{"id":8820,"date":"2019-03-11T17:21:39","date_gmt":"2019-03-11T17:21:39","guid":{"rendered":"http:\/\/circassiancenter.com\/tr\/?p=8820"},"modified":"2025-08-06T02:49:10","modified_gmt":"2025-08-05T23:49:10","slug":"anadili-sorunu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/anadili-sorunu\/","title":{"rendered":"ANAD\u0130L\u0130 SORUNU"},"content":{"rendered":"

HAP\u0130 Cevdet Y\u0131ld\u0131z<\/span><\/b><\/p>\n

Ocak 2008’de yay\u0131nlanan Jineps’in 24. say\u0131s\u0131nda, Elena Kutarba<\/strong>\u2019n\u0131n “Abazal\u0131\u011f\u0131n Abazaca’s\u0131z olmayaca\u011f\u0131n\u0131 bilmemiz gerekiyor. Anadilini biliyor musun?” <\/strong>ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131n\u0131n \u00e7evirisi yay\u0131nland\u0131. Yaz\u0131y\u0131, konuya ilgi duyan herkesin okumas\u0131n\u0131 \u00f6neririm.<\/p>\n

Yaz\u0131, Abhazya Cumhuriyeti<\/strong>\u2019nde Abazaca\u2019n\u0131n \u015fimdiki durumuna ili\u015fkin, birka\u00e7 \u00f6\u011frenci ve \u00f6\u011fretmenle yap\u0131lm\u0131\u015f olan s\u00f6yle\u015filere, ayr\u0131ca yazar\u0131n kendi g\u00f6r\u00fc\u015flerine ayr\u0131lm\u0131\u015f. Bunlar\u0131n hepsi, asl\u0131nda bilindik \u015feyler. Ancak, yine de, konu \u00fczerinde durmakta yarar var, konu sadece Abazalar\u0131 de\u011fil, di\u011fer halklar\u0131 ve k\u00fc\u00e7\u00fck dilleri de ilgilendiriyor.<\/p>\n

S\u00f6ylenenlerin baz\u0131lar\u0131n\u0131 \u015f\u00f6ylesine vurgulayabiliriz: “Atalar\u0131m\u0131z Abazaca okuyup yazma bilmiyorlard\u0131, ama yine de dilimiz ya\u015fayabiliyordu\u201d<\/strong> diyor Say\u0131n Kutarba. Bir \u00f6\u011frenci de “Konu\u015fmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z i\u00e7in dilimiz yok oluyor, ya\u015fl\u0131lar Abazaca konu\u015fmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 \u00f6ne s\u00fcrerek bizi su\u00e7luyorlar”<\/strong> diyor. Ku\u015fkusuz, bunlar, bireysel s\u00f6ylem ve yak\u0131nmalar. Bu bak\u0131mdan konuya daha fazla e\u011filmekte, konuyu mercek alt\u0131na almakta yarar var.<\/p>\n

Yaz\u0131dan anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, bir b\u00f6l\u00fcm Abaza \u00f6\u011frenci, se\u00e7meli tek dersle s\u0131n\u0131rlanm\u0131\u015f bir Abazaca e\u011fitimi (!) al\u0131yor, \u00fcniversite e\u011fitimi ise, filoloji b\u00f6l\u00fcm\u00fc d\u0131\u015f\u0131nda, tamam\u0131yla Rus\u00e7a. Bir b\u00f6l\u00fcm Abaza \u00f6\u011frenci ile Abaza olmayanlar (Rus, Ermeni, G\u00fcrc\u00fc, vb) ise, Abazaca hi\u00e7bir e\u011fitim alm\u0131yorlar. Bu durumda Abazaca e\u011fitim, az\u0131nl\u0131\u011f\u0131n az\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ya da etnik Abazalar\u0131n az\u0131nl\u0131\u011f\u0131, yani \u00e7ok az bir \u00f6\u011frenci taraf\u0131ndan al\u0131nabiliyor. Ma\u015fallah\u0131 var, Abaza dilinde e\u011fitim veremeyen 16 ya\u015f\u0131nda, gen\u00e7 ve ba\u011f\u0131ms\u0131z bir \u201cAbaza Devleti\u201d ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z. <\/strong>Bu arada gen\u00e7 diyorsak da, Abhazya’n\u0131n 71 y\u0131ll\u0131k bir Sovyet cumhuriyeti \u2018evveliyat\u0131\u2019 da var.<\/p>\n

\u0130stanbul\u2019da, 1923 \u00f6ncesinde Ermeni Ortodoks Kilisesi\u2019nde kay\u0131tl\u0131 olmu\u015f olan Ermeni ailelerin \u00e7ocuklar\u0131 Ermeni az\u0131nl\u0131k okullar\u0131nda okuyabiliyorlard\u0131. Di\u011ferleri ya da Anadolu\u2019dan \u0130stanbul\u2019a gelen Ermeniler ise kiliseye yeniden kaydolam\u0131yorlar ve Ermeni okullar\u0131na yaz\u0131lam\u0131yorlar, bunlar T\u00fcrk say\u0131l\u0131yorlar ve T\u00fcrk okullar\u0131nda okuyorlar. (Ancak Ermeni olduklar\u0131 da bilindi\u011finden, yine de ikinci s\u0131n\u0131f insan muamelesi g\u00f6rmekten kurtulam\u0131yorlar. Bu y\u00fczden bir\u00e7oklar\u0131 korkudan asl\u0131n\u0131 gizlemeye, T\u00fcrk adlar\u0131 al\u0131p T\u00fcrk g\u00f6r\u00fcnmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlard\u0131, t\u0131pk\u0131 SSCB’nde oldu\u011fu gibi; T\u00fcrk okulunda Ermeni \u00f6\u011frencilerim oldu\u011fu gibi, g\u00f6rev gere\u011fi Ermeni okulunda da bulunmu\u015flu\u011fum var). <\/em>\u015eu durumda, az\u0131nl\u0131k say\u0131lan T\u00fcrk Ermenileri bile, bir y\u00f6n\u00fcyle, ba\u011f\u0131ms\u0131z Abhazya Abazalar\u0131ndan daha \u201cavantajl\u0131lar\u201d, daha \u00e7ok dersi kendi anadillerinde okuyabiliyorlar.<\/p>\n

Dilin gerilemesinde, karma evliliklerin de pay\u0131 var. Dil, ailede, \u00f6zellikle e\u015fler aras\u0131nda konu\u015fuldu\u011fu s\u00fcrece ya\u015far. Anadilinin ger\u00e7ek anlamda resmi (bask\u0131n)<\/em> dil oldu\u011fu bir yerde karma evlilikler anadili (bask\u0131n dil)<\/em> lehine i\u015fler<\/strong>. Ancak RF\u2019nda, T\u00fcrkiye ve Arap \u00fclkelerinde s\u00fcre\u00e7, anadili aleyhine i\u015fliyor. Abhazya\u2019da da olan bu.
\nPeki, \u00e7\u00f6z\u00fcm ne olabilir?
\n<\/strong><\/p>\n

Elena Kutarba<\/strong>‘ya g\u00f6re \u00e7\u00f6z\u00fcm, “devletin konuya e\u011filmesi, ilgi g\u00f6stermesi (\u2026) ve Abazacan\u0131n gereken \u00f6l\u00e7\u00fcde okullarda okutulmas\u0131d\u0131r\u201d. Aynen kat\u0131l\u0131yorum ama bunlar kemiksiz s\u00f6zler, yeterince a\u00e7\u0131k de\u011fil, ayr\u0131ca okul da yetmez, ya\u015famas\u0131 i\u00e7in<\/strong> Abazaca\u2019n\u0131n kamu ya\u015fam\u0131na \u00a0ta\u015f\u0131nmas\u0131 da zorunlu<\/strong>. “\u0130lgi g\u00f6sterilmesi gerekir\u201d demek de yetmez; bu s\u00f6zler a\u00e7\u0131k ve ayr\u0131nt\u0131l\u0131 s\u00f6zler de\u011fil (\u015eeytan ayr\u0131nt\u0131da gizlidir)<\/em>. Sorun, \u2018b\u00fcy\u00fck birader\u2019 (Rusya ve Ruslar) olabilir mi? Bilemiyoruz. Abhazya’da Abaza, Rus, Ermeni, G\u00fcrc\u00fc, vb bile\u015fiminden olu\u015fma bir karma n\u00fcfus var. Abaza \u00e7\u0131karlar\u0131 yan\u0131nda, bu bile\u015fke de ku\u015fkusuz dikkate al\u0131nmal\u0131. Ancak, her ne olursa olsun, Abhazya’n\u0131n bir Abaza devleti oldu\u011fu da unutulmamal\u0131<\/strong>.<\/p>\n

