![\"\"](\"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/ADIGELERI-BIRBIRINE-YAKLASTIRACAK-OLAN-NEDIR-b.png\")
<\/p>\n<\/p>\n
KHUNIJJ M\u0131hamed<\/b> \u00c7a\u011f\u0131m\u0131z\u0131n ortaya koydu\u011fu de\u011fi\u015fimler; bize g\u00f6zle g\u00f6r\u00fcn\u00fcr bir bi\u00e7imde, halk\u0131m\u0131z\u0131n ge\u00e7mi\u015f y\u0131llarda \u00e7\u00f6zemedi\u011fi ve \u015fimdi de \u00f6n\u00fcnde duran sorunlar\u0131 yan\u0131nda, bug\u00fcnlerimizin da\u011f gibi y\u00fckseltti\u011fi sorunlar\u0131 da ayr\u0131 bir yakla\u015f\u0131mla ele alma, d\u00fc\u015f\u00fcnme, \u00fczerinde daha a\u00e7\u0131k ve \u00f6zg\u00fcr bir bi\u00e7imde konu\u015fma olana\u011f\u0131 veriyor. Ya\u015fant\u0131m\u0131za k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fcze ili\u015fkin olarak, geride b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z y\u0131llarda – y\u00fczy\u0131llarda kaybetti\u011fimiz \u015feyleri yeniden yerine koymak, baz\u0131lar\u0131n\u0131 (hepsini yeniden kazanmam\u0131z m\u00fcmk\u00fcn olmasa bile) aray\u0131p bulmam\u0131z, kararl\u0131l\u0131kla, ak\u0131ll\u0131l\u0131kla, gerileme olmadan b\u00fcy\u00fck i\u015fleri yapma, sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmleme olana\u011f\u0131m\u0131z var oldu.<\/span><\/p>\n Kaybettiklerimizden veya yapamad\u0131klar\u0131m\u0131zdan biri olan ve kalbimi s\u0131zlatan bir \u015feyden s\u00f6z edece\u011fim. Fakat a\u00e7\u0131k\u00e7a belli oldu\u011fu gibi dili ya\u015fatan, geli\u015fmesine katk\u0131da bulunan halkt\u0131r. Dil insan\u0131 yeti\u015ftirir, e\u011fitir, d\u00fcnyas\u0131n\u0131 geni\u015fletir. Dil toplumun giysisi, karakteri, zenginli\u011fidir. Halk\u0131n g\u00fczelliklerini, anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 dil a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar\u0131r. O k\u00fc\u00e7\u00fckl\u00fckten itibaren artarak geli\u015fir. “NI” (= Anne), “TI” ( = Baba), “NAN” (=Anne !) “TYAT” (=Baba!, Babam\u0131z), “PSI”(=Su), “HALI\u011eHU” (=Ekmek) diye ba\u015flar, d\u00fcnyay\u0131 ve ya\u015fam\u0131 g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne serer. \u0130nsanlar\u0131n i\u00e7ine girerek anlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. \u0130nsanlara, ya\u015fayanlara, i\u015f yapanlara arkada\u015f olur. Ba\u015fka bir dilde de bu s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim s\u00f6zc\u00fckleri s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Ba\u015fka halklar\u0131n dilleri de kendilerine g\u00fczel gelir. Onlar da bu s\u00f6yledi\u011fimiz \u015feyleri anlamland\u0131r\u0131rlar. Fakat onlar ba\u015fka s\u00f6zd\u00fcr. Ba\u015fka seslerden olu\u015fur.<\/p>\n Bak bir dinleyiverin bu s\u00f6zc\u00fcklerden \u00e7\u0131kan sesleri: “Ps\u0131” (=su), “Pse” (=can), “Ps\u0131xho” (=\u0131rmak,\u00e7ay), “\u011ehoj\u0131” (=sar\u0131), “\u015fxhuant’e”(=ye\u015fil), “ptl\u0131j\u0131”(=k\u0131rm\u0131z\u0131), “\u015e’utle\u011fhu-m\u011fh”(=sevgi, a\u015fk) ve ba\u015fkalar\u0131. ..Do\u011frusu yaln\u0131z ba\u015f\u0131na bir ses de\u011fil bunlar, can ta\u015f\u0131yor gibiler. “voda”(=su), “reka”(=\u0131rmak), “du\u015fa”(=can), “pole”(=tarla) “zelen\u0131y” (=ye\u015fil), “lyobov”(=a\u015fk, sevgi) bunlar da g\u00fczel s\u00f6zd\u00fcr. Bu, dili bulan ve konu\u015fan insanlar i\u00e7in de\u011ferlidir. Fakat bunlar bizim i\u00e7in ba\u015fka dilden (Rus\u00e7a) s\u00f6zc\u00fcklerdir. Halk\u0131n de\u011fer bi\u00e7emeden koruyup, artt\u0131rarak ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck bir m\u00fclkt\u00fcr. Dolay\u0131s\u0131yla bu s\u00f6zc\u00fckler ba\u015fka bir halk\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 bir dildir.