz Avc\u0131 yazd\u0131\u011f\u0131 makalede tan\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 aktar\u0131yor: \u201c … Okullar a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00fcn \u00f6\u011fretmenimizin okulda Lazca konu\u015fmay\u0131 yasaklamas\u0131 ile beraber bizim de en \u00f6nemli ileti\u015fim kayna\u011f\u0131m\u0131z kesilmi\u015f oldu . Ancak teneff\u00fcslerde,\u00f6\u011fretmenden uzak oldu\u011fumuz noktalarda kontroll\u00fc olarak Lazca konu\u015fabiliyorduk. Zira, T\u00fcrk\u00e7e bize \u00e7ok zor geliyordu.Tabi bu arada yakay\u0131 su\u00e7\u00fcst\u00fc ele verenler de mutlaka cezalar\u0131n\u0131 \u00e7ekiyorlard\u0131. Yine bir g\u00fcn teneff\u00fcse \u00e7\u0131kar \u00e7\u0131kmaz, hala o\u011flu Muhammet\u2019in,okulun \u00f6n\u00fcnden ge\u00e7mekte olan bir at\u0131 g\u00f6r\u00fcr g\u00f6rmez, iyi T\u00fcrk\u00e7e bildi\u011fini bizlere ispat etmek istercesine,<\/em>\u201cAha, tskheni gelii !!! (\u0130\u015fte, at geliyor!!!) \u201c diye ba\u011f\u0131rmas\u0131yla\u00a0 beraber, \u00f6\u011fretmenin parmaklar\u0131n\u0131n<\/em> \n
\n
\n
\n
\n
\n