![](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/yz-image4\/0112-dunyaedebiyati.GIF\")
<\/p>\n<\/p>\n
Metin Devrim<\/span><\/b><\/p>\n Latin Amerika Edebiyat\u0131 Bunlar\u0131n en \u00fcnl\u00fcs\u00fc \u0130spanyol Alonso de Ercilay Z\u00fa\u00f1iga’n\u0131n (1533-1594), \u015eili Yerlilerinin soylu direni\u015fini ve \u015fairin bu d\u00f6nemdeki ac\u0131lar\u0131n\u0131 dile getiren \u2018La Araucana\u2019d\u0131r. 20 binin \u00fcst\u00fcnde ko\u015fuktan olu\u015fan bu \u015fiir yeni topraklardan f\u0131\u015fk\u0131ran ilk ger\u00e7ek edebiyat \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n 1600’de art\u0131k fetihler sona ermi\u015ftir. Avrupal\u0131 i\u015fgalciler efendi, Yerliler ise \u00e7o\u011funlukla k\u00f6leydi. Zenginler h\u00e2l\u00e2 \u0130spanya ve Portekiz’i anayurtlar\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcyordu. Yaz\u0131lanlar ise Amerika’yla ilgili olmakla birlikte Portekiz ve \u0130spanyol edebiyat\u0131n\u0131n k\u00f6t\u00fc bir taklidi olmaktan \u00f6teye ge\u00e7emiyordu ama bunlar i\u00e7inde Meksikal\u0131 bir rahibe olan Juana In\u00e9s de la Cruz (1651-1695) ger\u00e7ekten edebiyat de\u011feri olan \u015fiirler ve oyunlar yazd\u0131. Portekiz s\u00f6m\u00fcrgesi olan Brezilya’n\u0131n en \u00fcnl\u00fc yazar\u0131 Jos\u00e9 Basilio da Gama (1740-1795) ilk kez \u015fiirlerinde Yerlilerin ya\u015fam\u0131n\u0131 i\u015fledi.<\/p>\n \u00d6zg\u00fcrl\u00fck ve Romantizm Latin Amerika’n\u0131n ger\u00e7ek anlamda ilk romanc\u0131s\u0131 Meksikal\u0131 Jos\u00e9 Joaqu\u00edn Fern\u00e1ndez de Lizardi (1776-1827), 19. y\u00fczy\u0131l ba\u015f\u0131ndaki Meksika toplumunu canl\u0131 bir bi\u00e7imde anlatan El periquillo sarniento’yu (1816) yay\u0131mlad\u0131. Kitab\u0131n ba\u015f ki\u015fisi bir picaro ya da serseridir. Lizardi bu yap\u0131t\u0131nda toplumun gelenek ve t\u00f6relerini ele\u015ftirir. Bu kitap Meksika’da bug\u00fcn de en \u00e7ok okunan kitaplar aras\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n Latin Amerika’da sava\u015flar ve askeri diktat\u00f6rl\u00fckler birbirini izliyordu. Bunlar\u0131n i\u00e7inde en \u00e7ok nefret toplayanlardan biri Arjantin diktat\u00f6r\u00fc Juan Manuel de Rosas idi. Kanl\u0131 y\u00f6netimi s\u0131ras\u0131nda bir\u00e7ok yazar s\u00fcrg\u00fcne g\u00f6nderildi. Bu yazarlar, kalemleriyle kom\u015fu \u00fclkelerden Rosa’a sava\u015f a\u00e7t\u0131lar. Jos\u00e9 Pedro Cris\u00f3logo M\u00e1rmol’un (1817-1871) ilk Arjantin roman\u0131 kabul edilen \u00fcnl\u00fc yap\u0131t\u0131 Amalia (1851) Rosas y\u00f6netiminin korkun\u00e7lu\u011funu sergiler. Domingo Faustino Sarmiento (1811-1888) ise Facundo (1845) adl\u0131 uzun denemesinde, alt\u00fcstl\u00fcklerin ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 toplumlar\u0131n, diktat\u00f6rl\u00fcklere yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlat\u0131r.<\/p>\n Sarmiento ve M\u00e1rmol, Avrupa’daki Romantizm Ak\u0131m\u0131’ndan etkilenen yazarlar aras\u0131ndad\u0131r. Bu yazarlar \u00e7o\u011funlukla konular\u0131n\u0131 \u00fclkelerinin tarihinden ve s\u0131radan insanlar\u0131n ya\u015famlar\u0131ndan se\u00e7tiler. Tarihsel romanlar\u0131n en g\u00fczellerinden biri Dominik Cumhuriyeti’nden Manuel de Jes\u00fas Galv\u00e1n’\u0131n (1834-1911), Amerika Yerlilerine \u0130spanyollar\u0131n uygulad\u0131klar\u0131 k\u0131y\u0131m\u0131 anlatan Enriquillo (1882) adl\u0131 yap\u0131t\u0131d\u0131r. Amerika Yerlilerinin destanlar\u0131ndan ve s\u0131n\u0131r sava\u015flar\u0131ndan esinlenilerek pek \u00e7ok \u00f6yk\u00fc ve \u015fiir yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Latin Amerika Romantizmi pampalarda s\u0131\u011f\u0131r g\u00fcden go\u015fo’lar\u0131 \u015fiirlerde ele ald\u0131. Arjantinli Jos\u00e9 Hern\u00e1ndez’in (1834-1886) en \u00fcnl\u00fc yap\u0131t\u0131, \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc yok eden topluma kar\u015f\u0131 ba\u015fkald\u0131ran go\u015fonun m\u00fccadelesini anlatan El gaucho Martin Fierro (1872) adl\u0131 \u015fiiridir.<\/p>\n Ger\u00e7eklik ve Do\u011falc\u0131l\u0131k 1888’de Nikaragual\u0131 \u015fair Rub\u00e9n Dar\u00edo’nun d\u00fczyaz\u0131 ve \u015fiirlerden olu\u015fan Azul (1888) adl\u0131 kitab\u0131 b\u00fcy\u00fck yank\u0131lara yol a\u00e7t\u0131. Bu, Modernizmi tam anlam\u0131yla i\u00e7eren bir kitapt\u0131. Yeni bi\u00e7im aray\u0131\u015flar\u0131, dilin yeni ve heyecan verici bir bi\u00e7imde kullan\u0131lmas\u0131, yeni bir bilinci ve duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 gerektiriyordu. Modernizm, \u00e7e\u015fitlilik g\u00f6steren bir ak\u0131md\u0131. Kolombiyal\u0131 yazar Jos\u00e9 Asunci\u00f3n Silva (1865-1896) ve Meksikal\u0131 Manuel Guti\u00e9rrez N\u00e1jera (1859-1895) bu ak\u0131m\u0131n i\u00e7inde yer ald\u0131lar ama bu alanda en ba\u015far\u0131l\u0131 yap\u0131tlar\u0131, \u00e7ok i\u015flek bir dille yazan Rub\u00e9n Dar\u00edo, Arjantinli Leopoldo Lugones (1874-1938) ve Uruguayl\u0131 Delmira Agustini (1886-1914) verdiler.<\/p>\n Ba\u015flang\u0131\u00e7ta \u015fairler duygular\u0131n\u0131 ince ve m\u00fczikli bir dille \u015fiire d\u00f6kt\u00fcler. 1898 \u0130spanya Amerika Sava\u015f\u0131’ndan sonra ise, kendi \u00fclkelerinin g\u00fczelliklerinden ve sorunlar\u0131ndan s\u00f6z etmeye ba\u015flad\u0131lar.<\/p>\n 20. y\u00fczy\u0131lda toplumsal adaletsizlikler ve Amerika Yerlileri’nin u\u011frad\u0131klar\u0131 haks\u0131zl\u0131klar Latin Amerika edebiyat\u0131n\u0131n temel konular\u0131 oldu. Mariano Azuela (1873-1952) Meksika Devrimi’nin ac\u0131lar\u0131n\u0131 ve deh\u015fetini anlatan Los de abajoyu (1916) yazd\u0131. Kolombiyal\u0131 yazar Jos\u00e9 Eustasio Rivera (1889-1928) La vor\u00e1gine’de (1924) Amazon ormanlar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan kau\u00e7uk i\u015f\u00e7ilerinin y\u00fcrekler ac\u0131s\u0131, \u00e7etin ya\u015famlar\u0131n\u0131 anlatt\u0131.<\/p>\n Venezuelal\u0131 R\u00f3mulo Gallegos (1884-1969), b\u00fcy\u00fck \u00e7iftlik sahibi ac\u0131mas\u0131z bir kad\u0131n\u0131 konu alan Do\u00f1a B\u00e1rbara (1929) adl\u0131 yap\u0131t\u0131yla Amerika’n\u0131n \u00f6nde gelen romanc\u0131lar\u0131 aras\u0131na kat\u0131ld\u0131. Uruguayl\u0131 Horacio Quiroga (1878-1937), Arjantin’in kuzeyindeki tropikal b\u00f6lgede ge\u00e7en \u00f6yk\u00fclerinde, do\u011fa g\u00fc\u00e7leri kar\u015f\u0131s\u0131ndaki insan\u0131 konu ald\u0131.<\/p>\n \u0130lgi \u00e7ekici bir roman olan Don Segundo Sombra (1926) Arjantinli Ricardo G\u00fciraldes (1886-1927) bir ta\u015fra kasabas\u0131ndan ka\u00e7an \u00f6ks\u00fcz bir \u00e7ocu\u011fun \u00f6yk\u00fcs\u00fcn\u00fc anlatt\u0131. Arjantin’in ulusal simgesi go\u015fo’yu efsanevi bir halk kahraman\u0131 olarak ele ald\u0131.