<\/p>\n De\u011fi\u015fik dillerin i\u00e7indeki birka\u00e7 s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn s\u00f6yleni\u015f bi\u00e7imi, sesleri, ifade etti\u011fi \u015feyler birbirine yak\u0131n olabilmektedir. B\u00f6yle olu\u015funu da bilmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Halklar birbirleriyle ili\u015fki kurarak, yiyecek, giyecek ve birtak\u0131m \u015feyleri de\u011fi\u015ftirerek birinin s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc di\u011ferine ge\u00e7ebilmektedir. \u0130\u015fte a\u015fa\u011f\u0131daki \u00f6rnek bunu bize g\u00f6steriyor. \u0130ngiliz dilindeki “cipsi” s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc ile Adige dilindeki “\u015f\u0131ps\u0131” anlam bak\u0131m\u0131ndan birbirine yak\u0131nd\u0131r. S\u00f6yleni\u015f bi\u00e7imi de birbirine benzemektedir.\u00a0 \u0130kisi de bir yiyece\u011fi\u00a0 ifade etmektedir. \u0130ngilizce s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00a0 anlam\u0131! pi\u015fmi\u015f patatestir. Berikinin: anlam\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek gerekmez. Her Adige onu iyi bilir. \u0130ngilizler “cipsi” dediklerinde; bu\u00a0 s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00a0 anlam\u0131n\u0131 iyi! bilirler. Fakat bizim “\u015f\u0131ps\u0131”den \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u00a0\u00a0 anlam\u0131n ba\u015fka bir yiyecek olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, onun\u00a0 bizim k\u00fclt\u00fcrden; oldu\u011funu, Adigelerin sevdi\u011fi \u015fey oldu\u011funu herkes anl\u0131yor. \u015e\u0131ps\u0131’nm tad\u0131:\u00a0 sar\u0131msak ve ki\u015fni\u015f\u00a0 kokusuyla\u00a0 birlikte, s\u0131ms\u0131cak\u00a0\u00a0 mam\u0131rsa’yla ve tavuk eti yan\u0131nda\u00a0 oldu\u011fu, zaman nas\u0131l i\u015ftah\u0131m\u0131z\u0131 kabart\u0131r. Ama bu s\u00f6ylenen \u015feylerin hepsini bizim anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi ba\u015fka bir halk\u0131n anlamas\u0131n\u0131 beklemek yersizdir.<\/p>\n Dolay\u0131s\u0131yla yukar\u0131daki \u00f6rnekte s\u00f6ylemek istedi\u011fim, herkes i\u00e7in a\u00e7\u0131k\u00e7a ortadad\u0131r: Her halk kendi ba\u015f\u0131na, kendi ya\u015fam\u0131nda kat etti\u011fi yolu kutsal sayarak, koruyarak, de\u011fer vererek bir dile sahip olmu\u015ftur. O dili ya\u015fatan halk gibi, dilinin de ayr\u0131 bir ismi olmu\u015ftur. O halk o dille d\u00fcnyada tan\u0131nmaktad\u0131r.<\/p>\n Dilimizin ismi Adigece’dir. Adige dili Adigeleri d\u00fcnyada ya\u015fayan insanlar\u0131n bir kolu yapm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Bizim i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir anlam\u0131 olan dili, can\u0131m\u0131z\u0131n, ya\u015fam\u0131m\u0131z\u0131n bir par\u00e7as\u0131n\u0131 koruma, geli\u015ftirme, \u00f6\u011frenme, kullanma konusunda nas\u0131l davran\u0131yoruz ? Bu \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir sorudur. Bu b\u00fcy\u00fck sorunun cevab\u0131n\u0131 vermek de kolay de\u011fil. \u00d6yle olsa bile bu sorunun cevab\u0131na bug\u00fcn ihtiyac\u0131m\u0131z var. B\u00fct\u00fcn Adigelerin birbirine daha yak\u0131n olmas\u0131, kayna\u015fmas\u0131 i\u00e7in dilimizin korunmas\u0131, geli\u015ftirilmesi ve kullan\u0131lmas\u0131 i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 gerekiyor.