![](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/yz-image2\/229-adigeceegitimB.GIF\")
<\/p>\n<\/p>\n
HAP\u0130 Cevdet Y\u0131ld\u0131z<\/span><\/b><\/p>\n JINEPS<\/strong>‘in A\u011fustos say\u0131s\u0131nda (say\u0131 21, s. 11), “Adigece\u2019yi Kurtarmak \u0130\u00e7in Beyin F\u0131rt\u0131nas\u0131”<\/strong> ba\u015fl\u0131kl\u0131 ve “Ajans Kafkas” <\/strong> kaynakl\u0131 bir yaz\u0131 yay\u0131nland\u0131.<\/p>\n Yaz\u0131, Rusya Federasyonu (RF) \u00fcyesi Kabardey-Balkarya Cumhuriyeti (KBC) ba\u015fkenti Nal\u00e7ik’te Adigece (Kabardeyce) yay\u0131nlanan Adige Psatle<\/strong> gazetesi salonunda, gazetenin y\u00f6netmeni yazar M\u0131hamet<\/strong> HAFITSE<\/strong>‘nin (\u0425\u044c\u0430\u04481\u0443\u04461\u044d \u041c\u044b\u0445\u044c\u0430\u044c\u044d\u0442) a\u00e7\u0131\u015f konu\u015fmas\u0131yla ba\u015flayan ve d\u00f6rt saat kadar s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc bildirilen ve konusu Adigece, Adigece e\u011fitimi ve sorunlar\u0131 diyebilece\u011fimiz bir toplant\u0131da yap\u0131lan konu\u015fmalara ili\u015fkindir. Toplant\u0131da, toplam\u0131 sadece iki k\u00f6y olan \u0130srail Adigelerinin Adigece\u2019yi korudu\u011fu, ama KBC’nde, yani kendi evinde Adigece\u2019nin (Kabardeyce\u2019nin) gerileyip giderek yok olmakta oldu\u011fu, \u00f6zellikle kentlerde Adigece konu\u015fanlar\u0131n azalmakta, Adigece\u2019nin yerini Rus\u00e7a\u2019n\u0131n almakta oldu\u011fu, yeni \u015fair ve yazarlar\u0131n da art\u0131k eskisi gibi yeterince yeti\u015femedi\u011fi ve durumun iyiye gitmedi\u011fi vurgulanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n \u00d6ncelikle \u015funu belirtelim: 2006 y\u0131l\u0131nda Adigey Cumhuriyeti’nde (AC) kabul edilen ve bir e\u011fitim y\u0131l\u0131 boyunca uyguland\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lan Adigece\u2019yi destekleyici zorunlu bir e\u011fitim yasas\u0131 gibi bir yasa \u00e7\u0131kar\u0131lmad\u0131\u011f\u0131, kal\u0131c\u0131 bir iyile\u015ftirme yap\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 ve anadiline kamu ya\u015fam\u0131nda yer verilmedi\u011fi s\u00fcrece, \u00a0Adigece\u2019nin (ve RF’deki di\u011fer yerel dillerin) ya\u015famas\u0131, \u00e7ok zorla\u015facak, bir gelece\u011fi de olmayacakt\u0131r. Bu bellidir ve bu durumun Rus i\u015fbirlik\u00e7ilerince de iyi bilindi\u011fine ku\u015fku yoktur. Nitekim, kamu ya\u015fam\u0131nda ve yeterince e\u011fitimde de kullan\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in Kabardeyce zay\u0131fl\u0131yor, yerini kullan\u0131lan bir dil olan Rus\u00e7a2ya b\u0131rak\u0131yor. \u015ea\u015fmaz bir toplumsal s\u00fcre\u00e7, bir do\u011fa yasas\u0131d\u0131r bu.<\/p>\n KBC’ndeki ve ku\u015fkusuz ba\u015fka yerlerdeki durum, ger\u00e7ekten \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesi gereken bir durum. KBC, 500 binin \u00fczerinde toplu bir Adige n\u00fcfusu vard\u0131r ve \u00e7o\u011funlu\u011fu (% 55) Adige olan 900 bin n\u00fcfuslu bir etnik y\u00f6re (region). Kabardeyce, ayr\u0131ca Kara\u00e7ay-\u00c7erkesya Cumhuriyeti’ndeki (K\u00c7C) 5 resmi dilden biri, AC ve daha ba\u015fka yerlerde de konu\u015fulan yayg\u0131n bir dil (Kabardeyce, \u00a0Stavropol ve Krasnodar kraylar\u0131 ile Kuzey Osetya-Alaniya Cumhuriyeti’nde de konu\u015fulur). Kabardeyce\u2019yi bilenlerin say\u0131s\u0131 (Kabardeyce de konu\u015fan Abazalar, vb ile birlikte ) en az 700 bin. Kuzey Kafkasya \u00f6l\u00e7\u00fclerine g\u00f6re, bu denli b\u00fcy\u00fck bir dil, kendini koruyup geli\u015ftiremiyorsa, \u00a0\u00fcstelik de geriliyorsa, ortada vahim bir durum var demektir.<\/p>\n Ge\u00e7mi\u015fte, Gorba\u00e7ov<\/strong> d\u00f6neminde g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcm sayg\u0131de\u011fer bir Kabardeyli dekan, “\u00dcst y\u00f6netimce izin verilmesi durumunda, de\u011fil ilk ve orta \u00f6\u011fretimi, \u00a0\u00fcniversite e\u011fitimini bile Kabardeyce yapacak bir d\u00fczeydeyiz, Kabardeyce bilimsel e\u011fitim yap\u0131lacak d\u00fczeyde bir dil” <\/strong>demi\u015fti. Nereden nereye?<\/p>\n \u00dcstelik Kabardiya geleneksel olarak Rus dostu bir y\u00f6re, Da\u011f\u0131stan hanl\u0131klar\u0131 (1722) ve Abhazya (1810) gibi, g\u00f6n\u00fcll\u00fc olarak, hen\u00fcz olu\u015fumu s\u0131ras\u0131nda, yani \u00e7ok erken bir tarihte (1557’de) Rusya’ya, bir ittifak antla\u015fmas\u0131 ve Rus korumas\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde kat\u0131lm\u0131\u015f bir yer. Kabardey damad\u0131 \u0130van IV<\/strong> (\u0130van Grozni) ya da T\u00fcrk\u00e7e ad\u0131yla Korkun\u00e7 \u0130van<\/strong> (1530-1584) ilk Rus \u00c7ar\u0131. Tarihsel Rus-Kabardey ili\u015fkileri onunla ba\u015flad\u0131 ve Rusya’n\u0131n b\u00fcy\u00fcme s\u00fcrecine, Kabardey \u00f6nderlerince (derebeylerince) etkili katk\u0131larda bulunuldu ve bu ili\u015fkiler, ara ara kesintiye u\u011frasa da, Sovyetler d\u00f6nemine de\u011fin s\u00fcrd\u00fc. \u015eimdi, Rusya’ya g\u00f6n\u00fcll\u00fc kat\u0131l\u0131\u015f\u0131n 450\u2019nci y\u0131l\u0131, bu kat\u0131l\u0131\u015f KBC topraklar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda, ilgisiz \u00a0K\u00c7C ve AC y\u00f6relerinde de t\u00f6renlerle kutlanacak ama kutlamalar, tarihsel bir \u00c7erkesya topra\u011f\u0131 olan Krasnodar ve Stavropol kraylar\u0131n\u0131 da kapsayacak m\u0131? Bilmiyoruz ama kapsamamas\u0131 durumunda kutlamalar eksik ve tek yanl\u0131 kal\u0131r, oralar\u0131 da tarihsel bir Adige topra\u011f\u0131, oralarda da bir yerli n\u00fcfus olarak hala Adigeler ya\u015f\u0131yor: \u00d6zellikle Krasnodar’\u0131n \u015e\u2019a\u00e7e\/So\u00e7i, Tuapse ve Uspensk rayonlar\u0131 ile Stavropol’un Kursk rayonunda. Bir de 45\u2019nci y\u0131l\u0131 vurgulayan genel bir Adige tarihinin yazd\u0131r\u0131laca\u011f\u0131 s\u00f6yleniyor, yazd\u0131r\u0131lacak bu tarih, \u00a0be\u015f y\u00f6re yerine, \u00fc\u00e7 y\u00f6reyle mi s\u0131n\u0131rlanacak? Di\u011fer iki tarihsel Adige y\u00f6resi, yani Krasnodar ve Stavropol kraylar\u0131 nereye konacak? Bunu da bilemiyoruz.<\/p>\n G\u00f6n\u00fcll\u00fc olarak Rusya’ya kat\u0131lm\u0131\u015f y\u00f6relerde, tarihten gelme bir Rus sempatisi var, bu normal, an\u0131lar ya\u015f\u0131yor, ya\u015fat\u0131l\u0131yor. S\u00f6zgeli\u015fi, Kabardey derebeylerinden P\u015f\u0131<\/strong> Temr\u0131ko \u0130dar’<\/strong>\u0131n (\u0130dar Temr\u0131qo) k\u0131z\u0131 iken kilisede vaftiz edilip Ortodoks H\u0131ristiyan olan ve Mariya<\/strong> ad\u0131n\u0131 alan, ikinci kar\u0131s\u0131 olmak \u00fczere, 17 ya\u015f\u0131nda iken Korkun\u00e7 \u0130van’<\/strong>a nikahlanan (1561) Go\u015fevnay<\/strong> \u0130dar<\/strong> (1544-1569), hala Rus sempatizan\u0131 Kabardeyler i\u00e7in bir \u00f6v\u00fcn\u00e7<\/strong> kayna\u011f\u0131. Mariya’c\u0131k, Korkun\u00e7 \u0130van’dan Vasiliy<\/strong> ad\u0131 verilen bir o\u011flan \u00e7ocu\u011fu do\u011furdu ama ikisi de ya\u015fama vakitsiz g\u00f6zlerini yumdular; Mariya, \u00a0\u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcnde hen\u00fcz 25 ya\u015f\u0131ndayd\u0131. Karayazg\u0131l\u0131 Mariya’<\/strong>n\u0131n Sovyetler d\u00f6neminde Nal\u00e7ik’te dikilen an\u0131t heykelinin y\u00fcz\u00fc ve sa\u011f eli hala Moskova’y\u0131 i\u015faret ediyor; kendi gelece\u011fi s\u00f6nd\u00fc ama g\u00fcle\u00e7 bir y\u00fczle gelecek orada, Rusya’da, \u00a0diyor gibi hala, Kabardey safl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7inde, hem\u015fehrilerine Moskova’y\u0131 g\u00f6steriyor, oraya olan sempati ve ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 simgeliyor. Ancak b\u00fct\u00fcn bunlar, tarihten gelme bu k\u00f6kl\u00fc dostluk ruhu, Adige\/Kabardey dil ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc kurtarmaya yetmiyor; dil, \u015fimdi Rus dilinin politik bask\u0131s\u0131 alt\u0131nda ezildik\u00e7e eziliyor ve yok olman\u0131n e\u015fi\u011fine do\u011fru h\u0131zla ilerliyor.<\/p>\n Herhalde \u015furas\u0131n\u0131 hi\u00e7 bilmiyoruz:<\/p>\n Uluslar\u0131n (\u00fclkelerin) s\u00fcrekli dostlar\u0131 ya da d\u00fc\u015fmanlar\u0131 yoktur, sadece \u00e7\u0131karlar\u0131 vard\u0131r. Bu bir Amerikan s\u00f6z\u00fc. Bunu herhalde biz bilmiyoruz ama Ruslar\u0131n bildi\u011fi ku\u015fkusuz.<\/p>\n Bilin\u00e7li de\u011filsen seni \u00f6nce kullan\u0131r, sonra da pa\u00e7avra gibi bir k\u00f6\u015feye atarlar.<\/p>\n Bu bak\u0131mdan, “dostluk ba\u015fka, al\u0131\u015fveri\u015f ba\u015fka”<\/strong> misali, Kabardeyce\u2019yi (ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc) kurtarma s\u0131ras\u0131 \u015fimdi bilin\u00e7li ya da art\u0131k bilin\u00e7lenmesi gerekli olan Kabardeylere kalm\u0131\u015f.<\/p>\n Nitekim baz\u0131 sesler, yava\u015f yava\u015f da olsa y\u00fckselmeye ba\u015flad\u0131 bile: Okullarda daha fazla Kabardeyce dersi ve daha \u00e7ok Kabardeyce ders saati isteniyor. Yetersiz bir istek bu ku\u015fkusuz, \u00f6rne\u011fin dili kamu ya\u015fam\u0131nda da kullanma talebi yok ama yine de bir ilk ad\u0131m, bu kadar\u0131na bile, sinyali hep yukar\u0131lardan almaya al\u0131\u015fm\u0131\u015f KBC E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131 kulaklar\u0131n\u0131 t\u0131kam\u0131\u015f, sa\u011f\u0131r ve dilsiz, \u00fc\u00e7 maymunlar\u0131 oynuyor.<\/p>\n Yak\u0131nmalar s\u0131ralan\u0131yor: Ders program\u0131na yeni bir ders kondu\u011funda, ilk akla gelen, ilk tekmeyi yiyen ve t\u0131rpan \u00e7ekilen dil Adigece oluyor. Adigece dersler k\u0131rp\u0131la k\u0131rp\u0131la, sonunda ku\u015fa d\u00f6nd\u00fc ve okullarda tek derse d\u00fc\u015ft\u00fc, <\/strong>deniyor. Kabardeyce toplam ders saatleri de kimi okulda 2 saat, kimi okulda da, 3 ya da 4 saat. \u00dcstelik bu ders saatleri \u00f6\u011frencinin yoruldu\u011fu ve ilgisinin iyice da\u011f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 6 ve 7\u2019nci saatlere at\u0131lm\u0131\u015f, b\u00f6ylece Adigece dersler ve bu dersleri okutan \u00f6\u011fretmenler g\u00f6zden d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f oluyor, m\u00fcthi\u015f bir zeka, harika bir program. (Yani T\u00fcrk \u00f6\u011frenci argo deyimiyle, Kabardeyce dersler “dandik derslere<\/strong>“, \u00a0Kabardeyce dersi \u00f6\u011fretmenleri de dilim varm\u0131yor bilmem “ne \u00f6\u011fretmene<\/strong>” d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f; oysa T\u00fcrkiye’de, haftada 6 ders saati olarak okutulan T\u00fcrk\u00e7e dersini ba\u015faramayan \u00f6\u011frenci direkt s\u0131n\u0131fta kal\u0131yor, onu \u00f6\u011fretmenler kurulu bile kurtaram\u0131yor. Anadili o denli \u00f6nemli ama KBC’nde de\u011fil).