![\"\"](\"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/GUNGOR-SENKAL-Her-dil-kendi-konusurlarinin-ihtiyaclarini-karsilayacak-kadar-geliskindir-b.png\")
<\/p>\n<\/p>\n
Ali \u0130hsan Aksamaz\u00a0<\/strong><\/p>\n [\u00d6n a\u00e7\u0131klama<\/strong>: Bug\u00fcnk\u00fc misafirim G\u00fcng\u00f6r \u015eenkal. Kendisini sayfam\u0131za ikinci defa misafir ettim. Bu defa daha biraz farkl\u0131 bir konuyu \u00e7e\u015fitli y\u00f6nleriyle derinlemesine konu\u015ftuk. Bu s\u00f6yle\u015fimizde \u201cana dili\u201d, \u201cana dili\u201d konusunun T\u00fcrkiye\u2019de nas\u0131l anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131, y\u00fcz y\u0131l \u00f6nceki ve bug\u00fcnk\u00fc \u201cana dili\u201d ger\u00e7e\u011fi,\u201d ana dili\u201d sorununun g\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc, \u201cana dili\u201d aktivisti ayd\u0131nlar\u0131n birbirleriyle olmayan ili\u015fkileri, \u201cana dili \u00f6\u011fretimi\/ \u201cana dili\u201dnde e\u011fitim, UNESCO\u2019nun \u201cAna Dili G\u00fcn\u00fc\u201d ve benzeri konular\u0131 konu\u015ftuk. \u201cUNESCO\u2019nun 2025\u2019teki Ana Dili G\u00fcn\u00fc\u201d \u00f6ncesi fikir jimnasti\u011fi yapt\u0131k.]<\/p>\n Ali \u0130hsan Aksamaz: <\/strong>\u0130lk s\u00f6yle\u015fimizin \u00fczerinden tam d\u00f6rt y\u0131l ge\u00e7mi\u015f. D\u00fcn yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00f6n g\u00f6r\u00fc\u015fmemizde yeni bir derleme \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131zdan bahsetmi\u015ftiniz. Sak\u0131ncas\u0131 yoksa bu yeni derleme \u00e7al\u0131\u015fman\u0131zdan bahseder misiniz? Bu yeni \u00e7al\u0131\u015fman\u0131z da ilk iki \u00e7al\u0131\u015fman\u0131z\u0131n format\u0131nda m\u0131 olacak? Sizi bu yeni \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 yapmaya iten sebeplerden de bahseder misiniz?<\/p>\n G\u00fcng\u00f6r \u015eenkal:<\/strong> Sizinle d\u00f6rt y\u0131l sonra dil \u00fczerine yine s\u00f6yle\u015fmek keyifli. Bu s\u0131ra,<\/p>\n kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 s\u00f6zl\u00fck \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ma bir ba\u015fka b\u00f6lge ile devam ediyorum. Bu kez Marmara b\u00f6lgesi dillerini \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum. Formatta bir de\u011fi\u015fiklik yok. B\u00f6lge ve diller de\u011fi\u015fti sadece. Bu t\u00fcr \u00e7al\u0131\u015fmalarda ana motivasyonum, T\u00fcrkiye\u02c8de T\u00fcrk\u00e7enin d\u0131\u015f\u0131nda konu\u015fulan dilleri g\u00f6r\u00fcn\u00fcr hale getirmek. Konu edilen diller, en az\u0131ndan baz\u0131lar\u0131, yok olmaya b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f. \u00d6l\u00fcmleri beklenmekte. Dillerin insanl\u0131\u011f\u0131n k\u00fclt\u00fcr varl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7indeki de\u011feri bilindi\u011finde, bunun nas\u0131l bir k\u0131y\u0131m oldu\u011fu daha iyi anla\u015f\u0131l\u0131r. \u0130nkara kar\u015f\u0131 inatla varl\u0131k m\u00fccadelesi veren diller i\u00e7in \u02c8evet, buradalar\u02c8 diyorum.\u00a0<\/strong><\/p>\n Ali \u0130hsan Aksamaz: <\/strong>Bu alandaki ilk \u00e7al\u0131\u015fman\u0131z 2015 y\u0131l\u0131nda yay\u0131nland\u0131; \u201cDo\u011fu ve G\u00fcneydo\u011fu Anadolu Dilleri Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 S\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yor. \u201cDo\u011fu Karadeniz Dilleri Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 S\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 di\u011fer \u00e7al\u0131\u015fman\u0131z ise 2021 y\u0131l\u0131nda okuyucusuyla bulu\u015ftu. Bu iki \u00e7al\u0131\u015fman\u0131z\u0131n geri d\u00f6n\u00fc\u015fleri nas\u0131l oldu? Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131z\u0131n hedef kitle taraf\u0131ndan sahiplenildi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor musunuz? Bas\u0131n- yay\u0131n d\u00fcnyas\u0131, bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131za sahip \u00e7\u0131kt\u0131 m\u0131? Bu kitaplar\u0131n\u0131z\u0131n tan\u0131t\u0131mlar\u0131 yap\u0131ld\u0131 m\u0131? Sizinle s\u00f6yle\u015fi yapan gazeteciler oldu mu? \u201cAna dili\u201d aktivisti ayd\u0131nlar, \u201cBu adam da nereden \u00e7\u0131kt\u0131? Dalgam\u0131za neden ta\u015f at\u0131yor!\u201d tavr\u0131nda oldular m\u0131? Aralar\u0131nda sizinle dost\u00e7a ba\u011flant\u0131 kuranlar da oldu mu? Antrparantez belirtmek isterim, bizde son d\u00f6nem \u201caktivist\u201d ifadesi bana hep itici geldi. Bu s\u00f6yle\u015fimiz de ana dili ifadesini hep parantez i\u00e7inde kullan\u0131yorum. Bu iki \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 yapmaktaki amac\u0131n\u0131z neydi?<\/p>\n G\u00fcng\u00f6r \u015eenkal:<\/strong> \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131m\u0131n hedef kitlesi, do\u011fal olarak, dilcilerin, dilbilimcilerin de i\u00e7inde oldu\u011fu, dile\/dillere ilgi duyan herkestir. Ama ger\u00e7ekte bunlar kimdir, bunu bilemedi\u011fim gibi, s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011finiz \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n ilgili kesimle bulu\u015fup bulu\u015fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da bilemiyorum. O d\u00f6nemde T\u00fcrkiye\u2019de ya\u015fam\u0131yordum, b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 takip etme \u015fans\u0131m olmad\u0131. Belki ayn\u0131 nedenle, sorular\u0131n\u0131zdaki \u00e7evrelerin bana ula\u015fmas\u0131 da m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131, olamad\u0131. Belki de istenmedi. \u015e\u00f6yle diyebilirim; birinci \u00e7al\u0131\u015fmayla ilgili, -hem T\u00fcrkiye\u2019de hem de Avusturya\u2019da- daha \u00e7ok etkinlik oldu. Amac\u0131na ula\u015fm\u0131\u015f olmas\u0131n\u0131 umuyorum. Bu arada, benim motivasyonumu y\u00fckselten geri bildirimler olmad\u0131 de\u011fil. T\u00fcrkiye\u2019nin se\u00e7kin antropologlar\u0131ndan Sibel \u00d6zbudun\u2019un \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 sahiplenmesi dahi, benim a\u00e7\u0131mdan tek ba\u015f\u0131na bir onur kayna\u011f\u0131. Zonguldak\u2019ta \u00e7\u0131kan Susma Gazetesi kitab\u0131 haber yapt\u0131. Ayr\u0131ca, sizin s\u00f6yle\u015fiyi g\u00f6nderdi\u011finiz internet portalleri de. Kitap ise, -en az\u0131ndan ya da \u015fimdilik- TDK ve Mardin Artuklu \u00dcniversitesi K\u00fct\u00fcphanesi gibi baz\u0131 k\u00fct\u00fcphanelerde yerini alm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.<\/p>\n Bas\u0131n-yay\u0131n ve \u00f6zellikle yay\u0131nevleri hakk\u0131nda maalesef olumlu d\u00fc\u015f\u00fcnceler dile getiremeyece\u011fim. Olumsuz ele\u015ftirilerimin yerinin buras\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 kan\u0131s\u0131yla, sorunuzu ge\u00e7i\u015ftirece\u011fim. Bundan b\u00f6yle T\u00fcrkiye\u2019deyim ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131m\u0131n, eme\u011fimin sonu\u00e7lar\u0131yla daha yak\u0131ndan ilgilenece\u011fim.<\/p>\n Yukar\u0131da belirttim, burada biraz daha a\u00e7ay\u0131m. T\u00fcrk\u00e7enin d\u0131\u015f\u0131ndaki dilleri anadili konu\u015furlar\u0131 sahiplendi\u011finde, -oysa bundan daha insani ve daha anla\u015f\u0131labilir bir durum olamaz- tek tip\u00e7i devlet ideolojisi \u00fcr\u00fcn\u00fc \u00e7evrelerin h\u0131\u015fm\u0131na u\u011fruyor. Hemen bir tak\u0131m negatif anlaml\u0131 s\u0131fatlarla yaftalan\u0131yor. Ancak anadili T\u00fcrk\u00e7e olan ben, arkada\u015f\u0131m\u0131n, kom\u015fumun diline sahip \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131mda, az da olsa tepkinin dozu, bi\u00e7imi de\u011fi\u015fiyor. Konuyu siyasi temelden insani temele \u00e7ekmem kolayla\u015f\u0131yor; bunu bir kez ba\u015fard\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, bu insani temelin hukuken yasal g\u00fcvenceli olmas\u0131 gere\u011fi konu\u015fulabiliyor. Benim yapt\u0131\u011f\u0131m samimi bir sahiplenme. D\u00fcnyadaki b\u00fct\u00fcn dillerin de\u011ferli oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnen biri olarak yapmam gerekeni, \u00fczerime d\u00fc\u015feni yap\u0131yorum.<\/p>\n Ali \u0130hsan Aksamaz: <\/strong>G\u00fcncel ilgi ve \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131n\u0131zla ba\u011flant\u0131l\u0131 olarak da sormak istiyorum. \u201cAnadolu\u2019nun kay\u0131p dilleri\u201dyle de ilgileniyor musunuz? Bu alanda da \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor musunuz, \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor musunuz? Mesel\u00e2 T\u00fcrk\u00e7e ve Rumca \u00f6ncesi Ege\u2019de o zamanki \u00fcretim, m\u00fclkiyet, payla\u015f\u0131m ve din ili\u015fki ve ileti\u015fimiyle art\u0131k ortadan tamamen kalkm\u0131\u015f ancak Yabanc\u0131 Bilim adamlar\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 \u201cAnadolu\u2019nun kay\u0131p dilleri\u201d alan\u0131nda da derleme ve\/ya ara\u015ft\u0131rma yapmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor musunuz?<\/p>\n G\u00fcng\u00f6r \u015eenkal:<\/strong> S\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011finiz diller kafamdaki projeler i\u00e7inde yok. Ayr\u0131 bir uzmanl\u0131k<\/p>\n alan\u0131. Yak\u0131n gelecekte T\u00fcrkiye\u2019de bir dilin s\u00f6zl\u00fck \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 yapaca\u011f\u0131m. Hangi dil oldu\u011fu bende kals\u0131n. Zaten bunlar birka\u00e7 y\u0131ll\u0131k \u00e7al\u0131\u015fma; belki daha uzun. Sonra tekrar edebiyata d\u00f6nmek gibi bir istek var i\u00e7imde.<\/p>\n Ali \u0130hsan Aksamaz: <\/strong>Kelime anlam\u0131 olarak, \u201cana dili\u201d denilince siz tam olarak nas\u0131l anl\u0131yor ve de\u011ferlendiriyorsunuz? Radyo- televizyonlardan duyuyoruz; \u201cana dili\u201d konusuna pek de olumlu bakmayan baz\u0131 ayd\u0131n ve siyaset\u00e7iler, \u201cAd\u0131 \u00fcst\u00fcnde, can\u0131m, anneden \u00f6\u011frenilen dil. Vaktizaman\u0131nda annesi \u00f6\u011fretseymi\u015f, Devletin \u201cana dili\u201d \u00f6\u011fretmek gibi bir mecburiyeti olmamal\u0131!\u201d diyorlar. Bu reaksiyoner tav\u0131r i\u00e7inde olanlar\u0131n s\u00f6ylemlerine binaen soruyorum. \u201cAna dili\u201d her zaman ki\u015finin annesinden \u00f6\u011frendi\u011fi anlam\u0131na gelmiyor. Bir \u00f6rne\u011fi aktarmak istiyorum. Rahmetli Tar\u0131k Cemal Kutlu, bir sohbetimizde o\u011flunu kastederek bana sordu: Babas\u0131 \u00c7e\u00e7en, annesi \u00c7e\u00e7en. Babas\u0131 ve annesi \u00c7e\u00e7enceyi \u00e7ok iyi konu\u015fuyor. Ancak o\u011flum \u00c7e\u00e7ence bilmiyor. \u015eimdi Argun\u2019un \u201cana dili\u201d \u00c7e\u00e7ence mi, T\u00fcrk\u00e7e mi? Yine, 1994 y\u0131l\u0131nda \u00a0Abhazya\u2019da bir pazar yerinde bir emmi ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131m; Laz sand\u0131m. Lazca birka\u00e7 c\u00fcmle s\u00f6yledim. Anlamay\u0131nca el kol hareketlerime biraz da T\u00fcrk\u00e7e kat\u0131nca emmi, bana T\u00fcrk\u00e7e cevap verdi. \u015ea\u015f\u0131rd\u0131m. T\u00fcrk\u00e7eyi hi\u00e7 de fena konu\u015fmuyordu. Uzatmayay\u0131m, T\u00fcrk\u00e7eyi nereden \u00f6\u011frendi\u011fini sordum. Verdi\u011fi cevap \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131yd\u0131: \u201cBiz Ermeniyiz. Seksen sene \u00f6nce Erzurum taraf\u0131ndan bu taraflara g\u00f6\u00e7 etmi\u015fiz. Biz Lazca bilmeyiz. Ermenice de bilmeyiz. Bizim dilimiz T\u00fcrk\u00e7e. Rus\u00e7ay\u0131 da okulda \u00f6\u011frendik.