<\/p>\n Ne zaman dilimizin ge\u00e7mi\u015fi hakk\u0131nda konu\u015fursak, ge\u00e7mi\u015f y\u00fczy\u0131llarda halk\u0131m\u0131z\u0131n yaz\u0131 dili olmad\u0131 diyoruz. Onu ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 kabul ediyoruz. Evet ger\u00e7ekten b\u00f6yle yap\u0131yoruz, bunun bize b\u00fcy\u00fck ulusal zarar\u0131 oluyor. Bu zarar\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc anlatmak da kolay de\u011fil. Fakat yaz\u0131 dilimiz, kitaplar\u0131m\u0131z, k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fcz i\u00e7in e\u011fitim g\u00f6rm\u00fc\u015f insanlar\u0131m\u0131z u\u011fra\u015fmad\u0131lar denemez. NEGUMA \u015eora da, BIRSEY Wumar da ba\u015fka bir\u00e7ok ki\u015fi de o i\u015f i\u00e7in b\u00fcy\u00fck emek saffettiler. “Okuman\u0131n, yazman\u0131n, kitab\u0131n arkas\u0131na d\u00fc\u015fece\u011fimiz zamanlar bizim i\u00e7in de gelecektir.” Adigelerin \u00f6v\u00fcn\u00e7 kayna\u011f\u0131 olan b\u00fcy\u00fck insan NEGUME \u015eora, bu ilgin\u00e7 ve anlaml\u0131 s\u00f6zleriyle umutlar\u0131n\u0131, kalbini s\u0131zlatan gecikmi\u015f beklentilerini bize ula\u015ft\u0131rd\u0131. Evet, onun dedi\u011fi zaman bizim i\u00e7in geldi. Fakat o gelince i\u015fimiz nas\u0131l oldu ? Dilimizin var olan olanaklar\u0131n\u0131 yeterince kullana bildik mi ? Hay\u0131r, izlememiz gereken yolu terk ettik. Hatal\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmleri hep birlikte ger\u00e7ekle\u015ftirdik. Konu\u015fma dilimiz, konu\u015fma sanat\u0131n\u0131 i\u00e7eren dilimiz, ilgin\u00e7, sa\u011flam ve olduk\u00e7a kullan\u0131\u015fl\u0131 idi. Onu, yaz\u0131 dilinin yaz\u0131m \u00f6l\u00e7\u00fclerine, kuralar\u0131na uydurman\u0131n, canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 tatl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 kaybettirmenin pe\u015fine d\u00fc\u015ft\u00fck. En fazla g\u00fcc\u00fcm\u00fcz\u00fc harcad\u0131\u011f\u0131m\u0131z nokta, dilimizin kurallar\u0131n\u0131 Rus-caya benzeterek d\u00fczenlemek, anlamak ve \u00f6\u011frenmek oldu. Onun bize getirdi\u011fi ‘yararlar’ i\u015fte g\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u00f6n\u00fcnde.<\/p>\n Soy isimlerimizin, isimlerimizin, yer isimlerinin, i\u015fyeri isimlerinin ve okul isimlerinin ba\u015f\u0131na\u00a0\u00a0 bilinen \u015fey geldi. Adige dilini bildim bileli “\u015e\u015fhagua\u015fe”ye Rus\u00e7a “Belaya” diyoruz. Soy isimlerini Rus\u00e7a yazarken Adige dilinin \u00f6zelliklerini ortadan kald\u0131r\u0131yoruz. S\u00f6zgelimi, “QUNIJJ” KUNIJEV oluyor. Soy ismini (Ko\u015fhable, \u015eewcenhable, Krasnodar b\u00f6lgelerinde) “ov” veya “ev” ekleyerek yaz\u0131yoruz. Di\u011ferlerini s\u00f6yledi\u011fimiz \u015fekilde Rus\u00e7a\u2019da da yaz\u0131yoruz (Daha \u00e7ok Texhutam\u0131quay ve Tewu\u00e7uej b\u00f6lgelerinde). Geni\u015f yollardan gelerek \u00fclkemizin s\u0131n\u0131rlar\u0131na yeti\u015fince tabelalarda “Adigeyskaya Avtonomnaya Oblast” (=Adige \u00d6zerk B\u00f6lgesi)(l) yaz\u0131s\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir (Lebape ve Labinskiy taraf\u0131ndan gelirken). Oysa bu yaz\u0131, \u00f6nce Adigece’si yaz\u0131ld\u0131ktan sonra yaz\u0131lsa neden olmaz, anlam\u0131yorum. Adigelerin kendilerinin verdikleri de\u011fi\u015fik yer ve \u015fehir isimleri var: “Belore\u00e7ensk = \u015e\u0131thale”, “Vust Labinsk =Lebape”, “Labinsk =\u00c7etwun”, “Moskva-=Mezkuw” ve di\u011ferleri. Stanitsa Dondukovske’nin Adigece ismi vard\u0131: Hacem\u0131qohabl. Adigeler \u00e7o\u011funlukla Krasnodar’\u0131 da bug\u00fcne dek “Qele\u00e7’e” (Yeni\u015fehir) ismiyle an\u0131yor. “Armavir”(=Yermel\u0131habl).