<\/p>\n Peki, bu durumda bir \u015feyler olsun yap\u0131lamaz m\u0131? Buna ili\u015fkin \u00f6neriler de, \u00f6zetle \u015f\u00f6yle:<\/p>\n Adigece konu\u015fma <\/strong> saatleri yarat\u0131lmal\u0131, iyi bir e\u011fitim program\u0131, vb<\/strong> haz\u0131rlanmal\u0131, ders kitaplar\u0131 da Adigece\u2019ye <\/strong>\u00e7evrilmeli ve okutulmal\u0131, deniyor. \u00c7ok yerinde ve \u00e7ok g\u00fczel \u00f6neriler bunlar ama yine de yetersiz. Peki, yetersiz de olsa, RF hukuk mevzuat\u0131, b\u00f6yle bir anadili yanl\u0131s\u0131 d\u00fczenlemeye \u201conay\u201d verir mi ya da bunlar\u0131 yapacak bir irade, bir erk KBC’nde kalm\u0131\u015f m\u0131d\u0131r? Bunu da “bilemiyoruz”.<\/p>\n Devam edelim: Anaokullar\u0131nda, 3-4 ya\u015f \u00e7ocuklar\u0131 i\u00e7in ders saatleri 20 dakika, 5-6 ya\u015f grubu i\u00e7in 25 dakika, 6-7 ya\u015flar grubu i\u00e7in de 30 dakika imi\u015f. Bu \u00f6l\u00e7\u00fcler i\u00e7inde \u00e7ocuklara haftada 2 ders saati tutar\u0131nda Adigece (Kabardeyce konu\u015fma) dersi veriliyormu\u015f. Ancak herhangi bir dilin bir \u00e7ocu\u011fa \u00f6\u011fretilmesi i\u00e7in haftada en az \u00fc\u00e7 ders saati gerekiyor, bu bir bilimsel saptama<\/strong>. Dahas\u0131 var, Adigece gibi 60’tan \u00e7ok sesi bulunan (\u00e7o\u011fu dillerin iki kat\u0131 ya da \u00fczeri tutar\u0131nda sesi olan) bir dil i\u00e7in 3 saat de yeterli de\u011fil, daha fazla ders saati, ayr\u0131ca \u00e7ocukla her g\u00fcn anadilinde konu\u015fmak gerekir, deniyor. Ancak, gereken zorunlu s\u00fcrenin yar\u0131s\u0131na bile ula\u015f\u0131lamam\u0131\u015f. Dolay\u0131s\u0131yla anadili lodos yemi\u015f sulu kar gibi eridik\u00e7e eriyor.<\/p>\n \u00c7\u00fcnk\u00fc az konu\u015fulan diller eriyen sulu kar gibi h\u0131zla yok oluyor ya da (i\u015flenmeyen demir pas tutar, misali) g\u00fc\u00e7s\u00fczle\u015fiyor, bir s\u00fcre sonra da (\u00e7\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f eski binalar\u0131n ans\u0131z\u0131n \u00e7\u00f6k\u00fcvermesi gibi) sessizce ve birdenbire s\u00f6n\u00fcp gidiyor. Bu da bir bilimsel saptama, <\/strong>yani \u015fa\u015fmaz bir do\u011fa kural\u0131. Wub\u0131hca (\u0423\u0431\u044b\u0445\u044b\u0431\u0437\u044d) ve 12 Mart 1971 askeri m\u00fcdahalesi s\u0131ras\u0131nda, \u00f6l\u00fcmc\u00fcl darbeler de indirilerek s\u00f6nd\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f olan bir dizi k\u00fc\u00e7\u00fck dil \u00f6rne\u011fi de ortada. (Bu olaylara da kimse de\u011finmiyor.)<\/p>\n Ek olarak, en \u00f6nemli \u00f6\u011frenme ya\u015flar\u0131 olan 2-5 ya\u015flar\u0131 aras\u0131ndaki \u00e7ocuklarla her g\u00fcn mutlaka Adigece konu\u015fulmas\u0131 gerekiyor ama konu\u015fulam\u0131yor, deniyor. Yani \u00e7ocuklar\u0131na yeterli bir anadili konu\u015fma olana\u011f\u0131n\u0131 sa\u011flayamayan bir ‘devlet’ ki, ilgin\u00e7 mi ilgin\u00e7. Nas\u0131l bir devletmi\u015f ki bu? Esir kamp\u0131 m\u0131 ki?<\/p>\n Bir b\u00f6l\u00fcm \u00f6\u011fretmen de, \u015funu \u00f6neriyor: \u0130lkokul e\u011fitiminde (1-4. s\u0131n\u0131flar), \u00a0daha \u00f6nceleri (herhalde Lenin ve Gorba\u00e7ov d\u00f6nemlerinde) oldu\u011fu gibi, yeniden Adigece\u2019ye d\u00f6n\u00fcls\u00fcn. Bu da eksik ama yine de olumlu bir \u00f6neri; yetki sorunu var yine. Yetki kimde, KBC’nde mi, yukar\u0131s\u0131 buna izin verir mi? S\u00f6z\u00fc edilmiyor. Ayr\u0131ca radyo-televizyon ve gazetelerin anadilini desteklemesi isteniyor ama radyo ve televizyonlar, “dinleyici \u00f6yle istiyor!”<\/strong> diyerek s\u0131k s\u0131k sunduklar\u0131 Rus\u00e7a \u015fark\u0131lara ara verip konuya e\u011filebilecekler mi?<\/p>\n G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi durum hi\u00e7 de i\u00e7 a\u00e7\u0131c\u0131 de\u011fil, k\u00f6kl\u00fc bir de\u011fi\u015fiklik ve anadiline yeniden k\u00f6kl\u00fc bir d\u00f6n\u00fc\u015f yap\u0131lmas\u0131 gerekiyor, yoksa Adigece\u2019nin de sonu, Wub\u0131hca\u2019n\u0131n sonu gibi karanl\u0131k. Bunun i\u00e7in fazla bir zaman da gerekmiyor.<\/p>\n Anadilinin \u00e7aptan d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc ve hurdaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 bir yerde, globalizm (k\u00fcreselle\u015fme) \u00e7a\u011f\u0131nda, ulusal k\u00fclt\u00fcr de ya\u015fayamaz. Hepsi bir s\u00fcre\u00e7 sorunu. \u00c7a\u011f\u0131m\u0131zda, daha<\/strong> \u00f6nceleri y\u00fczy\u0131llar boyu s\u00fcren s\u00fcre\u00e7ler, teknoloji (globalizm) \u00e7a\u011f\u0131nda art\u0131k on y\u0131llara s\u0131\u011far olmu\u015ftur<\/strong>, yani asimilasyon i\u00e7in gerekli s\u00fcre daralm\u0131\u015ft\u0131r<\/strong>, konu ihmale gelmeyecek denli ciddile\u015fmi\u015ftir. Ortada k\u0131ran k\u0131rana bir yar\u0131\u015fma var, yar\u0131\u015fman\u0131n kaplumba\u011fas\u0131, zay\u0131f taraf\u0131 da Adigeler. \u00c7\u00fcnk\u00fc Adigeler pasif, \u00e7ekingen, \u00fcrkek, zavall\u0131, kendine yabanc\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ruhu \u00e7al\u0131nm\u0131\u015f, sesini \u00e7\u0131karm\u0131yor, boynunu kendi boyunduru\u011fa uzat\u0131yor. Bu bak\u0131mdan t\u00fcm yurtseverlere yeni g\u00f6revler d\u00fc\u015f\u00fcyor: Demokrasi i\u00e7inde ki\u015filikli ve onurlu bir ya\u015fam m\u0131 ya da Wub\u0131hca gibi eriyip gitmek mi? Se\u00e7im Kabardey halk\u0131na, dahas\u0131 b\u00fct\u00fcn demokratik g\u00fc\u00e7lere ve onlar\u0131n bilin\u00e7li bireylerine kalm\u0131\u015f bir \u015fey.<\/p>\n Bu arada haftada se\u00e7meli 2 ya da 3- 4 ders saati ile yetinilen bir yerde, bir yar\u0131\u015fma ortam\u0131nda, anadilinde yaz\u0131lm\u0131\u015f kitap ve gazeteler kitlesel olarak okunur mu? Sanm\u0131yoruz. Bunlar\u0131 kimselerin okumayaca\u011f\u0131, ilgi de duymayaca\u011f\u0131 bilinmelidir. Kendi kendimizi aldatmayal\u0131m, haftada 2 saat i\u011freti bir Kabardeyce e\u011fitim verilebilen bir yerde anadili, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz ko\u015fullar\u0131nda, art\u0131k ya\u015fayamaz. \u00d6\u011frencilerin ne kadar\u0131n\u0131n haftada 2 saat Adigece okudu\u011fu da belli de\u011fil. Kapal\u0131 bir kutu durumu var. Bilemiyoruz. Yani durum vahim. \u00d6rne\u011fin, 1992’deki Kafkasya ziyaretim s\u0131ras\u0131nda Adige dilinde gazete ve kitap okuyan ya da Adigece \u015fark\u0131 s\u00f6yleyen tek bir \u00e7ocuk bile g\u00f6remedim. Rus \u00f6\u011frenciler dolu dolu ve kendine g\u00fcvenli, Adige \u00f6\u011frenciler ezik, masum, \u00fcrkek\u2026 Bir \u00fcniversite \u00f6\u011frencisine sormu\u015ftum, “Adigece kitap okuyan, \u015fark\u0131 s\u00f6yleyen \u00e7ok \u00e7ocuk var m\u0131” diye; o da ba\u015f\u0131yla “yok” yan\u0131t\u0131n\u0131 vermi\u015fti ama gidin Urfa’ya, gidin Diyarbak\u0131r’a, katmerli bask\u0131lara kar\u015f\u0131n, sokaktan ve evlerden y\u00fckselen Arap\u00e7a ya da K\u00fcrt\u00e7e \u015fark\u0131lardan ge\u00e7ilmiyor. Her yer K\u00fcrt\u00e7e ve Arap\u00e7a. K\u00fcrt sanat\u00e7\u0131 topluluklar\u0131 ve uydu yay\u0131nlar\u0131 da canl\u0131 m\u0131 canl\u0131. Hepsinin evinde uydu yay\u0131n\u0131 var. Bizse \u00f6ld\u00fck ama cenazemizi kald\u0131ran yok. .<\/p>\n \u00c7ok say\u0131da uzman ve e\u011fitimcinin kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lan toplant\u0131da s\u00f6ylenenlerden ilgimizi \u00e7eken baz\u0131 noktalar\u0131, i\u015fte b\u00f6yle de\u011ferlendirebiliriz.<\/p>\n <\/p>\n II AD\u0130GECE E\u011e\u0130T\u0130M\u0130N \u015e\u0130MD\u0130K\u0130 HAZ\u0130N DURUMU<\/p>\n <\/strong>RF \u00fcyeleri olan KBC, K\u00c7C, AC ile di\u011fer cumhuriyetlerdeki uygulamalar, tek bir bi\u00e7im olan federal e\u011fitim yasas\u0131na g\u00f6re d\u00fczenleniyor. Fark, y\u00f6relere \u00f6zg\u00fc derslerde g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor, her bir b\u00f6lge (region) kendine \u00f6zg\u00fc dersleri (dil, tarih, vb gibi) se\u00e7meli ders olarak okutuyor. RF b\u00fct\u00fcn\u00fcnde resmi dil Rus\u00e7a. Rus\u00e7a, \u00a0cumhuriyetlerde de ge\u00e7erli \u00fcst resmi dil ama cumhuriyetlerin dilleri de, Rus\u00e7a yan\u0131nda resmi dil yap\u0131labiliyor.<\/p>\n RF, ilkin 89 federal birimden (region) olu\u015fmu\u015ftu, 89 birimin 10\u2019u \u00f6zerk okrug <\/strong>idi. Resmi dil say\u0131s\u0131 da 38 idi. \u00d6zerk okruglar\u0131n kald\u0131r\u0131lmalar\u0131 s\u00fcreci s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcnden, federal birim say\u0131s\u0131 1 Mart 2008\u2019de 83’e d\u00fc\u015ft\u00fc, \u00f6zerk okruglar\u0131n tasfiyesi s\u00fcreci s\u00fcr\u00fcyor. Ard\u0131ndan s\u0131ran\u0131n cumhuriyetlere de gelece\u011fi s\u00f6ylemleri var. Nitekim, 2006 y\u0131l\u0131 ve \u00f6ncesinde, AC’nin ve baz\u0131 ba\u015fka cumhuriyetlerin de (Kara\u00e7ay-\u00c7erkesya, Altay vb) kald\u0131r\u0131lmalar\u0131 planlanm\u0131\u015ft\u0131. (bk. Russia, Wikipedia)<\/p>\n Bu ve benzeri nedenlerle RF’na kar\u015f\u0131 d\u0131\u015far\u0131da b\u00fcy\u00fck bir g\u00fcven eksikli\u011fi vard\u0131r. Stalin d\u00f6nemi ter\u00f6r ve y\u0131ld\u0131rmalar\u0131 da buna eklendi\u011finde, \u00a0g\u00fcvensizlik ve ku\u015fkular daha da artmaktad\u0131r. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n d\u00fczeltilmesi ve RF’nun daha g\u00fcvenilir ve sempati duyulur bir \u00fclke yap\u0131lmas\u0131 i\u015fi, ku\u015fkusuz RF y\u00f6neticilerine kalm\u0131\u015f bir \u015feydir. \u00d6rne\u011fin, dil ve e\u011fitim gibi konularda bile, anla\u015f\u0131lmaz bir \u00e7ekingenlik, korku ve konu\u015fma isteksizli\u011fi vard\u0131r. Bu da ku\u015fkular\u0131 art\u0131rmakta ve g\u00fcveni iyice sarsmaktad\u0131r. En basit konularda bile, \u00e7o\u011fu ki\u015fi ya bilgisizdir ya da \u00fc\u00e7 maymunlar\u0131 oynamak istemektedir ki, ikisi de iyi de\u011fildir ve ku\u015fkular\u0131 daha da artt\u0131rmaktad\u0131r.