\u201d Siz \u201cana dili\u201d denilince konuyu nas\u0131l de\u011ferlendiriyorsunuz? Ki\u015finin \u201cana dili\u201dnin her zaman \u201cetnik kimli\u011fini\u201d yans\u0131tmad\u0131\u011f\u0131 a\u015fik\u00e2r de\u011fil mi?<\/p>\n G\u00fcng\u00f6r \u015eenkal:<\/strong> 2011 y\u0131l\u0131nda Bianet\u2019teki, \u02c8Anadili \u00fczerine birka\u00e7 not\u02c8 ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131mda, bu<\/p>\n konudaki g\u00f6r\u00fc\u015flerimi etrafl\u0131ca yazm\u0131\u015ft\u0131m. K\u0131saca, ki\u015finin edindi\u011fi ilk (birincil) dil veya dilleri anadili olarak tan\u0131ml\u0131yoruz. Kan\u0131mca, bir dilbilim terimi olarak anadili yerine, ilk dil terimi yerle\u015fmeli. Terimin anne orijininden \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 gerekiyor. Sizin, duruma ili\u015fkin verdi\u011finiz g\u00fczel \u00f6rnekler de bunu do\u011fruluyor. Dilbilim kitaplar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funda dilsel akrabal\u0131\u011f\u0131n etnik akrabal\u0131k anlam\u0131na gelmedi\u011fi yaz\u0131l\u0131d\u0131r. Olabilir de, olmayabilir de. Aralar\u0131nda olaca\u011f\u0131na dair bir otomasyon yok.<\/p>\n Tan\u0131mlar \u00f6nemli ama, tan\u0131mlardaki sapmalar, mecazen s\u00f6ylersek, bir k\u0131yamet durumu, katastrof yaratmaz. Ancak, ba\u015fkas\u0131n\u0131n anadilini k\u00fc\u00e7\u00fcmsemek, yok saymak, yok olmaya itmek vb. c\u00fcr\u00fcmler bir toplumsal katastrof durumu yarat\u0131r.<\/p>\n Devletin anadili kar\u015f\u0131s\u0131ndaki sorumlulu\u011fu? Devletin elbette b\u00fcy\u00fck sorumluluklar\u0131 var ve tek\u00e7i devlet bu sorumlulu\u011funu T\u00fcrk\u00e7e a\u00e7\u0131s\u0131ndan yerine getiriyor. Kendileri lehine getirmedi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnenler el y\u00fckseltti\u011finde ise d\u00fc\u015fmanla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131p devletin bask\u0131 \u00e7arklar\u0131nda \u00f6\u011f\u00fct\u00fcl\u00fcyor. Elveri\u015fsiz konumda olan, T\u00fcrk\u00e7enin d\u0131\u015f\u0131ndaki anadilleridir. Bunlar hem devlet, hem prestij dili hem de \u00e7evre bask\u0131s\u0131 alt\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n Sorunuz \u00e7er\u00e7evesinde, devletin g\u00f6revlerine birlikte bakal\u0131m: \u0130nsan haklar\u0131n\u0131, k\u0131saca, negatif ve pozitif stat\u00fc haklar\u0131 olarak ikiye ay\u0131r\u0131rsak, e\u011fitim ve \u00f6\u011frenim hakk\u0131 (kan\u0131mca, anadilinde e\u011fitim hakk\u0131n\u0131n yeri buras\u0131) pozitif stat\u00fc hakk\u0131d\u0131r. Pozitif stat\u00fc haklar\u0131na ayn\u0131 zamanda isteme haklar\u0131 da denilmektedir. Devletten yapmas\u0131n\u0131 isteyece\u011fimiz haklard\u0131r bunlar. Ekonomik ve sosyal haklar\u0131n alt ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 olan k\u00fclt\u00fcrel haklar \u00fczerinden bakarsak, orada da e\u011fitim ve k\u00fclt\u00fcrel hayata kat\u0131lma hakk\u0131 \u00e7er\u00e7evesine yerle\u015fir. Kolektif haklar \u00fczerinden bakarsak, hem bireysel hem de kolektif \u00f6zellikleri olan dilin e\u011fitim hakk\u0131n\u0131n yan\u0131nda kullan\u0131m hakk\u0131 da talep konusudur. \u02c8Halklar\u0131n haklar\u0131\u02c8 ba\u011flam\u0131nda da tan\u0131nmas\u0131 talep edilebilir. Burada i\u00e7 ve d\u0131\u015f hukuktan yasa maddeleri s\u0131ralamak yerine, s\u00f6z\u00fc, konuyu b\u00fct\u00fcn boyutlar\u0131yla a\u00e7\u0131klayabilecek hukuk\u00e7ulara b\u0131rakmay\u0131 tercih ederim. Toparlayacak olursak; negatif haklar, devletin yapmamas\u0131 gerekenleri d\u00fczenlerken, pozitif haklar devletin yapmas\u0131 gerekenleri, devletten istenilecekleri d\u00fczenler.<\/p>\n Ali \u0130hsan Aksamaz: <\/strong>\u201cAna dili\u201d denilince hemen kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan reaksiyoner ayd\u0131n ve siyaset\u00e7ilerden baz\u0131lar\u0131 T\u00fcrk\u00e7e d\u0131\u015f\u0131ndaki hi\u00e7bir \u201cana dili\u201dnin ad\u0131na bile duymaya tahamm\u00fcl edemiyor. \u201cTRT- K\u00fcrd\u00ee\u201dnin ba\u015fka bir \u00fclkenin kurumu olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ak\u0131llar\u0131na getiremiyorlar. Bunlar aras\u0131ndan bir k\u0131s\u0131m ayd\u0131n ve siyaset\u00e7i, \u201cana dili\u201d denilince yaln\u0131zca \u201cK\u00fcrt\u00e7e\u201dyi anl\u0131yor ve \u015fiddetle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yor. \u201cTamam; resm\u00ee dil, ortak anla\u015fma dilimiz T\u00fcrk\u00e7e ancak \u201cana dili\u201d denilince neden yaln\u0131zca \u201cK\u00fcrt\u00e7e\u201dyi anl\u0131yorsunuz? Abazaca da, \u00c7erkes\u00e7e de, \u00c7e\u00e7ence de, G\u00fcrc\u00fcce de, Lazca da, Bo\u015fnak\u00e7a da, Zazaca da var. Arnavut\u00e7a da var. Onlar da \u201cana dili\u201d, onlar da bu \u00dclke Vatanda\u015flar\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131n \u201cana dili\u201d deyince ayn\u0131 ayd\u0131n ve siyaset\u00e7iler hemen tav\u0131rlar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftiriyor; \u201cOnlar ba\u015fka,\u201d diyorlar. Trajikomik ancak sosyolojik ger\u00e7eklik b\u00f6yle. Siz T\u00fcrkiye\u2019deki bu \u201cana dili\u201d konusunu siz nas\u0131l de\u011ferlendiriyorsunuz?<\/p>\n G\u00fcng\u00f6r \u015eenkal:<\/strong> Ger\u00e7ekten \u00e7etrefilli bir konu. 1910\u02c8lardan bu yana d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek, 115 y\u0131ld\u0131r<\/p>\n \u0131rk\u00e7\u0131-T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn diri tutuldu\u011fu bir co\u011frafyan\u0131n \u00e7ocuklar\u0131y\u0131z. Bununla b\u00fcy\u00fcyen ve bunun tek do\u011fru oldu\u011funa inananlardan da, o toplumun ileri gelenlerinden de daha fazlas\u0131n\u0131 beklemek biraz hayalci oluyor. Karamsarl\u0131k yay\u0131ls\u0131n diye de\u011fil, bunu, durumu a\u015fma azmini k\u0131\u015fk\u0131rts\u0131n diye s\u00f6yl\u00fcyorum. T\u00fcrkiye\u2019de T\u00fcrk\u00e7eden ba\u015fka bir dilin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmeyen bir sistemin yeti\u015ftirdi\u011fi okumu\u015flardan (bilerek ayd\u0131n demiyorum), ba\u015fkalar\u0131n\u0131n anadiline sayg\u0131 bekleyemeyiz. E\u011fitimin denetlenemezli\u011fi ger\u00e7e\u011finden hareketle, ideolojik k\u0131r\u0131lmay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015f olanlar\u0131 ayr\u0131 tutuyorum elbette. Anadili meselesi, devlet ideolojisini arkas\u0131na alarak k\u00fckreyebilece\u011fi bir ba\u015fka \u00fclkede, diyelim ki Bat\u0131 Trakya\u02c8da olsayd\u0131, bu okumu\u015flar anadili bayraktar\u0131 kesilirdi. Ama burada devlet ideolojisini arkas\u0131na de\u011fil de kar\u015f\u0131s\u0131na almas\u0131 gerekti\u011fi durumlarda, diyelim \u00c7erkeslerin anadili talebinde suspus olurlar. Bu suspus olma hali ya da tahamm\u00fcls\u00fczl\u00fck sadece dile\/anadiline de\u011fil, b\u00fct\u00fcn toplumsal kesi\u015fim noktalar\u0131na kadar uzan\u0131r.<\/p>\n Size bir an\u0131m\u0131 anlatay\u0131m: On y\u0131l kadar \u00f6nceydi, bir \u015fehirde nostalji y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fcne \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131m. Ara sokaklar\u0131n birinde, bir binan\u0131n \u00f6n\u00fcnde, omuzlar\u0131na ast\u0131klar\u0131 sazlarla bekleyen, tahminen biri on iki di\u011feri on be\u015f ya\u015flar\u0131nda iki gen\u00e7le kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131m. Saz kursuna gidip gitmediklerini sordum. Bu s\u0131rada binan\u0131n i\u015f yeri tabelalar\u0131n\u0131 okuyordum. Evet, dediler. Tabelalardaki adlardan biri tan\u0131d\u0131kt\u0131. Buradaki ad\u0131 Ahmet olsun. Saz hocan\u0131z Ahmet mi? diye sordum. Ahmet zaman\u0131nda gelmedi\u011fi i\u00e7in yolda bekliyorlarm\u0131\u015f. Selam s\u00f6yleyin, bir kahve i\u00e7tikten sonra yan\u0131na u\u011frar\u0131m, dedim. Bir saat sonra d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcmde h\u00e2l\u00e2 yolda bekliyorlard\u0131. Tekrar konu\u015fmaya ba\u015flad\u0131k. Onlara, Mjora nas\u0131l, \u015fimdi kocaman olmu\u015ftur, dedim. B\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc, \u02c8O ne ya?\u02c8 dedi. Ahmet\u02c8in k\u0131z\u0131, dedim. O ne bi\u00e7im isim, \u00f6yle isim mi olur, dedi. Ne g\u00fczel Lazca bir isim, anlam\u0131 da g\u00fcne\u015f, dedim. Burada b\u00f6yle biri isim olmaz, buras\u0131 T\u00fcrkiye, dedi. A\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131nca s\u00f6z\u00fcm\u00fc kesti: Sen T\u00fcrk de\u011fil misin? Hay\u0131r, dedim. Sen M\u00fcsl\u00fcman de\u011fil misin? diye sordu. Hay\u0131r, dedim. Bak\u0131n gen\u00e7ler, dedim, T\u00fcrkiye\u2019de sadece T\u00fcrkler ve M\u00fcsl\u00fcmanlar ya\u015fam\u0131yor. Kendini T\u00fcrk aidiyetinde g\u00f6rmeyen, ba\u015fka inan\u00e7lar\u0131 olan ya da olmayan insanlar da var. Onlar\u0131n da varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabullenerek ya\u015famas\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenmeliyiz. B\u00fcy\u00fck olan\u0131, ufa\u011f\u0131na: Y\u00fcr\u00fc gidelim lan, bununla konu\u015fulmaz, dedi. Bu anlay\u0131\u015f toplumun neresinde cereyan ederse etsin, bir y\u0131k\u0131md\u0131r.<\/p>\n Ali \u0130hsan Aksamaz: <\/strong>\u201cAna dili\u201d denilince yaln\u0131zca \u201cK\u00fcrt\u00e7e\u201dyi anlayan bir kesim de var. K\u00fcrtlerin T\u00fcrkiye\u2019de yirmi milyonluk bir n\u00fcfusa sahip olduklar\u0131n\u0131 iddia ediyorlar. TBMM\u2019de milletvekilli\u011fi de yapm\u0131\u015f olan bir \u201cK\u00fcrt Ayd\u0131n\u0131\u201d, yirmi bin ki\u015filik bir n\u00fcfusa sahip Lazlar\u0131n K\u00fcrtlerle k\u0131yas bile edilemeyece\u011fini a\u00e7\u0131k\u00e7a s\u00f6ylemi\u015fti. Bu ve benzeri yakla\u015f\u0131mlar\u0131 siz nas\u0131l de\u011ferlendiriyorsunuz?