<\/p>\n Bunlar\u0131 de\u011fi\u015ftirmek gerekiyor diye akl\u0131ma getirmiyorum. Fakat benim s\u00f6z etti\u011fim ba\u015fka: Onlar\u0131 Adigece olduklar\u0131 halde s\u00f6ylemezsek, yazmazsak, kullanmazsak kendi kendimize dilimizin duyusunun suyunu kuruturuz. Bir s\u00f6zc\u00fck bile kaybolsa dilimizin g\u00fcc\u00fc azalacak, de\u011filse artmayacakt\u0131r. Onlar\u0131n Rus\u00e7a olan isimleri kalacak, onlar\u0131 de\u011fi\u015ftirmeye gerek yok. Fakat biz Adigeler onlar\u0131 \u00f6zg\u00fcn adlar\u0131yla s\u00f6ylemeli, yazmal\u0131y\u0131z. Bunun kimseye zarar\u0131 da olmaz. S\u00f6ylemezsek, yazmazsak, unutursak o zaman dilimize b\u00fcy\u00fck zarar vermi\u015f oluruz. \u015eimdi biz bak\u0131p\u00a0\u00a0 dururken\u00a0\u00a0 elimizden \u00e7\u0131kanlar\u0131, kaybolanlar\u0131 bizden sonra yeti\u015fenler hi\u00e7 bulamazlar, ellerine ge\u00e7iremezler. \u00dclkemizde bir\u00e7ok demiryolu istasyonu var, (Ko\u015fhable, Dondukovske, Cace, M\u0131yequape, \u015e\u0131nc\u0131ye ve di\u011ferleri). Fakat onlar\u0131n hi\u00e7birinde Adigece yaz\u0131 yok. Bunlar\u0131 \u00dclke halk\u0131n\u0131n dilinde s\u00f6ylemek o kadar zor bir i\u015f midir, ne var bunda. Onlar\u0131n isimlerini o dille yazmaktan, gelen ge\u00e7enin bunu g\u00f6rmesinden daha do\u011fru ne olabilir.Bunlar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmemiz, o sorunlar\u0131, bizim, bizden sonra gelecek nesiller i\u00e7in \u00e7\u00f6zmemiz konusunu ge\u00e7i\u015ftiriyoruz.<\/p>\n Adigece’nin okunmas\u0131, \u00f6\u011frenilmesi, konu\u015fulmas\u0131 -di\u011fer halklardan olup da dilimizi \u00f6\u011frenmek isteyenler dahil – konusunda noksan\u0131m\u0131z \u00e7ok. \u00c7ok\u00e7a okul (k\u00fc\u00e7\u00fckler ve b\u00fcy\u00fckler i\u00e7in) a\u00e7abilme g\u00fcc\u00fcne eri\u015fti\u011fimizden bu yana yaz\u0131 bi\u00e7imimizi s\u0131k s\u0131k de\u011fi\u015ftirdik. De\u011fi\u015ftirme daha iyiye g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015fse, dile daha uygun yaz\u0131 bi\u00e7imi elde etmi\u015fsek iyi, fakat tam tersi daha da a\u011f\u0131rla\u015ft\u0131rd\u0131k. \u0130lk \u00f6nce Arap harflerini se\u00e7tik, d\u00fczenledik. Onunla bir m\u00fcddet okuttuk. Sonra ondan vazge\u00e7erek Latin alfabesine y\u00f6neldik. Onunla da ba\u015fka bir grubu okuttuk, bir k\u00fclt\u00fcr olu\u015fturduk, olduk\u00e7a iyi bir edebiyat\u0131m\u0131z oldu. Fakat o bizi tatmin etmeden \u00e7abucak bir kenara atarak birdenbire Rus yaz\u0131s\u0131na (Kiril diye bilinir) dald\u0131k.<\/p>\n Ben \u00e7ok iyi hat\u0131rl\u0131yorum. O zamanlar bizleri ikna etmek i\u00e7in \u00f6\u011fretmenlerimizin gerek\u00e7e olarak s\u00f6yledi\u011fi hep ayn\u0131 \u015feydi: Rus\u00e7a\u2019y\u0131 daha iyi \u00f6\u011frenebilmek i\u00e7in… Rus alfabesine al\u0131\u015facak, b\u00f6ylece Rus\u00e7a \u00f6\u011frenmemiz kolayla\u015facak, bu da i\u015flerimizi kolayla\u015ft\u0131racakt\u0131. Sonu\u00e7ta hepsinin ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 nokta buydu. Ama b\u00f6ylece Rus\u00e7a\u2019n\u0131n \u00f6\u011frenilmesiyle Adigece onun etkisi alt\u0131na girecekti, ya da ba\u015fka bir s\u00f6yleyi\u015fle bu uygulaman\u0131n i\u015flevi buydu. Bu a\u00e7\u0131k\u00e7a belli olan bir politikayd\u0131. Fakat b\u00f6yle bir politikaya g\u00fc\u00e7l\u00fc Rusya\u2019n\u0131n da, d\u00fcnyas\u0131 onun kadar b\u00fcy\u00fck olmayan Adigece\u2019nin de ihtiyac\u0131 yoktu. Konuya daha ak\u0131lc\u0131 olarak yakla\u015fmak gerekiyordu.<\/p>\n Ne var ki biz hep sonradan ak\u0131llan\u0131r\u0131z. Bir k\u00fclt\u00fcr\u00fc di\u011fer bir k\u00fclt\u00fcr i\u00e7in kaybeden, kurban eden politika politika olamaz. O hi\u00e7bir zaman iyiye g\u00f6t\u00fcrmez. Benim bu konudan s\u00f6z etmem, akl\u0131ma geliveren bir d\u00fc\u015f\u00fcnceye kap\u0131lm\u0131\u015f olmamdan dolay\u0131 de\u011fil. Ben g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m, \u00f6z\u00fcmledi\u011fim bir konudan s\u00f6z etmek istiyorum: Dilimize, Latin harfleri temeline dayal\u0131 olarak bir zamanlar kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z alfabeden daha uygun bir alfabemiz hi\u00e7bir zaman olmad\u0131. Yazmas\u0131, okumas\u0131 \u00e7ok kolayd\u0131. Benim g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm, benim kanaatim bu. Ama geri d\u00f6n\u00fcp ayn\u0131 yolu yeniden kat etmek her zaman zordur. O y\u00fczden ben bu konudan, sadece kat edilmi\u015f bir yol olarak s\u00f6z ediyorum. Zira bug\u00fcn \u00f6n\u00fcm\u00fczde ba\u015fka g\u00f6revler duruyor.