<\/p>\n RF’nda, \u015fu anda, \u00a0Rus\u00e7a d\u0131\u015f\u0131 dillerde verilen e\u011fitim dilleri stat\u00fcleri, ders say\u0131lar\u0131 ve ders saati s\u00fcreleri de, s\u00f6zgeli\u015fi \u0130spanya’daki Bask \u00d6zerk B\u00f6lgesi ya da Irak’taki K\u00fcrt \u00d6zerk B\u00f6lgesi\u2019ne g\u00f6re \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck bir d\u00fczeyde.<\/p>\n RF’ nda dersler, \u201czorunlu dersler\u201d <\/strong>ve \u201cse\u00e7meli dersler\u201d<\/strong> diye ikiye ayr\u0131l\u0131yor. Zorunlu dersler b\u00fct\u00fcn okullarda okutulmas\u0131 zorunlu olan derslerdir. \u00a0Se\u00e7meli dersler ise, iste\u011fe ba\u011fl\u0131 olarak okutulan derslerdir. Regionlara \u00f6zg\u00fc olarak okutulan dersler de se\u00e7meli dersler kategorisine girmektedir. <\/strong>RF\u2019 nda olduk\u00e7a kar\u0131\u015f\u0131k bir e\u011fitim sistemi y\u00fcr\u00fcrl\u00fcktedir. Bu da \u00e7okuluslu bir ‘federal’ yap\u0131da do\u011fald\u0131r. Regiona \u00f6zg\u00fc se\u00e7meli dersler i\u00e7inde birbirinin devam\u0131 olan anadili ve edebiyat<\/strong> dersi, o yerin yerel dilinde okutulmaktad\u0131r.<\/p>\n \u00d6rne\u011fin, AC’nde, y\u00f6reye \u00f6zg\u00fc se\u00e7meli ders say\u0131s\u0131, ad olarak 4’t\u00fcr <\/strong>(bk. AC Devlet Ba\u015fkan\u0131 Aslan Thak’u\u015f\u0131n’\u0131n a\u00e7\u0131klamas\u0131, Jineps, say\u0131 20, s. 7). Bu d\u00f6rt ders i\u00e7inde 4 y\u0131ll\u0131k ilkokulda okutulan “Adigece”<\/strong> \u00a0dersi ve 6 y\u0131ll\u0131k orta ve lisede okutulan “Adige edebiyat\u0131”<\/strong> dersleri Adigece (bu dersler ilkokulda Adigece<\/strong>, orta\u00f6\u011fretimde de Adige edebiyat\u0131 <\/strong> dersi ad\u0131n\u0131 al\u0131r), “Adigey tarihi”<\/strong> ve “etnografya”<\/strong> dersleri ise, Rus\u00e7a olarak okutulmaktad\u0131r (etnografya dersinin Adigece okutulabildi\u011fi de s\u00f6ylenmektedir). Adigece dersleri, t\u0131pk\u0131 bir yabanc\u0131 dil (\u0130ngilizce) dersi imi\u015f gibi, Rus\u00e7a \u00fczerinden i\u015flenmektedir. (Son derece zavall\u0131ca bir durum.)<\/strong> Okullardaki yaz\u0131\u015fma, ders ve konu\u015fma (idare) dili de t\u00fcm resmi dairelerde oldu\u011fu gibi Rus\u00e7a\u2019d\u0131r.<\/p>\n Anadili, kray ya da oblast okullar\u0131nda ise, se\u00e7meli ders bi\u00e7iminde, haftada 1 ya da 2 ders saati iken, cumhuriyet <\/strong> okullar\u0131nda, bunun iki kat\u0131na kadar \u00e7\u0131kabilmekte, s\u0131n\u0131f\u0131na g\u00f6re de 4 saate kadar <\/strong>okutulabilmektedir. B\u00f6ylece Adigece toplam ders saati tutar\u0131, regionuna (y\u00f6resine), okuluna ve s\u0131n\u0131f\u0131na g\u00f6re 1, 2, 3 ve 4 ders saati bi\u00e7imlerinde de\u011fi\u015febiliyor. Ders saati tutar\u0131 Krasnodar Kray\u2019daki Shapsugh (\u015e\u2019a\u00e7e\/So\u00e7i ve Tuapse rayonu) ve Adige (Uspensk rayonu) okullar\u0131nda haftada 1 ile 2 ders saati, cumhuriyetlerde de 2 ile 4 ders saati aras\u0131nda de\u011fi\u015fmektedir.<\/p>\n On y\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131n bir s\u00fcreden beri uygulanan b\u00f6ylesine bir e\u011fitim sisteminde, yerel y\u00f6netimin bir karar\u0131yla, Adigece ders say\u0131s\u0131 ve ders saatleri tutar\u0131 art\u0131rabilir mi ya da bunu sa\u011flayacak bir m\u00fcfredat de\u011fi\u015fikli\u011fi yap\u0131labilir mi? \u00d6rne\u011fin, eskiden oldu\u011fu gibi temel dersleri kapsayan Adigece bir okul e\u011fitimi verilebilir mi?\u00a0 RF hukuk sistemi buna izin verir mi? (AC’ndeki 2006 tarihli “e\u011fitim yasas\u0131” giri\u015fimi ve yasa iptali, farkl\u0131 bir kategoriye giriyor olsa da yine de mide buland\u0131r\u0131c\u0131.) Adigece\u2019nin ve di\u011fer yerel dillerin, daha fazla say\u0131da se\u00e7meli dersler bi\u00e7iminde okutulabilmesinin yasalara ayk\u0131r\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 yeni yeni s\u00f6yleniyor ama giri\u015fim eksikli\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor, nedeni ise s\u00f6ylenmiyor. (S\u00f6zgeli\u015fi KBC\u2019nde anadili yanl\u0131s\u0131 yeni bir ad\u0131m\u0131n at\u0131ld\u0131\u011f\u0131 da s\u00f6yleniyor.)<\/p>\n Yeni ve etkili \u00f6nlemler al\u0131nmad\u0131\u011f\u0131 takdirde, anadilinin iyice etkisizle\u015fece\u011fi ve giderek de s\u00f6nece\u011fi belli. Bu arada gen\u00e7 ku\u015faklar b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde asimile edilmi\u015f ve kendine yabanc\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f (ruhlar\u0131 \u00e7al\u0131nm\u0131\u015f)\u00a0 durumda. Nitekim, Adige n\u00fcfus \u00e7o\u011funlu\u011fu bulunan Nal\u00e7ik<\/strong>\u2019te (275 bin n.) bile Adigece konu\u015fulan bir dil olmaktan \u00e7\u0131km\u0131\u015f, yerini b\u00fct\u00fcn\u00fcyle Rus\u00e7aya b\u0131rakm\u0131\u015f durumda. <\/strong>(Jineps, say\u0131 24;ayr\u0131ca bk. “Kuzey Kafkasya\u2019da ana dillerinin gelece\u011fi kayg\u0131lara neden oluyor”, internet) \u00c7\u00fcnk\u00fc Kabardeyce, \u00a0art\u0131k kullan\u0131lan de\u011fil, kenara itilmi\u015f i\u011freti bir dil.<\/p>\n Eskiden k\u00f6y toplant\u0131 ve d\u00fc\u011f\u00fcnlerinde, k\u00f6leler ve yoksul k\u00f6yl\u00fcler (a\u015fa\u011f\u0131 tabaka) kastedilerek, “herkes yerini bilsin!” <\/strong>(\u0425\u044d\u0442\u0438 \u0438\u04471\u044b\u043f1\u044d \u0435\u0440\u044d\u04481\u044d\u0436\u044c!) denilir. Soylular ba\u015f k\u00f6\u015felere \u00e7a\u011fr\u0131l\u0131r, sonra s\u0131ra varl\u0131kl\u0131 k\u00f6yl\u00fclere gelir, k\u00f6leler ise kap\u0131 d\u0131\u015far\u0131 edilir ya da en arkalara itilirdi. \u015eimdi buna benzer bir durum var ve Rus\u00e7a ba\u015fk\u00f6\u015feye kurulmu\u015f, oturmu\u015f durumda.<\/p>\n 2006’da, AC Devlet Ba\u015fkan\u0131 Hazret \u015e’ovmen’<\/strong>nin bireysel bir m\u00fcdahalesiyle, AC Devlet Meclisi-Khase<\/strong>, yeni bir e\u011fitim yasas\u0131n\u0131<\/strong> kabul ederek, b\u00fct\u00fcn Adige \u00f6\u011frencilerin zorunlu olarak Adigece ders g\u00f6rmelerini sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131. (S. Pene\u015f\u00fc, Uyanma Vaktidir, Jineps, say\u0131 20, s. 4) Ancak bu giri\u015fim, “Adigece\u2019nin se\u00e7meli derslerden biri olarak okutulabilece\u011fi, zorunlu bir e\u011fitim dili yap\u0131lamayaca\u011f\u0131 ama yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131, bunun da RF Anayasas\u0131’na ve ‘insan haklar\u0131na ayk\u0131r\u0131’ d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc” <\/strong>gibisine bir gerek\u00e7eyle ve yarg\u0131 yoluyla durdurulmu\u015ftu. \u0130ptal edilen ama yine de bir e\u011fitim y\u0131l\u0131 s\u00fcresince uygulanan bu yasa sayesinde, Adige \u00f6\u011frenciler anadiliyle bir araya gelme \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ya\u015fam\u0131\u015f, izleri belki de 70 y\u0131l s\u00fcrebilecek bir s\u00fcre\u00e7 a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f oldu. (Bu giri\u015fim Adige ulusu i\u00e7inde, Adigece\u2019nin gelece\u011fi i\u00e7in kayg\u0131lanan, Hazret \u015e’ovmen ve Khase’de olumlu oy kullananlar gibi, ruhunu satmam\u0131\u015f, y\u00fcrekli ve \u00f6zverili evlatlar\u0131n t\u00fckenmemi\u015f oldu\u011funu da kan\u0131tl\u0131yordu.)<\/p>\n Bu giri\u015fim ve giri\u015fimin durdurulmas\u0131, beraberinde RF’nda bir diller sorunu bulundu\u011fu ve ba\u011fl\u0131 cumhuriyetlerin baz\u0131lar\u0131n\u0131n anayasalar\u0131nda yaz\u0131l\u0131 olan “egemenlik” s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn bir s\u00fcsten ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011fini de g\u00fcn y\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131. S\u00f6zgeli\u015fi “egemen” Adigey Cumhuriyeti kendi bir resmi dilini, o dili anadili olarak konu\u015fmakta olan insanlar\u0131na (Adigelere) okutma yetkisine bile sahip de\u011fildi. Toplant\u0131da b\u00f6ylesine olgulara de\u011finilmi\u015f midir? Bilemiyoruz. B\u00f6ylece, RF’nun ulusal yerel birimlerinde (komponent), dengesiz, federalizmin ruhuna ters d\u00fc\u015fen bir e\u015fitsizlik ve ay\u0131r\u0131mc\u0131l\u0131k durumu bulundu\u011fu ger\u00e7e\u011fi de ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Demokratik, \u00f6zellikle de federatif bir devlette b\u00f6ylesine e\u015fitsizliklerin bulunmamas\u0131, y\u00f6relere daha fazla \u00f6ncelik \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc sa\u011flayan bir d\u00fczenleme yap\u0131lmas\u0131 gerekir. (RF\u2019nda ise, b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc kay\u0131ran bir uygulama s\u00f6z konusudur.)<\/p>\n \u0130svi\u00e7re\u2019de 26 kanton (eyalet) ve 4 resmi dil (Alman, Frans\u0131z, \u0130talyan ve Roman\u015f dili) vard\u0131r. Hi\u00e7bir \u0130svi\u00e7re toplulu\u011fu y\u00fczy\u0131llard\u0131r herhangi bir kayg\u0131 i\u00e7inde de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc tam bir e\u015fitlik ve kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 sayg\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131 vard\u0131r, “b\u00fcy\u00fck birader anlay\u0131\u015f\u0131”, okruglar\u0131n kald\u0131r\u0131lmas\u0131 gibi tepeden inme darbeler ise yoktur. \u0130svi\u00e7reli bir \u00f6\u011frenci, kendi anadilinin d\u0131\u015f\u0131nda, ikinci bir \u0130svi\u00e7re dilini de zorunlu olarak okumaktad\u0131r. Bu uygulama sayesinde bir \u0130svi\u00e7reli, en az iki dil konu\u015fur. \u00d6rne\u011fin, \u0130talyanca konu\u015fan Ticino<\/strong> kantonunda bir \u00f6\u011frenci, anadili \u0130talyanca d\u0131\u015f\u0131nda ikinci bir \u0130svi\u00e7re dilini ya da \u00fc\u00e7 dil (Alman, \u0130talyan ve Roman\u015f) konu\u015fan Graub\u00fcnden<\/strong> kantonunda Roman\u015f\u00e7a okuyan bir \u00f6\u011frenci \u0130talyanca, Frans\u0131zca ya da Almanca gibi ikinci bir \u0130svi\u00e7re dilini de okumak zorundad\u0131r ve bu durum RF\u2019nda oldu\u011fu gibi \u201canayasaya ve insan haklar\u0131na ayk\u0131r\u0131\u201d <\/strong>bir durum olarak de\u011ferlendirilmemektedir. Bu da RF’nda demokratik de\u011ferlerin hen\u00fcz tam olu\u015fmam\u0131\u015f oldu\u011funu g\u00f6stermektedir.