<\/p>\n G\u00fcng\u00f6r \u015eenkal:<\/strong> Say\u0131ca \u00e7ok olan\u0131n di\u011ferlerinden daha fazla hakk\u0131 oldu\u011funa dair yanl\u0131\u015f bir<\/p>\n kan\u0131 var. (Bu inan\u0131\u015f ayn\u0131 zamanda temsili demokrasinin de bir zaaf\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Tarih kar\u0131\u015ft\u0131rmaya gerek yok. T\u00fcrkiye\u2019nin son yirmi y\u0131l\u0131nda, \u00e7o\u011funluk oylar\u0131yla iktidarda olanlar\u0131n, toplumun di\u011fer kesimlerinin taleplerini g\u00f6rmezden gelmesinin sonu\u00e7lar\u0131 ortada: Toplumsal \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f.) Ayd\u0131n kimli\u011fine sahip olanlar\u0131n asli g\u00f6revinin, sesi en az \u00e7\u0131kanlara ses olmak oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n Resmi ideolojinin toplumsal y\u0131k\u0131m\u0131 olarak ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fartlanmadan \u00e7\u0131kamazsak, ne K\u00fcrt\u00e7e televizyon programlar\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 (muhteva ayr\u0131ca konu\u015fulur) ne de Lazca televizyon programlar\u0131n\u0131n yoklu\u011funu idrak edebiliriz. Onlar\u0131 ya alg\u0131layamaz ya da bizim d\u0131\u015f\u0131m\u0131zda, bizi ilgilendirmeyen olgular olarak alg\u0131lar\u0131z.<\/p>\n Dil ile oynanmaz. Bu anla\u015f\u0131l\u0131r bir dilbilim g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcd\u00fcr. Bug\u00fcn T\u00fcrk\u00e7e, buraya nas\u0131l geldi\u011fimizden ba\u011f\u0131ms\u0131z, hepimizin ortak dilidir. Bunu tersine d\u00f6nd\u00fcrmenin olana\u011f\u0131 da, anlam\u0131 da, gere\u011fi de yoktur. Sorun, onun, T\u00fcrk\u00e7e d\u0131\u015f\u0131ndaki dillerle olmas\u0131 gereken ili\u015fki. Bir dilin, -burada T\u00fcrk\u00e7e- ortak dil olmas\u0131n\u0131 de\u011fil, o dilin di\u011ferlerinin asimilasyonu yoluyla tek dil yap\u0131lmas\u0131n\u0131, di\u011ferlerinin yok olu\u015fa s\u00fcr\u00fcklenmesini tart\u0131\u015fmal\u0131y\u0131z. Ayd\u0131n, siyaset\u00e7i ve benzerlerine d\u00fc\u015fen, bunlar\u0131 anlayamayacak kadar saf olmak yerine, bask\u0131 alt\u0131ndakilerden yana saf olmakt\u0131r.<\/p>\n E\u015fitlik ilkesi ve ayr\u0131mc\u0131l\u0131k yasa\u011f\u0131 talebi kim taraf\u0131ndan dile getiriliyorsa, toplumda bunun ma\u011fduru olan her kesim i\u00e7in dile getirilmelidir. O zaman ki\u015fi anadili denince sadece kendi anadilini de\u011fil, bask\u0131 alt\u0131ndaki di\u011fer anadillerini de anlar ve sahip \u00e7\u0131kar. Dilbilim, diller aras\u0131nda iyi-k\u00f6t\u00fc, ilkel-medeni vb. temelsiz kategorileri kabul etmez. Her dil kendi konu\u015furlar\u0131n\u0131n ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131layacak kadar geli\u015fkindir. Sayg\u0131y\u0131 da hak eder. G\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz gibi, bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131m\u0131z \u00e7ok basit.<\/p>\n Ali \u0130hsan Aksamaz: <\/strong>\u201cAna dili\u201d konusu olduk\u00e7a komplike. O sebeple devam etmek istiyorum. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 konu\u015fmak gerekiyor. \u00c7ok \u00f6zel platformlarda olduk\u00e7a trajikomik de\u011ferlendirmelerde bulunanlar da oluyor. \u201cK\u00fcrt\u00e7e\u201d ile T\u00fcrk\u00e7eyi, \u201cK\u00fcrt\u00e7e\u201d ile Fars\u00e7ay\u0131 k\u0131yaslayanlar da oluyor. Eminin, siz yaln\u0131zca \u00e7e\u015fitli \u201cana dilleri\u201d alan\u0131nda kelime derlemekle kalm\u0131yor; dil tarihi, dil felsefesi ve bunlarla yak\u0131ndan ba\u011flant\u0131l\u0131 iktisat tarihi, siyas\u00ee tarih ile de ilgileniyor ve okumalar yap\u0131yorsunuz; imparatorluklar aras\u0131 ili\u015fkileri, \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 ve bunlar\u0131n vasallar\u0131n\u0131 da inceliyorsunuzdur. \u201cAna dili\u201d konusunda \u00e7al\u0131\u015fan baz\u0131 ayd\u0131n ve siyaset\u00e7ilerin bazen sapla saman\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131rd\u0131klar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyor da de\u011filim. Kafkasya\u2019dan K\u0131r\u0131m\u2019a, Balkanlar\u2019a; Balkanlar\u2019dan Anadolu\u2019ya, Ortado\u011fu\u2019ya, Kuzey Afrika\u2019ya bin y\u0131ll\u0131k bir imparatorlu\u011fun miras\u00e7\u0131s\u0131 bir T\u00fcrk\u00e7eyi \u201cK\u00fcrt\u00e7e\u201d ile ya da Anadolu\u2019daki ba\u015fka bir \u201cyerel dilimizle\u201d k\u0131yaslamak do\u011fru mu? Son y\u00fcz y\u0131ld\u0131r uygulanan asimilasyon politikalar\u0131n\u0131 da g\u00f6z ard\u0131 etmeden, b\u00fct\u00fcn bu ve benzeri yakla\u015f\u0131mlar\u0131 nas\u0131l de\u011ferlendirmemiz gerekiyor? Siz ne d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz?<\/p>\n G\u00fcng\u00f6r \u015eenkal:<\/strong> \u0130lke olarak dilleri birbiriyle yar\u0131\u015ft\u0131rmak do\u011fru de\u011fil. Dillerin yay\u0131lmas\u0131n\u0131n<\/p>\n de\u011fi\u015fik sebepleri var. Bizim dilsel bir durumu iyi ya da k\u00f6t\u00fc diye de\u011ferlendirmek gibi bir l\u00fcks\u00fcm\u00fcz olamaz. \u0130yi-k\u00f6t\u00fc de\u011ferlendirmeleri nasyonalistlerin, rasistlerin i\u015fi. Dili oldu\u011fu gibi ele al\u0131r, burada dilin yay\u0131lmas\u0131 m\u0131 s\u00f6z konusu, dilde yaratt\u0131\u011f\u0131 de\u011fi\u015fiklikleri her y\u00f6n\u00fcyle inceler, iyi ya da k\u00f6t\u00fc demeden ortaya koyar\u0131z.<\/p>\n Diller aras\u0131ndaki etkile\u015fimin tarihi, dillerin geli\u015fmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 bilemedi\u011fimiz bir zamana kadar gider. G\u00f6\u00e7ler, ticaret, istilalar, s\u00f6m\u00fcrgecilik… dillerin en fazla yay\u0131lma nedenlerinden baz\u0131lar\u0131. Genelde, bunlar\u0131 daha \u00e7ok yapan\u0131n dili daha \u00e7ok yay\u0131lm\u0131\u015f, sonu\u00e7lar\u0131 \u00fczerinden okursak, kendi dilleri de kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131 dillerle o kadar \u00e7ok etkile\u015fmi\u015ftir. \u015eimdi siz s\u00f6zl\u00fck haz\u0131rlayan olarak, \u00d6rne\u011fin K\u00fcrt\u00e7eden, Zazacadan T\u00fcrk\u00e7eye giren s\u00f6zc\u00fckleri g\u00f6stermeyince, bu dillerden T\u00fcrk\u00e7eye s\u00f6zc\u00fck girmedi anlam\u0131na m\u0131 geliyor? (Ara\u015ft\u0131rmak isteyenler, TDK s\u00f6zl\u00fckleriyle Tietze\u02c8nin etimolojik s\u00f6zl\u00fcklerini kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rabilir.) Bizim dilimiz ne kadar yay\u0131l\u0131rsa\/yay\u0131lm\u0131\u015fsa gurur verici, dilimize ba\u015fka dillerden s\u00f6zc\u00fck girince \u02c8dil kirlenmesi\u02c8! Bunu bir kez daha d\u00fc\u015f\u00fcnelim bence.<\/p>\n T\u00fcrk\u00e7e d\u0131\u015f\u0131ndaki dillere uygulanan asimilasyon dahil \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc eritme politikas\u0131, bu dillerde b\u00fcy\u00fck tahribata yol a\u00e7t\u0131. Az bir zaman de\u011fil, y\u00fcz y\u0131ldan fazla. Di\u011fer dillerin devlet eliyle eritilmesi, yok edilmesi, bana \u00e7ok korkun\u00e7 geliyor. Bu en kaba anlat\u0131m\u0131 olay\u0131n. Detaylar\u0131 da var. \u00d6rne\u011fin devlet bask\u0131s\u0131 sonucu harekete ge\u00e7en savunma mekanizmalar\u0131, anksiyeteden \u00f6z sayg\u0131 yitimine uzanan travmalar. Yapt\u0131\u011f\u0131m halk k\u00fclt\u00fcr\u00fc alan ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda bana anlat\u0131lanlar \u00fcrk\u00fct\u00fcc\u00fc.<\/p>\n Bizim dil yay\u0131ld\u0131, sizinki yay\u0131lamad\u0131; bu bana biraz, kalkmas\u0131na izin vermedi\u011finiz birisine, neden ayakta olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sormaya benziyor.<\/p>\n \u00a0<\/strong>Ali \u0130hsan Aksamaz: <\/strong>Ben, \u201cana dili\u201d denilince iki \u00fclkeyi k\u0131yaslaman\u0131n \u00e7ok do\u011fru oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Biri bizim \u00fclkemizin miras\u00e7\u0131s\u0131 oldu\u011fu Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu, di\u011feri \u00c7arl\u0131k Rusyas\u0131. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde T\u00fcrkiye\u2019de \u201cana dili\u201d konunda \u00e7ok fazla \u015fey s\u00f6yleniyor. \u00c7ok \u015fey de yaz\u0131l\u0131yor. Ger\u00e7ekte yaln\u0131zca slogan at\u0131l\u0131yor. Bug\u00fcne kadar slogan atanlar\u0131n \u00f6nemli bir kesiminin kendi \u201cana dilini\u201d bilmedi\u011fine, ancak \u00f6\u011frenmek i\u00e7in de hi\u00e7bir \u00e7aba harcamad\u0131klar\u0131na \u015fahit oldum. Ancak bunlar, konunun esas\u0131na, asimilasyona ve tel\u00e2fi edici \u00e7al\u0131\u015fmalar ili\u015fkin di\u015fe dokunur pek bir \u015fey s\u00f6ylemiyorlar. \u0130svi\u00e7re\u2019deki kanton sistemini \u00f6rnek g\u00f6steriyorlar. Bu alanda sisler \u00e2leminde debelenip duruluyor. Ben, \u201cana dili\u201d konusunu ge\u00e7mi\u015fte bir insan hakk\u0131, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ise bir hem bir insan hakk\u0131 hem de bir g\u00fcvenlik meselesi olarak g\u00f6r\u00fcyorum. Bir yandan da bu \u201cana dilleri\u201d \u00f6l\u00fcyor. Osmanl\u0131\u2019n\u0131n son d\u00f6neminde \u201cana dili\u201d politikalar\u0131 konusunda insanlar pek bir \u015fey bilmiyor. Tek ba\u015f\u0131na, \u201casimilasyon uyguland\u0131,\u201d deyip ge\u00e7iliyor. \u00d6te yandan \u00f6nce Sovyet Rusya, sonra da Sovyetler Birli\u011fi\u2019nin \u201cana dili\u201d politikalar\u0131 konusunda yine pek bir \u015fey bilinmeden \u201cSovyetler, bu \u201cana dili\u201d sorunu \u00e7\u00f6zd\u00fc,\u201d deniyor. Oysa \u00c7arl\u0131k Rusyas\u0131n\u0131n \u201cana dili\u201d politikalar\u0131n\u0131n oldu\u011funu, o zaman\u0131n \u201cBilimler Akademisi\u201dnin \u00c7arl\u0131k Rusyas\u0131n\u0131n di\u011fer \u201cana dilleri\u201d alan\u0131nda cidd\u00ee derleme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc ve Sovyetlerin bu miras \u00fczerine kondu\u011funu bilinmiyor. \u00dclkemizde Abazaca, \u00c7erkes\u00e7e, Lazca gibi \u201cana dilleri\u201d g\u00fcnden g\u00fcne \u00f6l\u00fcrken, eski Sovyet co\u011frafyas\u0131nda Abazaca, Abhazca, \u00c7erkes\u00e7e, Kabardeyce, \u00c7e\u00e7ence, Os(et)\u00e7e gibi diller Rus\u00e7a ile beraber edeb\u00ee dil h\u00fcviyetiyle ya\u015f\u0131yor. \u201cSo\u011fuk Sava\u015f Y\u0131llar\u0131\u201dnda bile, SB\u2019den bir \u015fekilde T\u00fcrkiye\u2019ye ula\u015fan \u201cana dili\u201dnde yay\u0131nlar sayesinde baz\u0131 ayd\u0131nlar, k\u00f6relmekte olan \u201cana dillerini\u201d geli\u015ftirme imk\u00e2n\u0131na kavu\u015ftu. 1912\u2019den 1922\u2019ye kadar on y\u0131l sava\u015flarla u\u011fra\u015fm\u0131\u015f, b\u00fcy\u00fck toprak kay\u0131plar\u0131na, tehcir, m\u00fcbadele, d\u0131\u015f g\u00f6\u00e7ler ya\u015fam\u0131\u015f \u00fclkemizde Gen\u00e7 Cumhuriyet y\u00f6netimi \u201cana dili\u201d alan\u0131nda neler yapmal\u0131yd\u0131, yapabilirdi? Ge\u00e7mi\u015fteki yanl\u0131\u015fl\u0131klar konusunda bir fikir jimnasti\u011fi yapar m\u0131s\u0131n\u0131z? G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bu \u201cana dilleri\u201dnin akademik ilgi ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda, ya\u015fat\u0131lmas\u0131 konusunda neler yap\u0131labilir. Bu alanda \u00f6nerileriniz var m\u0131?