<\/p>\n Brezilyal\u0131 yazarlar \u00e7ok geni\u015f olan \u00fclkelerinin \u00e7e\u015fitli b\u00f6lgelerinde, \u00f6zellikle de kuzeydo\u011fuda, k\u00fclt\u00fcrlerini koruman\u0131n \u00f6nemini vurgulad\u0131lar. Jos\u00e9 Lins do Rego Cavalcanti (1901-1957) Ciclo de Cana de A\u00e7ucar ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan roman dizisinde, plantasyon ya\u015fam\u0131ndan kesitler verir. \u00c9rico Lopes Ver\u00edssimo (1905-1975) O Tempo e o Vento (1949-1962) adl\u0131 \u00fc\u00e7l\u00fc roman\u0131nda, Rio Grande do Sul y\u00f6resinin tarihini ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir sevecenlikle yeniden ya\u015fat\u0131r. Jo\u00e3o Guimar\u00e3es Rosa (1908-1967), Grande Sertao: Veredas (1956) adl\u0131 epik roman\u0131nda Brezilya’n\u0131n kuzeydo\u011fusundaki uzak, bar\u0131nmaya elveri\u015fsiz ve \u00e7orak topraklardaki ya\u015fam\u0131 anlatt\u0131.<\/p>\n \u015eiir \u015eilili \u015fair Pablo Neruda da kom\u00fcnistti (1904-1973). \u015eiirleri, \u00f6zellikle de b\u00fcy\u00fck epik yap\u0131t\u0131 Canto General (1938) ya\u015fam deneylerinin co\u015fkulu bir anlat\u0131m\u0131d\u0131r. Neruda ezilenlerin ve s\u00f6m\u00fcr\u00fclenlerin \u015fairidir. Meksikal\u0131 Octavio Paz (1914) \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc bir yazard\u0131r. Libertad bajo palabra (1968) ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan yap\u0131t\u0131nda, \u015fiirin bir uyan\u0131\u015f oldu\u011fu ve insanl\u0131\u011f\u0131n kurtulu\u015funun \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc savunur.<\/p>\n Portekizce konu\u015fulan Brezilya’da Modernizm Ak\u0131m\u0131 1920’lerde ba\u015flad\u0131. En \u00e7ok Sao Paulo’da k\u00f6k salan bu ak\u0131m\u0131n \u00f6nc\u00fcs\u00fc \u015fair ve romanc\u0131lar, Portekiz ile ba\u011flar\u0131n\u0131 koparmaktan yanayd\u0131lar. Oswald de Andrade’nin (1890-1954) Memorias Sentimentais de Joao Miramar (1924) adl\u0131 roman\u0131 bu ak\u0131m\u0131n tipik bir \u00f6rne\u011fidir. Jorge de Lima (1895-1953) ise Avrupa gelece\u011finden koparak Kuzeydo\u011fu Brezilya’n\u0131n b\u00f6lgeci \u015fiir hareketine kat\u0131ld\u0131.<\/p>\n Roman Meksikal\u0131 Juan Perez Rulfo’nun (1918-1986) Pedro Paramo (1955) adl\u0131 bir k\u0131sa roman\u0131 ve K\u0131zg\u0131n Ova (El Ilano en Ilamas; 1953) ad\u0131nda, \u00f6yk\u00fclerini toplad\u0131\u011f\u0131 bir kitab\u0131 vard\u0131r. Kitaplar\u0131ndaki olaylar \u0131ss\u0131z ve s\u0131cak bir vadide ge\u00e7mektedir.<\/p>\n Kolombiyal\u0131 roman ve \u00f6yk\u00fc yazar\u0131 Gabriel Garcia Marquez (1928), 1982 Nobel Edebiyat \u00d6d\u00fcl\u00fc sahibidir. \u00dcnl\u00fc roman\u0131 Y\u00fczy\u0131ll\u0131k Yaln\u0131zl\u0131k’ta (Cien anos de soledad; 1967) k\u00fc\u00e7\u00fck bir kasaban\u0131n tarihiyle s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmay\u0131p G\u00fcney Amerika’n\u0131n, d\u00fcnyan\u0131n, hatta evrenin ge\u00e7mi\u015fini g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne serer. Kitab\u0131n kahramanlar\u0131 sevgi, tutku, sava\u015f, devrim, bolluk ve yoksulluk i\u00e7inde yuvarlan\u0131r. Anlat\u0131lanlar d\u00fc\u015fsel oldu\u011fu kadar g\u00fcl\u00fcn\u00e7 ve ac\u0131kl\u0131d\u0131r.<\/span><\/p>\n Meksikal\u0131 Carlos Fuentes’in (1928) romanlar\u0131 ve \u00f6yk\u00fcleri b\u00fcy\u00fck, b\u00fcy\u00fcleyici bir \u00fclkenin insanlar\u0131n\u0131n derinlemesine incelemesidir. Terra Nostra adl\u0131 roman\u0131nda \u00fclkenin k\u00fclt\u00fcr miras\u0131n\u0131 ke\u015ffetmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Perulu romanc\u0131 Mario Vargas Llosa (1936) Kent ve K\u00f6pekler (La ciudad y los perros; 1963) adl\u0131 kitab\u0131nda bir askeri akademideki insanl\u0131ktan uzak ya\u015fam\u0131 anlat\u0131rken, Peru toplumunun zay\u0131fl\u0131klar\u0131n\u0131 irdeler.<\/p>\n Brezilya edebiyat\u0131, yerel gelenekler ile modernle\u015fme aras\u0131ndaki \u00e7at\u0131\u015fmay\u0131 yans\u0131t\u0131r. Graciliano Ramos (1892-1953) Infancia (1945) adl\u0131 an\u0131 kitab\u0131nda yoksulluk ko\u015fullar\u0131nda kendini nas\u0131l yeti\u015fdirdi\u011fini anlat\u0131r. Jo\u00e3o Cabral de Melo Neto (1920) ise Morte e Vida Severina \u015fiirinde, geleneksel k\u00f6kler ile \u00e7a\u011fda\u015f ya\u015fam aras\u0131ndaki \u00e7eli\u015fkileri sergiler.<\/p>\n ARAP EDEB\u0130YATI \u0130slam \u00f6ncesi Arap \u015fiirinden g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kalan en \u00f6nemli \u00f6rnek el-Muallakat\u00fc’s-Seb’a’d\u0131r (Yedi Ask\u0131). Bu \u015fiirler Ukaz panay\u0131r\u0131nda d\u00fczenlenen bir \u015fiir yar\u0131\u015fmas\u0131nda be\u011fenilerek M\u0131s\u0131r ketenine yaz\u0131lm\u0131\u015f ve K\u00e2be’ye as\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Hidalarla benzer konular\u0131 i\u015fleyen bu \u015fiirlerde geli\u015fmi\u015f bir dil ve anlat\u0131m g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Hangi y\u0131llarda yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kesin olarak bilinmeyen Yedi Ask\u0131 \u015fiirlerini \u0130mru\u00fc’l-Kays, Tarafe ibn\u00fc’l-Abd (539-564), Haris bin Hilliza, Amr bin Kulsum, Antere bin \u015eeddad, Z\u00fcheyr bin Ebu Sulme, Lebid adl\u0131 \u015fairler yazm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Yedi Ask\u0131 \u015fairleri d\u0131\u015f\u0131nda \u00fcn\u00fc g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar gelmi\u015f ba\u015fka \u015fairler de vard\u0131r. Koltu\u011funun alt\u0131nda uzun bir b\u0131\u00e7ak ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in Teabata \u015earran ad\u0131yla bilinen \u015fair bunlardand\u0131r. \u015eiirlerinde \u00fcst\u00fcne binerek dola\u015ft\u0131\u011f\u0131 ko\u00e7undan, hayal etti\u011fi korkun\u00e7 yarat\u0131klardan s\u00f6z eder. Kurnazl\u0131\u011f\u0131 ve sava\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00fczerine bir\u00e7ok \u00f6yk\u00fc anlat\u0131lan \u015eanfara, kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 s\u00f6yledikleri yergilerle \u00fcn kazanm\u0131\u015f Evs el-Had\u0131ra ile Zebban \u0130slam \u00f6ncesi d\u00f6nemin ba\u015fl\u0131ca \u015fairlerindendir.<\/p>\n Bu d\u00f6nemde muamma (bilmece), hayvan masallar\u0131, efsane ve halk \u00f6yk\u00fcleri gibi d\u00fczyaz\u0131 t\u00fcrleri de geli\u015fmi\u015ftir. Samar ad\u0131 verilen ve kent dola\u015f\u0131larak anlat\u0131lan s\u00f6ylence ve \u00f6yk\u00fcler daha sonra yaz\u0131ya ge\u00e7irilmi\u015ftir.<\/p>\n \u0130slam’\u0131n \u0130lk D\u00f6nemi ve Emeviler [de\u011fi\u015ftir]\u0130slamiyet’in kurucusu Muhammed’in d\u00f6neminde, \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc ve uyakl\u0131 bir dili olan Kuran’\u0131n \u00f6zel bir yeri vard\u0131. Seci denen uyakl\u0131 Kuran dili \u00f6zellikle ilk surelerde \u015fiir d\u00fczeninde, \u00e7ok duygulu ve etkileyicidir. \u00d6nceleri \u015fairlere kar\u015f\u0131 tav\u0131r i\u00e7inde olan Muhammed daha sonra toplumdaki etkilerini g\u00f6rerek onlarla iyi ili\u015fkiler i\u00e7ine girmi\u015f, \u0130slamiyet’in savunuculu\u011funu yapan \u015fairlerle dostluk kurmu\u015ftur. Bunlardan Hassan bin Sabit Peygamber’in \u015fairi san\u0131n\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Emeviler d\u00f6neminde \u015fiir dinsel konular\u0131n d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131karak g\u00fcndelik ya\u015famla da ilgilenmeye ba\u015flad\u0131. \u00d6mer bin Abdullah, Haris bin Halid, Abdullah bin \u00d6mer Cerir ve Ferezdak gibi \u015fairler g\u00fcnl\u00fck ya\u015famla ilgili \u015fiir ve yergileriyle \u00fcn kazand\u0131lar.