Sorun, somut bir bi\u00e7imde, yani neyin ne oldu\u011fu ve nerede ne yap\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi de belirtilerek, masaya yat\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. Yoksa mu\u011flak (a\u00e7\u0131k olmayan)<\/em> s\u00f6zlerle \u00e7\u00f6z\u00fcm getirilemez ve kitlelere de g\u00fcven telkin edilemez. G\u00fcven, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn en temel sorunlar\u0131ndan biridir.
\n<\/strong><\/p>\n

Adigelerin dilinde bir atas\u00f6z\u00fc ya da deyim vard\u0131r: “S\u0131zlat ama iyile\u015ftir”<\/strong> bi\u00e7iminde (\u011eeu\u0131zi \u011fexuj\/”\u0413\u044a\u044d\u0443\u0437\u0438 \u0433\u044a\u044d\u0445\u044a\u0443\u0436\u044c”)<\/em>. Burada \u00e7\u0131ban g\u00f6steriliyor ama ne\u015fterin (\u043b\u044a\u0430\u043e) nereye indirilmesi gerekti\u011fi s\u00f6ylenmiyor. Bir Adige masal\u0131nda anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re; di\u015fi aslan\u0131n \u00e7\u0131ban\u0131 irin toplam\u0131\u015f, ac\u0131 i\u00e7inde, bir ne\u015fter vurulup aslan\u0131n ac\u0131s\u0131n\u0131n dindirilmesi gerekiyor, o zaman aslan s\u00fct verecek, bu s\u00fct de prensesi iyile\u015ftirecek. Ancak aslana yakla\u015fmak da y\u00fcrek i\u015fi. Sonunda gencin biri ne\u015fteri indiriyor, ac\u0131s\u0131 dinen aslan yat\u0131\u015f\u0131yor ve s\u00fct veriyor, prenses iyile\u015fiyor ve y\u00fcrekli gen\u00e7 de prensesle evlenmeyi hak ediyor\u2026 Bizde de, \u015fimdilerde sorunlara ne\u015fteri indirecek cesur ama ayn\u0131 zamanda ak\u0131ll\u0131 ve bilin\u00e7li ki\u015filere, gen\u00e7lere gereksinim var.<\/p>\n

Sonu\u00e7 olarak, sorunlar, bilimsel ve demokratik d\u00fczlemlerde \u00f6zg\u00fcrce ele al\u0131nmal\u0131, \u00e7\u00f6z\u00fcm yollar\u0131 da ona g\u00f6re aranmal\u0131, \u00fcrkeklik ve korku duvar\u0131 a\u015f\u0131lmal\u0131d\u0131r. D\u00fczg\u00fcn giri\u015fimlerin inand\u0131r\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve ba\u015far\u0131 \u015fans\u0131 daha fazla olur.<\/p>\n

RF ve oraya kar\u0131lm\u0131\u015f cumhuriyetler anayasalar\u0131na g\u00f6re, Rus\u00e7a d\u0131\u015f\u0131ndaki dillerde e\u011fitim, se\u00e7meli dersler bi\u00e7iminde verilebilir. \u015eu durumda, okullarda birden \u00e7ok dersin anadilinde okutulmas\u0131, RF federal e\u011fitim yasas\u0131na ayk\u0131r\u0131 g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor (tabii bilmedi\u011fimiz durumlar s\u00f6z konusu de\u011filse). <\/em><\/p>\n

Bu \u00e7er\u00e7evede Abhazya ve Kabardey-Balkarya\u2019da anadili yanl\u0131s\u0131 baz\u0131 olumlu ad\u0131mlar\u0131n at\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ya da at\u0131laca\u011f\u0131 s\u00f6yleniyor. Bekleyip g\u00f6rece\u011fiz.<\/p>\n

\u00c7ok y\u00f6nl\u00fc ara\u015ft\u0131rma yapmak, \u00f6rneklerden ve deneyimlerden yararlanmak gerekir
\n<\/strong><\/p>\n

Bu son d\u00f6nemde, \u00f6zellikle T\u00fcrkiye\u2019de h\u0131zl\u0131 bir bilin\u00e7lenme ve toparlanma durumu ya\u015fand\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Ku\u015fkusuz Kafkasya\u2019da da benzeri geli\u015fmeler vard\u0131r. Belki de \u00fcst\u00fcm\u00fczdeki \u00f6l\u00fc topra\u011f\u0131n\u0131 at\u0131yor olabiliriz. Ba\u011f\u0131ms\u0131z bir demokratik \u00e7izgide yay\u0131n yapan Jineps <\/strong>gazetesi ile Uzunyayla.com<\/strong>, CircassianCanada<\/strong> ve bir\u00e7ok yeni yay\u0131n organ\u0131n\u0131n bu yeni olu\u015fumda, ku\u015fkusuz birer onur pay\u0131 var. Demokrasinin geli\u015fmekte oldu\u011funu g\u00f6steren son derece sevindirici bir durum bu. Geli\u015fmeyi daha da ilerilere ta\u015f\u0131mak i\u00e7in demokratik ve ba\u015far\u0131l\u0131 \u00f6rnekleri incelemeli ve bunlardan da yararlanmal\u0131y\u0131z.<\/p>\n

\u0130ki \u00f6rnek
\n<\/strong><\/p>\n

Burada bildi\u011fim ve g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm iki \u00f6rne\u011fi sunmak isterim: 1960 \u00f6ncesi, \u0130ngiliz s\u00f6m\u00fcrge y\u00f6netimi d\u00f6nemindeki K\u0131br\u0131s T\u00fcrk toplumu<\/strong>. O d\u00f6nemde Rum-T\u00fcrk karmas\u0131 k\u00f6y say\u0131s\u0131 \u00e7ok. N\u00fcfusun % 18\u2019i olan T\u00fcrkler -t\u0131pk\u0131 T\u00fcrkiye \u00c7erkeslerinin T\u00fcrkler i\u00e7ine da\u011f\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 gibi- Rumlar\u0131n i\u00e7ine da\u011f\u0131lm\u0131\u015f. T\u00fcrklerin \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc T\u00fcrk\u00e7e\u2019yi unutmu\u015f, Rumca konu\u015fuyor, damad\u0131 ya da gelini Rum, \u00e7ocuklar\u0131n kiminin ad\u0131 Yorgo Mehmet, kiminin de Richard Hikmet\u2026 \u00a0T\u00fcrk\u00e7e okul var ama say\u0131s\u0131 az ve yetersiz. T\u00fcrk \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n bir\u00e7o\u011fu Rum kilisesince de desteklenen Rum okullar\u0131nda okuyor.<\/p>\n