<\/p>\n \u00a0<\/strong>G\u00fcng\u00f6r \u015eenkal:<\/strong> \u0130mparatorluklarla onlar\u0131n yerini alan ulus devletleri anadili kullan\u0131m\u0131<\/p>\n serbestisi a\u00e7\u0131s\u0131ndan kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, imparatorluklar\u0131n daha gev\u015fek yap\u0131lar oldu\u011funu; egemenli\u011fi alt\u0131ndaki insanlar\u0131n etnik kimli\u011fiyle, diliyle pek i\u015finin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. \u0130mparatorlukta \u00f6nemli olan; krala, padi\u015faha -\u00fcnvan\u0131 her ne ise- ba\u011fl\u0131l\u0131kt\u0131r. Verirsin vergini, verirsin askerini sorun kalmaz. Bunlar\u0131 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131zda, hangi dili konu\u015fuyorsan\u0131z konu\u015fun. (S\u00f6ylenenlerin istisnalar\u0131 olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 sakl\u0131 tutuyoruz.) \u00c7okk\u00fclt\u00fcrl\u00fcl\u00fck ve \u00e7okdillilik zaten \u00e7o\u011fu toplumda g\u00f6r\u00fclen antropolojik bir olgudur. Bu g\u00fczel bir durum. K\u00f6t\u00fc olan, \u02c8Abbiamo fatto l\u2019Italia ora dobbiamo fare gli italiani (\u0130talya\u2019y\u0131 kurduk, \u015fimdi s\u0131ra \u0130talyanlar\u0131 yaratmaya geldi)\u02c8 anlay\u0131\u015f\u0131.<\/p>\n Bat\u0131 Avrupa\u2019da geli\u015fen kapitalizm kendi sosyal formasyonu olarak ulus devleti de in\u015fa etmeye ba\u015flad\u0131. Hammadde-\u00fcretim-pazar zincirindeki hareketin h\u0131z\u0131n\u0131 en y\u00fckse\u011fe \u00e7\u0131karman\u0131n \u00f6n\u00fcnde engel g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc \u00e7okdillili\u011fi tek tiple\u015fme y\u00f6n\u00fcnde tasfiyeye y\u00f6neldi. Kapitalizmin -do\u011fas\u0131 gere\u011fi- d\u00fcnyaya yay\u0131lmas\u0131yla birlikte bu form da yay\u0131ld\u0131. \u015eurada anla\u015fal\u0131m: Ulus, ulus devlet, insanl\u0131\u011f\u0131n toplumsal evriminin bir a\u015famas\u0131 de\u011fil. B\u00f6yle olmay\u0131nca da zor unsuru devreye giriyor. Zor ise kan ve g\u00f6zya\u015f\u0131 demektir. Bunu g\u00f6rebilmek i\u00e7in uzak co\u011frafyalara bakmak gerekmez; T\u00fcrkiye\u2019deki s\u00fcre\u00e7lerin geli\u015fimini ara\u015ft\u0131rmak, bulmak, g\u00f6rmek herkesin yapabilece\u011fi ve yapmas\u0131 gereken bir \u015fey.<\/p>\n Sorunuzun son b\u00f6l\u00fcm\u00fcne gelmeden, araya bir g\u00f6zlemimi s\u0131k\u0131\u015ft\u0131ray\u0131m. Az \u00f6nce s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim alan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n birinde, D\u00fczce \u00c7erkesleri ile yapt\u0131\u011f\u0131m bir \u00e7al\u0131\u015fmada, bana, 1980 \u00f6ncesinde, gizli yollarla L\u00fcbnan\u02c8dan \u00c7erkes\u00e7e dil kitaplar\u0131 getirtip \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 anlatt\u0131lar. Ben horlanmadan, d\u0131\u015flanmadan, anadilimde rahat\u00e7a e\u011fitim yapabilirken, yasalara g\u00f6re e\u015fit hakl\u0131 yurtta\u015f oldu\u011funu sand\u0131\u011f\u0131m \u00c7erkes kom\u015fum, anadilini \u00f6\u011frenebilmek i\u00e7in -cezaevini de g\u00f6ze alarak- taa L\u00fcbnan\u2019dan kitap getirtiyor. Bunun benim i\u00e7in nas\u0131l bir utan\u00e7 oldu\u011funu anlatamam.<\/p>\n Gelelim 1912-1922 aral\u0131\u011f\u0131na. Bu ger\u00e7ekten uzun bir konu, ama en ince ayr\u0131nt\u0131s\u0131na kadar mutlaka incelenmesi gereken bir d\u00f6nem. 1912 y\u0131l\u0131nda bir olay\u0131 ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 yapal\u0131m. Trablusgarp sava\u015f\u0131n\u0131n sonu olsun bu. Lozan\u2019da yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 halde ad\u0131 daha sonraki \u02c8Lozan\u02c8la kar\u0131\u015fmas\u0131n diye Lozan\u0131\u2019\u0131n semti ile an\u0131lan U\u015fi Antla\u015fmas\u0131 (18 Ekim 1912). Bu sava\u015f\u0131n sonucu, sonu yakla\u015fmakta olan \u0130ttihat ve Terakki\u2019nin yeniden prestij kazanmas\u0131 oldu. Trablusgarp sava\u015f\u0131 boyunca Balkanlar\u2019a sava\u015f a\u00e7mas\u0131 i\u00e7in h\u00fck\u00fcmete bask\u0131 yapan \u0130ttihat\u00e7\u0131lar, Balkan devletlerinin Osmanl\u0131ya sava\u015f a\u00e7mas\u0131yla (8 Ekim 1912) rahatlad\u0131. Bu s\u00fcre\u00e7te \u0130ttihat\u00e7\u0131lar, taktik olarak, bir tak\u0131m istifa-muht\u0131ra oyunlar\u0131yla iktidar\u0131 muhalefete b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131. B\u00f6ylece, Alman telkini-\u0130ttihat\u00e7\u0131 proje olarak Balkanlar\u0131n, daha sonra da G\u00fcney b\u00f6lgelerinin b\u0131rak\u0131lmas\u0131n\u0131n sorumlulu\u011fu kendilerine kalmayacakt\u0131; k\u0131smen b\u00f6yle de oldu. Trablus sava\u015f\u0131ndan d\u00f6nen \u0130ttihat\u00e7\u0131lar\u0131n ilk i\u015fi B\u00e2b-\u0131 \u00c2li Bask\u0131n\u0131, ilk \u00f6ld\u00fcrd\u00fckleri ki\u015fi de Harbiye Naz\u0131r\u0131 Naz\u0131m Pa\u015fa\u2019d\u0131r. (Buras\u0131, Balkanlar\u0131n kaybedilmesindeki \u0130ttihat\u00e7\u0131 rol\u00fcn\u00fcn gizlenmesi, belki de delillerin karart\u0131lmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli. Okuyucudan ara\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131 rica ediyorum.) Bu, iktidara darbe yoluyla el koyma gelene\u011fimizin ba\u015flang\u0131c\u0131 olarak bir kenarda dursun.<\/p>\n Alman telkini-\u0130ttihat\u00e7\u0131 proje, Anadolu\u2019da g\u00fcvenli bir T\u00fcrk ulus devletinin kurulmas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcyordu. G\u00fcvenilirden kas\u0131t M\u00fcsl\u00fcmanlardan olu\u015fmas\u0131, T\u00fcrk\u2019ten kas\u0131t T\u00fcrk olmayanlar\u0131n asimilasyon yoluyla T\u00fcrkle\u015ftirilmesiydi. \u00d6nce, -buna birinci a\u015fama diyelim- hedef b\u00f6lgede M\u00fcsl\u00fcman n\u00fcfus yo\u011funla\u015ft\u0131r\u0131lacak; sonra, M\u00fcsl\u00fcman olmayanlar, M\u00fcsl\u00fcman birli\u011fiyle hedef topraklardan \u02c8temizlenecek\u02c8ti. Birinci Balkan Sava\u015f\u0131\u02c8n\u0131n hemen ard\u0131ndan Bulgarlarla yap\u0131lan m\u00fcbadele anla\u015fmas\u0131yla, Bulgar s\u00fcrg\u00fcn\u00fc ba\u015flad\u0131. S\u00fcrg\u00fcn, uygulamada, anla\u015fman\u0131n \u00e7ok \u00f6tesindeki yerlere kadar geni\u015fletilerek, b\u00fct\u00fcn Trakya ve Marmara b\u00f6lgesindeki Bulgarlar\u0131 kapsad\u0131. S\u0131ra Ege Rumlar\u0131na geldi. (Ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 istemeyerek atl\u0131yorum, oysa \u00e7ok \u00f6nemliler. Ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 dile\u011fiyle…) Ege\u2019den s\u00fcrg\u00fcnler (y\u0131ld\u0131rma, ev yakma, tecav\u00fcz, \u00f6ld\u00fcrme vb. y\u00f6ntemlerle) s\u00fcrerken, \u0130ttihat\u00e7\u0131lar bile isteye Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019na girdi ve Ege Rumlar\u0131ndan geriye kalanlar, siyasi nedenlerle i\u00e7 b\u00f6lgelere ta\u015f\u0131nd\u0131. Sava\u015f i\u00e7erisinde Ermeniler, Keldaniler, S\u00fcryaniler, Ezidiler ve Nasturiler de\u011fi\u015fik yollarla, ya\u015fad\u0131klar\u0131 topraklardan b\u00fcy\u00fck oranda silindi. Bu s\u00fcrede Pontos Rumlar\u0131 da sald\u0131r\u0131 alt\u0131ndayd\u0131. Sava\u015f bitti. Projenin birinci a\u015famas\u0131n\u0131n tamamlanmas\u0131 \u00f6n\u00fcnde tek engel olarak Pontos Rumlar\u0131 durmaktayd\u0131. 1923\u02c8e kadar ge\u00e7en s\u00fcrede Pontos Rumlar\u0131 ve \u2013hangi nedenle olursa olsun- gidi\u015fattan rahats\u0131zl\u0131k duyan M\u00fcsl\u00fcmanlar da saf d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rak\u0131ld\u0131. Bir i\u00e7 sava\u015f ya\u015fand\u0131. M\u00fcsl\u00fcman olmayanlar\u0131n yok edilmesi s\u00fcreci Lozan\u2019a eklenen bir protokolle tamamland\u0131. B\u00f6ylece projenin birinci a\u015famas\u0131 \u02c8ba\u015far\u0131lm\u0131\u015f\u02c8 oldu. Buraya kadar s\u00f6ylediklerimle alakal\u0131 Fuat D\u00fcndar, Fikret Ba\u015fkaya, Sait \u00c7etino\u011flu, Nevzat Onaran, Bar\u0131\u015f \u00dcnl\u00fc, Tolga Ersoy ve konuyu \u00e7al\u0131\u015fan daha bir\u00e7ok yazar okunabilir.<\/p>\n \u0130kinci a\u015fama, M\u00fcsl\u00fcman olup T\u00fcrk olmayanlar\u0131n asimilasyonu s\u00fcrecidir. M\u00fcsl\u00fcman dayan\u0131\u015fmas\u0131nda birlikte davrand\u0131klar\u0131 d\u00f6nemin muktedirleri, \u015fimdi onlara \u02c8ya asimile ol ya da yok ol\u02c8 diye diretiyordu. Oysa asimilasyon da kimliksel yok olu\u015fun di\u011fer ad\u0131yd\u0131.<\/p>\n Biraz uzun oldu, ama asl\u0131nda yan\u0131t\u0131 ortadad\u0131r: \u0130ttihat\u00e7\u0131lar\u0131n 1910\u02c8larda netle\u015ftirdi\u011fi politik projenin 1923\u02c8te iktidar\u0131 alan kadrolar\u0131yla ba\u015fka t\u00fcrl\u00fcs\u00fc yap\u0131lamazd\u0131. Zaten onlar bu proje d\u0131\u015f\u0131nda bir \u015fey yap\u0131lamas\u0131n, yap\u0131lamas\u0131n diye oradayd\u0131lar. O kadrolardan demokratikle\u015fme anlam\u0131nda ad\u0131mlar beklemek, tarihin ancak naif bir okumas\u0131yla m\u00fcmk\u00fcn olabilir.<\/p>\n \u0130ttihat\u00e7\u0131 kadrolar\u0131n zaferiyle gelen bir iktidar olmasayd\u0131 ya da onlar\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fcn daha zay\u0131f oldu\u011fu bir iktidar… o durumda farkl\u0131 g\u00fc\u00e7 dengeleriyle daha \u0131l\u0131ml\u0131 bir siyasi atmosferin olu\u015fmas\u0131 beklenebilirdi. Ancak bu t\u00fcr faraziyelerin bug\u00fcne hi\u00e7bir katk\u0131s\u0131 yok. Sorun, ayn\u0131 ittihat\u00e7\u0131 \u00e7izginin devlet akl\u0131 olarak h\u00e2l\u00e2 s\u00fcr\u00fcyor olmas\u0131. Demokrasinin, insan haklar\u0131n\u0131n, e\u015fitli\u011fin, \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn… artt\u0131\u011f\u0131 bir \u00fclkeyi nas\u0131l birlikte olu\u015fturabiliriz? Soru bu.<\/p>\n Soruya ili\u015fkin s\u00f6yleyeceklerimin \u00f6zeti, o kadrolar\u0131n herhangi bir \u015feyi yanl\u0131\u015f yapmad\u0131\u011f\u0131! Bile isteye yapt\u0131 hepsini. Onun i\u00e7in, \u02c8yap\u0131lan hatalar\u02c8 \u00a0 bak\u0131\u015f\u0131na kat\u0131lm\u0131yorum.<\/p>\n Akademik \u00e7evrelerin d\u0131\u015f\u0131ndaki b\u00fct\u00fcn i\u015f dilsel toplulu\u011fun tutumuna kal\u0131yor. E\u011fer bu konuda bilin\u00e7lenme, birle\u015fme, kurumsalla\u015fma olmazsa; ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc s\u00f6yleyecek olursak, dilsel topluluk asimilasyona b\u00fcy\u00fck oranda boyun e\u011ferse, kimsenin bir faydas\u0131 olmaz. Ki\u015fi istedi\u011fi dili benimseyebilir, istedi\u011fi etnisiteye tabi olabilir. G\u00f6n\u00fcll\u00fc olana s\u00f6yleyecek s\u00f6z\u00fcm\u00fcz yok. Topluluk ne zaman ki sesini y\u00fckseltir, o zaman hem kendi i\u00e7 dinamiklerini hem de bizim gibi d\u0131\u015f dinamikleri harekete ge\u00e7irebilir. Dil ile ilgilenen biri olarak, oyum ikincisinden yana.