<\/p>\n Abbasiler D\u00f6nemi Bu d\u00f6nemde, Ba\u011fdat d\u0131\u015f\u0131nda da \u00f6nemli \u015fairler yeti\u015fti. \u00c7o\u011funlukla gelene\u011fe ba\u011fl\u0131 olan \u015fairlerden M\u00fctenebbi (905-965) \u015fan ve \u015f\u00f6hret duygular\u0131n\u0131 dile getiren \u015fiirler yazd\u0131. Ebu Temmam (804-845), kendinden \u00f6nceki \u015fairler \u00fczerine Hamse adl\u0131 b\u00fcy\u00fck bir derleme haz\u0131rlad\u0131.<\/p>\n Araplar’\u0131n yaz\u0131n g\u00f6zde \u015fairlerinden biri olan Ebu’l-\u00c2l\u00e2 el-Maarri (973-1057) Suriye’de ya\u015fad\u0131, saray \u015fiirine kar\u015f\u0131 bir \u015fiir anlay\u0131\u015f\u0131 geli\u015ftirdi. \u015eiirlerinde d\u00f6nemin toplumsal adaletsizlik, ac\u0131 ve \u00f6l\u00fcm gibi sorunlar\u0131n\u0131 ele ald\u0131. Bilgiye ula\u015fman\u0131n yolu olarak iman yerine akl\u0131 savundu. \u0130slam’\u0131n cennet-cehennem anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 yergi diliyle ele\u015ftirdi ve saray \u015fairlerini cennet-cehennem bek\u00e7ileri diyerek alaya ald\u0131.<\/p>\n T\u00fcrk edebiyat\u0131n\u0131 da etkileyen Tasavvuf \u015fiiri de bu d\u00f6nemde do\u011fdu. Dinsel kurallar kar\u015f\u0131s\u0131nda ho\u015fg\u00f6r\u00fc ve inan\u00e7 \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc savunan Tasavvuf\u00e7ular, halifelerce ho\u015f g\u00f6r\u00fclmeyerek cezaland\u0131r\u0131ld\u0131lar. Tasavvuf \u015fairlerinin en \u00fcnl\u00fclerinden Hallac-\u0131 Mansur (858-922) Tanr\u0131’n\u0131n kendisinde yans\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi\u011fi i\u00e7in \u00f6ld\u00fcr\u00fclerek derisi y\u00fcz\u00fcld\u00fc.<\/span><\/p>\n Abbasiler d\u00f6neminde seci denen \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc, uyakl\u0131 d\u00fczyaz\u0131 yap\u0131tlar\u0131 da h\u0131zla \u00e7o\u011fald\u0131. \u00d6ncelikle Kuran ayetlerini ve hadisleri yorumlamak amac\u0131yla yaz\u0131lan d\u00fczyaz\u0131, sava\u015flar\u0131 anlatan yap\u0131tlarla geli\u015fti. Bu d\u00f6nem yazarlar\u0131n\u0131n en tan\u0131nm\u0131\u015flar\u0131 Ebubekir el-Harizmi (935-993) ve Hemedani’dir (969-1008). Hariri (1054-1122) makale t\u00fcr\u00fcn\u00fcn Arap edebiyat\u0131na girmesini sa\u011flad\u0131. Bu d\u00f6nemde Basra ve K\u00fbfe okullar\u0131 ile Nizamiye medreselerinde dilbilim \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 yap\u0131ld\u0131. \u0130lk Arap\u00e7a dilbilgisi kitab\u0131 bu d\u00f6nemde yaz\u0131ld\u0131. Dilbilim alan\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla \u00fcnl\u00fc yazar Ebu Hayyan T\u00fcrk\u00e7e \u00fczerine de d\u00f6rt kitap yazd\u0131. bunlardan bir tanesi Farabi idi.<\/p>\n GERMAN EDEB\u0130YATI Alman Destanlar\u0131: <\/b>Alman destanlar\u0131 birinci alt\u0131n \u00e7a\u011fdaki ana edebi \u00fcr\u00fcnlerdir. Bunlar\u0131n en \u00fcnl\u00fcs\u00fc 12 bin dizelik intikam ihanet ve sadakati anlatan b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla Passau Avusturya’da yaz\u0131lan Nibelunglar\u0131n \u015eark\u0131lar\u0131’d\u0131r (Nibelungenlied).<\/p>\n Romans: <\/b>Kahramanlar ve as\u0131l ger\u00e7ekleri anlatan Romans (Romance) bu d\u00f6nemdeki ba\u015fka bir ana edebi yaz\u0131n bi\u00e7imidir. Antik edebiyat\u0131n ba\u015fyap\u0131tlar\u0131 olarak say\u0131lan \u00f6nemli romanslar Wolfram von Eschenbach’in Parzival’i (1200-1210) Gottfried von Strassburg’un Tristan ve Izolde’sidir (13.yy ba\u015flar\u0131). Parzival uzun s\u00fcre \u015f\u00f6valye olmak i\u00e7in u\u011frasan ama bunun i\u00e7in uzun yarg\u0131lamalardan ge\u00e7en ve sonunda Kutsal Topraklar\u0131n kral\u0131 olan birisidir. Tristan ve Izolde’de Gottlieb a\u015fklar\u0131 \u00f6l\u00fcmleriyle biten iki gencin a\u015fk\u0131n\u0131 anlat\u0131r.<\/span><\/p>\n \u015e\u00f6valye Edebiyat\u0131 ve Minnesang: <\/b>Eski Alman Edebiyat\u0131 d\u00f6nemine damgas\u0131n\u0131 vuran bir ba\u015fka \u015fey de \u015e\u00f6valye Edebiyat\u0131’d\u0131r.Bir \u015f\u00f6valyenin tek \u00f6zelli\u011fi sava\u015fmas\u0131 de\u011fildi. \u015e\u00f6valye be\u011fenisi y\u00fcksek olan sanat ve edebiyatla u\u011fra\u015fan bir insand\u0131. Minnesanglar onlar\u0131n elinden \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bu Minnelerin \u00e7o\u011fu a\u015fk ve kavalyeli\u011fi anlatan Frans\u0131z troubadorlar\u0131n \u015farkl\u0131lar\u0131n\u0131n lirik \u015fairlerini taklit etmi\u015flerdir. Kad\u0131na duyulan a\u015fk anlat\u0131lmaktad\u0131r. Burada anlat\u0131lan kad\u0131n saray kad\u0131n\u0131d\u0131r. En \u00fcnl\u00fc troubador Walther von der Vogelweide’dir. \u015eair traubadorlar\u0131n samimiyetsiz ve so\u011fuk \u015fiirlerini s\u0131cak ve orijinal a\u015fk yorumlamalar\u0131na \u00e7evirmi\u015ftir. Walther’in ayn\u0131 zamanda o d\u00f6nemde Papal\u0131kla uzun s\u00fcren g\u00fc\u00e7 savas\u0131na giren Orta Avrupa’daki Germen as\u0131ll\u0131 Kutsal Roma \u0130mparatoru’nu \u00f6ven ve savunan eserleri de vard\u0131r.<\/p>\n Alt\u0131n \u00c7a\u011flar Aras\u0131 (1250-1750)<\/p>\n Pop\u00fcler Edebiyat D\u00f6nemi:<\/b> 1250’den 1600’e kadarki bu d\u00f6nem Alman \u015fehirlerine artan ticari b\u00fcy\u00fcme ve zenginlik getirmi\u015fti ve yeni bir ekonomik-sosyal s\u0131n\u0131f olan Orta-s\u0131n\u0131f ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. Orta-s\u0131n\u0131f k\u00fclt\u00fcrel liderli\u011fi ele ge\u00e7irmi\u015fti. Bu a\u015fk\u0131n aristokrat tan\u0131m\u0131 orta s\u0131n\u0131f ger\u00e7ekli\u011fi taslamas\u0131 ve ciddiyetine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Bah\u00e7\u0131van Wernherin Meier Helmbrecht’i (yakla\u015f\u0131k 1250-1280) gibi destanlar \u015f\u00f6valyeli\u011fin d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc anlatmaktayd\u0131lar. Pratik dersleri \u00f6\u011fretmek i\u00e7in fabllar \u00f6nem kazand\u0131 ki, bunlar\u0131 satirik destan Tilki Reynard (1487) Sebastian Brant’in ahlaki ve satirik \u015fiiri Aptallar Gemisi (1494) ve komik hikayeleriyle Till Eulenspiegel’de g\u00f6r\u00fcr\u00fcz (1500). N\u00fcremberg’li ayakkab\u0131 ustas\u0131 Hans Sachs antik \u015fark\u0131c\u0131lar\u0131 taklit ederek y\u00fczlerce oyun ve \u015fark\u0131 yazm\u0131\u015ft\u0131r. Redentin Easter Play (1464) ve Oberammergau Passion Play (1634) gibi dini oyunlar dinsel duygular\u0131 saf mizahla birle\u015ftirmi\u015ftir.