1960 sonras\u0131, yani Rum-T\u00fcrk birlikteli\u011fine dayal\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131z K\u0131br\u0131s Cumhuriyeti y\u00f6netimi d\u00f6nemi. T\u00fcrk toplumunun e\u011fitim i\u015fleri, art\u0131k \u201cT\u00fcrk Cemaat Meclisi\u201d<\/strong>ne b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f, Rum okuluna gitme durumu sona ermi\u015f. Ya\u015fl\u0131 bir T\u00fcrk, Rum aksan\u0131yla zar zor T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fuyor:\u201c\u00c7ocuklar okulda T\u00fcrk\u00e7e okuyorlar, biz de T\u00fcrk\u00e7e\u2019yi mecburen onlardan \u00f6\u011frendik\u201d<\/strong> diyor. D\u00fczce’de kom\u015fumuz Eski –<\/strong>\u00c7erkes– Ta\u015fk\u00f6pr\u00fc<\/strong> (\u0428\u044b\u0445\u044d\u043b1\u044d\u0445\u044c\u0430\u0431\u043b\u044d) <\/em>k\u00f6y\u00fcnde, \u00e7ok sevdi\u011fimiz ve sayd\u0131\u011f\u0131m\u0131z, \u015fimdi rahmetli olan \u0130stanbullu bir Rum gelinimiz<\/strong> (ablam\u0131z)<\/em> vard\u0131 (mekan\u0131 Cennet olsun)<\/strong><\/em>; “\u00dc\u00e7 \u00e7ocu\u011fum var, \u00e7ocuklar\u0131m soka\u011fa \u00e7\u0131k\u0131nca \u00c7erkesce konu\u015fmaya ba\u015flad\u0131lar, ben de mecburen onlardan \u00c7erkesce\u2019yi \u00f6\u011frendim”<\/strong> demi\u015fti yan\u0131mda rahmetli anneme. Yani dil anne taraf\u0131ndan \u00e7ocu\u011fa \u00f6\u011fretildi\u011fi gibi, \u00e7ocuk taraf\u0131ndan da anne ve babaya \u00f6\u011fretilebiliyor<\/strong>. Ancak bunun i\u00e7in gereken ko\u015fullar\u0131n (zorlay\u0131c\u0131 bir ortam ya da bir t\u00fcr mahalle bask\u0131s\u0131n\u0131n) olu\u015fmas\u0131 gerekiyor.<\/p>\n

Ge\u00e7mi\u015fte Abazaca ya da Adigece konu\u015fma durumu, anadilinin egemen ve rakipsiz (bask\u0131n) oldu\u011fu geleneksel (etnik)<\/em> k\u00f6y (cemaat)<\/em> ortam\u0131nda s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebiliyordu, orada ba\u015fka bir se\u00e7enek de yoktu. Ancak art\u0131k bu ortam yok, cemaat (topluluk)<\/em> de yok. Art\u0131k k\u00fc\u00e7\u00fckleri ve zay\u0131flar\u0131 ezip s\u00fcp\u00fcren ve d\u00fcnyay\u0131 e\u015fitsiz bir bi\u00e7imde b\u00fct\u00fcnle\u015ftirmekte olan bir globalizm (k\u00fcreselle\u015fme)<\/em> \u00e7a\u011f\u0131n\u0131 ya\u015f\u0131yoruz. Globalizme, bir tek, k\u00fc\u00e7\u00fck de olsa ger\u00e7ek resmi diller ve gerekli \u00f6nlemleri almas\u0131n\u0131 bilen topluluklar uyum sa\u011flayabilir, ayr\u0131 bir \u00f6\u011fe olarak ya\u015fayabilir ve geli\u015fime entegre olabilirler. Bunu ba\u015faramayan dil ve k\u00fclt\u00fcrler art\u0131k ya\u015fayamazlar. Bu, b\u00fct\u00fcn bir d\u00fcnya i\u00e7in ge\u00e7erli, bunu b\u00f6yle bilmeliyiz ve bunun de\u011fi\u015ftirilemeyece\u011fini de kavramal\u0131y\u0131z.<\/p>\n

Kafkasya’daki yerel y\u00f6netimlerin, anadili ad\u0131na ald\u0131klar\u0131 \u015fimdiki \u00f6nlemler \u015fu durumda Say\u0131n Kutarba\u2019n\u0131n da s\u00f6yledi\u011fi gibi yetersizdir (g\u00fcd\u00fckt\u00fcr) ve asimilasyonu asla durduramaz. Kafkasya\u2019da anadillerinde (birka\u00e7 dakikal\u0131k, yaz g\u00fcn\u00fcnde ya\u011fmur \u00e7iselemesi gibi)<\/em> bir radyo-televizyon yay\u0131n\u0131 var ama bunlar 24 saat yay\u0131n yapan Rus\u00e7a, T\u00fcrk\u00e7e ve Arap\u00e7a say\u0131s\u0131z kar\u015f\u0131 yay\u0131nla ku\u015fat\u0131lm\u0131\u015f. Yani anadiline ya\u015fam hakk\u0131 tan\u0131mayan e\u015fitsiz bir ‘f\u0131rt\u0131na’ i\u00e7inde savruluyoruz. O halde ona g\u00f6re, ciddi ve etkili \u00f6nlemler al\u0131nmas\u0131 gerekiyor. Yani s\u0131radan, kalitesiz, “dostlar al\u0131\u015fveri\u015fte g\u00f6rs\u00fcnler” kabilinden \u00e7al\u0131\u015fma ve yay\u0131nlarla \u00f6nlem al\u0131namaz ve rekabet yap\u0131lamaz. Ayr\u0131ca kalitesizlik kendine g\u00fcveni de yok eder<\/strong> (Uzunyayla.com\u2019da, Ergun Y\u0131ld\u0131z, \u00a0\u201cAcaba-2\u201dde konuya \u00e7arp\u0131c\u0131 bi\u00e7imde de\u011finmi\u015f, mutlaka okunmal\u0131). <\/em>Bu da bilinmelidir.<\/p>\n

Siyasal bask\u0131lar ise i\u015fin cabas\u0131. Bu konuda da bir \u00f6rnek: Anadilini ku\u015fatan kanallar \u0130srail’de de var. \u0130srail, RF ve T\u00fcrkiye\u2019ye oranla \u00e7ok daha geli\u015fmi\u015f bir \u00fclke, asimilasyon i\u00e7in ko\u015fullar, orada daha da geli\u015fmi\u015f durumda ama asimilasyon olmuyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc orada k\u00f6t\u00fc niyetlilik yok, devlet bir asimilasyon politikas\u0131 g\u00fctm\u00fcyor (\u0130srail, 4 bin ki\u015fiden olu\u015fan Adige toplumunun dil ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc korumas\u0131 i\u00e7in y\u0131lda 6.5 milyon Dolar ay\u0131r\u0131yor. Rusya ise, 12 bin n\u00fcfuslu Karadeniz k\u0131y\u0131s\u0131 Shapsughlar\u0131 -So\u00e7i ve Tuapse’nin yerli halk\u0131 olan \u00a0Shapsughlar- i\u00e7in y\u0131lda sadece 80 bin Dolar gibi bir “para” ay\u0131r\u0131yor)<\/em>. \u0130srail\u2019de geli\u015fmi\u015f bir demokrasi var, yani siyasal bask\u0131 de\u011fil, tam tersine siyasal ve k\u00fclt\u00fcrel bir destek var. Adige olmak \u0130srail\u2019de a\u015fa\u011f\u0131lanan de\u011fil, normal ve sayg\u0131yla kar\u015f\u0131lanan bir \u015fey, bir Yahudi neyse, bir Adige de o. \u0130srail’de \u00c7erkesce ya da ba\u015fka bir dilde konu\u015fana kimse d\u00f6n\u00fcp yan g\u00f6zle bakmaz bile. T\u00fcrkiye\u2019de ise, \u00c7erkesce ya da K\u00fcrt\u00e7e konu\u015fana, \u00e7ok ki\u015finin pis pis bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131 bol bol g\u00f6rebilirsin. Olu\u015fturulan bu pis ve \u0131rk\u00e7\u0131 atmosferden cesaret al\u0131p ba\u015fka dilde konu\u015fanlara sald\u0131ranlara, cinayet i\u015fleyenlere ve katillerle gurur duyarak, bayrakl\u0131 hat\u0131ra foto\u011fraf\u0131 \u00e7ektiren resmi g\u00f6revlilere rastlayabilirsiniz…<\/p>\n