<\/p>\n Adigece\u2019nin ba\u015f\u0131na sorunlar a\u00e7an nedenler sadece bu de\u011fi\u015ftirmelerden ibaret de\u011fil, \u00e7ok oluyor. Bunu gizlemeye ne gerek var ! Adige okullar\u0131nda Adigece \u00f6\u011frenmeyi istememeye, Adigece’yi bir kenara itivermeye kadar vard\u0131rm\u0131\u015ft\u0131k i\u015fi hep birlikte. Ben yap\u0131lan bir\u00e7ok toplant\u0131y\u0131 \u00e7ok iyi hat\u0131rl\u0131yorum: Adigece i\u00e7in bu kadar emek sarf etmeye ne gerek var? Bize \u015fimdi gerekli olan Rus\u2019\u00e7ad\u0131r diyenler \u00e7oktu. Neden Adigece? Labe’yi ge\u00e7ince art\u0131k laz\u0131m olmuyor ki, diyenler de vard\u0131.<\/p>\n Rus\u00e7a\u2019n\u0131n anlam\u0131n\u0131, g\u00fcc\u00fcn\u00fc, b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, ona olan ihtiyac\u0131m\u0131z\u0131 \u00e7ok iyi biliyoruz. Onu yeterince bilmiyor de\u011filiz. Bu konuda kimse yan\u0131lg\u0131ya d\u00fc\u015fmesin. Fakat biz Adige’yiz. Adige dilini kullanmas\u0131, korumas\u0131, geli\u015ftirmesi gerekenler bizleriz, Adigelerdir. Bu iki hususu unutmak yan\u0131lg\u0131ya d\u00fc\u015fmek olur. Bunlardan biri di\u011ferine engel olmamal\u0131, biri di\u011ferine kurban edilmemeli, birinin iktidar\u0131 di\u011ferinin ecelini getirmemelidir.<\/p>\n Bunlar\u0131n hepsi ula\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z yeri, eksikliklerimizi g\u00f6steriyor. Fakat onlardan daha b\u00fcy\u00fck bir engele \u00e7arpt\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n s\u00f6z\u00fc edilmezse konu noksan kal\u0131rd\u0131. Belirtmek istedi\u011fim \u015fu: Konu\u015funca Adige’yiz diyoruz. Bu do\u011fru, bu konuda s\u00f6ylenecek s\u00f6z yok, Adige’yiz: Bjedu\u011fh da, \u00c7’emguy de, \u015eaps\u0131\u011fh da, Kabardey de, Abzax da Besleney de… Bir araya gelirsek birbirimizi \u00e7ok iyi anl\u0131yoruz, birbirimizi say\u0131yoruz. A\u00e7\u0131k kalpliyiz, i\u00e7ti\u011fimiz su bile bir. Fakat ilgin\u00e7tir ki, birbirimize kar\u015f\u0131 olan g\u00fczel davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131, kalplerimizin birbirine yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131 derinle\u015ftirme, k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fc daha da geli\u015ftirme konusuna gelince grup grup ayr\u0131l\u0131yoruz, insanlar\u0131 birbirine yakla\u015ft\u0131ran, birbirini anlamas\u0131n\u0131 sa\u011flayan dildir. Adigelerin dili birdir. Fakat ba\u015f\u0131m\u0131za gelen felaketlerden ilki, ge\u00e7mi\u015f y\u00fczy\u0131lda, politik olarak Rus \u00c7arl\u0131\u011f\u0131’n\u0131n bizi b\u00f6lmesidir. Bu halk\u0131 (Adigeleri) birbirinden uzak ba\u015fka yerlere g\u00f6nderdiler, birbirine eri\u015femeyecek, bir araya gelemeyecek, hi\u00e7 kimsenin kendi ba\u015f\u0131na bir i\u015fi olamayacak \u015fekilde b\u00f6ld\u00fcler. Bunu herkes biliyor, ayr\u0131ca s\u00f6ylemeye bile gerek yok.