<\/p>\n R\u00f6nesans Almanya’ya insanlar\u0131n d\u00fcnyevi yeri ve do\u011fas\u0131n\u0131 anlama vurgusunu getirdi. Bu entelekt\u00fcel alim h\u00fcmanizm olarak bilinir. Alman R\u00f6nesans\u0131’n\u0131n h\u00fcmanizmi Avrupa tarihindeki en \u00f6nemli de\u011fi\u015fim hareketlerinden birine Reform’a yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Alman H\u00fcmanizmi: <\/b>1350 y\u0131l\u0131nda \u00fcniversitelerin kurulmas\u0131yla Bohemya’da ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Bu d\u00f6nemim en bilinen Alman eseri Johannes von Tepl (Johannes von Salz olarak da bilinir) taraf\u0131ndan yaz\u0131lan ve \u00f6l\u00fcmle vasat bir \u00e7ift\u00e7i aras\u0131ndaki diyalogu anlatan ”Bohemyal\u0131 \u00c7ift\u00e7i”dir (1400). H\u00fcmanizm doruk noktas\u0131na 1480’den 1530’a kadar ge\u00e7en s\u00fcre i\u00e7indedir. \u0130nsanl\u0131k i\u00e7in yeni idealler aray\u0131\u015f\u0131 i\u00e7inde h\u00fcmanistler Eski Yunan’\u0131n tarih ve felsefesini ke\u015ffe \u00e7\u0131kt\u0131lar. Eserlerinin \u00e7o\u011funu Almanca’dan \u00e7ok Latince yazd\u0131lar. En \u00fcnl\u00fc Alman h\u00fcmanistleri \u0130branice’nin \u00f6nde gelen ustalar\u0131ndan Johannes Reuchlin ve Reform’u ba\u015flatmada Martin Luther’in ba\u015f yard\u0131mc\u0131s\u0131 Philipp Melanchton’dur.<\/span><\/p>\n Reform:<\/b> 1517’de ba\u015flayan Reform Hareketi Alman k\u00fclt\u00fcr ve ya\u015fam\u0131nda hala etkisini g\u00f6steren bir etki b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. Reformca etkilenen edebiyat\u0131n \u00e7o\u011fu dinsel yaz\u0131nlar ve bildirgelerdi. Reform lideri Martin Luther \u0130ncil’i Saksonya Almanca’s\u0131na \u00e7evirmi\u015fti. Luther’in 1534’de bitirdi\u011fi \u0130ncil \u00e7evirisi Alman edebiyat\u0131n\u0131n en etkileyici olaylar\u0131ndan biridir. \u0130ncil’in Kral James versiyonu \u0130ngiliz yazarlar\u0131 ne kadar etkilemi\u015fse Luther’in Almanca versiyonu da Alman yazarlar\u0131 o derece etkilemi\u015fti. Bu \u00e7evirisinin yan\u0131 s\u0131ra Luther daha bir\u00e7ok dini ve politik metinler yazm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n Barok Edebiyat\u0131: <\/b>Barok edebiyat\u0131 genellikle fazla \u015fi\u015firilmi\u015f ve abart\u0131larla doludur. Barok \u015fiiri ise inan\u00e7 ve \u00e7aresizlik maddecilik ve maneviyat \u015fiddet ve erdem aras\u0131nda gidip gelmi\u015ftir. Andreas Griphius Alman barok \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n en b\u00fcy\u00fck lirik sairi olarak tan\u0131mlan\u0131r. \u0130lahi yazarlar\u0131 ise en \u00fcnl\u00fc Alman ilahilerini bu d\u00f6nemde yazm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Hans Jakob Christoffel von Grimmelshausen’\u0131n Simplicissimus (1668)’u \u00e7ok canl\u0131 ve ger\u00e7ek\u00e7i bir romand\u0131r. Alman n\u00fcfusunun \u00fc\u00e7te birinin ya\u015fam\u0131n\u0131 yitirdi\u011fi Otuz Y\u0131l Sava\u015flar\u0131’ndaki (1618-1648) ac\u0131y\u0131 resmeder. Roman\u0131n kahraman\u0131 Simplicius Simplicissimus en ba\u015fta aptald\u0131r ancak ac\u0131 deneyimlerle zamanla erdem kazan\u0131r ve en sonunda dini bir ke\u015fi\u015f olarak ya\u015famak i\u00e7in d\u00fcnyadan elini \u00e7eker.<\/p>\n \u0130kinci Alt\u0131n \u00c7a\u011f (1750-1830):<\/b> 1700’lerin sonuyla 1800l’erin ba\u015f\u0131 Germen d\u00fcnyas\u0131nda \u201cAlimler \u00c7a\u011f\u0131\u201d olarak bilinir. Wolfgang Amadeus Mozart ve Ludwig van Beethoven gibi besteciler ve Immanuel Kant ve G. W. F. Hegel gibi filozoflar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla felsefe ve m\u00fczikte ilerleme kaydedilmi\u015ftir. Neden \u00c7a\u011f\u0131 (Ayd\u0131nlanma): <\/b> Neden \u00c7a\u011f\u0131 ya da Ayd\u0131nlanma ger\u00e7e\u011fi anlaman\u0131n en iyi yolunun nedenleri kullanma ve sorgulama oldu\u011funa vurgu yapan tarihsel d\u00f6nemdir. Bu \u00e7a\u011f Almanya’da Fransa ve \u0130ngiltere’de oldu\u011fundan daha k\u0131sa s\u00fcrd\u00fc (1700’lerin ortas\u0131). Ayd\u0131nlanm\u0131\u015f reformlar\u0131n ruhu Alman edebiyat\u0131n\u0131n milli gururu y\u00fckseltti\u011fi gibi onu Frans\u0131z etkisinden de \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Almanya’n\u0131n ilk \u00f6nemli edebiyat ele\u015ftirmeni Gotthold Efraim Lessing 1700’lerin sonunda ba\u015flayan Alman milli edebiyat\u0131n\u0131n h\u0131zl\u0131 geli\u015fiminin temellerini atm\u0131\u015ft\u0131r. Lessing ilk \u00f6nce antik Yunan ve Roma klasiklerini taklit eden Frans\u0131z Neoklasizm fikirlerini reddederek ise ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Bunun yerine kendi oyunlar\u0131n\u0131 \u0130ngiliz oyun yazar\u0131 William Shakespeare’in dramlar\u0131 \u00fczerine modelledi. Lessing’in en bilinen oyunu -Bilge Nathan (1779)- dinsel tolerans\u0131 tart\u0131\u015fmaya a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131. Bu ak\u0131m\u0131n felsefi ilham kayna\u011f\u0131 Goethe’nin de hocas\u0131 b\u00fcy\u00fck filozof ve tarih\u00e7i Johann Gottfried Herder idi. Herder Alman yazarlar\u0131n\u0131 eski Yunan trajedilerini taklit eden Frans\u0131z Neoklasistlerin’in etkisinden \u00e7\u0131karmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Shakespeare’nin do\u011fan\u0131n kanunlar\u0131n\u0131 anlayan bir alim oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. Herder t\u00fcm d\u00fcnyadan \u015fiirler toplay\u0131p onlar\u0131 Almanca’ya \u00e7evirip her birinin kendi essiz g\u00fcc\u00fcn\u00fc kan\u0131tlamas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\n Alman Klasizmi:<\/b> Alman Klasizmi Goethe Schiller ve Almanya’n\u0131n en b\u00fcy\u00fck lirik \u015fairi Friedrich H\u00f6lderlin taraf\u0131ndan idare ediliyordu. Klasizm yakla\u015f\u0131k 30 sene boyunca ge<\/span>li\u015fti; ta ki, 1787’de Goethe’nin \u0130talyan klasik antiklerini incelemek icin yapt\u0131\u011f\u0131 iki senelik bir geziye kadar.<\/span><\/p>\n Goethe’nin Wilhelm Meister’in \u00c7\u0131rakl\u0131\u011f\u0131 (1795-1796) roman\u0131 akt\u00f6r ve oyun yazar\u0131 olarak doyuma ula\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015fan Wilhelm \u00fczerine yo\u011funla\u015f\u0131r. Kitap Wilhelm’in olgunluk kendini tan\u0131ma ve sosyal sorumluluk bilinci kazanmas\u0131 yolunda ge\u00e7irdi\u011fi yava\u015f ve bazen sanc\u0131l\u0131 s\u00fcreci anlat\u0131r. Bu \u00e7al\u0131\u015fma ki\u015fisel geli\u015fim romanlar\u0131n\u0131n ilk \u00f6rne\u011fi say\u0131l\u0131r.<\/p>\n Shakespeare’in yap\u0131tlar\u0131 \u0130ngiliz edebiyat\u0131nda ne ise Schiller’in b\u00fcy\u00fck tarihsel dramlar\u0131 da Alman edebiyat\u0131nda Klasik tarz olarak sahneden kalm\u0131\u015ft\u0131r. Schiller’in sonraki oyunlar\u0131 \u00e7ok tart\u0131\u015f\u0131lan felsefi konular\u0131 Avrupa tarihinin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n karma\u015f\u0131k anlamas\u0131n\u0131 ar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnceleri ve b\u00fcy\u00fck bir edebi tarz\u0131 birle\u015ftirmi\u015fti. En \u00fcnl\u00fc oyunlar\u0131 tarihsel dramalard\u0131r: \u0130sko\u00e7 h\u00fck\u00fcmdar\u0131 Mary \u0130sko\u00e7 Krali\u00e7esi’ni anlatan Mary Stuart (1800); Frans\u0131z kahraman\u0131 Joan d’Arc’i anlatan Orleans K\u0131z\u0131 (1801); ve efsanevi \u0130svi\u00e7reli kahraman\u0131 anlatan William Tell (1804).