\u00c7\u00f6z\u00fcm: \u00d6zg\u00fcrl\u00fck ve Demokrasi
\n<\/strong><\/p>\n

Abhazya’da Abazaca\u2019ya, \u015fu g\u00fcnlerde baz\u0131 \u00f6ncelikler tan\u0131naca\u011f\u0131, Abazaca ders saatlerinin art\u0131r\u0131laca\u011f\u0131, baz\u0131 koruyucu yasalar da \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 s\u00f6yleniyor (Kabardey-Balkarya\u2019da da baz\u0131 olumlu ad\u0131mlar at\u0131l\u0131yormu\u015f). <\/em>Dileriz do\u011frudur ve ger\u00e7ekle\u015fir, dileriz Adigey\u2019deki duruma d\u00fc\u015f\u00fclmez. 1992’de Adigey Devlet Meclisi Ba\u015fkan\u0131 Say\u0131n Adam Tliuj<\/strong> ile g\u00f6r\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcm. G\u00f6r\u00fc\u015fmeyi bir\u00e7ok yerde de yazd\u0131m (\u041b1\u044b1\u0443\u0436\u044a\u0443 \u0410\u0434\u0430\u043c\/Adam Tliuj;\u015fimdi RF devlet ba\u015fkan\u0131n\u0131n Rostov\u2019daki \u2018G\u00fcney Federal Okrugu\u2019 temsilcisinin Adigey\u2019deki federal ba\u015f \u00a0m\u00fcfetti\u015fidir). <\/em>Adam Tliuj, <\/em>Adigece e\u011fitimin Adigece konu\u015fulan yerlerde uygulamaya kondu\u011funu, 1992-1993 e\u011fitim-\u00f6\u011fretim y\u0131l\u0131nda Adigece ve Rus\u00e7a\u2019n\u0131n bir arada konu\u015fuldu\u011fu yerlerde de Adigece e\u011fitime ge\u00e7ilece\u011fini, ard\u0131ndan s\u0131ran\u0131n Rus\u00e7a konu\u015fulan yerlere gelece\u011fini, \u00a0bu i\u015fin 10 y\u0131ll\u0131k bir takvime ba\u011fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemi\u015fti. Ku\u015fkusuz hedef \u00f6yle olmal\u0131yd\u0131. Ancak, \u201cb\u00fcy\u00fck birader\u201dden (Ruslardan) z\u0131lg\u0131t yenmi\u015f olmal\u0131, program ka\u011f\u0131t \u00fczerinde kald\u0131. Bu ve benzeri durumlar, beraberinde b\u00fcy\u00fck bir d\u00fc\u015f k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131, RF ve oradaki cumhuriyetlere kar\u015f\u0131 bir g\u00fcvensizli\u011fi de getirdi. \u00dcstelik d\u00fcr\u00fcst bir a\u00e7\u0131klama ve \u00f6zele\u015ftiri olsun yap\u0131lmad\u0131, gizlilik ya da ikircikli bir yol tutturuldu.<\/p>\n

G\u00fcvensizlik nedeniyle Kafkas cumhuriyetlerine d\u00f6n\u00fc\u015f de yok ya da marjinal d\u00fczeyde. Kafkasya\u2019ya gidip gelenler aptal de\u011fil, \u00e7ok \u015feyi g\u00f6r\u00fcyor ve muhakeme ediyor. \u0130nsan bir yerden ba\u015fka bir yere daha iyi, daha g\u00fczel bir ya\u015fam umuduyla gider. <\/strong>Bu bir “Alt\u0131n Kural”. Bunu herkesin bilmesinde yarar var. Bir\u00e7ok etkili Rus’un (\u00f6zellikle Slaviyanlar Birli\u011fi <\/strong>kafas\u0131ndakilerin)<\/em> bir Adige d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc istemedi\u011fini de biliyoruz, dahas\u0131 baz\u0131 Ruslar, hala emperyal hayaller (B\u00fcy\u00fck bir Rus \u0130mparatorlu\u011fu yaratma hayali) pe\u015finde, bunu da anl\u0131yoruz (bizde de benzeri \u201cb\u00fcy\u00fck\u201d hayaller kuranlar mutlaka \u00a0vard\u0131r ama as\u0131l hayalimiz, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve demokrasi , ata miras\u0131n\u0131 yeni ku\u015faklara ta\u015f\u0131mak, bo\u015f laf d\u0131\u015f\u0131nda, k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fc tan\u0131tma ve geli\u015ftirme, RF ve Kafkasya\u2019daki demokratik geli\u015fmeleri destekleme olmal\u0131d\u0131r).
\n<\/em><\/p>\n

Abazalar\u0131n -de facto da olsa- fiilen ba\u011f\u0131ms\u0131z konumda olan bir devletleri var. Ancak diasporadaki Abazalar Abhazya’ya d\u00f6nm\u00fcyorlar, bunun nedenleri iyi ara\u015ft\u0131r\u0131lmal\u0131 ve sonu\u00e7lar\u0131 a\u00e7\u0131klanmal\u0131d\u0131r. En ba\u015fta d\u00fcr\u00fcstl\u00fck ve dostlar aras\u0131 dayan\u0131\u015fma gerekir. \u00d6rne\u011fin Abhazya, diasporaya y\u00f6nelik, Abaza, Abazin, Adige ve Kabardey leh\u00e7elerinde Radyo-TV yay\u0131n\u0131 yapabilirdi ama yapam\u0131yor. Oysa g\u00fcven tazelemeyen, umut yaratamayan ve yeni dostlar kazanamayan bir y\u00f6netim ba\u015far\u0131l\u0131 olamaz (Bu arada diasporadan Abhazya’ya d\u00f6nenlerin soyulduklar\u0131 ve sald\u0131r\u0131lara u\u011frad\u0131klar\u0131 iddialar\u0131 vard\u0131r. Bu bindi\u011fi dal\u0131 kesmek olur. Bu t\u00fcr iddialar ara\u015ft\u0131r\u0131lmal\u0131 ve sonu\u00e7lar\u0131 d\u00fcr\u00fcst\u00e7e a\u00e7\u0131klanmal\u0131d\u0131r. Abaza y\u00f6netiminden beklenecek olan \u015fey, en ba\u015fta d\u00fcr\u00fcstl\u00fck olmal\u0131d\u0131r). Diaspora\u2019ya g\u00fcven a\u015f\u0131land\u0131\u011f\u0131nda, bu kadar\u0131 bile Abhazya\u2019y\u0131 ayakta tutmak i\u00e7in yeterli olacakt\u0131r. Son d\u00f6nemde b\u00fcy\u00fck bir g\u00fcven erozyonu olu\u015fmu\u015f durumda. Bu giderilmelidir.<\/p>\n

Anayurt ve Diaspora\u2019da en b\u00fcy\u00fck tehlike umudun, Adige, Abaza ve Kuzey Kafkas halklar\u0131 aras\u0131ndaki dayan\u0131\u015fma ruhunun yitirilmesi olabilir. Diasporadaki k\u00fc\u00e7\u00fck topluluklar, ana kitle olan Adigelerden kopma ve tek tek etkisizle\u015fme s\u00fcreci i\u00e7indeler. Daha \u00fcst d\u00fczeyde bir birliktelik sa\u011flanmal\u0131d\u0131r. Yozla\u015fma b\u00fcy\u00fck ama yine de umut yitirilmemelidir. Can ve mal g\u00fcvenli\u011fi devletin ba\u015fta gelen \u00f6devlerindendir. RF ve Kafkasya\u2019da bu, ivedilikle sa\u011flanmal\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin, ne denli ele\u015ftirsek de T\u00fcrkiye, d\u00f6n\u00fc\u015fs\u00fcz bir ayd\u0131nl\u0131k yola girdi, b\u00fcy\u00fck bir g\u00fcven ortam\u0131 sa\u011fland\u0131, ne yap\u0131l\u0131rsa yap\u0131ls\u0131n, art\u0131k T\u00fcrkiye i\u00e7in bir geriye d\u00f6n\u00fc\u015f olamaz, eski fa\u015fizm geri getirilemez. Avrupa Birli\u011fi kap\u0131lar\u0131 da er ge\u00e7 T\u00fcrkiye’ye a\u00e7\u0131lacakt\u0131r. AB kap\u0131lar\u0131 er ge\u00e7 Rusya\u2019ya da a\u00e7\u0131lacakt\u0131r. Rusya\u2019da, ekonominin geli\u015fti\u011fi, buna ba\u011fl\u0131 olarak demokrasinin daha da geli\u015fece\u011fi ku\u015fkusuzdur. Yeni Devlet Ba\u015fkan\u0131 Medvedev<\/strong> nas\u0131l bir politika izleyecek, paralar kalk\u0131nma yerine, Sovyetler d\u00f6neminde oldu\u011fu gibi silahlanmaya ayr\u0131l\u0131p heba m\u0131 edilecek? Bilemiyoruz.<\/p>\n