<\/p>\n \u00a0<\/strong>Ali \u0130hsan Aksamaz: <\/strong>\u201cSo\u011fuk Sava\u015f Y\u0131llar\u0131\u201dn\u0131n hemen sonunda T\u00fcrk Devleti \u201cana dili\u201d \u00fczerindeki yasa\u011f\u0131 kald\u0131rd\u0131. Ancak bu \u201cana dilleri\u201dnin ayd\u0131nlar\u0131 haz\u0131rl\u0131ks\u0131z yakaland\u0131lar. \u201cAna dilleri\u201dni ya\u015fatma konusunda cidd\u00ee ad\u0131mlar atamad\u0131lar. O y\u0131llarda internet de yoktu. \u015eimdi her \u201cana dili\u201dnin ayd\u0131n\u0131 var. Eski Sovyet Co\u011frafyas\u0131nda yay\u0131nlanm\u0131\u015f \u201cana dili\u201d kitaplar\u0131na ula\u015ft\u0131lar. Bu sayede kendileri akademik alanda da geli\u015ftirdiler; kitaplar yay\u0131nlad\u0131lar, \u00e7al\u0131\u015fmalar yapt\u0131lar. Ancak bu \u201cana dilleri\u201d yine de h\u0131zla \u00f6l\u00fcyor. Demek ki kitap, s\u00f6zl\u00fck yay\u0131nlamakla bir \u201cana dili\u201d ya\u015fam\u0131yor. T\u00fcrk Devleti, TRT- K\u00fcrd\u00ee\u201dyi var g\u00fcc\u00fcyle destekliyor. Ancak baz\u0131 \u201cana dilleri\u201d bu anlamda h\u00e2l\u00e2 yok say\u0131l\u0131yor. Devlet okullar\u0131nda g\u00f6r\u00fcn\u00fcrde \u201cSe\u00e7meli ana dili\u201d dersleri var, ancak bu derslerin tel\u00e2fi edici oldu\u011funu s\u00f6ylemek olduk\u00e7a zor. Baz\u0131 \u201cana dilleri\u201d h\u00e2l\u00e2 niye sahipsiz? Demokratik d\u00fczlemde neler yap\u0131labilir? Bu konuda ne d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz? Somut \u00f6nerileriniz var m\u0131?<\/p>\n G\u00fcng\u00f6r \u015eenkal:<\/strong> Osmanl\u0131n\u0131n, en ge\u00e7 Tanzimat\u02c8tan bu yana geli\u015ftirdi\u011fi bir politika var. D\u0131\u015f<\/p>\n devletlerden a\u011f\u0131r bask\u0131lar geldi\u011finde veya onlardan b\u00fcy\u00fck bir \u00e7\u0131kar elde edilecekse; art\u0131k ezilenlere mi, M\u00fcsl\u00fcman olmayanlara m\u0131, dilsel ve\/veya dinsel az\u0131nl\u0131klara m\u0131… nas\u0131l s\u00f6ylersek, haklar\u0131 tan\u0131n\u0131r. Fakat bu tan\u0131ma genellikle ka\u011f\u0131t \u00fczerinde, ama mutlaka ge\u00e7ici olur. Aldat\u0131c\u0131. Devlet istemeyerek tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131 k\u0131sa s\u00fcrede i\u015flevsiz hale getirir. Padi\u015fah da, \u0130ttihat\u00e7\u0131lar da, onlar\u0131n devam\u0131 olan Kemalistler de bunu defalarca yapm\u0131\u015ft\u0131r. (Daha ilk d\u00f6nemde Lozan\u2019da tan\u0131nan az\u0131nl\u0131k haklar\u0131n\u0131n nas\u0131l pratikte yok say\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczerine Bask\u0131 Oran okunabilir.)<\/p>\n \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131nda ge\u00e7ilen \u02c8yeni d\u00f6nemin d\u00fczeni ya da d\u00f6nemin yeni d\u00fcnya d\u00fczeni\u02c8nde, bu d\u00fczene ayak uydurman\u0131n bir gere\u011fi olarak, bask\u0131 ipleri k\u0131sa s\u00fcreli\u011fine biraz gev\u015fetilmi\u015fti. Ancak o s\u0131rada bile \u00f6rg\u00fctlenme ve muhalefet etme potansiyeli ta\u015f\u0131yan \u00e7evreleri ezmekten geri durmad\u0131lar. O d\u00f6nemin ayd\u0131nlar\u0131 haz\u0131rl\u0131kl\u0131 olsalar bile bir \u015fey de\u011fi\u015fmezdi. K\u0131sa zamanda da\u011f\u0131t\u0131l\u0131r, ipin olmad\u0131\u011f\u0131 en iyi olas\u0131l\u0131kta bile hapsi boylarlard\u0131.<\/p>\n Benim g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm, genelde s\u00f6zl\u00fck \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, \u00f6yk\u00fcler ve dil \u00f6\u011frenmeye y\u00f6nelik kitaplar. \u015e\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnelim: D\u00fcnyan\u0131n en iyi vericisini kurdunuz ama al\u0131c\u0131 yok. Ne i\u015fe yarar? Ya da tersi; d\u00fcnyan\u0131n en iyi al\u0131c\u0131s\u0131n\u0131 yapt\u0131n\u0131z ama verici yok. Yine bir i\u015fe yaramaz. Verici ve al\u0131c\u0131 birlikte olmal\u0131. Sizin s\u00f6yledi\u011finiz eserler verici. Sorun bunlar\u0131n al\u0131c\u0131s\u0131n\u0131n azl\u0131\u011f\u0131nda ya da yoklu\u011funda.<\/p>\n T\u00fcrkiye\u2019deki dilsel topluluklar ka\u00e7 nesildir farkl\u0131 asimilasyon s\u00fcre\u00e7lerinden ge\u00e7mi\u015f. Topluluklar\u0131n bir\u00e7ok k\u00fclt\u00fcrel de\u011feri erozyona u\u011fram\u0131\u015f. Toparlanmaya buralardan ba\u015flanmal\u0131. Erozyona, belki buna toplulu\u011fun k\u00fclt\u00fcrel \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc de diyebiliriz, bir \u00f6rnek vermek istiyorum. T\u00fcrkiye\u2019nin bat\u0131s\u0131nda do\u011fmu\u015f on ya\u015flar\u0131nda bir K\u00fcrt \u00e7ocu\u011funa, duyguda\u015fl\u0131k kurmak i\u00e7in, bildi\u011fim birka\u00e7 K\u00fcrt\u00e7e s\u00f6zc\u00fckle sesleniyorum. Aaa, diyor, nenemim dili. D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn art\u0131k; ana babas\u0131n\u0131n da de\u011fil, nenesinin dili. Neneyi de g\u00f6remeyecek olan bir sonraki neslin, ge\u00e7mi\u015finde kullan\u0131lan dilin varl\u0131\u011f\u0131ndan haberi bile olmayacak. Bu durum di\u011fer dilsel topluluklar i\u00e7in de ge\u00e7erli. Devlet, asimilasyon beklentisinin \u00fcr\u00fcnlerini fazlas\u0131yla alm\u0131\u015f ve almakta.<\/p>\n Anadili T\u00fcrk\u00e7e olmu\u015f olanlar\u0131 art\u0131k bir yana alal\u0131m. Onlar\u0131 illa \u02c8asl\u0131na d\u00f6nd\u00fcrmek\u02c8 gibi bir kayg\u0131 nasyonalist\u00e7e olur. \u0130\u00e7inden geldi\u011fi toplulukla ba\u011f kurmas\u0131n\u0131n \u00f6nemli ama tek yolu dil de\u011fil. Fakat bug\u00fcn h\u00e2l\u00e2 anadilini \u00f6yle ya da b\u00f6yle konu\u015fanlarda geli\u015fecek dil bilinci, ak\u0131nt\u0131y\u0131 tersine d\u00f6nd\u00fcrebilir. D\u00f6nd\u00fcrmeli de. Dili bir kodlama sistemi olarak kabul edersek, bir kodlama sisteminin yok olmas\u0131n\u0131 vicdan\u0131ma sindiremiyorum.<\/p>\n Devlet baz\u0131 \u015feylere kendi iste\u011fi do\u011frultusunda olursa izin veriyor. Yanl\u0131 ve k\u0131s\u0131tl\u0131. Yine de bunlar, anadili konu\u015furlar\u0131n\u0131n olu\u015fturaca\u011f\u0131 bask\u0131 gruplar\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla elde edece\u011fi haklara niteliksel olarak benzemez.<\/p>\n Anadilinin se\u00e7meli olmas\u0131? Bu ger\u00e7ekten vicdan yaralay\u0131c\u0131. Ki\u015fiye diyorsunuz ki; senin anadilini sana se\u00e7meli olarak sunuyorum. Benim anadilimi, yani ilk \u00f6\u011frendi\u011fim dili (dilleri de olabilir), yani benim d\u00fcnya kurucumu, zihinsel d\u00fcnyam\u0131 olu\u015fturan dizgeyi se\u00e7ebilirsin diyorsunuz. \u0130nan\u0131lmaz k\u00f6t\u00fc. Bunu empati kurabilmek i\u00e7in s\u00f6yl\u00fcyorum.<\/p>\n Anadili talebinde bulunan topluluklar, bir bi\u00e7imde dirsek temas\u0131nda bulunmal\u0131, taleplerini daha y\u00fcksek sesle dile getirmelidir. Toplumun di\u011fer kesimlerinin iknas\u0131yla onlar\u0131n deste\u011fini de almak \u00e7ok \u00f6nemli. Elbette devletin yerine getirmesi gereken sorumluluklar\u0131 vard\u0131r ve bunlar\u0131n yerine getirilmesini istemek de yurtta\u015f\u0131n hakk\u0131d\u0131r. \u0130stememesi eksikliktir.<\/p>\n Anadili sorununun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in bir plan \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum, olgunla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131m aman, dilsel topluluklar\u0131n da katk\u0131lar\u0131yla, ayaklar\u0131 \u00fczerine dikmeyi umuyorum. Sonra da yasa koyucunun \u00f6n\u00fcne getiririz. Yasa koyucunun \u00f6n\u00fcne hemen getirilebilecek bir istek var\u00a0asl\u0131nda: \u02c8T\u00fcrkiye Dilleri\u02c8 ba\u015fl\u0131kl\u0131 bir dersin orta\u00f6\u011fretim d\u00fczeyinde m\u00fcfredata al\u0131nmas\u0131. B\u00f6yle\u00a0bir dersi \u00fcniversiteler de g\u00fcndemine alabilir. Bir\u00e7ok insan, bir iki dilin d\u0131\u015f\u0131ndakileri\u00a0duymam\u0131\u015f, T\u00fcrkiye\u2019de konu\u015fulduklar\u0131n\u0131 bilmiyor. Sol \u00e7evrelerin bir toplant\u0131s\u0131nda T\u00fcrkiye\u2019de dilleri anlat\u0131yorum. Harita duvarda. G\u00f6sterdi\u011fim b\u00f6lgede hangi dilin\u00a0konu\u015fuldu\u011funu soruyorum, y\u00fcz\u00fcme bak\u0131yorlar. Onlara, tan\u0131mad\u0131klar\u0131 bir toplumu nas\u0131l de\u011fi\u015ftirmeyi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcklerini sordum. En duyarl\u0131 olmas\u0131 beklenen esimlerde vaziyet bu.<\/p>\n Ali \u0130hsan Aksamaz: <\/strong>UNESCO,17 Kas\u0131m 1999’da 21 \u015eubat\u2019\u0131 \u201cUluslararas\u0131 Anadili G\u00fcn\u00fc\u201d olarak il\u00e2n etti. O tarihten bug\u00fcne 21 \u015eubat \u201cAna Dili G\u00fcn\u00fc\u201d olarak kutlan\u0131yor. Kimi ayd\u0131nlar, siyaset\u00e7iler, 21 \u015eubat\u2019\u0131 kutluyor. O g\u00fcn \u00e7e\u015fitli atraksyonlarla ge\u00e7i\u015ftiriliyor. Bas\u0131n a\u00e7\u0131klamalar\u0131 yap\u0131l\u0131yor. Baz\u0131 siyaset\u00e7iler TBMM k\u00fcrs\u00fclerinden \u201cAna Dili G\u00fcn\u00fc\u201d g\u00fczellemeleri yap\u0131yor. Ayn\u0131 \u201cana dili\u201dnin farkl\u0131 aktivist ayd\u0131nlar\u0131 birbirleriyle mesaj yar\u0131\u015fmas\u0131 yap\u0131yor. 21 \u015eubat bitiyor; her \u015fey unutuluyor. \u201cNas\u0131l yapal\u0131m da bir araya gelelim, enerjilerimizi birle\u015ftirip \u201cana dilimizi\u201d hep beraber ya\u015fatal\u0131m!\u201d demiyorlar. UNESCO\u2019nun 21 \u015eubat \u201cUluslararas\u0131 Ana Dili G\u00fcn\u00fc\u201d ve ayn\u0131 \u201cana dili\u201dnin birbirleriyle \u00e7at\u0131\u015fma i\u00e7indeki aktivist ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n bu yakla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131 nas\u0131l de\u011ferlendiriyorsunuz.<\/p>\n G\u00fcng\u00f6r \u015eenkal:<\/strong> Demin s\u00f6yledi\u011fim gibi, devlet kanad\u0131nda yap\u0131lanlar\u0131n bir denge oyunu, vitrin s\u00fcs\u00fc oldu\u011funu bilerek davranmak gerekir. Bizim bakmam\u0131z gereken yer, bakaca\u011f\u0131m\u0131z yer, vitrin de\u011fil mutfak olmal\u0131. S\u00f6yledi\u011finiz gibi; sorun enerjiyi birle\u015ftirmekte. \u00c7\u00fcnk\u00fc birle\u015femeyen enerji bir m\u00fcddet sonra s\u00f6n\u00fcmleniyor. Anadili aktivisti ayd\u0131nlar\u0131n devletin vitrin s\u00fcsleme yar\u0131\u015f\u0131na kat\u0131lmas\u0131n\u0131 da, onun bir par\u00e7as\u0131 olmas\u0131n\u0131 da uygun bulmuyorum. Ciddi i\u015fler bunlar. Erbakan\u2019\u0131n s\u00f6zleriyle, pansuman \u00e7\u00f6z\u00fcmlerle olmaz. Dilsel topluluklar\u0131n sorunlar\u0131n\u0131 en iyi bilen, en iyi dile getirecek olan kendileridir. Bize d\u00fc\u015fen, hak talebine omuz vermek.