<\/p>\n H\u00f6lderlin’in \u015fiiri \u015fiirsel g\u00fczelli\u011fi felsefi derinlikle birle\u015ftirir. Ekmek ve \u015earap (1800-1801, yeniden d\u00fczenlemesi \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra 1894’te yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r) ve Patmos (1801-1803) gibi klasik g\u00fcfte ve a\u011f\u0131tlar\u0131 eski Yunan stilini ve ruhunu canland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Romantizm: <\/b>Romantizm 1790’lar\u0131n sonunda \u00f6nemli ve etkileyici bir hareket olarak ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. Romantikler d\u00fc\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fc ve g\u00fc\u00e7l\u00fc duygular\u0131 konu al\u0131p edebi ifadenin daha \u00f6zg\u00fcr bi\u00e7imlerini ele ald\u0131lar. Belki de Romantiklerin en iyisi Novalis takma ad\u0131yla yazan Friedrich von Hardenberg idi. Yard\u0131mc\u0131s\u0131 Friedrich Schlegel ile beraber Novalis insani imgeleminin g\u00fcc\u00fcn\u00fc ke\u015ffe \u00e7\u0131km\u0131\u015flard\u0131. Geceye \u0130lahiler (1800) \u015fiirlerinde geceyi \u00f6len ni\u015fanl\u0131s\u0131 ve Tanr\u0131 aras\u0131ndaki ruhani birli\u011fe giden e\u015fik olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc \u00f6l\u00fcm ve sonsuzluk sembol\u00fc olarak g\u00f6r\u00fcyordu.<\/span><\/p>\n Di\u011fer romantik yazarlar \u00f6zellikle Friedrich Tieck ve E.T.A. Hoffmann da bilin\u00e7sizlik d\u00fcnyas\u0131n\u0131 irdeliyorlard\u0131. Bu iki yazar 1800’lerin sonunda ortaya \u00e7\u0131kan modern psikanalizin Avusturyal\u0131 babas\u0131 Sigmund Freud’un \u00f6ncelleri olarak kabul edilirler.<\/p>\n \u00c7o\u011fu romantik lirik \u015fiirler yazd\u0131. Novalis’ten sonra bu \u015fairlerin en ses getireni Joseph von Eichendorf’tu. Y\u00fczeyde \u015fiirleri \u00e7ok basitti ancak dikkatli incelendi\u011finde olduk\u00e7a derindi. Eichendorf’unkilerin yan\u0131 s\u0131ra Wilhelm M\u00fcller gibi romantiklerin di\u011fer romantiklerin \u015fiirleri i\u00e7lerinde Franz Schubert’in de bulundu\u011fu Alman romantik bestecilerince s\u0131kl\u0131kla m\u00fczi\u011fe ge\u00e7irilmi\u015ftir. Bu sanat \u015fark\u0131lar\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de hala pop\u00fclerdir.<\/p>\n Alman romantizminin \u00f6nemli bir \u00f6zelli\u011fi de yazarlar\u0131n t\u00fcm\u00fcnde g\u00f6r\u00fclen s\u0131k\u0131 bir milliyet\u00e7iliktir. 1800’lerin ba\u015f\u0131nda Jakob Grimm ve Wilhelm Grimm taraf\u0131ndan derlenen Alman efsaneleri yaln\u0131zca Alman milliyet\u00e7ili\u011fini de\u011fil ayn\u0131 zamanda romantiklerin efsaneler ve folklora ilgisini de ifade etmi\u015ftir. Grimm karde\u015fler ayn\u0131 zamanda linguistik (dil bilimi) \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n da kurucular\u0131 olarak kabul edilen bilgelerdi.<\/p>\n Di\u011fer Yazarlar: <\/b>1800’lerin ba\u015flar\u0131ndaki baz\u0131 yazarlar \u00f6ylesine ki\u015fisel yaz\u0131lar yazm\u0131\u015flard\u0131 ki, onlar\u0131 belli bir s\u0131n\u0131fland\u0131rman\u0131n i\u00e7ine koymak \u00e7ok da m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Bu yazarlar\u0131n i\u00e7inde Goethe Heinrich von Kleist ve Georg B\u00fcchner de vard\u0131r. 1808’de Goethe ba\u015fyap\u0131t\u0131 Faust’un ilk b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc bitirmi\u015fti. \u0130kinci b\u00f6l\u00fcm\u00fc ise \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc 1832’de bitirmi\u015ftir. Faust 1500’lerde ruhunu \u015feytana sihirli g\u00fc\u00e7ler kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda satan bir teolog efsanesinin Goethe versiyonudur.<\/p>\n Goethe ayn\u0131 zamanda iki zor roman da yazm\u0131\u015ft\u0131: Evli bir \u00e7iftle iki arkada\u015flar\u0131 aras\u0131ndaki trajik ili\u015fkiyi inceleyen Se\u00e7me Yatk\u0131nl\u0131k (1809) ve Wilhelm Meister’in Ciragi’nin devam\u0131 olan Wilhelm Meister’in Seyyahl\u0131k Y\u0131llar\u0131 (1821 1829’da g\u00f6zden ge\u00e7irildi).<\/p>\n Kleist felsefi yans\u0131man\u0131n psikolojik derinlikle bi\u00e7imsel m\u00fckemmellikle birle\u015ftirilmi\u015f dramalar da yazm\u0131\u015ft\u0131r. Penthesilea (1808) Amazonlar\u0131n krali\u00e7esi Penthesilea ile antik Yunan’\u0131n en cesur sava\u015f\u00e7\u0131s\u0131 Archilles’in aras\u0131ndaki a\u015fk hikayesini resmeder. Kleist’in Homburg’lu Prens Friedrich (1810) dram\u0131n\u0131n kahraman\u0131 askeri emirlere uymay\u0131 reddederek idama mahkum edilen bir prensin hikayesidir. Kleist intikam pesindeki \u00fc\u00e7ka\u011f\u0131t\u00e7\u0131 bir at t\u00fcccar\u0131n\u0131n hikayesi Michael Kolhaas (1808) ve nas\u0131l oldu\u011funu bilmeden hamile kalan bir asil kad\u0131n\u0131 anlatan Fahi\u015fe Markizi (1808) gibi olduk\u00e7a k\u0131sa romanlar da yazm\u0131\u015ft\u0131r. Buchner’in dramas\u0131 Danton’un \u00f6l\u00fcm\u00fc (1835) Frans\u0131z Devrimi’ni resmeder. Woyzeck (1835-1837) roman\u0131 ise \u00fcstlerince a\u015fa\u011f\u0131lanan ve bu nedenle deliren bir ordu komutan\u0131n\u0131 anlat\u0131r. 1830’dan 1880’e Alman Edebiyat\u0131<\/p>\n Gen\u00e7 Almanya: <\/b>Gen\u00e7 Almanya hareketi 1830’larda etkin hale gelen ve edebiyat\u0131 politik d\u00fc\u015f\u00fcnceleri ifade etmede kullanan radikal Almanlarca olu\u015fturulmu\u015ftu. Bu yazarlar d\u00f6nemin muhafazakar prensi Klemens von Matternich’in politikalar\u0131n\u0131 \u015fiddetle ele\u015ftiriyorlard\u0131. Bir\u00e7ok Gen\u00e7 Alman ba\u015far\u0131s\u0131z 1830 ve 1848 devrimlerinde rol alm\u0131\u015ft\u0131. 1848’de kurulan ve Almanya’y\u0131 birle\u015fik ve liberal bir demokrasi yapmak isteyen se\u00e7ilmi\u015f konsey Frankfurt Birli\u011fi’ni desteklemi\u015flerdi. Bu birlik sonradan da\u011f\u0131t\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ger\u00e7ek\u00e7ilik: Ger\u00e7ek\u00e7ilik (Realizm) g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131 inan\u0131l\u0131r ki\u015filer ve her zamanki olaylar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla oldu\u011fu gibi resmetmeyi ama\u00e7lar. Alman edebiyat\u0131nda ger\u00e7ek\u00e7ilik \u00e7o\u011funlukla \u015eiirsel Ger\u00e7ek\u00e7ilik bi\u00e7imini alm\u0131\u015f ve g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131n sanatsal g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcn\u00fc yaratmay\u0131 ama\u00e7lam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Avrupa’n\u0131n di\u011fer yerlerinde ger\u00e7ek\u00e7ilik \u00f6zellikle kent toplumlar\u0131n\u0131n gerilim ve \u00e7eli\u015fkilerini yakalamay\u0131 hedeflemi\u015fti. Alman Ger\u00e7ek\u00e7ili\u011fi ise geni\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcde k\u0131rsal ve b\u00f6lgesel kalm\u0131\u015ft\u0131r. Ger\u00e7ek\u00e7iler Adalbert Stifter’in bilim adam\u0131 olmay\u0131 hedefleyen bir gencin hikayesi olan Hint Yaz\u0131 (1857) gibi romanlarla Bildungsroman’a devam etmi\u015flerdi. Bir di\u011fer ger\u00e7ek\u00e7i Bildungsroman Gottfried Keller’in \u0130svi\u00e7reli bir ressam\u0131n m\u00fccadelesi ve geli\u015fimini anlatan Ye\u015fil Henry’dir (1854-1855). Bu d\u00f6nemin tipik g\u00fc\u00e7l\u00fc b\u00f6lgecili\u011fine at\u0131fla Stifler ve Keller’in romanlar\u0131 s\u0131ras\u0131yla Avusturya ve \u0130svi\u00e7re k\u00f6ylerinde ge\u00e7er.