Cumhuriyetlerdeki yeni durum, olumlu ve olumsuz geli\u015fmeler
\n<\/strong><\/p>\n

\u015eu s\u0131ralarda RF merkezi, yerel birimleri (cumhuriyetleri ve illeri) s\u0131k\u0131 bir denetim ve takibe alm\u0131\u015f durumda. Ku\u015fkusuz \u00f6zerkli\u011fi k\u0131s\u0131tlay\u0131c\u0131 ve tekil (\u00fcniter) yap\u0131 olu\u015fturmaya y\u00f6nelik bir geli\u015fme bu. Ancak geri ve yoksul b\u00f6lgelerde kalitesiz ki\u015filerin (demagoglar\u0131n) \u00fcste \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131 da bilinmeli. Merkezin kaliteyi desteklemesi halinde, \u00fcst m\u00fcdahale, yararl\u0131 sonu\u00e7lar da verebilir. \u00d6rne\u011fin, Adigey Cumhuriyeti\u2019nde, n\u00fcfusun d\u00f6rtte biri olan Adigelerin devlet ba\u015fkan\u0131n\u0131 kendi inisiyatifleri ile se\u00e7meleri olanaks\u0131zd\u0131. \u015eimdi iki a\u015famal\u0131 bir parlamento oluru gerekti\u011finden, Adigey Parlamentosu\u2019nda bir Adigece ve Rus\u00e7a konu\u015fan temsilciler dengesi (paritet) bulundu\u011fundan, devlet ba\u015fkan\u0131 (president) i\u00e7in uzla\u015fma zorunlulu\u011fu do\u011fmu\u015ftu. Daha \u00f6nce, Adigelerin istemeyece\u011fi biri, \u00e7o\u011funluktaki Rus se\u00e7men oyu ile se\u00e7ilebilirdi. Bunu \u00f6nleyecek hi\u00e7bir yasal kay\u0131t yoktu.<\/p>\n

En ba\u015fta, RF\u2019nun \u00e7o\u011fu b\u00f6lgesinde, <\/em>\u00f6zellikle de g\u00fcney b\u00f6lgelerinde halk peri\u015fan, i\u015fsiz, su\u00e7 \u00f6rg\u00fctleri (h\u0131rs\u0131zl\u0131k, gasp, cinayet, vb)<\/em> patlama yapm\u0131\u015f durumda, ayr\u0131ca tehlikeli fundamentalist (dinci ter\u00f6r)<\/em> ak\u0131mlar da di\u015f g\u00f6steriyor. B\u00fct\u00fcn bunlar, Moskova ve St. Petersburg’daki \u00f6l\u00e7\u00fcde, d\u00fczeyde bir demokratik geli\u015fmenin Kuzey Kafkasya’n\u0131n k\u00f6\u015fesinden bile ge\u00e7medi\u011fini g\u00f6steriyor. Ekonomik sorunlar da\u011f gibi y\u0131\u011f\u0131lm\u0131\u015f. \u00d6zellikle \u0130ngu\u015fya, \u00c7e\u00e7enya ve Da\u011f\u0131stan\u2019da fakirlik ve i\u015fsizlik diz boyu. Bu \u00fc\u00e7 b\u00f6lgedeki 4 milyon (2002’de 4 milyon 147bin 511) ya da 7 Kuzey Kafkasya cumhuriyetindeki 6 milyonu a\u015fk\u0131n (2002’de 6 milyon 645 bin 859) insan nas\u0131l ge\u00e7iniyor, bilemiyoruz, ger\u00e7ekten bir mucize.<\/p>\n

Kabardey-Balkarya<\/strong>‘da toprak sorunu \u00e7\u00f6z\u00fclemiyor, k\u00f6yl\u00fc a\u00e7, i\u015fsiz, kentli peri\u015fan, sorunlar s\u00fcre\u011fenle\u015fmi\u015f, Moskova sanki buralar\u0131 kendi kaderine terk etmi\u015f gibi, eli \u00e7ok s\u0131k\u0131. Arazi b\u00f6l\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcl\u00fcrse, k\u00f6yl\u00fc ailesi ba\u015f\u0131na 50 d\u00f6n\u00fcm d\u00fc\u015fecek, ama b\u00f6l\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclemiyor. Ayr\u0131ca globalizm \u00e7a\u011f\u0131nda ve Rusya gibi dipsiz bir kuyuda, \u00a0sermayesiz, donan\u0131ms\u0131z ve Pazar ko\u015fullar\u0131 olu\u015fmam\u0131\u015f bir 50 d\u00f6n\u00fcm arazi ile ne yap\u0131labilir ki? B\u00fcy\u00fck pazarlar hala mafya denetiminde. \u00dcretici y\u0131lm\u0131\u015f ve peri\u015fan. \u00dcstelik ge\u00e7mi\u015fin kolhozlar deneyimi, k\u00f6yl\u00fcy\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmaktan bezdirmi\u015f, tembelle\u015ftirmi\u015f ve adeta robotla\u015ft\u0131rm\u0131\u015f, Rus ya da de\u011fil k\u00f6yl\u00fc adeta s\u00fcr\u00fcye d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, ekonomik ve ahlaki de\u011ferler yara alm\u0131\u015f. B\u00fct\u00fcn bunlar bilinen ama de\u011finilmeyen ve \u00e7\u00f6z\u00fcm getirilmeyen ger\u00e7ekler. Yani Rus ve yerel y\u00f6neticilerin i\u015fi hi\u00e7 de kolay de\u011fil\u2026<\/p>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fczde globalizmin dayatt\u0131\u011f\u0131 sorunlar a\u015f\u0131labilir mi?<\/strong><\/p>\n

K\u00fcreselle\u015fme<\/em> \u00e7a\u011f\u0131nda k\u00fc\u00e7\u00fck dillerin ya\u015fat\u0131lmalar\u0131n\u0131n art\u0131k iyice zorla\u015fm\u0131\u015f oldu\u011funu s\u00f6ylemeliyiz<\/strong>. \u00dcstelik \u00c7erkeslerin ya\u015fad\u0131klar\u0131 berbat \u00fclkelerde, devletler eliyle yumu\u015fat\u0131lm\u0131\u015f asimilasyon politikalar\u0131 uygulan\u0131yor<\/strong> (Bu konuda Yeldar Bar\u0131\u015f Kalkan ve Volkan D\u00fczenli\u2019nin Jineps\u2019teki yaz\u0131lar\u0131 da -say\u0131 24- okunsa iyi olur). <\/em>Bu \u00fclkelerde kurba\u011fa misali bir uygulama s\u00f6z konusu: <\/strong>Kurba\u011fay\u0131 kaynar suya atarsan, s\u0131\u00e7ray\u0131p ka\u00e7ar ama suyu yava\u015f yava\u015f \u0131s\u0131t\u0131rsan fark\u0131na varmadan ha\u015flan\u0131r, \u00f6l\u00fcr; asimilasyon da b\u00f6yle bir \u015fey, bir do\u011fa kural\u0131. \u0130nsan bedenini saran sinsi bir hastal\u0131k gibi, fark\u0131na vard\u0131rmadan gelir ve \u00f6ld\u00fcr\u00fcr, 12 Mart 1971 fa\u015fizmiyle noktalanan Kuzey Kafkas dillerinin, neredeyse tek g\u00fcnde topra\u011fa g\u00f6m\u00fclmesi olgusu gibi. Bu bak\u0131mdan, uyu\u015fuklu\u011fa ve i\u015fbirlik\u00e7ili\u011fe kar\u015f\u0131 kesin ve cesur bir tav\u0131r konmal\u0131 ve bilin\u00e7li \u00e7al\u0131\u015fmalara ba\u015flan\u0131lmal\u0131d\u0131r. (Bu arada Kazak ve Kara\u00e7aylar\u0131n Adige tarihini de\u011fi\u015ftirici nitelikteki giri\u015fimleri de izlenmeli i\u015fbirlik\u00e7isi bu ki\u015filerin zarar vermeleri \u00f6nlenmelidir. bk. “Adige tarihi ile ilgili bir toplant\u0131”, internet).
\nUlusal soruna \u00e7\u00f6z\u00fcm yolu ve ba\u015far\u0131l\u0131 \u00f6rnekler<\/strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n