<\/p>\n Durum b\u00f6yle olmakla birlikte, Sovyet d\u00f6neminde hep birbirimize daha yak\u0131n oldu\u011fumuzdan, karde\u015flikten, bar\u0131\u015ftan s\u00f6z edip durduk. Ne var ki konu\u015fmaktan \u00f6te, ya\u015fam ko\u015fullar\u0131m\u0131z bizi birbirimize yakla\u015ft\u0131rmada yeterli olamad\u0131. Ancak ^unun ba\u015fta gelen sorumlusu biziz, ba\u015fkas\u0131 de\u011fil. Zira biz birbirimize yak\u0131n olmaya pek u\u011fra\u015fmad\u0131k, \u00e7o\u011funlukla konu\u015ftuk kald\u0131k. “Onu ger\u00e7ekle\u015ftirmek i\u00e7in gerekli fakt\u00f6rlerden, yap\u0131lardan s\u00f6z-etmelisin” diyor bana kalbim. Bir araya geldi\u011fimizde, Kabardey-Balkar’dan ya da Kara\u00e7ay-\u00c7erkessk’ten misafirler geldi\u011finde, Adigey’de benimsedi\u011fimiz “edebiyat dili” ile onlara hitap ediyoruz. Fakat anlamad\u0131klar\u0131n\u0131 hissetti\u011fimizde Rus\u00e7a\u2019ya d\u00f6n\u00fcyoruz. Adigey’de oturan Kabardeylerle Kabardey-Balkar ve Kara\u00e7ay-\u00c7erkessk’ten gelenler bazen birbirlerini anlam\u0131yorlar. B\u00f6yle olmas\u0131, Adigey’de ya\u015fayan Kabardeylerin Adigey Adigece’sinin etkisi alt\u0131nda kalmas\u0131ndand\u0131r. S\u00f6zgelimi Adigey’deki Kabardeylerin “terez” (=do\u011fru, d\u00fczg\u00fcn, uygun) dedi\u011fi s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc Kabardey-Balkar’dan gelenler anlamazlar, onlar\u0131n anlayaca\u011f\u0131 “temam”(=tamam, uygun) s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr. Biz “temam”\u0131n ne oldu\u011funu anlam\u0131yoruz veya biz Adigey’de “nef” (ayd\u0131nl\u0131k) dedi\u011fimizde bizim i\u00e7in onun anlam\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r, fakat Kabardeyler onu “ne\u015f\u015fu”(=k\u00f6r) olarak anlarlar.<\/p>\n Bunun gibi sesleri birbirine uymayan s\u00f6zc\u00fckleri \u00f6\u011frenmek i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fm\u0131yoruz. Biz bir halk\u0131z, bundan ku\u015fku duymak, sorup soru\u015fturmak gerekmez. Dilimiz, konu\u015ftu\u011fumuz anadilimiz bir k\u00f6kten t\u00fcremedir, yeniden \u00fczerine konu\u015fmak gerekmez. Fakat g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ya\u015fam\u0131n zorunlu k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6revleri herkesin bilmesi, herkesin anlamas\u0131 gerekiyor. \u00c7\u00f6z\u00fcm i\u00e7in herkesin elinden geldi\u011fi kadar \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 gerekiyor. Ama ne yaz\u0131k ki bu konu bug\u00fcn bile, ne Kabardey-Balkar’da, ne Kara\u00e7ay-\u00c7erkessk’te, ne de Adigey’de g\u00fcndeme getirilmi\u015f, lay\u0131k oldu\u011fu \u015fekilde k\u00f6kl\u00fc olarak ele al\u0131nm\u0131\u015f de\u011fil. B\u00f6yle s\u00f6yleten \u00e7ok neden var. Kabardey-Balkar’da ayr\u0131 bir yaz\u0131 ve konu\u015fma dili geli\u015ftirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Kara\u00e7ay-\u00c7erkessk’te de \u00f6yle, Adigey’de de \u00fczerinde durulan konu bu. Adigey’de i\u015f daha da zor. \u00c7\u00fcnk\u00fc Adigece’nin yaz\u0131m kurallar\u0131n\u0131n geli\u015ftirilmesi, d\u00fczenlenmesi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 sonu\u00e7lanm\u0131\u015f de\u011fil, s\u00fcr\u00fcncemede kalm\u0131\u015f durumda. Rekabet iyidir, i\u015fin ilerlemesi i\u00e7in her zaman gereklidir. Ancak birbirini anlamaya, anla\u015fmaya, akim yoluna g\u00f6t\u00fcr\u00fcyorsa faydas\u0131 olur. Biri bir tarafa \u00e7ekiyor, di\u011feri ba\u015fka bir tarafa \u00e7ekiyor. Bu t\u00fcr bir yar\u0131\u015fma, benim kanaatime g\u00f6re, hemen her yerde ya\u015fayan Adigelerin ihtiyac\u0131 olan, herkesin anlayabilece\u011fi yaz\u0131m kurallar\u0131 ve bir Adige dili a\u00e7\u0131s\u0131ndan pek umut verici g\u00f6r\u00fclm\u00fcyor.<\/p>\n Bunu d\u00fc\u015f\u00fcnerek, bunu ilk i\u015f olarak ele al\u0131rsak, onun i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015f\u0131rsak, bize engel olan y\u00f6resel yakla\u015f\u0131m farkl\u0131l\u0131klar\u0131ndan kurtulabilir, ilerlemek i\u00e7in b\u00fcy\u00fck olanaklara sahip olabiliriz. 