<\/p>\n Bir demokratik \u00f6rnek de Kanada\u2019<\/strong>dan: Bu son y\u0131llarda bir yasayla b\u00fct\u00fcn Kanada yerli (K\u0131z\u0131lderili ve Eskimo) dilleri koruma alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015f, bu topluluklar\u0131n her birinin kendi \u201culusal konsey”lerini (national council) kurmalar\u0131 sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece konu\u015fan\u0131 10 ki\u015fi kalm\u0131\u015f olan Han dili <\/strong>(bk. Han language, internet) bile tan\u0131nm\u0131\u015f, bu dil uzman deste\u011fiyle ve ya\u015fl\u0131lardan yararlan\u0131larak, okullarda okutulmaya ve gen\u00e7 Hanlara yeniden \u00f6\u011fretilmeye ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Bakanl\u0131k, sadece yerli ulusal konseylerin onaylad\u0131\u011f\u0131 uzman e\u011fitimcileri yerli okullar\u0131na g\u00f6ndermektedir, yani RF’ndaki gibi yerel g\u00f6revlilerin pe\u015finde dolanan ve ku\u015fku uyand\u0131ran Rus \u201cg\u00f6revliler\u201d gibileri oralarda yoktur, yurtta\u015fa g\u00fcven esas\u0131 vard\u0131r ve y\u00f6netim yerlileri \u201c\u00f6tekiler\u201d olarak ay\u0131rm\u0131yor ve herkesi bir ve e\u015fit tutuyor. Kanada\u2019da \u015fimdiden yerli b\u00f6lgeleri olu\u015fturulmu\u015f olup (Nunavut, Nunavik, Northwest Territories, Nunatsiavut, bk. internet), yerli dillere b\u00f6lgesel resmi dil stat\u00fcleri verilmektedir.<\/p>\n RF\u2019ndaki uygulama ise, Abzegh<\/strong>\u2019in Shapsugh<\/strong>‘a Tanr\u0131 tavu\u011fu<\/strong> (tha\u00e7et) yak\u0131nmas\u0131 f\u0131kras\u0131n\u0131 an\u0131msat\u0131c\u0131 nitelikte: Abzegh (\u0410\u0431\u0434\u0437\u0430\u0445), \u00a0\u201c\u0410 \u0442\u0445\u044c\u0430\u0440 \u0431\u043e \u0442\u0445\u044c\u0430 \u0445\u044a\u0443\u0440\u043d\u0430\u0437, \u0435\u0436\u044c \u0438\u0447\u044d\u0442\u0445\u044d\u0440 \u0438\u043d\u044d\u0443 \u043a\u044a\u0438\u0433\u044a\u0430\u04481\u0438, \u0442\u044d \u0442\u0438\u0447\u044d\u0442\u0445\u044d\u0440 \u0436\u044a\u044b\u0435 \u043a\u044a\u0438\u0433\u044a\u044d\u043d\u0430\u0433\u044a\u201d (O Tanr\u0131 \u00e7ok kurnaz bir Tanr\u0131, kendisi i\u00e7in iri tavuklar yaratm\u0131\u015f, \u00a0bizimkileri ise k\u00fc\u00e7\u00fck b\u0131rakm\u0131\u015f) diye yak\u0131n\u0131yormu\u015f. Shapsughlar\u0131n \u201cket\u0131\/\u043a\u044d\u0442\u044b\u201d<\/strong> dedi\u011fi tavu\u011fa Abzeghler \u201c\u00e7et\/\u0447\u044d\u0442\u201d, <\/strong>Shapsughlar\u0131n \u201ckurkur\/\u043a\u0443\u0440\u043a\u0443\u0440\u201d<\/strong> dedi\u011fi \u201chindiye\u201d de Abzeghler \u201ctha\u00e7et<\/strong>\/\u0442\u0445\u044c\u0430\u0447\u044d\u0442\u201d (Tanr\u0131 tavu\u011fu) diyorlar. RF\u2019ndaki durum da benzeri: Rus\u00e7a \u201chindi\u201d, di\u011ferleri \u201ctavuk\u201d, daha do\u011frusu \u201cispen\u00e7 tavu\u011fu\u201d ya da \u201cminik ser\u00e7e\u201d. Rusya’da herkes Rus\u00e7a okumak zorunda ama di\u011fer resmi dilleri kimse okumak zorunda de\u011fil. B\u00f6ylesine bir ayarlama yap\u0131lm\u0131\u015f.<\/p>\n E\u015fitsizli\u011fi daha yak\u0131ndan g\u00f6relim: AC Anayasas\u0131’na g\u00f6re (\u00f6tekiler de benzeridir), \u201cbir \u00f6\u011frenci e\u011fitim dili olarak iki resmi dilden (Rus\u00e7a, Adigece) birini \u00f6zg\u00fcrce se\u00e7ebilir\u201d, deniyor, ama Adigece<\/strong> e\u011fitimin kolu kanad\u0131 k\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve tek bir dersle s\u0131n\u0131rlanm\u0131\u015f. <\/strong>B\u0131rak\u0131n Adige olmayan\u0131, \u00f6rne\u011fin Rus k\u00f6kenli \u00f6\u011frenciyi, Adige k\u00f6kenli bir \u00f6\u011frenci bile, \u015fayet o okulda bir Rus s\u0131n\u0131f\u0131 varsa (ki, \u00f6zellikle vard\u0131r), Rus s\u0131n\u0131f\u0131na yaz\u0131l\u0131p Adigece okumaktan \u201ckurtulabiliyor\u201d<\/strong>. Adigece okuyan bir \u00f6\u011frenci Adigece dersinden ba\u015far\u0131s\u0131z ise, Rus s\u0131n\u0131f\u0131na yatay ge\u00e7i\u015f yap\u0131p sorumluluktan kurtuluyor ve tak\u0131nt\u0131s\u0131z bir \u00fcst s\u0131n\u0131fa devam edebiliyor. (Tam bir \u201cAli Cengiz Oyunu\u201d.) Adigece\u2019yi se\u00e7en bir \u00f6\u011frenci, diyelim 12 dersin en \u00e7ok bir dersini<\/strong> Adigece<\/strong>, bir dersini \u0130ngilizce, 10 dersini ise Rus\u00e7a okurken; Rus\u00e7ay\u0131 se\u00e7en bir \u00f6\u011frenci, 12 dersin, bir dersini \u0130ngilizce, 11 dersini<\/strong> de<\/strong> Rus\u00e7a <\/strong>okuyor. Ne bi\u00e7im bir e\u015fitlik anlay\u0131\u015f\u0131 imi\u015f bu? S\u00f6z konusu toplant\u0131da e\u015fitlik anlay\u0131\u015f\u0131na ters d\u00fc\u015fen bu gibi durumlara de\u011finilmi\u015f midir? Ders kitaplar\u0131n\u0131n Adigece\u2019ye \u00e7evrilip okutulmas\u0131n\u0131n istendi\u011fini biliyoruz, yani ka\u00e7amak da olsa, durum biliniyor olmal\u0131. Ancak, tan\u0131 (te\u015fhis) olmadan iyile\u015ftirme (tedavi) olamayaca\u011f\u0131 da bilinmeli.<\/p>\n Yerel resmi diller, kendi devletlerinde (dahas\u0131 RF deste\u011findeki -de facto ba\u011f\u0131ms\u0131z devletler olan- Abhazya ve G\u00fcney Osetya\u2019da da), kamu ya\u015fam\u0131nda (yasama, y\u00fcr\u00fctme ve yarg\u0131 alan\u0131nda) kullan\u0131lm\u0131yorlar, \u00a0buralarda sadece Rus\u00e7a kullan\u0131l\u0131yor. Asl\u0131nda kullan\u0131lmalar\u0131nda g\u00f6r\u00fcn\u00fcrde bir yasal sak\u0131nca yokmu\u015f. Demokratik hedef ise, yerel dilleri desteklemek ve onlar\u0131 kamu ya\u015fam\u0131nda da kullan\u0131lan diller haline getirmek olmal\u0131d\u0131r, t\u0131pk\u0131 \u0130svi\u00e7re\u2019de ve bir\u00e7ok \u00fclkede oldu\u011fu gibi. Demokrasi ve cumhuriyetler bunun i\u00e7in vard\u0131r ve b\u00f6ylesine bir RF daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n Kamu ya\u015fam\u0131nda sadece Rus\u00e7an\u0131n kullan\u0131lmas\u0131, \u00a0yerel dilleri \u00f6nemsizle\u015ftiren ve etkisizle\u015ftiren ana etken. \u00d6\u011frenci velisi, \u201cBir yarar\u0131, bir getirisi yoksa, yani ge\u00e7erli bir dil de\u011filse, \u00f6\u011frenci Adigece\u2019yi niye \u00f6\u011frensin ki?\u201d<\/strong> diyor. Kendi a\u00e7\u0131s\u0131ndan hakl\u0131. \u00d6rne\u011fin, AC Devlet Meclisi-Khase’<\/strong>de (\u0425\u0430\u0441\u044d) 17 y\u0131ldan, yani cumhuriyetin kuruldu\u011fu ilk g\u00fcnden bu yana, bir kez olsun, hi\u00e7bir oturumda Adigece\u2019nin konu\u015fulabildi\u011fi, bir ilk yap\u0131labildi\u011fi, Adigece bir tutanak olsun tutuldu\u011fu g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f ya da duyulmu\u015f de\u011fil. “Gerek\u00e7esi”de haz\u0131r: \u201cHerkes Rus\u00e7a biliyor\u201d<\/strong>. \u00d6yleyse ulusal dil ve cumhuriyete ne gerek var? Her \u015fey Rus yap\u0131ls\u0131n ve \u201cbu sorun da ortadan kalks\u0131n\u201d. Bu mant\u0131kla gidilecek olursa, Adigece ve AC i\u00e7in, \u201cfuzuli bir dil, fuzuli bir cumhuriyet\u201d<\/strong> diyerek kampanyalar a\u00e7an Slaviyanlar Birli\u011fi’<\/strong>ni k\u0131namaya kalk\u0131\u015fmak, biraz da \u201cay\u0131p\u201d ka\u00e7m\u0131yor mu?<\/p>\n B\u00f6ylesine bir politikayla RF’nun ve Ruslu\u011fun kazanabilece\u011fi olumlu bir \u015feyin olabilece\u011fini sanm\u0131yoruz. GE\u00c7M\u0130\u015eTEK\u0130 \u0130Y\u0130 VE K\u00d6T\u00dc UYGULAMALAR<\/p>\n <\/strong>Rusya’da, \u00a0Rus\u00e7a d\u0131\u015f\u0131ndaki dillerin politik tarih\u00e7esini de \u015f\u00f6ylesine \u00f6zetleyebiliriz: Rusya’da, ku\u015fkusuz, d\u00fcnyada \u00f6rne\u011fi bulunmayan T\u00fcrkiye’deki dil yasa\u011f\u0131<\/strong> gibisine kendine \u00f6zg\u00fc bir uygulama \u00f6rne\u011fi g\u00f6r\u00fclmemi\u015ftir ama dillere y\u00f6nelik sistemli bask\u0131lar da eksik olmam\u0131\u015ft\u0131r. Bu t\u00fcr bask\u0131lar \u00c7arl\u0131k d\u00f6nemi sonras\u0131nda, Sovyetler Birli\u011fi d\u00f6neminde de s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u00d6rne\u011fin Gorba\u00e7ov<\/strong>, Sovyetler d\u00f6nemine ili\u015fkin olarak, \u201chalklara ve dillerine emperyalist bask\u0131lar yap\u0131ld\u0131\u201d<\/strong> diyerek, \u00a0bu durumu d\u00fcr\u00fcst\u00e7e itiraf etmi\u015fti.<\/p>\n \u00c7arl\u0131k Rusya\u2019s\u0131n\u0131n son d\u00f6neminde anadili, bug\u00fcnk\u00fcne benzer bir bi\u00e7imde, g\u00f6stermelik de olsa, devlet okullar\u0131nda iste\u011fe ba\u011fl\u0131 bir se\u00e7meli ders<\/strong> olarak okutulabiliyordu.<\/p>\n Ekim devriminden sonraki k\u0131sac\u0131k Lenin<\/strong> d\u00f6neminde (Adigeler a\u00e7\u0131s\u0131ndan 1920-24 y\u0131llar\u0131 aras\u0131), Rus\u00e7a d\u0131\u015f\u0131ndaki dillere de\u011fer verilmeye ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131. Lenin<\/strong> (1870-1924), devrim kar\u015f\u0131s\u0131ndaki en b\u00fcy\u00fck tehlikenin B\u00fcy\u00fck Rus ulus milliyet\u00e7ili\u011fi<\/strong>, yani ba\u015fka ulusal topluluklar\u0131 bask\u0131 alt\u0131na alacak olan bir B\u00fcy\u00fck Rusya<\/strong> istemek oldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015f, Rus milliyet\u00e7ili\u011fine kar\u015f\u0131 bilin\u00e7li ve etkili bir sava\u015f a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131. S\u00f6zgeli\u015fi o zamanki Adige \u00d6zerk Oblast\u0131’<\/strong>nda (A\u00d6O) Adigece\u2019ye verilen \u00f6nemi, b\u00fcy\u00fck Adige yazar\u0131 Tembot<\/strong> K’era\u015f’<\/strong>\u0131n (1902-1988) “Nas\u0131p\u0131m y\u0131\u011fogu”<\/strong> (\u041d\u0430\u0441\u044b\u043f\u044b\u043c\u00a0 \u0438\u0433\u044a\u043e\u0433\u0443\/Mutluluk Yolu) adl\u0131 roman\u0131ndan da izleyebiliriz: Bir Adige k\u00f6y\u00fcnde, 1923’te Bir May\u0131s anma t\u00f6reninde kullan\u0131lacak olan bezden d\u00f6vizin \u00fczerine, Rus\u00e7a\u2019s\u0131 yan\u0131nda, \u00a0Adigece\u2019sinin de yaz\u0131lmas\u0131 gerekiyordu, o zamanlar Adigece Arap harfleri ile yaz\u0131l\u0131yordu ama k\u00f6yde Arap harfleriyle Adigece sloganlar\u0131 \u015f\u00f6yle b\u00f6yle yazabilecek tek bir gen\u00e7 k\u0131z (Nafset) bulunmu\u015f ve onun ya\u015fl\u0131 dedesinin yard\u0131m\u0131yla bu i\u015f, derme \u00e7atma da olsa ba\u015far\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. (O zamanlar k\u00fc\u00e7\u00fck bir y\u00f6netim birimi, bir “sancak ” olan Adige \u00d6zerk Oblast\u0131’nda\u00a0 50 bin Adige ya\u015f\u0131yordu.) \u201cAman ne gerek var, koca k\u00f6yde okuma yazma bilen mi var ki?