Radikal \u00e7\u00f6z\u00fcm, zorunlu bir anadili e\u011fitimi, anadilinin \u00f6d\u00fcns\u00fcz kamu ya\u015fam\u0131nda da kullan\u0131lmas\u0131, dil \u00fczerindeki siyasal bask\u0131lara kesin olarak bir son verilmesi, dil ve k\u00fclt\u00fcr co\u011frafyas\u0131n\u0131n tam bir koruma alt\u0131na al\u0131nmas\u0131yla sa\u011flanabilir. 4 resmi dil bulunan \u0130svi\u00e7re\u2019<\/strong>den \u00e7arp\u0131c\u0131 bir \u00f6rnek: Bir Kanton kendi dilinin yerini ba\u015fka bir kantonun dilinin almas\u0131na asla izin vermez. Ancak bir \u0130svi\u00e7reli, anadili d\u0131\u015f\u0131nda, ikinci bir \u0130svi\u00e7re dilini de \u00f6\u011frenmek zorunda. <\/strong>\u0130talyanca konu\u015fan Ticino<\/strong> kantonunda (eyalet)<\/em> bir \u00f6\u011frenci anadili \u0130talyancay\u0131 ve onun yan\u0131nda ikinci bir \u0130svi\u00e7re dilini de okumak ya da \u00fc\u00e7 dil (Alman, \u0130talyan ve Roman\u015f)<\/em> konu\u015fan Graub\u00fcnden<\/strong> kantonunda Roman\u015f\u00e7a <\/strong>okuyan bir \u00f6\u011frenci, duruma g\u00f6re ya da okulunda hangisi bulunuyorsa, Almanca, Frans\u0131zca ya da \u0130talyanca dillerinden birini de okumak zorunda. \u0130svi\u00e7re’de 26 kanton (eyalet) ve bunlar\u0131n alt birimleri olan 3 bin \u00f6zerk bucak (Gemeinde) birimi vard\u0131r, e\u011fitim m\u00fcfredat\u0131 ve e\u011fitim dili b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde bucaklar taraf\u0131ndan belirlenir. Bu sistem sayesinde bir \u0130svi\u00e7reli hem anadilini ya\u015fat\u0131r, geli\u015ftirir ve hem de en az iki \u0130svi\u00e7re dilini bilir. <\/strong><\/p>\n

Oysa ba\u011f\u0131ms\u0131z Abhazya\u2019da, kimse, ulusal dil olan Abazaca\u2019y\u0131 okumak zorunda de\u011fil ama herkes Rus\u00e7a okumak zorunda. Yoksa Abhazya bir Rus devleti midir?
\n<\/strong><\/p>\n

Abhazya y\u00fczlerce km uzunlu\u011funda k\u0131y\u0131lar\u0131 olan, Rusya’n\u0131n kolayca elden \u00e7\u0131karamayaca\u011f\u0131 stratejik bir b\u00f6lge. Yani, Rusya, \u00a0Abhazya\u2019y\u0131, Abazalar kendi i\u00e7 sorunlar\u0131na \u00f6ncelik tan\u0131yorlar ve Rusla\u015fmay\u0131 kabul emiyorlar diye k\u0131z\u0131p feda edecek de\u011fildir, korkuya gerek yok; Ruslara, Abazal\u0131 ya da Abazas\u0131z olsun, fark etmez, Abhazya topra\u011f\u0131 laz\u0131m. Ruslar bizim gibi kafas\u0131z de\u011filler, planlar\u0131n\u0131 uzun vadeli yaparlar ve asla hesaps\u0131z ad\u0131mlar atmazlar ama t\u00f6kezledikleri de olur.
\n<\/strong><\/p>\n

K\u0131saca bir tarihsel an\u0131msatma
\n<\/strong><\/p>\n

Abhazya, Osmanl\u0131 denetiminden \u00e7\u0131k\u0131p, 1810-1864 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda, g\u00f6n\u00fcll\u00fc olarak Rus korumas\u0131 alt\u0131na girmi\u015f, 1858\u2019deki n\u00fcfusu 94 bin kadar olan (bk. Hayri Ersoy<\/strong>, Dili, Edebiyat\u0131 ve Tarihi ile \u00c7erkesler, \u0130stanbul, 1993, s. 44) <\/em>k\u00fc\u00e7\u00fck (okrug stat\u00fcl\u00fc)<\/em> bir b\u00f6lge, feodal bir prenslik idi. <\/em>1864 sonras\u0131nda Sohum<\/strong> okrugu (il\u00e7e)<\/em> ad\u0131yla Kutaisi <\/strong>iline (guberniya), <\/em>Sovyetler d\u00f6neminde de G\u00fcrcistan\u2019a ba\u011flanm\u0131\u015f bir b\u00f6lge, ama tarihsel ya da etnik bir G\u00fcrc\u00fc topra\u011f\u0131 da de\u011fil. \u00a01877\u2019de, Abhazya’ya, \u00a0T\u00fcrkiye’deki Abaza soylular\u0131 \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnde ve onlar\u0131n kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u015fa\u015f\u0131rtma ama\u00e7l\u0131 bir Osmanl\u0131 \u00e7\u0131kartmas\u0131 yap\u0131lmasayd\u0131 ya da Abhazya\u2019daki baz\u0131 M\u00fcsl\u00fcman Abazalar da T\u00fcrk g\u00fc\u00e7leriyle birle\u015fmeselerdi ve b\u00f6ylece Ruslar\u0131n eline g\u00fc\u00e7l\u00fc bir koz verip kendi sonlar\u0131n\u0131 kendi elleriyle haz\u0131rlam\u0131\u015f olmasalard\u0131 ve bunun sonucu olarak da T\u00fcrkiye’ye toplu bir\u00a0 g\u00f6\u00e7 yap\u0131lm\u0131\u015f olmasayd\u0131, Abhazya\u2019daki Abaza n\u00fcfusu \u015fimdiki 100 bin n\u00fcfus yerine, b\u00fcy\u00fck bir olas\u0131l\u0131kla 1 milyon dolay\u0131nda olabilecekti. 1877’de Abazalar gibi soylular y\u00f6nlendirmesindeki \u015fimdiki Hanefi M\u00fcsl\u00fcman Adigey Adigeleri ile tarikatlar -\u015feyhler- y\u00f6nlendirmesindeki \u015eafii M\u00fcsl\u00fcmanlar olan \u00c7e\u00e7enler ve Da\u011f\u0131stanl\u0131lar da T\u00fcrk yanl\u0131s\u0131 ve Rus kar\u015f\u0131t\u0131 ayaklanmalara kat\u0131lm\u0131\u015flard\u0131. Ancak daha organize, daha kurnaz, daha deneyimli ve daha ustaca savunma taktikler geli\u015ftirmi\u015f olan tarikatlar bu y\u0131k\u0131mdan da s\u0131yr\u0131lmay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015f, olan yine zavall\u0131 Abaza ve Adige yoksul kitlelerine olmu\u015ftu. 1877\u2019deki ayaklanmalar y\u00fcz\u00fcnden Abaza ve Kuban oblast\u0131 Adigelerinin \u00e7o\u011fu T\u00fcrkiye\u2019ye g\u00f6\u00e7 etmek zorunda kalm\u0131\u015flard\u0131r. 1877-1878 ayaklanmalar\u0131, bizim a\u00e7\u0131m\u0131zdan hen\u00fcz tam incelenmi\u015f ve \u00f6\u011frenilmi\u015f de\u011fildir.
\n<\/em><\/p>\n