<\/p>\n 1890’dan 1945’e kadar Alman Edebiyat\u0131 Empresyonizm Neoromantizm Sembolizm: <\/b>Empresyonizm (\u0130zlenimcilik) Neoromantizm (Yeni romantizm) ve Sembolizm gibi resimde daha \u00e7ok bilinen kavramlar ayn\u0131 zamanda yaz\u0131n bi\u00e7imlerini tan\u0131mlamada da kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Empresyonistler nesnelerin ve olaylar\u0131n izleyici \u00fczerinde yaratt\u0131\u011f\u0131 etkilenimlere bask\u0131 yaparak bir tav\u0131r ve beyin hali yaratmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131. Neoromantikler insani duygular\u0131 ve tutkular\u0131n\u0131 takdir eden Romantik hareketi yeniden canland\u0131rm\u0131\u015flard\u0131. Sembolistler ise \u015fiirsel semboller fanteziler ve psikanalizden b\u00fcy\u00fclenmi\u015flerdi. Do\u011frunun mant\u0131ksal d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc\u015fle resmedilemeyece\u011fini ancak sembollerle \u00f6nerilebilece\u011fini \u00f6ne s\u00fcrm\u00fc\u015flerdir. Bu d\u00f6nemin terimleri bulan\u0131kt\u0131r ve yazarlar\u0131 ise ele\u015ftirmenlerce yaln\u0131zca bir kategoriye konamamaktad\u0131r.<\/p>\n Huge von Hoffmansthal ve Rainer Maria Rilke’nin \u015fiirleri o atmosferi \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in empresyonisttir. Hoffmansthal ayn\u0131 zamanda bir neoromantik olarak kabul edilir \u00e7\u00fcnk\u00fc naturalizme kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Thomas Mann’\u0131n romanlar\u0131 geni\u015f \u00f6l\u00e7ekli bi\u00e7imler ve temalar\u0131 sunar. \u0130lk sosyal romanlar\u0131ndan Buddenbrooks (1901) t\u00fcccar bir ailenin ya\u015fam\u0131n\u0131 anlatmas\u0131yla tamamen ger\u00e7ek\u00e7idir. Mann’\u0131n Bildingsromani Sihirli Da\u011f (1924) daha felsefidir ve hem empresyonist hem de sembolist olarak tan\u0131mlanabilir. Kitapta t\u00fcberk\u00fcloz sanatoryumundaki hastalar\u0131 1900’lerin ba\u015flar\u0131ndaki Avrupa toplumunun \u00e7at\u0131\u015fan tav\u0131r ve politik inan\u00e7lar\u0131n\u0131 sembolize eder.<\/p>\n Arthur Schnitzler’in Viyana’da yazd\u0131\u011f\u0131 empresyonist dram ve hikayeler k\u0131sa roman\u0131 R\u00fcya Hikayesi’nde (1926) cinsel k\u0131skan\u00e7l\u0131\u011f\u0131 anlatt\u0131\u011f\u0131 gibi insani hislerinin psikolojisini ke\u015ffe \u00e7\u0131kar. Schnitzler’in \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 Freud psikanalizinin derinliklerini edebiyata ithal etme denemelerini temsil eder.<\/span><\/p>\n Ekspresyonizm: <\/b>Ekspresyonizm t\u00fcm sanat dallar\u0131ndaki ana bir hareketti. Ekspresyonistler ya\u015fam\u0131 ger\u00e7e\u011fin kendi ki\u015fisel yorumlamalar\u0131nca de\u011fi\u015ftirilmi\u015f olarak resmetmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131. Ekspresyonizm Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’na (1914-1918) ve geleneksel sosyal ve politik yap\u0131lar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fclmesi sonucu ortaya \u00e7\u0131kan kaosa tepki olarak sahneye \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n Expresyonist eserlerin \u00e7o\u011fu kabus gibi bir niteli\u011fe sahipti. Her \u015feyin \u00f6tesinde Ekspresyonizm t\u00fcm geleneksel sanat standartlar\u0131n\u0131n reddedildi\u011fi radikal bir deneysellik hareketiydi.<\/p>\n Belki de en b\u00fcy\u00fck ekspresyonist yazar Franz Kafka’yd\u0131. Onun hayalsi stili garip g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler k\u0131l\u0131k de\u011fi\u015ftirmi\u015f referanslar ve psikolojik i\u015fkence ile yan\u0131lt\u0131c\u0131 basitlikteki betimlemeleri harmanlar. Sonu\u00e7 ise edebiyat tarihindeki essiz bir stil olmu\u015ftu. Kafka’n\u0131n Duru\u015fma (1925) roman\u0131nda bir adam gizemli bir mahkeme taraf\u0131ndan tutuklan\u0131r su\u00e7lan\u0131r ve idam edilir.<\/p>\n Bertold Brecht bir kitap kapa\u011f\u0131nda g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.Ekspresyonist dramlar\u0131n en iyi \u00f6rneklerinden baz\u0131lar\u0131 da Bertolt Brecht’in \u00f6zellikle 1940’larda yazd\u0131\u011f\u0131 piyesleridir. Bunlar\u0131n i\u00e7inde Otuz Y\u0131l Sava\u015flar\u0131’n\u0131n tarihi kayd\u0131 niteli\u011findeki Cesaret Ana ve \u00c7ocuklar\u0131 (1941) ve \u0130talyan astronom Galileo ile onun bilimsel teorilerini dini temelde su\u00e7layan Roma Katolik kilisesi aras\u0131ndaki sava\u015f\u0131m\u0131 anlatan Galileo’nun Ya\u015fam\u0131 da (1943)\u00a0 vard\u0131r. Brecht’in yan\u0131 s\u0131ra Georg Kaiser ve Ernst Toller de \u00f6nde gelen ekspresyonistlerdendir. Bu d\u00f6nemin \u015fairlerinden Georg Trakl ve Gottfried Benn’de sahiptir.<\/p>\n Nazi D\u00f6neminde Edebiyat:<\/b> Adolf Hitler’in Nazi Partisi Almanya’daki iktidar\u0131 1933’te ele ge\u00e7irdi. Naziler hi\u00e7 zaman ge\u00e7irmeden ahlaks\u0131z ve siyasetin g\u00fcvenilmez bulduklar\u0131 ekspresyonistleri yarg\u0131lamaya giri\u015ftiler. Yapt\u0131klar\u0131 ilk islerden biri ekspresyonist kitaplar\u0131 Berlin’de bir k\u00fct\u00fcphanenin avlusunda halk\u0131n g\u00f6zleri \u00f6n\u00fcnde yakmak oldu.<\/p>\n Hitler’in \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Reich’i (1933-1945) bitmek t\u00fckenmek bilmeyen propagandan\u0131n yan\u0131nda \u00e7ok az de\u011ferli edebi eser \u00fcretebilmi\u015ftir. \u00d6zellikle bu d\u00f6nemde Leo Weisgerber d\u00fc\u015f\u00fcnceleri en \u00e7ok tutulan ve Nazilerce y\u00fcceltilen dil bilimci ve edebiyat\u00e7\u0131d\u0131r. Bertolt Brecht ve Thomas Mann gibi \u00f6nemli yazarlar ABD’ye g\u00f6\u00e7 ettiler ve Almanca yazmaya orada devam ettiler. Di\u011ferleri ise yakaland\u0131lar ve toplama kamplar\u0131nda katledildiler. <\/span> Sava\u015f sonras\u0131 drama yazarlar\u0131n\u0131n en \u00f6nemlileri Almanlar de\u011fil \u0130svi\u00e7reli Friedrich Durrenmatt ve Max Frisch ile Avusturyal\u0131 Thomas Bernhard ve Peter Handke’dir. \u0130svi\u00e7reli yazarlar Brecht tarz\u0131ndaki sosyal ele\u015ftiriyi devam ettirdiler. \u0130ki Avusturyal\u0131 ise daha \u00e7ok psikolojik dramlar yazm\u0131\u015ft\u0131. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz Alman Edebiyat\u0131: <\/b> 1989’da toplum bask\u0131s\u0131 nedeniyle Do\u011fu Alman h\u00fck\u00fcmeti \u00e7\u00f6kt\u00fc. 1990’da Do\u011fu ve Bat\u0131 Almanya tekrar birle\u015fti. Birle\u015fmeden sonra Wolfgang Hilbig Erich Loest Monika Maron ve Christa Wolf gibi eski Do\u011fu Alman yazarlar\u0131 otobiyografiler romanlar ve denemelerle ge\u00e7mi\u015fleriyle hesapla\u015fma i\u00e7ine girdiler. Maron’un K\u00fcllerin U\u00e7u\u015fmas\u0131 (1981) roman\u0131nda bir g\u00fc\u00e7 santralinin \u00e7evreyi kirletti\u011fini ke\u015ffettikten sonra bir gazetecinin y\u00fcz y\u00fcze kald\u0131\u011f\u0131 ahlaki a\u00e7maz konu edilir. Romanya’n\u0131n Almanca konu\u015fan az\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndan Herta M\u00fcller Kom\u00fcnist rejimdeki ya\u015fam\u0131 romanlar\u0131 Ye\u015fil Eriklerin \u00dclkesi (1994) ve Randevu’da (1997) anlat\u0131r. Christoph Hein’in romanlar\u0131 Tango Dans\u00e7\u0131s\u0131 (1989) ve Willenbrock (2000) kendilerini bir kabusun i\u00e7inde bulan normal insanlar\u0131 kaleme al\u0131r. <\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Metin Devrim Latin Amerika Edebiyatı Latin Amerika’da İspanyolca ve Portekizce yazılmış edebiyat yapıtlarını kapsar. İlk yazılı metinler Yenidünya’nın İspanyol fatihlerinin İspanya’ya gönderdikleri raporlardı. İspanyolların atılganlığı ve Amerika Yerlilerinin yiğitliği pek çok yazıya ve şiire esin kaynağı olmuştur. Bunların en ünlüsü İspanyol Alonso de Ercilay Zúñiga’nın (1533-1594), Şili Yerlilerinin soylu direnişini ve şairin bu dönemdeki acılarını […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_bbp_topic_count":0,"_bbp_reply_count":0,"_bbp_total_topic_count":0,"_bbp_total_reply_count":0,"_bbp_voice_count":0,"_bbp_anonymous_reply_count":0,"_bbp_topic_count_hidden":0,"_bbp_reply_count_hidden":0,"_bbp_forum_subforum_count":0,"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"0","ocean_second_sidebar":"0","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"0","ocean_custom_header_template":"0","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"0","ocean_menu_typo_font_family":"0","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"0","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"off","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[31],"tags":[],"class_list":["post-8885","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-edebiyat-genel-konular","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8885","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=8885"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8885\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8887,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8885\/revisions\/8887"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=8885"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=8885"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=8885"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n<\/b>
\nLatin Amerika’da \u0130spanyolca ve Portekizce yaz\u0131lm\u0131\u015f edebiyat yap\u0131tlar\u0131n\u0131 kapsar. \u0130lk yaz\u0131l\u0131 metinler Yenid\u00fcnya’n\u0131n \u0130spanyol fatihlerinin \u0130spanya’ya g\u00f6nderdikleri raporlard\u0131. \u0130spanyollar\u0131n at\u0131lganl\u0131\u011f\u0131 ve Amerika Yerlilerinin yi\u011fitli\u011fi pek \u00e7ok yaz\u0131ya ve \u015fiire esin kayna\u011f\u0131 olmu\u015ftur. <\/span><\/p>\n
\n<\/b>
\n\u0130spanyol s\u00f6m\u00fcrgelerinin \u00f6zg\u00fcrl\u00fck m\u00fccadelesi ayn\u0131 zamanda k\u00fclt\u00fcrel ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k m\u00fccadelesinin de ba\u015flang\u0131c\u0131d\u0131r. Bu tarihten ba\u015flayarak yazarlar \u0130spanyol ve Portekizlilerin torunlar\u0131 olarak de\u011fil Latin Amerikal\u0131 bilinciyle yazd\u0131lar. Yap\u0131tlar\u0131nda toplumsal sorunlara e\u011fildiler. Bask\u0131c\u0131 ve ac\u0131mas\u0131z y\u00f6netimler alt\u0131nda \u00f6zg\u00fcrce yazmalar\u0131 hi\u00e7 de kolay olmad\u0131. Sava\u015f y\u0131llar\u0131 s\u0131ras\u0131nda siyasal ve yurtsever edebiyat \u00f6ne \u00e7\u0131kt\u0131. Ekvatorlu Jos\u00e9 Joaqu\u00edn de Olmedo’nun (1780-11847) La victoria de Junin: Canto a Bolivar (1825) adl\u0131 kahramanl\u0131k destan\u0131 Sim\u00f3n Bol\u00edvar \u00f6nderli\u011findeki g\u00fc\u00e7lerin \u0130spanyollara kar\u015f\u0131 kazand\u0131\u011f\u0131 zaferin an\u0131s\u0131na yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ve bug\u00fcn h\u00e2l\u00e2 de\u011ferini korumaktad\u0131r.<\/span><\/p>\n![](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/yz-image4\/0112-dunyaedebiyati-B1.gif\")
\nJos\u00e9 Joaqu\u00edn Fern\u00e1ndez de Lizardi<\/p>\n
\n<\/b>
\nAvrupa’da oldu\u011fu gibi Latin Amerika’da da ger\u00e7ek\u00e7i ve do\u011falc\u0131 yazarlar \u00e7\u0131kt\u0131. Yap\u0131tlar\u0131nda kent ya\u015fam\u0131n\u0131, toplumsal de\u011fi\u015fimleri ve insan\u0131 anlatt\u0131lar. Romantikler gibi ger\u00e7ek\u00e7i yazarlar da halk k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn tiplerinden yararland\u0131lar. Bu yap\u0131tlarda yasalar ve d\u00fczen, orta s\u0131n\u0131f de\u011ferleri, onurlu ve g\u00fcvenilir olmak el \u00fcst\u00fcnde tutulurken, a\u00e7g\u00f6zl\u00fcl\u00fck ve yalanc\u0131l\u0131k yerildi. Do\u011falc\u0131 yazarlardan Arjantinli Eugenio Cambaceres (1843-1888) \u00e7a\u011fda\u015f de\u011ferleri, Sin rumbo (1885) adl\u0131 yap\u0131t\u0131nda k\u0131yas\u0131ya yerer. Brezilya’da yay\u0131mlanan ilk \u00f6nemli do\u011falc\u0131 roman, Rio de Janeiro sokaklar\u0131ndaki ya\u015fam\u0131 anlatan, Manuel Ant\u00f4nio de Almeida’n\u0131n (1831-1861) Memorias de um Sargento de Milicias (1854) adl\u0131 kitap\u0131d\u0131r. Brezilyal\u0131 ger\u00e7ek\u00e7i romanc\u0131 ve \u00f6yk\u00fc yazarlar\u0131 i\u00e7inde belki de en \u00f6nemlisi olan Joaquim Maria Machado de Assis’in (1839-1908) en g\u00fczel roman\u0131 Dom Casmurro’dur (1899). Euclydes da Cunha (1866-1909) kuzeydo\u011funun \u00e7orak topraklar\u0131nda hayvanc\u0131l\u0131kla ge\u00e7inen insanlar\u0131n unutulmu\u015flu\u011fu \u00fczerine bir protesto niteli\u011finde olan Os Sertoes i (1902) yazd\u0131.<\/span><\/p>\n![](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/yz-image4\/0112-dunyaedebiyati-B2.gif\")
\nEugenio Cambaceres<\/p>\n
\n<\/b>
\nModernizm Ak\u0131m\u0131’n\u0131n ard\u0131ndan \u00e7ok yetenekli \u015fairler yeti\u015fti. Nobel Edebiyat \u00d6d\u00fcl\u00fc’n\u00fc kazanan \u015eilili kad\u0131n \u015fair Gabriela Mistral (1889-1957) sade ve dolays\u0131z anlat\u0131m\u0131yla ilgi \u00e7ekti. \u00c7ocuklar\u0131na olan \u00f6zlemini dile getiren g\u00fcldestesi Desolaci\u00f3n (1922), etkileyici bir duyarl\u0131l\u0131k ta\u015f\u0131r. C\u00e9sar Vallejo (1892-1938) \u0130spanyol dilinin en b\u00fcy\u00fck ustalar\u0131ndan biridir. \u015eiirleri insan\u0131n \u00e7ekti\u011fi ac\u0131larla y\u00fckl\u00fcd\u00fcr. \u00d6l\u00fcm\u00fcnden sonra, 1939’da yay\u0131mlanan Poemas humanos’ta, daha g\u00fczel bir gelece\u011fe olan umudunu yans\u0131t\u0131r. Vallejo, \u0130spanyolca’y\u0131 cesur ve \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 bi\u00e7imlerde kulland\u0131. 1930’larda Peru’nun bir ta\u015fra kentindeki kapal\u0131 aile ya\u015fam\u0131n\u0131 terk ederek, kom\u00fcnistlerin saf\u0131nda \u0130spanya \u0130\u00e7 Sava\u015f\u0131’na kat\u0131ld\u0131.<\/span><\/p>\n![](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/yz-image4\/0112-dunyaedebiyati-B3.gif\")
\nGabriela Mistral<\/p>\n
\n<\/b>