<\/strong>\u201d demeyi kimse g\u00f6ze alamam\u0131\u015ft\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc fel\u00e7 olmu\u015f yat\u0131yor da olsa Lenin hen\u00fcz sa\u011fd\u0131. (Bu olay ve Bir May\u0131s kutlamas\u0131 i\u00e7in Bkz. \u201cYa\u015fl\u0131\u201d ve \u201cMay\u0131s\u2019\u0131n \u0130lk G\u00fcn\u00fc\u201d, CircassianCanada, internet.)<\/p>\n Lenin’den sonra yetkiler Stalin’<\/strong>de topland\u0131, yerel diller kentlerden kovulup kenara, k\u00f6ylere itildiler. \u00d6rne\u011fin Gorba\u00e7ov \u00f6ncesinde Adigey ba\u015fkenti Maykop’ta Adigece\u2019nin okutuldu\u011fu tek bir okul bile yoktu. (S. \u00a0Pene\u015f\u00fc, Uyanma Vaktidir, Jineps, say\u0131 20, s. 4.) Sonunda da, Lenin’in korktu\u011fu \u015fey ger\u00e7ekle\u015fti, Rus milliyet\u00e7ili\u011fi Lenin’den sonra yeniden hortlad\u0131, sonu\u00e7 olarak da, \u201cDimyat’a pirince giderken evdeki bulgurdan olundu\u201d<\/strong> ve koca SSCB bat\u0131r\u0131ld\u0131, on milyonlara ula\u015fan bir Rus n\u00fcfus Rusya d\u0131\u015f\u0131nda kald\u0131. Ayn\u0131 milliyet\u00e7i hastal\u0131k Osmanl\u0131 Devleti’nin de sonunu getirmi\u015fti.<\/p>\n Birinci Gorba\u00e7ov d\u00f6neminin (1985-1991) getirdi\u011fi \u00f6zg\u00fcrle\u015fme ile birlikte, s\u00f6nmeye y\u00fcz tutmu\u015f olan b\u00f6lge (region) dilleri yeniden canlanmaya ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131. \u00d6rne\u011fin, AC’nde 1991’de, matematik dersi<\/strong> de dahil bir\u00e7ok ders Adigece olarak okutuluyordu<\/strong> ama izleyen Boris Yeltsin <\/strong>d\u00f6neminde anadiline yeniden t\u0131rpan \u00e7ekildi, anadili e\u011fitimi, yukar\u0131da da de\u011finildi\u011fi gibi, tek bir se\u00e7meli derse<\/strong>, haftal\u0131k olarak da toplam 1-<\/strong> 2 <\/strong>(oblast ve kraylarda) ya da 2-3-4<\/strong> saate<\/strong> (cumhuriyetlerde) d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcld\u00fc.<\/p>\n <\/p>\n E\u011e\u0130T\u0130M ALANINDA HERHANG\u0130 B\u0130R \u0130Y\u0130LE\u015eT\u0130RME YAPILAMAZ MI<\/strong>Adigece\u2019nin kullan\u0131m\u0131n\u0131n bir bi\u00e7imde geni\u015fletilmesinde, ku\u015fkusuz yerel y\u00f6netimlerin yapaca\u011f\u0131 \u015feyler de olmal\u0131d\u0131r. RF\u2019nda, \u00f6nceleri tan\u0131nm\u0131\u015f irili ufakl\u0131 38 resmi dil vard\u0131. \u015eimdi okrug dillerinin tasfiyesi s\u00fcreci ya\u015fan\u0131yor ve resmi dil say\u0131s\u0131 27\u2019ye d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f bulunuyor. Adigece (AC), Abazaca (K\u00c7C), Nogayca (K\u00c7C ve Da\u011f\u0131stan), Kabardey-\u00c7erkes\u00e7e (KBC ve K\u00c7C) ve Kara\u00e7ay-Balkarca da (K\u00c7C ve KBC) bu resmi dillerden. <\/strong>Da\u011f\u0131stan’da tam 14 resmi<\/strong> dil var. Dil \u00e7oklu\u011fu ama bu dilleri konu\u015fan her bir toplulu\u011fun say\u0131sal azl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. (2002\u2019de \u00c7e\u00e7enler 1 milyon 360 bin, Avarlar 815 bin, Kabardey-\u00c7erkesler 580 bin, Kara\u00e7ay-Balkarlar 300 bin, AC Adigeleri ve Shapsughlar 140 bin iken, Abazalar 38 bin, Rutul 30 bin, Agul 28 bin, Tsahur 10 bin dolay\u0131nda idi.) B\u00fct\u00fcn bunlar (Kuzey Kafkasya’da 20, Rus\u00e7a ve Azerice d\u0131\u015f\u0131nda ise, 18 resmi ya da tan\u0131nm\u0131\u015f dil vard\u0131r), bir y\u00f6n\u00fcyle bir zenginlik olu\u015ftururken, bir y\u00f6n\u00fcyle de, ku\u015fkusuz bir \u201cy\u00fck\u201d, pazar (kitle) darl\u0131\u011f\u0131 ve baz\u0131 zorluklar da yaratmaktad\u0131r. Ancak hedeflenen \u015fey, bar\u0131\u015f ve demokrasi ise, b\u00fct\u00fcn bu dil ve k\u00fclt\u00fcrleri desteklemekten ba\u015fka bir \u00e7\u0131kar yol da yoktur. Bu bir mikro-milliyet\u00e7ilik de\u011fildir, insanl\u0131\u011f\u0131n b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 mirasa bir sayg\u0131 ve k\u00fclt\u00fcre katk\u0131, ayn\u0131 zamanda da bir ya\u015fam hakk\u0131d\u0131r (asl\u0131nda \u201cmikro milliyet\u00e7ilik\u201d denen \u015fey de tart\u0131\u015f\u0131labilir). Bu i\u015f, \u00f6yle san\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar maddi bir y\u00fck ya da para da gerektirmeyebilir, bazen da getirisi g\u00f6t\u00fcr\u00fcs\u00fcnden fazla olabilecek bir \u015feydir. Ayr\u0131ca baz\u0131 \u015feyler parayla da \u00f6l\u00e7\u00fclmez.<\/p>\n \u00d6rne\u011fin Kanada 10 (on) ki\u015finin konu\u015ftu\u011fu yerli Han <\/strong>dilini b\u00f6lgesel dil <\/strong>olarak tan\u0131m\u0131\u015f ve koruma alt\u0131na alm\u0131\u015ft\u0131r. (Canada, Han language, Wikipedia) Uluslararas\u0131 bar\u0131\u015f, demokrasi ve insanl\u0131k k\u00fclt\u00fcr\u00fc a\u00e7\u0131s\u0131ndan, b\u00fct\u00fcn yery\u00fcz\u00fc dillerinin (7 bin dolay\u0131nda oldu\u011fu s\u00f6yleniyor) ayr\u0131ms\u0131z korunmalar\u0131 ve ya\u015fat\u0131lmalar\u0131 gerekir. Bunun i\u00e7in RF’nda da Rus\u00e7a\u2019y\u0131 dengeleyen, yerel dilleri koruyan, \u0130svi\u00e7re’deki gibi tam bir e\u015fitlik getiren ve halklar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00fcvence alt\u0131na alan yeni bir d\u00fczenlemeye gerek vard\u0131r. Aksi takdirde RF bir diller mezarl\u0131\u011f\u0131na <\/strong>ve monoton (ruhsuz) bir \u00fclkeye d\u00f6n\u00fc\u015febilecek ve kendi kendisine zarar vermi\u015f olacakt\u0131r. Bunun emareleri (belirtileri) g\u00f6r\u00fclmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n binlerce y\u0131lda yaratt\u0131\u011f\u0131 her t\u00fcrl\u00fc birikim, ge\u00e7mi\u015fin k\u00f6t\u00fc kal\u0131nt\u0131lar\u0131 olan \u0131rk\u00e7\u0131 ve yay\u0131lmac\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fler d\u0131\u015flanarak, koruma alt\u0131na al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Akl\u0131 ba\u015f\u0131nda Rus devlet adamlar\u0131n\u0131n, \u00a0bu ger\u00e7e\u011fi g\u00f6rmeleri gerekir.<\/p>\n Ayn\u0131 gerekler T\u00fcrk ve Arap \u00fclkeleri i\u00e7in de aynen ve \u00e7ok daha fazlas\u0131yla ge\u00e7erlidir.<\/p>\n Peki b\u00f6ylesine negatif bir ortamda hi\u00e7 bir iyi ad\u0131m at\u0131lamaz m\u0131?<\/p>\n Ku\u015fkusuz, yerel y\u00f6netimlerce \u00e7ok \u015fey yap\u0131labilir. RF ve ba\u011fl\u0131 cumhuriyetler anayasalar\u0131 “\u015fu \u015fu dersler Rus\u00e7a, \u015fu \u015fu dersler de ba\u015fka dillerde okutulabilir” diye bir kural koymu\u015f de\u011fil. (Ancak \u00c7arl\u0131k ve Sovyet d\u00f6nemlerinden kalma gerici\/\u0131rk\u00e7\u0131 izlerin halen var oldu\u011fu da bilinmelidir.) AC Anayasas\u0131, \u201c\u00d6\u011frenci \u00f6\u011frenim dilini \u00f6zg\u00fcrce se\u00e7me hakk\u0131na sahiptir\u201d, diyor. Bundan, bir Adige okulunda Rus\u00e7a ve \u0130ngilizce dersleri d\u0131\u015f\u0131ndaki b\u00fct\u00fcn derslerin Adigece okutulabilece\u011fi anlam\u0131 \u00e7\u0131kar. Yani, zorunlu tutulmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece, cumhuriyetlerde temel derslerin Adigece ya da Rus\u00e7a d\u0131\u015f\u0131ndaki bir dilde okutulmas\u0131n\u0131 engelleyici bir yasa h\u00fckm\u00fc yok. Nitekim, Kabardey-Balkarya’n\u0131n bu yolda olumlu bir giri\u015fim ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131, 20 kadar okulun birinci s\u0131n\u0131flar\u0131nda, temel derslerin Kabardeyce ve Balkarca okutulmaya ba\u015fland\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenmektedir.<\/p>\n Bu arada, T\u00fcrkiye’deki Halk E\u011fitim Merkezleri<\/strong> gibi, RF’nda da yayg\u0131n e\u011fitim veren merkezler bulunuyor olmal\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin okullarda Adigece m\u00fczik dersi m\u00fcfredattan silinmi\u015f, yerine Rus m\u00fczi\u011fi konmu\u015f. O halde Adigece m\u00fczik e\u011fitimi i\u00e7in \u00f6zel ya da resmi kurslar a\u00e7\u0131labilir, m\u00fczik kursiyerleri desteklenebilir. M\u00fczik, dil kadar \u00f6nemli ve stratejik bir olgu. M\u00fcziksiz bir ulus ya\u015fayamaz, \u00e7\u00fcnk\u00fc m\u00fczik ulusun ruhudur. Halk isterse, \u00e7ok \u015fey ba\u015far\u0131labilir. \u00d6rne\u011fin jandarma daya\u011f\u0131 ve hapis cezalar\u0131na kar\u015f\u0131n, \u00e7o\u011fu T\u00fcrkiye Adige k\u00f6yleri camilerinde Kur’an e\u011fitimi, Adigece mevlit \u00f6\u011fretilmesi ve sabahlar\u0131 Arap\u00e7a ezan okunmas\u0131 durumlar\u0131 y\u0131llarca, 1950\u2019li y\u0131llara de\u011fin s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fc ve halen de s\u00fcrmektedir.<\/p>\n Cumhuriyetlerde art\u0131k yeni Adige m\u00fczisyenler yeti\u015fmiyor, yeti\u015fmi\u015f olanlar da korunmuyor, a\u015fa\u011f\u0131lan\u0131yor, meydan Rus \u015fark\u0131lar\u0131na a\u00e7\u0131l\u0131yor. Bunlar\u0131n hepsi gizli Rusla\u015ft\u0131rma program\u0131n\u0131n par\u00e7alar\u0131. Adige m\u00fczi\u011fi can \u00e7eki\u015fiyor, \u00e7ocuklar yoz, bo\u015f. Durum i\u00e7ler ac\u0131s\u0131, y\u00f6netimler t\u0131nm\u0131yor. Adige y\u00f6netimleri b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131, t\u0131pk\u0131 155. 