\u00d6te yandan Rusya, Abazalara yard\u0131m ediyorsa, bu kar\u015f\u0131l\u0131ks\u0131z de\u011fil, ku\u015fkusuz kendi \u00e7\u0131kar\u0131 gere\u011fidir. Yani, Abazalar Rusya’n\u0131n fazla umurunda de\u011fildir, bu bak\u0131mdan daha fazla \u00f6zerklik istiyor, anadiline sahip \u00e7\u0131k\u0131yorlar diye, Ruslar Abazalarla u\u011fra\u015facak de\u011fildirler. Ama pasif kald\u0131klar\u0131 takdirde Abazalar kendi kendilerini feda etmi\u015f olacaklard\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019nin Trakya<\/strong> b\u00f6lgesi, ad\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda nas\u0131l T\u00fcrk ise, Abhazya da, ad\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda giderek Rus olabilecektir. Bunu iyi bilmek ve ona g\u00f6re sa\u011flam bir politika olu\u015fturmak gerekir.
\nYeni demokratik \u00f6rnekler nelerdir ve ne yap\u0131lmal\u0131d\u0131r?
\n<\/strong><\/p>\n

Sonu\u00e7 olarak, Abhazya\u2019daki dil politikas\u0131 geciktirilmeden, Abhazca lehine de\u011fi\u015ftirilmeli ve geciktirilmeden uygulamaya konulmal\u0131d\u0131r. Anayasal anlamda bir engel bulunaca\u011f\u0131n\u0131 sanm\u0131yoruz. \u00a0RF\u2019unda da durum budur. Nitekim Kabardey-Balkarya, Adigece (Kabardey-\u00c7erkesce) ve Balkarca (Kara\u00e7ay-Balkarca) e\u011fitimi y\u00f6n\u00fcnde olumlu bir ad\u0131m atm\u0131\u015ft\u0131r, dileriz bu da bir oyun de\u011fildir. <\/em>En az\u0131ndan ve \u015fimdilik de olsa, Abaza k\u00f6kenli \u00f6\u011frencilerin t\u00fcm\u00fcn\u00fc kapsayan bir anadili e\u011fitimi hemen ba\u015flat\u0131lmal\u0131d\u0131r<\/strong>. Abaza y\u00f6netimi d\u00fcr\u00fcst olmal\u0131 ve bir g\u00fcven ortam\u0131 yaratmal\u0131, \u00fcrkeklik b\u0131rak\u0131lmal\u0131, yurtseverlerin sorunlar\u0131 korkusuzca dile getirebilecekleri bir ortam olu\u015fturulmal\u0131d\u0131r. Ayr\u0131ca Abhazya, \u015fimdiki berbat duruma son verip kap\u0131lar\u0131n\u0131 sadece Abazalara de\u011fil, b\u00fct\u00fcn Kuzey Kafkasya k\u00f6kenlilere ve zor durumdaki herkese a\u00e7mal\u0131, bu gibi konularda Ruslardan ak\u0131l almalara bir son verilmelidir.<\/p>\n

B\u00fct\u00fcn bunlar g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda ve d\u00f6nenlere insanca ve sayg\u0131l\u0131 davran\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, Abhazya\u2019ya d\u00f6n\u00fc\u015f ger\u00e7ekle\u015febilir. Ancak, \u00f6nce Abazalar, Abhazya\u2019n\u0131n ba\u015fat (egemen)<\/em> toplulu\u011fu, ulusu olduklar\u0131n\u0131 kan\u0131tlamal\u0131 ve demokratik bir g\u00fcven ortam\u0131 olu\u015fturmal\u0131d\u0131rlar. E\u011fitimde, Rus\u00e7a ve Abazaca giderek herkes i\u00e7in zorunlu, Ermenice ve di\u011fer diller de bu iki resmi dil yan\u0131nda, \u00a0birer se\u00e7meli ders dili olarak okutulmal\u0131d\u0131r <\/strong> (\u0130srail \u00c7erkesleri resmi diller olan \u0130branice, Arap\u00e7a ve \u0130ngilizce\u2019yi zorunlu, anadili Adigece\u2019yi de se\u00e7meli ders olarak resmen okumaktad\u0131rlar)<\/em>. \u0130srail ya da \u0130svi\u00e7re, Abhazya i\u00e7in de demokrasiye uygun bir uygulama \u00f6rne\u011fidir, modeldir.<\/p>\n

B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n Abhazya, G\u00fcney Osetya ve dahas\u0131 RF s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde de ge\u00e7erli olmas\u0131 i\u00e7in, \u00a0RF’unda demokrasinin geli\u015ftirilmesi, \u0130svi\u00e7re\u2019deki \u00f6rneklerin benimsenmesi, ikircikli (fa\u015fist ya da ku\u015fku uyand\u0131ran) davran\u0131\u015flar\u0131n terk edilmesi, b\u00fct\u00fcn RF uluslar\u0131 ile Abazalar\u0131n da RF’undaki demokratik g\u00fc\u00e7lerle s\u0131k\u0131 bir dayan\u0131\u015fma i\u00e7inde olmalar\u0131 ve kendilerine \u00e7eki d\u00fczen vermeleri gerekir.<\/p>\n

Baz\u0131lar\u0131n\u0131n dilinden d\u00fc\u015fmeyen Rus ve RF d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131 ise, en \u00e7ok da Abaza ve Adigeler a\u00e7\u0131s\u0131ndan pratik yarar\u0131 olmayan \u015feylerdendir. Irk\u00e7\u0131l\u0131k demokratik olmayan \u00fclkelerde ge\u00e7erli olan bir politikad\u0131r, RF ve T\u00fcrkiye’de de giderek zay\u0131flamaya mahkumdur. \u00d6rne\u011fin \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda eski ba\u015f akt\u00f6r\u00fc olan ABD gibi bir \u00fclkede bile, Afrikal\u0131 az\u0131nl\u0131ktan \u00e7\u0131kma Barack Obama<\/strong> Demokratik Parti\u2019nin ba\u015fkan aday\u0131 olmu\u015ftur ve b\u00fcy\u00fck bir olas\u0131l\u0131kla da Kas\u0131m 2008\u2019de ABD Ba\u015fkan\u0131 olabilecektir. Rusya’da bir M\u00fcsl\u00fcman\u2019\u0131n ya da T\u00fcrkiye’de bir Rum ya da Yahudi’nin benzeri bir destek elde edebilece\u011fini hi\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fcnebilir miyiz? Milliyet, \u0131rk ve din esas\u0131na dayal\u0131 \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131k (ayr\u0131mc\u0131l\u0131k) anlay\u0131\u015flar\u0131 demokrasi ve yarg\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 bulunan \u00fclkelerde giderek g\u00fc\u00e7ten d\u00fc\u015fmektedir, ABD bunu bir \u00f6rne\u011fidir.<\/p>\n

Sonu\u00e7 olarak, dost ve demokratik bir Rusya Federasyonu, demokratik \u00e7\u00f6z\u00fcmleri de \u00fcretir. Bunun i\u00e7in, \u00a0RF’unda, en ba\u015fta bir\u00a0 yarg\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 olu\u015fmal\u0131d\u0131r<\/strong>. T\u0131pk\u0131 \u0130svi\u00e7re<\/strong> ve Kanada<\/strong> gibi. Kanada\u2019da resmi diller olan \u0130ngilizce <\/strong>ve Frans\u0131zca <\/strong> yan\u0131nda, 2001-2007 y\u0131llar\u0131 boyunca b\u00fct\u00fcn yerel dil ve topluluklar devlet\u00e7e tan\u0131nm\u0131\u015f ve koruma alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Bu topluluklar\u0131n kendi \u201cUlusal Meclis\u201dlerini (National Council) olu\u015fturmalar\u0131 sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. Kanada\u2019n\u0131n kuzeyinde Norhwest Territories, Nunavut, Nunavik<\/strong> ve Nunatsiavut<\/strong> (bk. internet) gibi yerli y\u00f6netim b\u00f6lge birimleri kurulmu\u015ftur. Kanada\u2019n\u0131n orta kuzeyindeki Nunavut<\/strong>\u2019da Inuktitut<\/strong> ve Inuinnaqtun<\/strong> dilleri resmi dil olarak kabul edilmi\u015ftir, Kanada\u2019n\u0131n Kuzeybat\u0131 B\u00f6lgesi\u2019<\/strong>nde de (Northwest Territories) 9 resmi yerli dili tan\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Labrador\u2019un kuzeydo\u011fusunda Nunatsiavut<\/strong>, Quebec eyaleti kuzeyinde de Nunavik <\/strong>yerli y\u00f6netimi b\u00f6lgesi olu\u015fturulmu\u015ftur. Bu arada Kanada\u2019da<\/strong> sadece 10 ki\u015finin konu\u015ftu\u011fu Han language<\/strong> (bk. internet) dili bile tan\u0131n\u0131p koruma alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. <\/em>Bu k\u00fc\u00e7\u00fck yerli dilleri kamu ya\u015fam\u0131nda kullan\u0131labiliyor ve okullarda zorunlu dil olarak okutuluyorlar. <\/em>Kanada\u2019daki resmi dillerden 8\u2019ini ve bu dilleri konu\u015fanlar\u0131n say\u0131lar\u0131n\u0131 bildirelim: Chipewyan<\/strong> ya da Dene Suline<\/strong>– 4 bin; Cree-<\/strong> 50 bin; Dogrib <\/strong>-2 bin 110; Gwich<\/strong>– 770; Inuinnaqtun <\/strong>-2 bin; Inuktitut<\/strong>-30 bin;Inuvialaktun<\/strong>– 400-700; Slavey<\/strong>-2 bin 200 (bk. List of official languages by state, Wikipedia).<\/p>\n