\u00a0<\/strong><\/p>\n Ali \u0130hsan Aksamaz: <\/strong>Yerel \u00fcretim, m\u00fclkiyet ve payla\u015f\u0131m ili\u015fkilerinin h\u00e2kim oldu\u011fu y\u00fczy\u0131l \u00f6ncesinin T\u00fcrkiye\u2019sinde, bu \u201cana dilleri\u201d esas olarak belirli yerelliklerde konu\u015fuluyordu. T\u00fcrkiye\u2019de o zamanlar radyo, televizyon, gazete ve kent merkezleri d\u0131\u015f\u0131nda e\u011fitim imk\u00e2nlar\u0131 yoktu. Bir \u201cana dili\u201dnin i\u00e7ine do\u011fan \u00e7ocuklar T\u00fcrk\u00e7eyi bilmiyordu. Bu \u00e7ocuklara, T\u00fcrk Devletinin \u00e7e\u015fitli alanlardaki f\u0131rsat e\u015fitli\u011finden faydalanabilmeleri i\u00e7in resm\u00ee dil T\u00fcrk\u00e7eyi \u00f6\u011fretmek, b\u00f6ylece de \u00e7a\u011fda\u015f e\u011fitim hizmetlerinden faydalanmalar\u0131n\u0131 sa\u011flamak gerekiyordu. Hi\u00e7 T\u00fcrk\u00e7e bilmeyen veya \u00e7ok az T\u00fcrk\u00e7e bilen bu \u00e7ocuklara ilk\u00f6\u011fretimin ilk devresinde kendi \u201cana dilleri\u201dnde, ilk\u00f6\u011fretimin ikinci devresinde ise hem kendi \u201cana dilleri\u201dnde hem de T\u00fcrk\u00e7e e\u011fitim- \u00f6\u011fretim g\u00f6rmelerini sa\u011flamak gerekiyordu. Gen\u00e7 Cumhuriyet Y\u00f6netimi, \u00e7e\u015fitli sebeplerden bunu ba\u015faramad\u0131. Ba\u015faramad\u0131\u011f\u0131 yaln\u0131zca e\u011fitim- \u00f6\u011fretim alan\u0131nda de\u011fildi. Ba\u015faramad\u0131\u011f\u0131 bir ba\u015fka konu da ta\u015fra ve k\u0131rsal kesimde tar\u0131m, hayvanc\u0131l\u0131k ve di\u011fer \u00e7a\u011fda\u015f yat\u0131r\u0131mlard\u0131. \u0130ktisat Tarihi okumalar\u0131 yapanlar muhakkak bu ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131n ger\u00e7ek sebeplerini biliyorlar. Ard\u0131ndan 1950\u2019li y\u0131llarda b\u00fcy\u00fck \u015fehirlere, \u00f6zellikle de \u0130stanbul\u2019a ekonomik sebepli g\u00f6\u00e7ler ba\u015flad\u0131. 1975\u2019e kadar T\u00fcrkiye\u2019de pek \u00e7ok alanda her \u015feyin \u00e7ok farkl\u0131 oldu\u011funu s\u00f6ylemek pek yanl\u0131\u015f olmayacak. Art\u0131k \u201cana dilleri\u201d, kendi yerelliklerinde bile gen\u00e7ler ve \u00e7ocuklar taraf\u0131ndan eskisi kadar konu\u015fulmuyor. Bu durumun tek sebebinin asimilasyon politikalar\u0131 oldu\u011funu s\u00f6ylemek pek d\u00fcr\u00fcst\u00e7e olmayacak. \u201cYeni D\u00f6nem\u201din sanal alemini, internet ve cep telefonunun pay\u0131n\u0131 da unutmamak l\u00e2z\u0131m. O sebeple y\u00fcz y\u0131l \u00f6nce \u201cana dili\u201dnde e\u011fitimden bahsetmek do\u011fruydu. Bug\u00fcn \u201cana dili\u201dni bilmeyen \u00e7ocuklara \u201cana dili\u201dnde e\u011fitim nas\u0131l verilecek? \u201cAna dili\u201dni bilmeyen \u00e7ocu\u011fa \u201cana dili\u201dnde e\u011fitim vermeye \u00e7al\u0131\u015fmak, bu \u00e7ocu\u011fa hi\u00e7 bilmedi\u011fi bir ba\u015fka dilde e\u011fitim vermeye \u00e7al\u0131\u015fmak kadar abs\u00fcrt ve trajikomik olmayacak m\u0131? Talep halinde, \u201cana dili\u201d \u00f6\u011fretiminin belirli yerelliklerde verilebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. TRT de, bu \u201cana dilleri\u201dnde e\u011flence ve haber programlar\u0131 haz\u0131rlayabilir. Ayr\u0131ca bug\u00fcn T\u00fcrk\u00e7e e\u011fitim- \u00f6\u011fretim faaliyetlerinin durumuna projeksiyon tutar m\u0131s\u0131n\u0131z? Siz, \u201cana dilleri\u201dnin bu serencam\u0131n\u0131 ve benim s\u00f6ylediklerimi nas\u0131l de\u011ferlendiriyorsunuz?<\/p>\n G\u00fcng\u00f6r \u015eenkal:<\/strong> Anadili T\u00fcrk\u00e7e olmayanlar\u0131n e\u011fitimi ve e\u011fitime ba\u011fl\u0131 i\u015f olanaklar\u0131 devlet taraf\u0131ndan g\u00fcvenceye al\u0131nmad\u0131\u011f\u0131nda, aile, \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n, ister istemez bu olanaklar\u0131 sa\u011flayabilece\u011fi bir dilde, hayatta bir yer edinebilmenin dilinde, prestij dilinde e\u011fitim almas\u0131 i\u00e7in \u00e7abalayacakt\u0131r. Ya\u015fanm\u0131\u015fl\u0131klardan biliyoruz; aileler anadilini \u00e7ocuklar\u0131yla konu\u015fmayarak, anadilini kendi \u00e7ocu\u011funa yasaklayarak, \u00e7ocu\u011funun \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7ma stratejisi geli\u015ftiriyor. \u00c7ocuk, resmi dili (bu ayn\u0131 zamanda prestij dili) \u00f6\u011frenerek \u00f6n\u00fc a\u00e7\u0131lacak, anadilini bilmedi\u011fi\/konu\u015fmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in de d\u0131\u015flanmayacak.<\/p>\n Sizin s\u00f6yledi\u011finiz ideal ya da ideale yak\u0131n olanaklar yarat\u0131lm\u0131\u015f olsayd\u0131, bug\u00fcn elbette bir\u00e7ok sorun arkam\u0131zda kal\u0131rd\u0131, bunlar\u0131 konu\u015fuyor olmazd\u0131k. Devletin yap\u0131c\u0131 yakla\u015fmamas\u0131 \u2013daha \u00f6nce de belirtti\u011fim gibi- bilin\u00e7li bir tercihti\/r. Hem asimilasyoncu olmak hem de dil topluluklar\u0131n\u0131n geli\u015fmesini sa\u011flayacak olanaklar tan\u0131mak bir arada olamaz. Devlet taraf\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, inan\u0131n burada bir ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131k hikayesi yok. Siz daha \u0130zmir \u0130ktisat Kongresi\u02c8nde y\u00f6n\u00fcn\u00fcz\u00fc emperyalist kapitalizme d\u00f6nm\u00fc\u015fs\u00fcn\u00fcz, sonra nas\u0131l tar\u0131m, hayvanc\u0131l\u0131k yat\u0131r\u0131m yapacaks\u0131n\u0131z? Yapacaks\u0131n\u0131z elbette; ancak size izin verildi\u011fi kadar. Bat\u0131\u02c8n\u0131n tah\u0131l ambar\u0131 m\u0131 olman\u0131z isteniyor yoksa et deposu mu, hammadde mi isteniyor yoksa yar\u0131 mamul madde mi, montaj m\u0131? Ne isterlerse. Kapitalizmin hiyerar\u015fik sistemindeki i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fcnde pay\u0131n\u0131za ne d\u00fc\u015ferse. Bunlar\u0131n hepsi tercihti.<\/p>\n \u02c8Muas\u0131r medeniyet seviyesi\u02c8 s\u00f6ylemini bilmeyen yoktur. Bunun anlam\u0131, Bat\u0131 kapitalizmi seviyesine gelmektir. Olmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn m\u00fc, bu ayr\u0131 bir konu. Kapitalist hiyerar\u015fiye hiyerar\u015finin en alt\u0131ndan eklenmeyi kabul etmi\u015fseniz, yeriniz size s\u00fcrekli hat\u0131rlat\u0131l\u0131r. Bak\u0131n, toplum bu s\u00f6ylemle y\u00fcz y\u0131ld\u0131r oyalanmakta. Evet, her mahallede yarataca\u011f\u0131z dedi\u011fimiz milyonerleri \u2013her mahallede olmasa da- yaratt\u0131k. Bat\u0131l\u0131 milyonerler kadar ilerlediler ama toplumun geneli sefalet i\u00e7inde y\u00fcz\u00fcyor. S\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011finiz y\u00f6netim\/ler\/e atfedebilece\u011fimiz bir masumiyet g\u00f6rm\u00fcyorum.<\/p>\n T\u00fcrkiye\u2019de i\u00e7 g\u00f6\u00e7lerin bir y\u00f6n\u00fcyle g\u00f6\u00e7e tabi tutma (zorunlu iskan), bir y\u00f6n\u00fcyle de g\u00f6\u00e7e mecbur b\u0131rakma bi\u00e7imlerinde tezah\u00fcr etti\u011fini biliyoruz. Bunu anlamak i\u00e7in g\u00f6\u00e7\u00fcn y\u00f6n\u00fcne bakmak yeterli. B\u00fcy\u00fck tablonun rengi belli; tablodaki s\u00f6ylenene ayk\u0131r\u0131 renkteki boya damlalar\u0131n\u0131n ise etkileyicili\u011fi var, belirleyicili\u011fi yok. Tabii bu s\u00f6ylediklerim, sizin s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011finiz sonu\u00e7lar\u0131 de\u011fi\u015ftirmiyor. De\u011fi\u015fik b\u00f6lgeler i\u00e7in haz\u0131rlanan ve d\u00fczenli haz\u0131rlanan raporlara bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, bu politikan\u0131n nas\u0131l ciddiyetle \u00fcretilip uyguland\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclebilir.<\/p>\n \u02c8Anadilini bilmeyen \u00e7ocuklar\u02c8 s\u00f6ylemi bana olduk\u00e7a yabanc\u0131. Bunun ya\u015famdaki kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u015fudur: Bu \u00e7ocuklar\u0131n konu\u015fma d\u00fczene\u011fine hen\u00fcz bir ses girdisi olmad\u0131, \u00e7ocuklar dili edinme olanaklar\u0131ndan bilin\u00e7li olarak uzak tutuldu. Oysa bunlar\u0131n anadili \u2013b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla- T\u00fcrk\u00e7e ve anadillerinde e\u011fitim al\u0131yorlar. Buras\u0131 ger\u00e7ekten d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc olmayan bir yol. Di\u011fer k\u00fclt\u00fcrel meseleleri bir kenara b\u0131rakarak s\u00f6yl\u00fcyorum; anadilini, -diyelim ki Lazca- Lazca olarak edinmi\u015f \u00e7ocuklar Lazcay\u0131 ya\u015fatabilir.<\/p>\n S\u00f6yledi\u011finiz gibi; teknoloji \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n dijital yerli \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n, anadilini demek yanl\u0131\u015f olur, i\u00e7inden geldikleri toplulu\u011fun dilini \u00f6\u011frenmek gibi bir dertleri olamaz; olmayacak da. Bir dili (veya dilleri) kritik d\u00f6nemde anadili olarak edindin edindin, e\u011fer topluluk dili yerine bir ba\u015fka dili (veya dilleri) anadili (ilk dil) olarak edindiysen, i\u00e7inden geldi\u011fin toplulu\u011fun dilini \u00f6\u011frenmek kal\u0131r geriye. Edinmek do\u011fal, \u00f6\u011frenmek ise \u00e7aba gerektiren bir i\u015ftir; eskilerin dedi\u011fi gibi, \u02c8me\u015fakkatli\u02c8. Topluluk dilini \u00f6\u011frenmek i\u00e7in \u00e7abalayacak \u00e7ok az say\u0131da insan \u00e7\u0131karsa dahi, bunlarla dil kurtar\u0131lamaz. Anadili art\u0131k T\u00fcrk\u00e7e olmu\u015f, di\u011fer s\u00f6ylemle, bili\u015fsel d\u00fcnyas\u0131 T\u00fcrk\u00e7eyle kurulmu\u015f birine, bilmedi\u011fi bir dili, bu senin anadilindir diye \u00f6\u011fretmeye kalk\u0131\u015fmak; evet, sizin s\u00f6zlerinizle tan\u0131mlanabilir ancak.<\/p>\n Devlet akl\u0131 bilindi\u011finde, resmi kurumlar\u0131n yapaca\u011f\u0131 anadili programlar\u0131n\u0131n ideolojik arka plan\u0131n\u0131 aramaya\/ara\u015ft\u0131rmaya gerek yok, o zaten g\u00f6r\u00fcnen k\u00f6y. Bunu akl\u0131m\u0131z\u0131n bir kenar\u0131nda tutarak s\u00f6ylersek, insanlar\u0131n kendi anadilinden programlar izlemesi yine de \u00e7ok g\u00fczel. Kulak dolgunlu\u011fu a\u00e7\u0131s\u0131ndan da getirisi olur. Pansuman \u00e7\u00f6z\u00fcmden \u00f6teye gitmeyecek olsa da, bu programlara evet diyorum. (\u00d6yle d\u00fc\u015f\u00fcnmeseydim, Lazca televizyon programlar\u0131 talebine destek vermezdim.) Kendi ya\u015fant\u0131mda, bir arkada\u015f\u0131ma anadilinde selam verdi\u011fimde dahi ne kadar mutlu oldu\u011funu g\u00f6rd\u00fcm; mutluluk ise bula\u015f\u0131c\u0131.<\/p>\n T\u00fcrk\u00e7enin d\u0131\u015f\u0131nda bir dili anadili olarak edinmi\u015f bir \u00e7ocuk, dili zaten do\u011fal olarak biliyor demektir. \u015eimdi dilin i\u015fleyi\u015fini, i\u015fleni\u015fini \u00f6\u011frenecek. Bunun yeri ise okul. Okul e\u011fitimi gerekli. Ben nas\u0131l bu yollardan sorunsuzca ge\u00e7ebiliyorsam, di\u011fer anadili konu\u015furlar\u0131 da kendi anadillerinde ayn\u0131 olanaklardan yararlanabilmeli. Bundan dolay\u0131, anadilinde e\u011fitim talebini kay\u0131ts\u0131z \u015farts\u0131z (Bizim ba\u015fkalar\u0131n\u0131n anadiline kay\u0131t-\u015fart koymaya ne hakk\u0131m\u0131z olabilir ki?) destekliyorum.<\/p>\n Emel Huber, bir dili bilmek demek, o dilde metin \u00fcretebilmek demektir, diyor. Okul e\u011fitimi almam\u0131\u015f bir ki\u015fi anadilinde nas\u0131l metin \u00fcretebilir? E\u011fer \u00fcretemiyorsa, biz ona, dili zaten biliyor ya da annesi \u00f6\u011fretseydi, diyebilir miyiz? Metin \u00fcretmek, ayn\u0131 zamanda dilin kal\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u00f6nemli. Devlet bu \u00f6nemi bildi\u011fi i\u00e7in, anadilinde okul e\u011fitimine yana\u015fm\u0131yor. Yana\u015fsa, y\u00fcz k\u00fcsur y\u0131ll\u0131k asimilasyon politikas\u0131 anlam\u0131n\u0131 yitirecek. K\u00fcrtlere k\u0131zg\u0131nl\u0131\u011f\u0131 da bu y\u00fczden: onca s\u00fcrg\u00fcn, g\u00f6\u00e7e zorlama, \u00f6ld\u00fcrme… sonucu h\u00e2l\u00e2 asimile olmam\u0131\u015f olmalar\u0131.