1957 y\u0131l\u0131nda Maykop’ta Adige Bilimler Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fcs\u00fc’nde yap\u0131lan ilk bilimsel toplant\u0131da bu konuyu ortaya att\u0131klar\u0131n\u0131, \u00fczerinde konu\u015ftuklar\u0131n\u0131, harflerin nas\u0131l yaz\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczerinde durduklar\u0131n\u0131 hat\u0131rl\u0131yorum. Fakat ondan sonra bu konunun \u00fczerinde hi\u00e7 durmad\u0131lar. Bug\u00fcn bu konuyu tekrar ciddi olarak ele almak ve geli\u015ftirmek gerekiyor. Anla\u015fabilmemiz, bir tek yaz\u0131 diline sahip olabilmemiz i\u00e7in \u015fimdiden kendimize bir yol \u00e7izmezsek ileride ba\u015f\u0131m\u0131za gelebilecekleri anlamak i\u00e7in fasulye fal\u0131na bakmaya gerek yok. B\u00fct\u00fcn Adigelerin anlad\u0131\u011f\u0131 bir dile ve yaz\u0131ya y\u00f6nelirsek dilimizi geli\u015ftirebiliriz, koruyabiliriz. Bug\u00fcn Adige dilinin\u00a0\u00a0 olanaklar\u0131n\u0131 yeterince anlayam\u0131yoruz. Ni\u00e7in derseniz, birbirimizden ayr\u0131 ve kopuk olarak ya\u015f\u0131yoruz. S\u00f6zgelimi “samolet” (=u\u00e7ak) s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc Rus\u00e7udan biz ald\u0131k kullan\u0131yoruz. Kabardeyler ise “Quhtlate”(=u\u00e7an gemi, u\u00e7ak) diyorlar. “Dom” (=ev), “komnata”(=oda) dediklerimize verdi\u011fimiz isim tek “Wune”(=ev, oda) dir. Fakat Kabardeyler bu ikisi i\u00e7in ayr\u0131 s\u00f6zc\u00fck \u00fcretmi\u015fler. Ya da Kabardeylerde olmayan s\u00f6zc\u00fckler bizde var. Bu y\u00f6n\u00fc de g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmak gerekir.<\/p>\n \u0130lgin\u00e7 olan bir di\u011fer nokta, yabanc\u0131 \u00fclkelerden gelen Adigeler Kabardeyce’yi, Bjedughca’y\u0131, \u00c7’emguyce’yi iyi anl\u0131yorlar, konu\u015fuyorlar. Biz bu \u00fclkede ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z, kom\u015fu oldu\u011fumuz halde bir araya gelince birbirimizi anlayam\u0131yoruz, dolay\u0131s\u0131yla hemen Rus\u00e7a\u2019ya sar\u0131l\u0131yoruz.<\/p>\n Onun i\u00e7in dilimiz konusunda ihtiya\u00e7lar\u0131m\u0131z \u00e7ok. Bu ihtiya\u00e7lar\u0131 gidermek i\u00e7in ileride dilimizin ne durumda olaca\u011f\u0131, Adigelerin hep birlikte (Yurt d\u0131\u015f\u0131nda ve Ana yurtta ya\u015fayanlar\u0131n) kullanabilece\u011fi, yaz\u0131 bi\u00e7imini, konu\u015fma bi\u00e7imini bug\u00fcn \u00f6ncelikle se\u00e7meli, d\u00fczenlemeliyiz. Daha uzaklara bakmaya da bug\u00fcn, daha \u00f6nceki d\u00f6nemlerden \u00e7ok daha fazla ihtiyac\u0131m\u0131z var.<\/p>\n \u015eahsen ben bu konuya ili\u015fkin olarak, vakit ge\u00e7irmeden\u00a0 \u015fu\u00a0 t\u00fcr \u00e7al\u0131\u015fmalara hemen ba\u015flamam\u0131z gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n \u0130lk olarak; Kabardey-Balkar, Kara\u00e7ay-\u00c7erkessk ve Adigey’deki dilbilimcilerin d\u0131\u015f \u00fclkelerde ya\u015fayan, konuyla ilgili Adigelerle birlikte Adige alfabesi, yaz\u0131m kurallar\u0131 ve Adige dili \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131,<\/p>\n \u0130kinci olarak; Adigece-Kabardeyce s\u00f6zl\u00fck haz\u0131rlanmas\u0131,<\/p>\n \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc olarak; Kabardey-Balkar, Kara\u00e7ay-\u00c7erkessk ve Adigey’deki Adige okullar\u0131nda Adigece \u00f6\u011fretim y\u00f6ntemlerinin de\u011fi\u015ftirilmesi. Buna neden ihtiya\u00e7 duyuluyor? K\u00fc\u00e7\u00fck Kabardey \u00e7ocuklar\u0131 dillerini \u00f6\u011frenirlerken, \u00f6\u011frendikleri s\u00f6zc\u00fcklerin Adigey Adigece’sindeki s\u00f6yleni\u015f bi\u00e7imlerini de \u00f6\u011frenmeleri, Adigey okullar\u0131nda da bunun gibi yapmalar\u0131, Kara\u00e7ay-\u00c7erkessk i\u00e7in de ayn\u0131 \u015fekilde olmal\u0131.<\/p>\n D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc olarak; Gazete sayfalar\u0131nda Adigece ve Kabardeyce’ye ili\u015fkin b\u00f6l\u00fcm-er vermeleri. Radyo ve Televizyonda da buna benzer yay\u0131nlar\u0131n yap\u0131lmas\u0131.