400 Rus’un, 1989-2003 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda gizlice ve sessizce AC’ne yerle\u015ftirilmesi olay\u0131nda oldu\u011fu gibi, gizlemeye ve \u00f6rtbas etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Bir\u00e7ok d\u00f6n\u00fc\u015f\u00e7\u00fc sessiz, ger\u00e7ekleri a\u00e7\u0131klam\u0131yor, gizliyor. D\u00fczinelerle Rus kanal\u0131 yetmiyormu\u015f gibi, Adigeler i\u00e7in bir iki saatli\u011fine tahsis edilmi\u015f\u00a0 radyo ve televizyonlar Ad\u0131 gece\u2019yi ve \u00f6teki resmi dilleri iteleyip Rus m\u00fczi\u011fi ve Rus \u015fark\u0131lar\u0131 \u00e7al\u0131yor, \u00a0Rusla\u015ft\u0131rma program\u0131na \u00e7anak tutuyorlar; art\u0131k ciddi bi\u00e7imde etnik m\u00fczi\u011fe d\u00f6n\u00fclmesi ve kaliteye de\u011fer verilmesi gerekiyor. D\u00fc\u011f\u00fcn ve toplant\u0131larda etnik m\u00fczik ve \u015fark\u0131lar desteklenmeli. Adige m\u00fczi\u011fi ve m\u00fczisyeni (ku\u015fkusuz di\u011fer ulusal m\u00fczikler de) yerel devletlerce hemen koruma alt\u0131na al\u0131nmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n Anaokullar\u0131nda \u00e7ocuklar\u0131n daha fazla anadili e\u011fitimi almalar\u0131 i\u00e7in yasal yollar zorlanmal\u0131, Adige g\u00f6revlilerin pe\u015finde dolan\u0131p duran Rus \u201cg\u00f6revliler sorunu\u201d da \u00e7\u00f6z\u00fclmeli, b\u00f6ylece s\u00f6m\u00fcrgecilik ve korku duvarlar\u0131 a\u015f\u0131lmal\u0131d\u0131r. Ulusal (i\u00e7) i\u015flere olumsuz anlamda ba\u015fkalar\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmamal\u0131d\u0131r. Adigeler T\u00fcrkiye’de, \u00f6nceleri her gelen yabanc\u0131y\u0131 \u00f6yle kolayca i\u00e7lerine alm\u0131yor ve i\u015flerine kar\u0131\u015ft\u0131rm\u0131yorlard\u0131. Ne zaman ki, bu espri ortadan kalkt\u0131 ve onun yerini ki\u015fisel \u00e7\u0131kar \u00f6nceli\u011fi (oport\u00fcnizm) ald\u0131, asimilasyon da h\u0131zland\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc asimilasyonun \u00e7a\u011fa uygun ve modern bir alternatifi getirilemedi, ortam bilin\u00e7siz ve geri yap\u0131l\u0131 ki\u015filere terk edildi. Bu durum \u00e7a\u011fda\u015f anlamda yeni ba\u015ftan yorumlanmal\u0131 ve geciktirilmeden koruyucu \u00f6nlemler al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Bu bir \u00f6zsavunmad\u0131r. \u00d6rne\u011fin Kanada’da yerli topluluklar\u0131n her birinin kendi resmi “ulusal konsey”lerini (national council) kurmalar\u0131 sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. Kanada H\u00fck\u00fcmeti konseylerin olurunu almayan hi\u00e7bir karar\u0131 uygulamaya koymamaktad\u0131r, ilgili yasa b\u00f6yledir. RF’nda Rus \u00f6\u011frencisi bulunmayan okullarda, Rus s\u0131n\u0131flar\u0131 a\u00e7\u0131lmas\u0131 gibisine kraldan \u00e7ok kralc\u0131 ve s\u00f6m\u00fcrgeci politikalara art\u0131k bir son verilmeli, Rus \u00f6\u011frencinin de o yerin dilini \u00f6\u011frenmesi desteklenmelidir. En ba\u015fta Rus\u00e7a, Adigece gibi yok olma tehlikesi alt\u0131nda olan bir dil de\u011fildir. Rus\u00e7a\u2019y\u0131 ister istemez herkes \u00f6\u011freniyor ve \u00f6\u011frenmeye de devam edecek. \u00c7\u00fcnk\u00fc Rus\u00e7a genel bir resmi dil ve iki y\u00fcz milyondan \u00e7ok insan taraf\u0131ndan konu\u015fuluyor.<\/p>\n Gorba\u00e7ov d\u00f6neminde, Ruslardan, bulunduklar\u0131 yerin dilini de \u00f6\u011frenmeleri ve o yerin \u00f6zelliklerine sayg\u0131l\u0131 olmalar\u0131 isteniyordu. Dahas\u0131 b\u00fct\u00fcn ulusal b\u00f6lgelerin bile birer \u201cbirlik cumhuriyeti\u201d<\/strong> yap\u0131lmalar\u0131 tasarlanm\u0131\u015ft\u0131. Demokrasiye, e\u015fitli\u011fe ve halklara b\u00f6ylesine de\u011fer verilmeye ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc geli\u015fmeler bunun gereklili\u011fini o zamanki y\u00f6neticilere \u00f6\u011fretmi\u015fti. AC ve K\u00c7C de (ayr\u0131ca Hakas ve Altay cumhuriyetleri de) bu demokratikle\u015fme s\u00fcrecinin \u00fcr\u00fcnleri olarak do\u011fmu\u015flard\u0131 (3 Temmuz 1991). Ancak ge\u00e7 kal\u0131nm\u0131\u015f, A\u011fustos 1991 tutucu (\u015foven) darbe giri\u015fimi sonucu, IV<\/b><\/p>\n AS\u0130M\u0130LASYONA KAR\u015eI NE YAPILAB\u0130L\u0130R<\/p>\n <\/b>Sovyetler d\u00f6neminde k\u00fc\u00e7\u00fck ulus dillerinin b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fcn, yani Rus\u00e7a\u2019n\u0131n i\u00e7inde eritilmesi bi\u00e7iminde, sessiz ama \u00e7ok ciddi bir Rusla\u015ft\u0131rma politikas\u0131 uygulan\u0131yordu. Bunun bir gere\u011fi olarak da Rus dili, k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve Rusluk y\u00fcceltiliyor, kurtar\u0131c\u0131 b\u00fcy\u00fck biraderin Rus ulusu oldu\u011fu propaganda ediliyordu (bunlar\u0131n t\u00fcm\u00fc fa\u015fist g\u00f6r\u00fc\u015f ve uygulamalard\u0131). Sonu\u00e7 olarak da, ulusal okullar kapat\u0131l\u0131yor, anadilleri resmi d\u00fczeyde olmasa da, alt d\u00fczeylerde a\u015fa\u011f\u0131lan\u0131yor (tav\u015fana ka\u00e7, taz\u0131ya tut politikas\u0131 uygulan\u0131yor), anadillerini konu\u015fanlar \u00a0yer yer d\u00f6v\u00fclebiliyordu. Rus birinci s\u0131n\u0131f insand\u0131, birinci s\u0131n\u0131fa terfi etmek, rahatlamak demekti. Art\u0131k Rus g\u00f6r\u00fcnmek, Rus olmayanlar i\u00e7in eri\u015filmesi ama\u00e7lanan bir \u201chedef\u201d haline getirilmi\u015fti. Anadilleri ve ulusal geleneklere \u201cgerici\u201d yaftas\u0131 yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yor, y\u00f6netim yeteneksiz (kukla) ellere devrediliyordu.<\/p>\n Osmanl\u0131 y\u00f6netimi de gerekli g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc etnik y\u00f6releri, \u00f6nce din ve gelene\u011finden kopar\u0131yor, papazlar\u0131 etkisizle\u015ftiriyor, oraya \u00e7ok say\u0131da M\u00fcsl\u00fcman din adam\u0131 yolluyor, \u00f6nce halk\u0131 bask\u0131, ayr\u0131ca evlilik ve di\u011fer te\u015fviklerle M\u00fcsl\u00fcmanla\u015ft\u0131r\u0131yor, koyu dindar bir hale getiriyor, ard\u0131ndan s\u0131ra T\u00fcrkle\u015fmeye geliyordu. \u00d6rne\u011fin Osmanl\u0131lar\u0131n \u00c7erkesya<\/strong>‘da g\u00f6revlendirdi\u011fi Anapa Muhaf\u0131z\u0131 Ferah Ali Pa\u015fa’<\/strong>n\u0131n uygulamalar\u0131 da M\u00fcsl\u00fcmanla\u015ft\u0131rma bi\u00e7iminde ba\u015flat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Ancak T\u00fcrkmen ve Y\u00f6r\u00fck gibi yerli T\u00fcrklerin i\u00e7ki i\u00e7melerine, i\u00e7kili d\u00fc\u011f\u00fcn ve e\u011flenceler d\u00fczenlemelerine kimse d\u00f6n\u00fcp bakm\u0131yordu bile. Bu gibi \u015feytani uygulamalar da iyi incelenmelidir.<\/p>\n Bu t\u00fcr bir atmosfer i\u00e7inde anadilinden ve etnik kimlikten ka\u00e7\u0131\u015f\u0131n h\u0131zlanmas\u0131 ve insanlar\u0131n giderek robotla\u015fmas\u0131 (kendine yabanc\u0131la\u015fmas\u0131, onursuzla\u015fmas\u0131, ruhsuzla\u015fmas\u0131 ve duyars\u0131zla\u015fmas\u0131) \u00e7ok do\u011fald\u0131r. Stalin ve izleyen d\u00f6nemde, \u00f6zellikle kentlere \u00f6ncelik verilmek ve yo\u011funla\u015ft\u0131r\u0131lmak \u00fczere, din ve geleneklere sava\u015f a\u00e7\u0131l\u0131yor, ulusal yap\u0131 tahrip ediliyor, \u00e7ocuklar M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131ktan uzakla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yor, s\u00fcnnet gelene\u011fi yasaklan\u0131yor, i\u00e7ki i\u00e7mek ve domuz eti yemek \u00f6zendiriliyor, k\u0131z ve erkek \u00e7ocuklar\u0131na H\u0131ristiyan Rus adlar\u0131 veriliyor, Rus\u00e7a konu\u015fmalar\u0131 yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yor, tek yanl\u0131 ya da boyun e\u011fmi\u015f bir uyum durumu (k\u00f6lele\u015ftirilmi\u015f bir entegrasyon) yarat\u0131l\u0131yordu. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n sosyalizm ve demokrasiyi kirletmek d\u0131\u015f\u0131nda da bir anlam\u0131 olamazd\u0131. Bu t\u00fcr olumsuz uygulamalar, zamanla, toplumca benimsenip yayg\u0131nla\u015f\u0131yor ve kal\u0131c\u0131la\u015f\u0131yordu. Bu da bir boyun e\u011fdirme y\u00f6ntemi idi.<\/p>\n \u00d6rne\u011fin 1992’de ad\u0131n\u0131n Rita<\/strong> (Margarita) oldu\u011funu s\u00f6yleyen bir \u00e7ocuklu gen\u00e7 bir Kabardey kad\u0131n\u0131na, \u00a0\u011eu\u00e7’\u0131ps\/\u0413\u044a\u0443\u04471\u044b\u043f\u0441<\/strong> (Demir) gibi Adigece adlar da bulundu\u011funu s\u00f6yledi\u011fimde, \u201cEy ba?\u201d (\u00c7irkin de\u011fil mi?)<\/strong> yan\u0131t\u0131n\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131m. Tam bir yabanc\u0131la\u015fma \u00f6rne\u011fiydi bu. Sonunda Svetlana, Nata\u015fa, \u00a0Natalya, \u0130rina, Oksana, Boris, \u0130van, Feliks, Nikolay, Artur vb gibi H\u0131ristiyan Rus adlar\u0131 \u00e7o\u011fald\u0131k\u00e7a \u00e7o\u011fal\u0131yor, Adige ya da M\u00fcsl\u00fcman adlar\u0131n\u0131n yerini al\u0131yor ve giderek Mariya Grozni <\/strong>(\u0130dar Go\u015fevnay) \u00f6rne\u011fi \u00f6v\u00fcn\u00e7 duyulan adlara d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyorlard\u0131.<\/p>\n Bir \u00f6rnek de \u0130srail: \u0130srail\u2019de<\/strong>, geli\u015fmi\u015f bir demokrasi ve bir hukuk devleti ve d\u00fczg\u00fcn i\u015fleyen bir yarg\u0131 kurumu yan\u0131nda, \u0131rk\u00e7\u0131, milliyet\u00e7i ve dinci \u00e7evreler de vard\u0131r ama bu t\u00fcr gericilerin kar\u015f\u0131s\u0131nda insan haklar\u0131n\u0131 savunan mekanizmalar ve demokratik g\u00fc\u00e7ler de vard\u0131r, bunlar da etkilidirler. Sonu\u00e7 olarak bir denge durumu vard\u0131r. RF, T\u00fcrkiye ve Arap \u00fclkelerinde ise, hen\u00fcz b\u00f6ylesine geli\u015fmi\u015f bir demokrasi ve denge durumu olu\u015fmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n \u0130srail’<\/strong>de bir Adige, kimseden \u00e7ekinmeden, \u00f6zg\u00fcrce ve dolu dolu Adigece konu\u015fabiliyor. Okulda da dilini \u00f6\u011freniyor, Osmanl\u0131 ve \u0130ngiliz y\u00f6netimleri d\u00f6nemlerinden beri, Kemalist T\u00fcrkiye\u2019de g\u00f6r\u00fclen \u0131rk\u00e7\u0131 bask\u0131lar benzeri uygulamalarla kar\u015f\u0131la\u015fmam\u0131\u015f, dil yasa\u011f\u0131 denen \u015feyi tan\u0131mam\u0131\u015f ve ya\u015famam\u0131\u015ft\u0131r ama \u0130srail Adigelerinin 1948 \u00f6ncesi uzant\u0131lar\u0131 olan, s\u00f6zgeli\u015fi \u00dcrd\u00fcn \u00fclkesi Adigeleri<\/strong> ise, her bak\u0131mdan d\u00f6k\u00fcl\u00fcyorlar, Arapl\u0131k i\u00e7inde eritilip bitiriliyorlar.<\/p>\n Diasporan\u0131n bir \u015fans\u0131zl\u0131\u011f\u0131 da Balkanlar’da olsun tutunamam\u0131\u015f, geri ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcks\u00fcz \u00fclkelerde ya\u015f\u0131yor olmak. 