<\/p>\n Uzun zamand\u0131r burada olmad\u0131\u011f\u0131mdan, T\u00fcrk\u00e7e e\u011fitimin nas\u0131l oldu\u011fu hakk\u0131nda pek bilgim yok. Arkada\u015flar\u0131m\u0131n \u00e7ocuklar\u0131na derslerinde yard\u0131mc\u0131 oldu\u011fum anlarda, e\u011fitim sisteminin yerlerde s\u00fcr\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6r\u00fcyorum. \u00c7\u0131karsama yoluyla s\u00f6yleyecek olursam, T\u00fcrk\u00e7e e\u011fitim de farkl\u0131 de\u011fildir. O halde \u015f\u00f6yle bir taleple sesimizi y\u00fckseltelim: Herkese kaliteli e\u011fitim, kaliteli e\u011fitim i\u00e7inde herkese kendi anadilinde e\u011fitim hakk\u0131.<\/p>\n Ali \u0130hsan Aksamaz: <\/strong>\u00d6nce Lazca ve Laz ayd\u0131nlar\u0131na ili\u015fkin bir tespit yapmak ve de\u011ferlendirmek istiyorum. Siz \u00fclkemizin duyarl\u0131 ayd\u0131nlar\u0131n\u0131zdan oldu\u011funuz i\u00e7in sizin de\u011ferlendirme ve \u00f6nerilerinizi \u00f6nemsiyorum. O sebeple bu konuya giriyorum. Lazca g\u00fcnden g\u00fcne \u00f6l\u00fcyor. De\u011fil on tane bug\u00fcne kadar \u00e7e\u015fitli ebatlarda y\u00fcz tane de Lazca s\u00f6zl\u00fck yay\u0131nlanm\u0131\u015f olsa Lazca \u00f6l\u00fcyor. Bu somut bir ger\u00e7ek. Tek ba\u015f\u0131na yaln\u0131zca akademik \u00e7al\u0131\u015fmalar kimseyi yan\u0131ltmas\u0131n. Kimin haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 Lazca s\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcn di\u011ferininkinden daha kal\u0131n oldu\u011funun da hi\u00e7bir k\u0131ymetiharbiyesi yok. Lazcan\u0131n konu\u015fanlar\u0131 g\u00fcnden g\u00fcne azal\u0131yor. \u00d6nemli bir tespit olarak T\u00fcrkiye\u2019deki eski asimilasyon politikalar\u0131n\u0131n bu yok olu\u015ftaki rol\u00fcn\u00fc belirli zeminlerde vurgulamak yanl\u0131\u015f de\u011filse de, 1993 y\u0131l\u0131ndan bu yana Laz ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n Lazcan\u0131n bu yok olu\u015fundaki pay ve sorumlulu\u011funu g\u00f6z ard\u0131 etmek de hi\u00e7 do\u011fru bir yakla\u015f\u0131m de\u011fil. T\u00fcrk Devleti, \u201cSo\u011fuk Sava\u015f Y\u0131llar\u0131\u201d sonunda, \u201cT\u00fcrk\u00e7eden Ba\u015fka Dillerle Yap\u0131lacak Yay\u0131nlar Hakk\u0131nda\u201d, 12.04.1991 tarihinde 3713 no\u2019lu kanunla de\u011fi\u015fiklikler yapt\u0131; \u201cana dili\u201d konusunda olumlu d\u00fczenlemelere gidildi. Bu tarihte piyasada Laz ayd\u0131n\u0131 yoktu. 1993 y\u0131l\u0131nda \u201cOgni K\u00fclt\u00fcr Dergisi\u201d, bu olumlu yasal d\u00fczenlemeler sayesinde k\u0131s\u0131tl\u0131 olsa Lazca da yay\u0131n yapabildi. 1999 y\u0131l\u0131nda ilk Lazca s\u00f6zl\u00fck yay\u0131nland\u0131. \u0130lerleyen y\u0131llarda hem Laz ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131 artt\u0131 hem de kendilerini geli\u015ftirdiler. 2000 y\u0131l\u0131na ula\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda k\u00fclt\u00fcrel her alanda cidd\u00ee i\u015fler \u00fcretebilecek Laz ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131 hi\u00e7 de az\u0131msanamayacak bir say\u0131ya ula\u015ft\u0131. G\u00fczel \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131ld\u0131. Gel g\u00f6r ki, bu sefer de \u00e7e\u015fitli sebeplerden \u201csen- ben\u201d kavgas\u0131 ba\u015flad\u0131. Oysa bug\u00fcn kurumsal olarak \u00e7ok daha farkl\u0131 bir konumda olunabilirdi; Lazcaya sahip \u00e7\u0131k\u0131labilirdi. E\u011fer Laz ayd\u0131nlar\u0131 \u201csen-ben\u201d ayr\u0131m\u0131na d\u00fc\u015fmeselerdi, egolar\u0131n\u0131 yenip el ele verebilselerdi, yaln\u0131zca Lazcan\u0131n tarihsel olarak konu\u015fuldu\u011fu y\u00f6relerde de\u011fil, Marmara B\u00f6lgesindeki yerle\u015fimler de, \u0130stanbul\u2019da da \u201cLazca Se\u00e7meli Ders S\u0131n\u0131flar\u0131\u201d a\u00e7\u0131labilirdi. T\u00fcrk Devleti 1991 y\u0131l\u0131nda b\u00fct\u00fcn engelleri kald\u0131rd\u0131. O tarihten sonra Lazca konusunda sorumluluk yaln\u0131zca Laz ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n boynunda. Abazaca, \u00c7erkes\u00e7e, \u00c7e\u00e7ence, Oset\u00e7e T\u00fcrkiye\u2019de tamamen \u00f6lse bile, Rusya Federasyonu i\u00e7inde sahip olduklar\u0131 \u201ck\u00fclt\u00fcrel haklar\u201d sayesinde ilanihaye bir \u015fekilde ya\u015fayacak; kaybolmayacak. G\u00fcrc\u00fcce T\u00fcrkiye\u2019de tamamen \u00f6lse bile, G\u00fcrcistan Cumhuriyetinde asla \u00f6lmeyecek; devlet dili. Lazcan\u0131n bu diller gibi b\u00f6yle hi\u00e7bir bir avantaj\u0131 yok; g\u00fcnden g\u00fcne \u00f6l\u00fcyor. \u00dcstelik b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n fark\u0131nda olarak \u0131srarla ele ele vermeyen ayd\u0131nlar\u0131 var! B\u00f6ylece giderse, ileride de Lazca yaln\u0131zca akademik \u00e7al\u0131\u015fma konusu olacak. \u201c21 \u015eubat UNESCO Ana Dili G\u00fcn\u00fc\u201d a\u011flama \u015fovlar\u0131yla, \u201cBenim s\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcm seninkinden daha kal\u0131n,\u201d muhabbetlerini bir kenara b\u0131rakarak, Laz ayd\u0131nlar\u0131 ge\u00e7mi\u015fte aralar\u0131nda ya\u015fanan tats\u0131zl\u0131klar\u0131 da unutarak art\u0131k el ele vererek Lazcay\u0131 ya\u015fatmak i\u00e7in \u00e7areler aramal\u0131lar. Evet, fark\u0131nday\u0131m, olduk\u00e7a uzun bir de\u011ferlendirme. Ancak birisinin b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 oldu\u011fu gibi ortaya koymas\u0131 ve \u201ckral \u00e7\u0131plak!\u201d demesi gerekiyor. \u015eimdi, siz ne d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz? S\u00f6ylediklerimi nas\u0131l de\u011ferlendiriyorsunuz? Bu konuda ba\u015fka hangi somut \u00f6nerileriniz var?<\/p>\n G\u00fcng\u00f6r \u015eenkal:<\/strong> Lazcan\u0131n anadili konu\u015furu olan sizlerin, dilinizin gelece\u011fi hususundaki kayg\u0131lar\u0131na kat\u0131l\u0131yorum. Sizin duygu d\u00fcnyan\u0131zda hissetti\u011finiz bir kay\u0131p ve ac\u0131 bu. And\u0131\u011f\u0131n\u0131z ayd\u0131nlar da gidi\u015fat\u0131 b\u00f6yle hissediyor mu? Sanm\u0131yorum. \u00c7ok yak\u0131ndan bildi\u011finiz gibi, genel asimilasyon politikas\u0131n\u0131n yerelde, Lazlar \u00f6zelinde uygulamalar\u0131 oldu. Akl\u0131ma geldik\u00e7e, d\u00fcnyada bir benzeri daha var m\u0131, diye d\u00fc\u015f\u00fcnmekten kendimi alam\u0131yorum. B\u00f6lgenizdeki okullarda olu\u015fturulan, \u02c8Lazca konu\u015fanlarla m\u00fccadele kolu\u02c8. Kendini Laz etnik aidiyetinde g\u00f6ren ve anadili Lazca olan \u00f6\u011fretmenler eliyle, anadili Lazca olan \u00e7ocuklar\u0131n Lazca konu\u015fmas\u0131n\u0131n engellenmesi. S\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim okul kolu sayesinde de anadili Lazca olan \u00e7ocuklar\u0131n birbirini engellemesi ya da okulda, yolda Lazca konu\u015fan \u00e7ocuklar\u0131n okul idaresine birbirini gammazlamas\u0131. Lazcan\u0131n Lazlar eliyle sonunun getirilmesi.<\/p>\n Anadili Lazcay\u0131 kendi elleriyle bo\u011fan \u00f6\u011fretmenlerin y\u0131llar sonra gelen pi\u015fmanl\u0131klar\u0131ndan, itiraflar\u0131ndan yola \u00e7\u0131karak, bu toplulu\u011fun nas\u0131l bir travma ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlayabiliriz. Bu bir yan\u0131. Di\u011fer yanda anadili bask\u0131lanan ve anadilini bask\u0131layan \u00e7ocuklar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 travmalar var. Buna bir de muhbirlik gibi \u00f6z sayg\u0131y\u0131 a\u015f\u0131nd\u0131r\u0131c\u0131 davran\u0131\u015flar eklendi\u011finde, travman\u0131n daha da a\u011f\u0131rla\u015ft\u0131\u011f\u0131 rahatl\u0131kla g\u00f6r\u00fclebilir. O d\u00f6nemlerin \u00e7ocuklar\u0131yla yap\u0131lm\u0131\u015f \u00e7al\u0131\u015fmalar var m\u0131d\u0131r, bilmiyorum. Epigenetik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan travmalar\u0131n genetik olarak aktar\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011freniyoruz. \u0130ster \u00f6\u011fretmen, ister \u00f6\u011frenci, isterse de ebeveyn olsun, ya\u015fan\u0131lan travmalar\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fcz nesillerine aktar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00f6n kabul\u00fcyle bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, Laz ayd\u0131nlar\u0131ndan beklentimiz olduk\u00e7a azal\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7lerin \u00fcr\u00fcn\u00fc olan ayd\u0131nlar ne kadar sorumluluk alabilir, biz onlardan ne kadar sorumluluk bekleyebiliriz? Bu durumun hangi y\u00f6ntemlerle a\u015f\u0131laca\u011f\u0131 konusuna gelince, konu \u00fczerinde \u00e7ok disiplinli (sosyoloji, psikoloji, antropoloji…) \u00e7al\u0131\u015fmaya ihtiya\u00e7 var. Ne kadar do\u011fru tan\u0131, o kadar do\u011fru tedavi. Bug\u00fcne kadarki en \u00f6nemli toplumsal zaaf\u0131m\u0131z, belki de, \u02c8yanl\u0131\u015f tan\u0131, yanl\u0131\u015f tedavi\u02c8 olmu\u015ftur. Geriye d\u00f6n\u00fcp bakmakta faydal\u0131.<\/p>\n De\u011ferlendirmeniz \u00e7ok boyutlu. \u0130nsanlar\u0131n ki\u015fisel \u00f6zellikleri yan\u0131nda bir de mutlaka g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmam\u0131z gereken bir husus var: \u00a0 Ele\u015ftirdi\u011fimiz insanlar, asimilasyon zorbal\u0131\u011f\u0131yla bellekleri yaralanm\u0131\u015f nesillerin travmatik \u00e7ocuklar\u0131. Benzer s\u0131k\u0131nt\u0131lar toplumun bir\u00e7ok kesiminde var. T\u00fcrkiye toplumu, hangi etnik aidiyetten olursa olsun, zaten travmatik bir toplum.<\/p>\n G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere, di\u011fer dillerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Lazca daha elveri\u015fsiz konumda. Dillere bak\u0131\u015f\u0131m \u00fczerinden s\u00f6ylersem, Lazca da di\u011fer diller de \u00f6lmesin. Burada \u00f6l\u00fcm, dilsel toplulu\u011fun yok olmas\u0131 anlam\u0131nda de\u011fil, dilin son konu\u015furunun \u00f6lmesi anlam\u0131nda. Kaba bir benzetme yapmak istiyorum: Nas\u0131l ki canl\u0131 t\u00fcrleri yavrularla (ya da ba\u015fka \u00e7o\u011falma yollar\u0131yla) hayatta kalabiliyorsa, diller de yavrulara\/yeni nesillere aktar\u0131larak hayatta kalabilir. Bu kaba benzetmeden rafine anlamlar \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131n\u0131 umuyorum.