<\/p>\n Be\u015finci olarak; Okullarda edebiyat\u0131n \u00f6\u011fretilmesi y\u00f6ntemlerinin de\u011fi\u015ftirilmesi, Kabardey-Balkar, Kara\u00e7ay-\u00c7erkessk ve Adigey yazarlar\u0131n\u0131n yazd\u0131klar\u0131n\u0131n ayr\u0131 ayr\u0131 \u00f6\u011fretilmemesi, ancak b\u00fct\u00fcn Adige yazarlar\u0131n\u0131n yazd\u0131klar\u0131n\u0131n birlikte \u00f6\u011fretilmesi. B\u00fct\u00fcn kitaplarda Adige edebiyat\u0131 bu bi\u00e7imde yer almal\u0131. Y\u00fcksek okullar da bu y\u00f6nde d\u00fczenlenmeli.<\/p>\n Alt\u0131nc\u0131 olarak; “O\u015fhamaxue” adl\u0131 dergi ile Adigey’de \u00e7\u0131kan “Almanak”\u0131n daha yak\u0131n olmas\u0131, birbirine ba\u011fl\u0131 olarak bir arada planlama yapmalar\u0131, yay\u0131mlanan yaz\u0131lar\u0131n de\u011fi\u015fimi, \u00e7evrilmesi.<\/p>\n B\u00fct\u00fcn bu b\u00fcy\u00fck i\u015fler i\u00e7in gerekli olan \u015feyleri bir makalede yazmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Fakat bu s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim \u015feylerin ilk ad\u0131m olaca\u011f\u0131na inanarak belirtiyorum. Okuyanlar beni desteklerlerse \u00e7ok memnun olaca\u011f\u0131m. Ni\u00e7in derseniz, yukar\u0131da s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim ihtiya\u00e7lar\u0131 gidermek i\u00e7in onlar\u0131n \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131na inan\u0131yorum.<\/p>\n (1) <\/b>Bu yaz\u0131, Adigey Cumhuriyet olmadan \u00f6nce yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131 eski ad\u0131 kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. (\u00c7ev.notu)<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" KHUNIJJ Mıhamed Dilbilim Asistanı Kafdağı Dergisi, Ağustos 1990-Ocak 1991, Sayı 43-48 Sayfa 10-11-12-13 Çeviri: DZEPŞ Kimmer Çağımızın ortaya koyduğu değişimler; bize gözle görünür bir biçimde, halkımızın geçmiş yıllarda çözemediği ve şimdi de önünde duran sorunları yanında, bugünlerimizin dağ gibi yükselttiği sorunları da ayrı bir yaklaşımla ele alma, düşünme, üzerinde daha açık ve özgür bir biçimde […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_bbp_topic_count":0,"_bbp_reply_count":0,"_bbp_total_topic_count":0,"_bbp_total_reply_count":0,"_bbp_voice_count":0,"_bbp_anonymous_reply_count":0,"_bbp_topic_count_hidden":0,"_bbp_reply_count_hidden":0,"_bbp_forum_subforum_count":0,"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"0","ocean_second_sidebar":"0","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"0","ocean_custom_header_template":"0","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"0","ocean_menu_typo_font_family":"0","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"0","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"off","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[31],"tags":[],"class_list":["post-8769","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-edebiyat-genel-konular","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8769","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=8769"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8769\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":36767,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8769\/revisions\/36767"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=8769"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=8769"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=8769"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n<\/span>Dilbilim Asistan\u0131
\nKafda\u011f\u0131 Dergisi, A\u011fustos 1990-Ocak 1991, Say\u0131 43-48 Sayfa 10-11-12-13
\n\u00c7eviri: DZEP\u015e Kimmer<\/span><\/p>\n