1878 Balkan s\u00fcrg\u00fcn\u00fc olmasayd\u0131, bug\u00fcn 1 milyonun \u00e7ok \u00fczerinde bir Adige n\u00fcfus AB yurtta\u015f\u0131 olacak ve bask\u0131 kalkan\u0131ndan kurtulmu\u015f olacakt\u0131. Kemalistlerin AB’yi istememe nedenlerinden biri de \u0131rk\u00e7\u0131 bask\u0131n\u0131n ortadan kalkacak olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n Bu arada, \u00a0Kuzey Kafkas cumhuriyetlerinin, sadece dil, k\u00fclt\u00fcr ve siyasal alanda de\u011fil, ekonomi alan\u0131nda da d\u00f6k\u00fclmekte olduklar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemeliyiz.<\/p>\n Oysa oralarda verimli topraklar, ormanlar, hayvan varl\u0131\u011f\u0131, \u00a0madenler, zengin su ak\u0131tan \u0131rmaklar ve mineral su kaynaklar\u0131, b\u00fcy\u00fck bir turistik potansiyel var. Adige b\u00f6lgeleri, Adigey, \u00a0Kara\u00e7ay-\u00c7erkesya<\/strong>, Kabardey-Balkarya <\/strong>ve etnik bir y\u00f6re olan K\u0131y\u0131boyu Shapsughya <\/strong>(\u015e\u2019a\u00e7e\/So\u00e7i ve Tuapse rayonu), bu yerlerin t\u00fcm\u00fc ve \u00e7evreleri, do\u011fan\u0131n bir arma\u011fan\u0131 olarak, \u00a0birer g\u00fczellik diyar\u0131, \u00a0birer turistik Adige topra\u011f\u0131. RF’nun en g\u00fczel yerleri. Ancak b\u00fct\u00fcn bunlara kar\u015f\u0131n, bug\u00fcn bu yerler, \u00a0yoksulluk, su\u00e7 \u00f6rg\u00fctleri, su\u00e7 ve r\u00fc\u015fvetten ge\u00e7ilmiyor. Tam bir batakl\u0131k. Buralar\u0131 RF’nun en geri, en ihmal edilmi\u015f ve en yoksul k\u00f6\u015feleri. Ticari yollar ve arterleri bu cumhuriyetleri d\u0131\u015fl\u0131yor. Buralar\u0131 sanki 40-50 y\u0131l \u00f6ncesini ya\u015f\u0131yor. St. Petersbug ve Moskova gibi kentlerle Nal\u00e7ik ya da Maykop aras\u0131ndaki u\u00e7urum, \u00a0\u0130stanbul ve \u0130zmir ile Bing\u00f6l ya da Hakkari aras\u0131 gibi. Tar\u0131m \u00fcr\u00fcnleri, \u00f6zellikle sebze ve bostan tarlalarda \u00e7\u00fcr\u00fcyor, b\u00fcy\u00fck kentlere g\u00f6nderilemiyor, sat\u0131lam\u0131yor ve ticaret yap\u0131lam\u0131yor, \u00a0\u00e7\u00fcnk\u00fc su\u00e7 \u00f6rg\u00fctleri kol geziyor, k\u00f6\u015fe ba\u015flar\u0131n\u0131 tutmu\u015f, her yeri haraca kesmi\u015f. Adeta abluka alt\u0131nda bir ya\u015fam s\u00fcr\u00fcyor. Bu gibi durumlardan Rus, Adige, \u00a0Ermeni, Tatar, T\u00fcrk (Ah\u0131skal\u0131), K\u00fcrt, yani herkes, t\u00fcm Adigeyliler nasibini al\u0131yor. Bu y\u00fczden Adigeler toparlanam\u0131yor ve Diasporaya el uzatam\u0131yorlar. \u00dcst y\u00f6netim ise, \u00a0\u201cHele bir bekleyin, her \u015fey d\u00fczelecek\u201d<\/strong> diyor, ama umut ekme\u011fi kar\u0131n doyurmuyor.<\/p>\n Verilen s\u00f6zler de tutulmuyor:<\/p>\n \u00d6rne\u011fin, 1998-1999’da RF h\u00fck\u00fcmetinin iskan garantisi ile 174 Kosoval\u0131 Adige<\/strong>, t\u00f6renlerle, 135 y\u0131l sonra ata topra\u011f\u0131 Adigey’e toplu bir bi\u00e7imde getirilmi\u015fti. Ama aradan 10 y\u0131l ge\u00e7ti\u011fi halde, verilen s\u00f6zler yerine getirilmedi, hala evsiz Kosoval\u0131 aileler var. <\/strong>(bk. Jineps, say\u0131 22, s. 3) Oysa ayn\u0131 s\u0131ralarda 155 bin 400 Rus’un, ev verilerek sessizce ve b\u00fcy\u00fck bir gizlilik i\u00e7inde AC’ne yerle\u015ftirildi\u011fi de biliniyor. (bk. Nart dergisi, 2003, say\u0131 36, s. 86) Peki bu bir \u00e7ifte standart, negatif bir ay\u0131r\u0131mc\u0131l\u0131k, Adige insan\u0131n\u0131 a\u015fa\u011f\u0131lama ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc s\u0131n\u0131f insan yerine koyma olay\u0131 de\u011fil midir? Bu insanlar\u0131n s\u00fcr\u00fcnd\u00fcr\u00fclmeleri, Adige diasporas\u0131 i\u00e7in de bir \u201cgeri gelmeyin\u201d uyar\u0131s\u0131 say\u0131lmaz m\u0131? 2007’de \u00e7\u0131kar\u0131lan federal d\u00f6n\u00fc\u015f yasas\u0131 gere\u011fi 50 kota da\u011f\u0131t\u0131ld\u0131, bir tanesi olsun bir Adigeyliye verilmedi. Bir avu\u00e7 Adige hala “sak\u0131ncal\u0131 piyade” midir?<\/p>\n Bu bak\u0131mdan RF \u00fcst y\u00f6netimi, uluslararas\u0131 d\u00fczeyde demokrasiye ve hukuk devleti ilkelerine sayg\u0131 g\u00f6stermeye \u00e7a\u011fr\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n <\/p>\n V<\/p>\n OLUMLU \u015eEYLER DE VAR<\/p>\n 2014 K\u0131\u015f Olimpiyatlar\u0131<\/strong>‘n\u0131n AC’ne biti\u015fik tarihi bir Adige topra\u011f\u0131 olan \u015e’a\u00e7e’<\/strong>de (So\u00e7i) yap\u0131lacak olmas\u0131, \u015e\u2019a\u00e7e\/So\u00e7i ile birlikte, biti\u015fik kom\u015fu Adigey y\u00f6resinin de alt yap\u0131s\u0131n\u0131n ve ula\u015f\u0131m \u015febekesinin geli\u015ftirilmesini zorunlu hale getirmi\u015ftir. \u015eans bu kez, beklenmedik bir bi\u00e7imde Adigey’in de y\u00fcz\u00fcne g\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ancak bu \u015fans Adigelerce yerinde kullan\u0131labilecek midir? \u00c7\u00fcnk\u00fc Adigeler sulu dereye susuz g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcp susuz getirilmeye al\u0131\u015fk\u0131nd\u0131rlar. \u00d6rnekleri \u00e7ok bunun\u2026<\/p>\n \u015e’a\u00e7e’ye en yak\u0131n havaliman\u0131 Maykop <\/strong>(M\u0131yequape) Havaliman\u0131’d\u0131r. Bu bak\u0131mdan uluslararas\u0131 Maykop Havaliman\u0131’n\u0131n b\u00fcy\u00fct\u00fclmesi ve modern bir donan\u0131ma kavu\u015fturulmas\u0131, Maykop kentinin de bir karayoluyla \u015e’a\u00e7e’ye ba\u011flanmas\u0131, Adigey’in g\u00fcneyindeki M\u0131yequape (Maykop) rayonu da\u011f yollar\u0131 ve turistik tesislerinin tamamlanmas\u0131 ve \u00e7o\u011falt\u0131lmas\u0131 g\u00fcndemdedir. <\/strong>Dahas\u0131 g\u00fcneydeki turistik Maykop (M\u0131yeqope) rayonunda ya da \u015e’a\u00e7e Olimpiyat alan\u0131n\u0131n bir yerinde bir Adige Evi<\/strong> (\u0410\u0434\u044b\u0433\u044d \u0443\u043d\u044d) in\u015fa edilmesi, \u00e7evresine restorantlar, dinlenme tesisleri, at\u00f6lye ve m\u00fczeler, resim ve sanat galerileri, sportif e\u015fya al\u0131nabilecek yerler yerle\u015ftirilmesi, Adige Sofras\u0131<\/strong> tesisleri kurularak, yerel \u015fark\u0131, dans ve konserler e\u015fli\u011finde konuklar\u0131n a\u011f\u0131rlanmas\u0131 ve Adigey b\u00fct\u00e7esine para kazan\u0131lmas\u0131 planlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n RF’nun tan\u0131t\u0131lmas\u0131, konuklar\u0131n a\u011f\u0131rlanmas\u0131 ve turizm a\u00e7\u0131s\u0131ndan buna zorunluluk vard\u0131r. Maykop<\/strong>, sisli Krasnodar’<\/strong>\u0131n ya da k\u0131y\u0131daki sisli Gelencik’<\/strong>in aksine neredeyse 365 g\u00fcn sissiz ve g\u00fcne\u015fli olan bir yerdir, yani u\u00e7aklar\u0131n ini\u015f ve kalk\u0131\u015f\u0131na her zaman i\u00e7in uygundur.<\/p>\n B\u00f6lgenin tarihsel ve arkeolojik zenginli\u011fi, do\u011fal g\u00fczelli\u011fine eklendi\u011finde, AC’nde bu yak\u0131nlarda bir turizm patlamas\u0131 olmas\u0131 beklenebilir. Adigey’in her yerinden tarih, arkeolojik yap\u0131t ve bereket (termal ve maden sular\u0131, petrol, do\u011fal gaz, vb) f\u0131\u015fk\u0131r\u0131yor. <\/strong>\u00d6rne\u011fin, AC’ndeki 8\u2019i devlet, 23\u2019\u00fc de yerel d\u00fczeydeki 31 m\u00fcze i\u00e7inden sadece Maykop’taki Adige Ulusal M\u00fczesi’<\/strong>nde, \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc milat, dahas\u0131 bir milyon y\u0131l \u00f6ncesine, Adigelere, Adige atalar\u0131na ve Adige devletlerine (M\u0131vt’e ve Sindlere, vb) ait 70 bin de\u011fi\u015fik \u00f6rnek<\/strong> (yap\u0131t\/c\u0430\u0443\u0433\u044a\u044d\u0442) sergileniyor. Bu da Adigey’in tarih\u00f6ncesi ve tarihsel ge\u00e7mi\u015finin ne denli g\u00f6rkemli oldu\u011funu g\u00f6steriyor. Adige topra\u011f\u0131, da\u011fc\u0131l\u0131k ve su sporlar\u0131, yaya ve atl\u0131 gezinti, termal ve k\u00fclt\u00fcr turizmi y\u00f6n\u00fcnden de d\u00fcnyan\u0131n say\u0131l\u0131, en \u00f6nde, en g\u00f6zde ve en e\u015fsiz yerlerinden biridir. Adigey<\/strong> ve biti\u015fik So\u00e7i’<\/strong>deki, Kara\u00e7ay-\u00c7erkesya<\/strong> ve Kabardey-Balkarya<\/strong>\u2019daki temiz atmosfer d\u00fcnyan\u0131n pek az yerinde bulunabilir. \u00d6rne\u011fin AC’den sinsi oyunlarla kopar\u0131lmak istenen, nefes kesici g\u00fczellikteki Le\u011fo-Naqe’<\/strong>de (\u041b\u044d\u0433\u044a\u043e\u043d\u0430\u043a\u044a\u044d) bulunan ve bin 520 m y\u00fckseklikte olan Azi\u015f Yeralt\u0131 Ma\u011faralar\u0131 Kompleksi’<\/strong>nde oksijen oran\u0131 % 38’dir (saf do\u011fada % 21), burada hi\u00e7bir zararl\u0131 bakteri ya\u015fayamamaktad\u0131r ve buras\u0131 \u015fimdiden hasta ve turist ak\u0131n\u0131na u\u011fram\u0131\u015ft\u0131r. (Le\u011fo-Naqe i\u00e7in bk. Jineps <\/strong>gazetesi, say\u0131 21, s. 10;ayr\u0131ca Argun<\/strong> gazetesi, 1992 y\u0131l\u0131 son say\u0131lar\u0131.)<\/p>\n Alt yap\u0131lar\u0131 ve sanayile\u015fme tamamland\u0131\u011f\u0131nda, Adige (\u00c7erkes) cumhuriyetleri, petrol ve do\u011fal gaz zengini RF’nun y\u00fckselen devasa ekonomisi i\u00e7inde g\u00fc\u00e7l\u00fc birer partner olarak yer alacaklar, aradaki ekonomik u\u00e7urum da kapanacak, \u00a0b\u00f6ylesine bir ortamda, yoksulluktan ve gerilikten beslenen azg\u0131n Rus \u015fovenizmi ve sald\u0131rganl\u0131\u011f\u0131 da gerileyecek, buna kar\u015f\u0131l\u0131k demokrasi g\u00fc\u00e7lenecek, toplumun bekledi\u011fi ve demokratik kamuoyunun destekledi\u011fi anayurda d\u00f6n\u00fc\u015f hakk\u0131<\/strong> da ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak tan\u0131nacak, istekli Adigelerin yerle\u015fecekleri yerlerde de batmaya y\u00fcz tutmu\u015f olan dil (diller) de k\u0131sa bir s\u00fcre (birka\u00e7 y\u0131l) i\u00e7inde yeniden canlanabilecektir. (1960 sonras\u0131nda K\u0131br\u0131s T\u00fcrk dilinin yeniden canlanmas\u0131 \u00f6rne\u011findeki gibi.)