<\/p>\n \u00d6zetle; dilin ya\u015famas\u0131, ilk elden, toplulu\u011fun kendi \u00e7abas\u0131yla, kendi kaderini belirleme stratejisiyle olacak. Dilin ayakta kalmas\u0131 i\u00e7in gereken kurumla\u015fma, yasal g\u00fcvence vb. ise ortak \u00e7abam\u0131zla. Bir dilin \u00f6l\u00fcm\u00fc dilsel toplulu\u011fun oldu\u011fu kadar, insanl\u0131\u011f\u0131n da ortak k\u00fclt\u00fcrel kayb\u0131d\u0131r. Futbol oynayanlar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131, yak\u0131ndan bildi\u011fi bir durumu konu\u015fal\u0131m. K\u00f6t\u00fc niyetle olmamakla birlikte tak\u0131m arkada\u015flar\u0131na \u00e7o\u011fu zaman zarar veren oyuncular vard\u0131r. Oyun i\u00e7inde topa \u00f6yle bir giri\u015firler ki, kar\u015f\u0131 tak\u0131mdan yemedi\u011finiz tekmeyi, dirse\u011fi, kafay\u0131 onlardan yersiniz. Yaz\u0131n alan\u0131nda da maalesef b\u00f6yle. Benim iste\u011fim: Entelekt\u00fcel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131m\u0131z\u0131 kafa g\u00f6z yarmadan, ba\u015fkalar\u0131n\u0131nkiyle yar\u0131\u015ft\u0131rmadan ve hatta en fazla \u00f6nemi kolektif \u00e7al\u0131\u015fmaya vererek s\u00fcrd\u00fcrelim.<\/p>\n Ali \u0130hsan Aksamaz: <\/strong>2025\u2019in \u201c21 \u015eubat UNESCO Ana Dili G\u00fcn\u00fc\u201d kutlamalar\u0131na az bir zaman kald\u0131. Kimi ayd\u0131nlar, siyaset\u00e7iler, 21 \u015eubat\u2019\u0131 \u201cco\u015fkuyla\u201d kutluyor. 21 \u015eubat bitiyor; her \u015fey unutuluyor. UNESCO\u2019nun \u201cAna Dili G\u00fcn\u00fc\u201dne y\u00f6nelik \u201cana dili\u201d aktivisti ayd\u0131nlara \u00f6nerileriniz, mesajlar\u0131n\u0131z var m\u0131?<\/p>\n G\u00fcng\u00f6r \u015eenkal:<\/strong> Bu t\u00fcr g\u00fcnlere ve o g\u00fcn yap\u0131lan samimi etkinliklere de\u011fer veriyorum. Baz\u0131 \u015feyler kendili\u011finden iyi ya da k\u00f6t\u00fc de\u011fildir. Onun iyi ya da k\u00f6t\u00fcye evrilmesini sa\u011flamak bizim elimizde. Geri kalan 364 g\u00fcnde yat\u0131yorsak, bu t\u00fcr sembolik seremonilerde boy g\u00f6stermemiz niye? Bunu biraz Ramazan bayram\u0131na benzetiyorum. \u0130nananlar bir ay oru\u00e7 tutmu\u015f, yani emek vermi\u015f, sonucunu bayramla kutluyor. Peki, hi\u00e7bir eme\u011fi olmayan ki\u015fi neden kutluyor? Adet yerini bulsun diye. Adet yerini bulsun diye ayd\u0131n olunabilir mi?<\/p>\n T\u00fcrkiye\u2019de insanlar\u0131n ac\u0131 \u00e7ekti\u011fi anadili sorununda, T\u00fcrk\u00e7enin d\u0131\u015f\u0131ndaki dillerin ya\u015famas\u0131nda (aktar\u0131lmas\u0131 de\u011fil) en b\u00fcy\u00fck sorumluluk anadili T\u00fcrk\u00e7e olanlara d\u00fc\u015f\u00fcyor. S\u0131rt\u0131n\u0131 devlet g\u00fcvencesine yaslay\u0131p yapay dil sorunlar\u0131 etraf\u0131nda zaman t\u00fcketmek yerine, dile\/dillere evrensel bakarak, yan\u0131ndakinin sorunlar\u0131na \u00e7\u00f6z\u00fcm aramal\u0131d\u0131r. Dilsel toplulu\u011fun iste\u011fine\/\u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcne ise sayg\u0131 g\u00f6sterilmelidir. Anadili aktivistleri sorunun g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutulmas\u0131na, b\u00f6ylece sorunun ortakla\u015f\u0131lmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r. Anadili T\u00fcrk\u00e7e olanla olmayan\u0131n, sorunu ortak sorun olarak g\u00f6rmesi gereklili\u011fini \u015f\u00f6yle \u00f6rneklendirebiliriz: Anadilini \u00f6\u011frenen bir \u00e7ocu\u011fun hem di\u011fer dillerde hem de di\u011fer derslerde daha ba\u015far\u0131l\u0131 oldu\u011fu pedagojik \u00e7al\u0131\u015fmalarla ortaya konulmu\u015ftur. Tersi durumda, \u00e7ocu\u011fun anadili engellendi\u011finde, d\u00fc\u015f\u00fcnce dizgeleri\/d\u00fcnyas\u0131 karma\u015faya s\u00fcr\u00fcklenir, uyumsuz bir birey olarak topluma, yani aram\u0131za kat\u0131l\u0131r. Birilerini de\u011fil, herkesi ilgilendiren bir sorun.<\/p>\n Ali \u0130hsan Aksamaz: <\/strong>\u00d6yle g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki, e\u011fer \u00f6mr\u00fcm\u00fcz olursa, sizinle ileride yine bu konularda konu\u015faca\u011f\u0131z. Siz de uygun g\u00f6r\u00fcrseniz, bu s\u00f6yle\u015fimizi \u015fimdi art\u0131k burada sonland\u0131ral\u0131m. Sizi \u00e7ok me\u015fgul ettim; kusura bakmay\u0131n. Benim sormay\u0131 ak\u0131l edemedi\u011fim veya sizin \u00f6zellikle belirtmek istedi\u011finiz konular varsa, l\u00fctfen onlar\u0131 da bizimle payla\u015f\u0131n. Tarihe kay\u0131t d\u00fc\u015fmek ad\u0131na y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz k\u0131ymetli \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131zdan zaman ay\u0131rarak sorular\u0131m\u0131 cevaplad\u0131\u011f\u0131n\u0131z ve s\u00f6ylediklerimi de\u011ferlendirdi\u011finiz i\u00e7in te\u015fekk\u00fcr ederim. Her \u015fey g\u00f6nl\u00fcn\u00fczce olsun. Sa\u011fl\u0131cakla kal\u0131n.<\/p>\n G\u00fcng\u00f6r \u015eenkal:<\/strong> Evet, bu konular\u0131 sizinle daha \u00e7ok konu\u015faca\u011f\u0131z. T\u00fcnelde hen\u00fcz bir \u0131\u015f\u0131k g\u00f6remiyorum. M\u00fccadele \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131yla ne kadar ayd\u0131nlatabilirsek art\u0131k. G\u00f6r\u00fc\u015flerime de\u011fer verip sordu\u011funuz i\u00e7in ben te\u015fekk\u00fcr ederim. \u00d6zg\u00fcr d\u00fcnya \u00f6zlemi deryas\u0131na bir tuz tanesi olabiliyorsak ne mutlu bize. S\u00f6ylemek istediklerim var. Birincisi: Kendilerinden a\u011f\u0131r \u00fcnvanlar\u0131 olan baz\u0131 yazarlar, tarihi \u00e7oktan ge\u00e7ti\u011fi i\u00e7in \u00e7\u00f6p de\u011ferine d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f fikirleri bilimsellik diye yineleyeceklerine, zamanlar\u0131n\u0131 daha iyi de\u011ferlendirebilecek ba\u015fka me\u015fgaleler bulsunlar. \u0130kincisi: Vicdan, ki\u015finin en \u00e7ok muhatap oldu\u011fu, mukayeseler ve muhasebeler yapt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7 d\u00fcnyas\u0131nda, hak ve haks\u0131zl\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7en tart\u0131d\u0131r. Vicdanl\u0131 ya da vicdans\u0131z olmam\u0131z\u0131 belirleyen de bu tart\u0131da hangi kefenin yan\u0131nda saf tuttu\u011fumuzdur.<\/p>\n \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131zda ba\u015far\u0131lar diliyorum.<\/p>\n [\u00d6nerilen okumalar: <\/strong>Altan Tan, \u201cK\u00fcrt\u00e7e se\u00e7meli derslerin dram\u0131\u201d, indyturk.com, 14. II. 2025; Ali \u0130hsan Aksamaz, \u201cUluslararas\u0131 Kat\u0131l\u0131ml\u0131 Ana Dili Sempozyumu\u201d, sonhaber.ch\/ circassiancenter.com.tr, 8. VIII. 2009; Ali \u0130hsan Aksamaz, \u201cBir R\u00fcya G\u00f6rd\u00fcm, Anlatsam da Anlamazs\u0131n\u0131z!\u201d, sonhaber.ch\/ circassiancenter.com.tr, 03. I. 2020; Ali \u0130hsan Aksamaz, \u201c\u0130srail \u00c7erkesleri ve K\u00fclt\u00fcrel Otonomi\u201d, sonhaber.ch\/ circassiancenter.com.tr, 19. II. 2020; Ali \u0130hsan Aksamaz, \u201cG\u00fcng\u00f6r \u015eenkal\u2019\u0131n titiz \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131: Do\u011fu Karadeniz Dilleri Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 S\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc\u201d, sonhaber.ch\/ circassiancenter.com.tr, 10. VIII. 2021; Ali \u0130hsan Aksamaz, \u201cTBMM\u2019de CHP Grubu ad\u0131na Lazca Konu\u015f[ama]ma\u201d, sonhaber.ch\/ circassiancenter.com.tr, 19. III. 2024; G\u00fcng\u00f6r \u015eenkal, \u201cDo\u011fu ve G\u00fcneydo\u011fu Anadolu Dilleri Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 S\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc\u201d, Kurgu K\u00fclt\u00fcr Merkezi, \u0130stanbul, 2015; G\u00fcng\u00f6r \u015eenkal: \u201cKorkuyla sessiz kalan\u0131n korkusu kayboldu!\u201d, sonhaber.ch\/ circassiancenter.com.tr, 30. XII. 2020; G\u00fcng\u00f6r \u015eenkal, \u201cDo\u011fu Karadeniz Dilleri Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 S\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc\u201d, Klaros Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 2021;\u00a0Haldun \u00d6zkan- Ali \u0130hsan Aksamaz, \u201c\u0130\u00e7imizden Biri\/ K\u00fclt\u00fcr\u00fcne Vefal\u0131 Bir \u00c7e\u00e7en: Tar\u0131k Cemal Kutlu\u201d, Nart Dergisi, say\u0131 39, \u0130stanbul, 2004;\u00a0Murat Mur\u011fuli\u015fi, \u201cKarde\u015f Diller S\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc\u201d, Lazika Yay\u0131n Kollektifi, \u0130stanbul, 2013; M\u00fcsl\u00fcm Kabaday\u0131, \u201cDo\u011fu Karadeniz Leh\u00e7eleri Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 S\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc (Deneme)\u201d, Gelenek D\u00fcnya Yay\u0131nc\u0131l\u0131k, \u0130stanbul, 2001; \u00a0M\u00fcnevver Mine Ba\u011f:\u00a0 \u201c\u0130nsanlar, ruhsal bir varl\u0131k olarak teknoloji ve yapay zek\u00e2n\u0131n \u00e7ok gerisinde kald\u0131lar!\u201d, sonhaber.ch\/ circassiancenter.com.tr,\u00a0 24. X. 2024; \u201cY\u00fcr\u00fcrl\u00fckten kald\u0131r\u0131lan h\u00fck\u00fcmler\u201d, Resm\u00ee Gazete, 12\/ 4\/ 1991, Say\u0131: 20843, mevzuat.gov.tr]<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Ali İhsan Aksamaz [Ön açıklama: Bugünkü misafirim Güngör Şenkal. Kendisini sayfamıza ikinci defa misafir ettim. Bu defa daha biraz farklı bir konuyu çeşitli yönleriyle derinlemesine konuştuk. Bu söyleşimizde “ana dili”, “ana dili” konusunun Türkiye’de nasıl anlaşıldığı, yüz yıl önceki ve bugünkü “ana dili” gerçeği,” ana dili” sorununun günümüzde çözümü, “ana dili” aktivisti aydınların birbirleriyle olmayan […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_bbp_topic_count":0,"_bbp_reply_count":0,"_bbp_total_topic_count":0,"_bbp_total_reply_count":0,"_bbp_voice_count":0,"_bbp_anonymous_reply_count":0,"_bbp_topic_count_hidden":0,"_bbp_reply_count_hidden":0,"_bbp_forum_subforum_count":0,"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"0","ocean_second_sidebar":"0","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"0","ocean_custom_header_template":"0","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"0","ocean_menu_typo_font_family":"0","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"0","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"on","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[135],"tags":[],"class_list":["post-43645","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-yazarlar-ali-ihsan-aksamaz-laz-kulturu","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43645","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=43645"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43645\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":43652,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43645\/revisions\/43652"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=43645"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=43645"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=43645"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/GUNGOR-SENKAL-Her-dil-kendi-konusurlarinin-ihtiyaclarini-karsilayacak-kadar-geliskindir-C.png\")
<\/p>\n![](\"https:\/\/blogger.googleusercontent.com\/img\/b\/R29vZ2xl\/AVvXsEiLCk4X-4v-m6Sx-5EYhaU9lpWLT4FKMKRX7aQ2iptD2FjPflsUk9TX8lAJc30J5D_bDeP8o8pAfFO4osAfbRtYn5i0eTLSqX7OnN3TILXHdPjpqBR689lHQwO8a_YGZ4bKtVfck1RYwP1kb13-spWDGvM2r3hLYD8AOHxHeXfn5qCFvg8yPvkdmiBqntnv\/s498\/2%20G%C3%BCng%C3%B6r%20%C5%9Eenkal.jpg\")
<\/p>\n