K\u00fc\u00e7\u00fcc\u00fck yerli dillerin resmi diller olmalar\u0131na kar\u015f\u0131n Kanada\u2019da her biri y\u00fcz bini a\u015fk\u0131n ki\u015fi taraf\u0131ndan konu\u015fulan \u0130talyanca<\/strong> (470 bin), Almanca<\/strong> (438 bin), \u00a0\u00c7ince<\/strong> (853 bin) ve Pencabi<\/strong> dili (271 bin) gibi \u00e7ok say\u0131da ki\u015fi taraf\u0131ndan konu\u015fulan dillere, g\u00f6\u00e7men dil say\u0131ld\u0131klar\u0131ndan, resmi dil stat\u00fcleri verilmemi\u015ftir ama bu diller ve daha pek \u00e7ok dil, Kanada okullar\u0131nda iste\u011fe ba\u011fl\u0131 olarak, devlet taraf\u0131ndan serbest\u00e7e okutulmaktad\u0131r. B\u00fct\u00fcn bu dillerde kitap, gazete, dergi, radyo ve televizyon yay\u0131nlar\u0131 vard\u0131r. \u00dcstelik RF’undaki gibi birka\u00e7 dakika ile s\u0131n\u0131rlanm\u0131\u015f de\u011fil, s\u0131n\u0131rlamas\u0131zd\u0131r.<\/p>\n

Rusya Federasyonu\u2019ndaki durum
\n<\/strong><\/p>\n

Kanada yerlilere<\/strong> geni\u015f haklar tan\u0131rken, Avustralya yerli Aborijinlerden<\/strong> \u00f6z\u00fcr dilerken, RF y\u00f6netimi, topra\u011f\u0131n as\u0131l yerlisi olan Karadeniz k\u0131y\u0131s\u0131ndaki (So\u00e7i ve Tuapse\u2019deki)<\/em> Adige-Shapsughlar\u0131<\/strong> g\u00f6\u00e7men Ermeni ve Rumlar gibi s\u0131radan bir az\u0131nl\u0131km\u0131\u015f gibi g\u00f6rmek istemekte, Lenin<\/strong>\u2019in Shapsughlara vermi\u015f oldu\u011fu cumhuriyet hakk\u0131 bir yana, 1924-1945 y\u0131llar\u0131 aras\u0131ndaki var olan \u00f6zerklikleri geri verilecek olursa, b\u00f6lgeye ba\u015fka yerlerden getirilip yerle\u015ftirilmi\u015f olan ve \u015fimdi say\u0131lar\u0131 Shapsughlar\u0131 a\u015fm\u0131\u015f olan Rus, Ermeni, Rum ve di\u011ferlerinin “k\u0131zaca\u011f\u0131” s\u00f6ylenmektedir (Krasnodar Kray eski valisi Diyakonov, “N\u00fcfusun %4 ya 5’i olan Shapsughlara \u00f6zerklik verirsek, b\u00f6lgede ya\u015fayan ve Shapsughlardan \u00e7ok daha fazla olan Rus, Ermeni, Rum, vb ne demezler?\u201d<\/strong> diyerek, tepkileri dile getirmi\u015fti, bk. Shapsugh Ulusal Rayonu, Vikipedi, internet).<\/p>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki en demokratik \u00f6rnekler \u0130svi\u00e7re ve Kanada\u2019da olanlar\u0131d\u0131r. <\/strong>Bu \u00f6rnekleri izleyecek yerde RF y\u00f6netimi, var olan\u0131 yok etmekte, uzun bir tarihsel ge\u00e7mi\u015fi olan ve federasyona s\u00f6zle\u015fmelerle kat\u0131lan, kendi yaz\u0131 ve edebiyat dilleri de bulunan 10 \u00f6zerk okrug<\/strong>un 6’s\u0131n\u0131 \u015fimdiden kald\u0131rm\u0131\u015f, dillerini de resmi dil stat\u00fclerinden d\u00fc\u015f\u00fcrm\u00fc\u015f bulunmaktad\u0131r. \u015eimdi s\u0131ra, geride kalm\u0131\u015f olan 4 okruga gelmi\u015ftir. Hedefte Adigey<\/strong> ve Altay<\/strong> gibi cumhuriyetlerin de bulundu\u011fu s\u00f6ylenmektedir (bk. Russia, Wikipedia). Bu bak\u0131mdan diasporan\u0131n tetikte olmas\u0131 ve fa\u015fist Ruslar\u0131n planlar\u0131na ge\u00e7it vermemesi gerekir.<\/p>\n

RF \u00fcst kademelerinde<\/strong> (derin devlette)<\/em> iki e\u011filim vard\u0131r:Akl\u0131 ba\u015f\u0131nda, d\u00fcr\u00fcst ve demokrat \u00f6\u011feler ile \u201cB\u00fcy\u00fck Rusya hayali pe\u015finde ko\u015fan\u201d ve kirli ge\u00e7mi\u015fin karanl\u0131\u011f\u0131ndan beslenen emperyal (\u0131rk\u00e7\u0131) d\u00fc\u015f\u00fcnceli \u00f6\u011feler. Bu iki e\u011filimin, \u015fimdilik bir denge i\u00e7inde oldu\u011fu anla\u015f\u0131l\u0131yor. \u00a0Gerici-emperyal \u00f6\u011feler, 2006\u2019da Adigey Cumhuriyeti\u2019ni ve dilini topra\u011fa g\u00f6mmeye kalk\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131. Bunu bilmek ve se\u00e7imi ona g\u00f6re yapmak gerekir.
\n<\/strong><\/p>\n

Not:<\/strong> Bu inceleme yaz\u0131s\u0131 11 Haziran 2008’de g\u00fcncellenmi\u015ftir. \u00a0-HCY<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

HAPİ Cevdet Yıldız Ocak 2008’de yayınlanan Jineps’in 24. sayısında, Elena Kutarba’nın “Abazalığın Abazaca’sız olmayacağını bilmemiz gerekiyor. Anadilini biliyor musun?” başlıklı yazısının çevirisi yayınlandı. Yazıyı, konuya ilgi duyan herkesin okumasını öneririm. Yazı, Abhazya Cumhuriyeti’nde Abazaca’nın şimdiki durumuna ilişkin, birkaç öğrenci ve öğretmenle yapılmış olan söyleşilere, ayrıca yazarın kendi görüşlerine ayrılmış. Bunların hepsi, aslında bilindik şeyler. Ancak, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_bbp_topic_count":0,"_bbp_reply_count":0,"_bbp_total_topic_count":0,"_bbp_total_reply_count":0,"_bbp_voice_count":0,"_bbp_anonymous_reply_count":0,"_bbp_topic_count_hidden":0,"_bbp_reply_count_hidden":0,"_bbp_forum_subforum_count":0,"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"0","ocean_second_sidebar":"0","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"0","ocean_custom_header_template":"0","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"0","ocean_menu_typo_font_family":"0","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"0","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"off","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[31],"tags":[],"class_list":["post-8820","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-edebiyat-genel-konular","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8820","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=8820"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8820\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":47843,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8820\/revisions\/47843"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=8820"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=8820"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=8820"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}