<\/p>\n Ancak \u00f6nce \u00f6zg\u00fcrl\u00fck gerekir<\/strong>, bunun i\u00e7in de RF’nun, inkar politikas\u0131ndan vazge\u00e7mesi, 1864 y\u0131l\u0131 etnik temizlik ve s\u00fcrg\u00fcn\u00fcn\u00fc tan\u0131mas\u0131, s\u00fcrg\u00fcndekilere, UNPO <\/strong>karar\u0131na uygun olarak (bk. “Unpo, \u00c7erkes Ulusunun Durumu \u00dczerine Karar”, internet), diasporaya \u00e7ifte vatanda\u015fl\u0131k ve d\u00f6n\u00fc\u015f hakk\u0131 vermesi, k\u0131s\u0131tlay\u0131c\u0131 ve ku\u015fku uyand\u0131r\u0131c\u0131 davran\u0131\u015flar\u0131 sona erdirmesi, diasporada da bir demokratik birikimin bulundu\u011funu kavramas\u0131 ve demokrasisini \u00e7a\u011fda\u015f standartlara y\u00fckseltmesi, ge\u00e7mi\u015fte Adigelere kar\u015f\u0131 i\u015flenmi\u015f olan insanl\u0131k ve sava\u015f su\u00e7lar\u0131ndan ve tarihi bir \u00fclke olan \u00c7erkesya’n\u0131n yok edilmi\u015f olmas\u0131 olgusundan gurur duyma ve kutlamalara<\/strong> bir son verilmesi de gerekir. (Asl\u0131nda uluslararas\u0131 demokratik anlay\u0131\u015fa uygun olan\u0131 da budur.)<\/p>\n Diasporan\u0131n da Rus aleyhtar\u0131 ve demokratik olmayan gerici tutumlara bir son vermesi, diyalog ve dostlu\u011fun de\u011ferini kavramas\u0131, konuya \u0131rk\u00e7\u0131 ya da milliyet\u00e7i bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla de\u011fil, bilimsel, t\u00fcm halklar\u0131n ve insanlar\u0131n yarar\u0131na ve karde\u015f\u00e7e bir anlay\u0131\u015fla yakla\u015fmas\u0131; Kafkasya’ya kendili\u011finden gidip bireysel olarak oraya yerle\u015fen Adigelerin de oradakilerden hi\u00e7bir maddi yard\u0131m beklememeleri, kendi olanaklar\u0131 ile yetinmeleri, oras\u0131 ile uyumlu olmalar\u0131 gerekir.<\/p>\n Bu arada, geri bir a\u015firetin mensubu imi\u015fiz de \u201ckol k\u0131r\u0131l\u0131r yen i\u00e7inde saklan\u0131r\u201d misali, a\u015firetimizin kusurlar\u0131n\u0131 gizliyormu\u015fuz gibisine bir geri anlay\u0131\u015ftan s\u0131yr\u0131larak, kendimizi de ele\u015ftirebilmeliyiz. Ele\u015ftiri, \u00f6zele\u015ftiri ve ho\u015fg\u00f6r\u00fcn\u00fcn bulunmad\u0131\u011f\u0131 bir yerde ilerleme ve geli\u015fme olmaz. Ge\u00e7mi\u015fte, \u00e7a\u011fd\u0131\u015f\u0131 kalm\u0131\u015f bir\u00e7ok gelene\u011fimizi d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcremedi\u011fimizi, bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcm\u00fczle k\u00f6le eme\u011fini s\u00f6m\u00fcrmeyi s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz\u00fc, insan\u0131m\u0131z\u0131 (\u00f6zellikle de g\u00fczel k\u0131z ve erkek \u00e7ocuklar\u0131m\u0131z\u0131, “k\u00f6le” diyerek yuvas\u0131ndan kopar\u0131p) para kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 esir t\u00fcccarlar\u0131na, seks tacirlerine ve doyumsuz haremlere satt\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131, bu yavrular\u0131m\u0131z\u0131n geleceklerini karartt\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131, bu y\u00f6nden kirli ve bozuk bir sicilimizin de bulundu\u011funu, \u015eeyh \u015eamil’<\/strong>in (\u0428\u044b\u0445\u044a \u0428\u0430\u043c\u0438\u043b) Da\u011f\u0131stan ve \u00c7e\u00e7enya’da derebeyli\u011fini ve k\u00f6leli\u011fi yok ederek getirdi\u011fi e\u015fitli\u011fi, \u00c7erkesya’da ger\u00e7ekle\u015ftiremedi\u011fimizi, \u00e7a\u011f\u0131n \u00e7ok \u00e7ok gerisine d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz\u00fc, o y\u00fczden, merkezi bir otorite olu\u015fturamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131, g\u00fc\u00e7lerimizi birle\u015ftiremedi\u011fimizi ve kendimizi gerekti\u011fi gibi savunamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck getirerek, n\u00fcfusun \u00f6nemli bir kesimini olu\u015fturan k\u00f6leleri sava\u015fa seferber edemedi\u011fimizi, g\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u00fck ile s\u0131n\u0131rl\u0131, par\u00e7al\u0131, da\u011f\u0131n\u0131k ve birbirinden kopuk bir direni\u015f koydu\u011fumuzu, ki\u015fisel \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 ulusun \u00e7\u0131karlar\u0131 \u00fcst\u00fcnde tutan s\u00f6m\u00fcr\u00fcc\u00fc (gerici) s\u0131n\u0131flar\u0131n ve derebeylerinin pe\u015flerine tak\u0131ld\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131, onlar\u0131n oyunlar\u0131na gelerek bar\u0131\u015f f\u0131rsatlar\u0131n\u0131 s\u00fcrekli ka\u00e7\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131, ileriyi g\u00f6remedi\u011fimizi, \u00a0yabanc\u0131lar, \u00a0\u00f6zellikle Osmanl\u0131lar, \u0130ngilizler, vb taraf\u0131ndan s\u0131k s\u0131k kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 ve halen de kullan\u0131labilece\u011fimizi bilmeliyiz. K\u00f6t\u00fcy\u00fc de\u011fil, daima iyiyi \u00f6rnek almal\u0131y\u0131z.<\/p>\n \u00d6te yandan Adigey’deki Ruslar\u0131n, \u00f6zellikle eski mujiklerin (k\u00f6le k\u00f6yl\u00fclerin), Adigelerle sava\u015fan ve katliamlar yapan \u0130mparatorluk askerleri olmad\u0131klar\u0131n\u0131, onlar\u0131n 1861’de Rusya’da serfli\u011fin (toprak k\u00f6leli\u011finin) kald\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fczerine k\u00f6lelikten azat edilip Adige topra\u011f\u0131na yerle\u015ftirilen ve kendilerine ba\u015fka bir se\u00e7enek de tan\u0131nmam\u0131\u015f olan k\u00f6yl\u00fclerin torunlar\u0131 olduklar\u0131n\u0131, onlar\u0131n ve di\u011fer bar\u0131\u015f\u00e7\u0131 Ruslar\u0131n Adigelerle bir sorunlar\u0131n\u0131n olamayaca\u011f\u0131n\u0131, 1864’ten beri onlarla bar\u0131\u015f i\u00e7inde bir arada ya\u015fand\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve ya\u015fanmas\u0131 gerekti\u011fini, ba\u015fka bir se\u00e7enek de bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmemiz gerekir. Ho\u015fg\u00f6r\u00fc ana karakterimiz olmal\u0131d\u0131r, ho\u015fg\u00f6r\u00fcl\u00fc, ama kararl\u0131 olan insan daima daha g\u00fc\u00e7l\u00fc olan insand\u0131r.<\/p>\n Bir bar\u0131\u015f adas\u0131 <\/strong>olarak bilinen Adigey’deki (AC) Rus ve Adigelerin bu yak\u0131nlarda, AC Devlet Ba\u015fkan\u0131 Aslan Thak’u\u015f\u0131n’<\/strong>\u0131n dengeli y\u00f6netimi ile birlikte, ortak \u00e7\u0131karlar do\u011frultusunda birle\u015ftiklerini ve belli bir mesafe ald\u0131klar\u0131n\u0131, Rus ve Adigelerin elbirli\u011fi i\u00e7inde b\u00f6lgelerini, AC’ni kalk\u0131nd\u0131rmaya ba\u015flad\u0131klar\u0131n\u0131, bir b\u00f6l\u00fcm Rus \u00f6\u011frencinin de, g\u00f6n\u00fcll\u00fc olarak Adigeceyi \u00f6\u011frenmekte oldu\u011funu duyuyoruz. Ayr\u0131ca festival, \u015fenlik ve kutlamalar d\u00fczenlenerek yerel-k\u00fclt\u00fcrel \u00f6zelliklerin canland\u0131r\u0131lmas\u0131na, \u00a0arkeolojik kaz\u0131lar ve m\u00fczele\u015fmeye destek bi\u00e7iminde k\u00fclt\u00fcrel d\u00fczeyin y\u00fckseltilmesine ve turizmin geli\u015ftirilmesine \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. B\u00fct\u00fcn bu \u00e7al\u0131\u015fmalar 2014 \u015e\u2019a\u00e7e\/So\u00e7i K\u0131\u015f Olimpiyatlar\u0131<\/strong> ile ba\u011flant\u0131l\u0131 olarak yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Maykop-\u015e\u2019a\u00e7e otoyolu tamamland\u0131\u011f\u0131nda, \u015e\u2019a\u00e7e\/So\u00e7i ve Adigey, birlikte yoksullu\u011fu a\u015fabilecek ve bir gelecek umudu yaratabilecektir. Bu konuda V. V. Putin<\/strong>\u2019in b\u00fcy\u00fck bir \u00e7aba ve eme\u011fi s\u00f6z konusudur.<\/p>\n KBC ve di\u011fer yerlerde ba\u015flat\u0131lan olumlu ad\u0131mlar da dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, umutlar artmaktad\u0131r. RF’ndaki 21 cumhuriyet ve di\u011fer demokratik (Rus ya da de\u011fil) birimler bir dayan\u0131\u015fma i\u00e7ine girdiklerinde, \u00a0mesafe al\u0131nm\u0131\u015f olacakt\u0131r. Ku\u015fkusuz dostluk ve dayan\u0131\u015fma \u0131rk\u00e7\u0131lar, k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131c\u0131lar ve su\u00e7 \u00f6rg\u00fctleri d\u0131\u015f\u0131nda, herkesin yarar\u0131na olur.<\/p>\n Son s\u00f6z, demokratik bir hukuk devleti i\u00e7in evet, bunun d\u0131\u015f\u0131ndakiler i\u00e7in kesinlikle hay\u0131r! Hedef, \u00a0RF, T\u00fcrkiye ve Arap \u00fclkeleri i\u00e7in eksiksiz, \u00a0tam bir demokrasi olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n Not:<\/strong> Bu yaz\u0131 Jineps gazetesi ile Uzunyayla.Com\u2019da da yay\u0131nlanm\u0131\u015f, 02. 08. 2008’de g\u00fcncellenmi\u015ftir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" HAPİ Cevdet Yıldız JINEPS‘in Ağustos sayısında (sayı 21, s. 11), “Adigece’yi Kurtarmak İçin Beyin Fırtınası” başlıklı ve “Ajans Kafkas” kaynaklı bir yazı yayınlandı. Yazı, Rusya Federasyonu (RF) üyesi Kabardey-Balkarya Cumhuriyeti (KBC) başkenti Nalçik’te Adigece (Kabardeyce) yayınlanan Adige Psatle gazetesi salonunda, gazetenin yönetmeni yazar Mıhamet HAFITSE‘nin (Хьаш1уц1э Мыхьаьэт) açış konuşmasıyla başlayan ve dört saat kadar sürdüğü […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_bbp_topic_count":0,"_bbp_reply_count":0,"_bbp_total_topic_count":0,"_bbp_total_reply_count":0,"_bbp_voice_count":0,"_bbp_anonymous_reply_count":0,"_bbp_topic_count_hidden":0,"_bbp_reply_count_hidden":0,"_bbp_forum_subforum_count":0,"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"0","ocean_second_sidebar":"0","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"0","ocean_custom_header_template":"0","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"0","ocean_menu_typo_font_family":"0","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"0","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"off","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[31],"tags":[],"class_list":["post-8823","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-edebiyat-genel-konular","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8823","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=8823"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8823\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8825,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8823\/revisions\/8825"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=8823"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=8823"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=8823"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n<\/strong><\/p>\n
\n III
\n<\/strong><\/p>\n
\n<\/strong><\/p>\n
\ndemokratikle\u015fme s\u00fcreci kesintiye u\u011fram\u0131\u015f, Sovyetler Birli\u011fi de da\u011f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n