\nYenilikleri denemekten korkmayan Latin Amerikal\u0131 yazarlar, edebiyat alan\u0131nda uluslararas\u0131 \u00fcne ula\u015ft\u0131lar. Edebiyat ya\u015fam\u0131na 1920’lerde, Buenos Aires’in ayd\u0131n \u00e7evresi i\u00e7inde ba\u015flayan Jorge Luis Borges (1899-1986), \u00f6yk\u00fc ve denemelerinde insan\u0131n do\u011fas\u0131n\u0131 ke\u015ffetmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. \u00c7a\u011fda\u015f Arjantin edebiyat\u0131nda \u00e7ok \u00f6nemli bir yeri olan Borges, \u0130spanyol dilinin en usta yazarlar\u0131ndan biridir. Guatemalal\u0131 Miguel Angel Asturias (1899-1974), ba\u015fyap\u0131t\u0131 Say\u0131n Ba\u015fkan da (El senor presidente; 1946) diktat\u00f6rl\u00fcklerin neden oldu\u011fu y\u0131k\u0131m ve ac\u0131lar\u0131 anlat\u0131r. Paraguayl\u0131 Augusto Roa Bastos (1917) Hiji de hombre da (1960) benzer bir konuyu irdeler, ama daha yumu\u015fak ve dokunakl\u0131 bir \u00fcslubu vard\u0131r.<\/p>\n![](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/yz-image4\/0112-dunyaedebiyati-B4.gif\")
\nGabriel Garcia Marquez<\/p>\n
\n<\/b>
\nAnadili Arap\u00e7a olan kavim ve uluslar\u0131n ortaya koymu\u015f olduklar\u0131 edebiyat yap\u0131tlar\u0131n\u0131 kapsar. Arap\u00e7a Arap Yar\u0131madas\u0131’nda ilk\u00e7a\u011flardan beri kullan\u0131lan bir dildir. \u0130slam dininin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131ndan sonra yay\u0131larak \u0130spanya ‘Cahiliye D\u00f6nemi\u2019 ad\u0131 da verilen \u0130slam \u00d6ncesi D\u00f6nem’de Arap edebiyat\u0131nda \u015fiirin \u00f6zel bir yeri vard\u0131. Devesinin s\u0131rt\u0131nda uzun \u00e7\u00f6l yolculuklar\u0131na \u00e7\u0131kan Bedevilerin s\u00f6yledikleri t\u00fcrk\u00fcler Arap \u015fiirinin kayna\u011f\u0131n\u0131 olu\u015fturur. Yi\u011fitli\u011fi, sevgiyi, \u00e7\u00f6l ya\u015fam\u0131n\u0131 anlatan bu t\u00fcrk\u00fclere deveci t\u00fcrk\u00fcs\u00fc anlam\u0131na gelen hida denir. G\u00f6\u00e7er \u00e7\u00f6l insan\u0131n\u0131n s\u00f6yledi\u011fi bu t\u00fcrk\u00fcler kentlerde s\u00f6ylenmeye ba\u015flan\u0131nca belli de\u011fi\u015fikliklere u\u011frayarak kesin \u00f6l\u00e7\u00fcler kazanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
\n<\/b>
\nAbbasiler d\u00f6neminde Ba\u011fdat bir k\u00fclt\u00fcr ve sanat merkezi oldu. Arap\u00e7a \u00e7ok geni\u015f bir alana yay\u0131larak k\u00fclt\u00fcr dili haline geldi. Halife ve zenginler bilgin ve sanat\u00e7\u0131lar\u0131 desteklediler. Zenginlerin korumas\u0131 alt\u0131na giren \u015fairler efendilerini \u00f6ven \u015fiirler yaz\u0131yordu. \u015eairlerin bir araya gelerek aralar\u0131nda yar\u0131\u015fmalar d\u00fczenlemeleri de \u015fiirin geli\u015fmesinde katk\u0131da bulundu. Be\u015f\u015far bin B\u00fcrd ve Ebu Nuvas zevk ve e\u011flenceyi konu alan \u015fairlerin \u00f6nde gelen temsilcileridir. Halid ve Sibeveyhi gibi dilciler Arap\u00e7a’n\u0131n dilbilgisi kurallar\u0131n\u0131 saptad\u0131lar. Yunanca’dan yap\u0131lan \u00e7eviriler yabanc\u0131 k\u00fclt\u00fcrlerle ili\u015fki kurulmas\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131.<\/p>\n![](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/yz-image4\/0112-dunyaedebiyati-B5.gif\")
\nHallac-\u0131 Mansur<\/p>\n
\n<\/b>
\nBirinci Alt\u0131n \u00c7a\u011f (1150-1250)<\/p>\n![](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/yz-image4\/0112-dunyaedebiyati-B6.gif\")
\nWalther von der Vogelweide<\/p>\n![](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/yz-image4\/0112-dunyaedebiyati-B7.gif\")
\nMartin Luther<\/p>\n
\nDi\u011fer Avrupa yazarlar\u0131n\u0131n \u00f6tesinde Alman yazarlar sanat\u0131 e\u011fitime giden bir yol olarak g\u00f6rd\u00fcler. B\u00fcy\u00fck Alman dramatisti Friedrich Schiller g\u00f6r\u00fc\u015flerini sanat\u0131n ki\u015fiyi ve toplumu de\u011fi\u015ftirme g\u00fcc\u00fcyle ifade eden Mektup Serilerinde \u0130nsan\u0131n Estetik E\u011fitimi \u00dczerine (1795)’de belirtmi\u015ftir. Ayn\u0131 ruhla Immanuel Kant da modern esteti\u011fin kurulu\u015f yaz\u0131n\u0131 olarak kabul g\u00f6ren Yarg\u0131laman\u0131n Kriti\u011fi’nde (1790) bu \u015fekilde davranm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/p>\n![](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/yz-image4\/0112-dunyaedebiyati-B8.gif\")
\nFriedrich Schiller<\/p>\n
\n
\nAlman Preromantizmi: <\/b>Alman Preromantizmi ya da daha iyi bilinen tan\u0131m\u0131yla F\u0131rt\u0131na ve Bask\u0131 Hareketi 1770’de ba\u015flad\u0131 ve otoriteye kar\u015f\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc arzu orijinallik ve ba\u015fkald\u0131r\u0131ya vurgu yapt\u0131. \u0130sa Mesih’in ya\u015fam\u0131n\u0131 anlatan Friedrich Klopstock’un Mesih (1748-1773) adl\u0131 dini destan\u0131 bir ba\u015fyap\u0131tt\u0131r.
\nF\u0131rt\u0131na ve Bask\u0131 orta s\u0131n\u0131f sosyal de\u011ferlerine gelene\u011fine ve politika siyaset ve teolojideki otoritesine kar\u015f\u0131 isyankar genelde kaotik bir hareketti. Gen\u00e7 Schiller ve Johann Wolfgang von Goethe bu akimin iki \u00f6nemli dramatistiydi. Schiller’in ilk romani Soyguncu (1781) iki karde\u015fin hikayesini anlat\u0131r. Karde\u015flerden biri babas\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcrmeyi hedefler di\u011feri ise bir soyguncu \u00e7etesi kurar ve ormanlar\u0131 gezer. Schiller’in di\u011fer gen\u00e7lik romanlar\u0131 bask\u0131c\u0131 sosyal kurallar\u0131 tiranl\u0131\u011f\u0131 ve politik yozla\u015fmay\u0131 anlat\u0131r. Bir fahi\u015feyi seven asilin hikayesini anlatan Merak ve A\u015fk (1784) bir \u0130spanyol prensinin babas\u0131 Krala kar\u015f\u0131 duydu\u011fu nefreti anlatan Don Carlos (1787) bu eserlerdendir. Goethe’nin melankolik ilk roman\u0131 Genc Werther\u00b4in Ac\u0131lar\u0131 (1774-1787’de tekrar g\u00f6zden ge\u00e7irildi) Avrupa’da f\u0131rt\u0131nalar estirdi. Roman\u0131n \u00e7o\u011funlu\u011fu Werther ad\u0131ndaki gen\u00e7 bir adam\u0131n evli bir kad\u0131na yazd\u0131\u011f\u0131 umutsuz a\u015fk mektuplar\u0131ndan olu\u015fmaktayd\u0131.<\/p>\n![](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/yz-image4\/0112-dunyaedebiyati-B9.gif\")
\nFriedrich H\u00f6lderlin<\/p>\n![](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/yz-image4\/0112-dunyaedebiyati-B10.gif\")
\nFriedrich von Hardenberg<\/p>\n
\nY\u00fckselen Alman milliyet\u00e7ili\u011finin aksine Goethe ya\u015fam\u0131n\u0131n son y\u0131llar\u0131nda Asya edebiyat\u0131na d\u00f6nm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u00c7in romanlar\u0131n\u0131 takdir etmi\u015f ve eski Pers \u015fairi Haf\u0131z’\u0131n \u015fiirlerini taklit eden \u015fiirler derlemesi Do\u011fu-Bat\u0131 Divani’ni (1819) yazm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
\nBu d\u00f6nemin en tan\u0131nan \u015fairi Heinrich Heine’dir. Alman k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc o kadar a\u015fa\u011f\u0131l\u0131k g\u00f6r\u00fcyordu ki, ya\u015fam\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funu Paris’te ge\u00e7irmi\u015fti. Heine Almanya’y\u0131 Almanya: Bir K\u0131\u015f Masal\u0131 (1844) gibi geni\u015f\u00e7e okunan ve terc\u00fcme edilen \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda \u015fiddetle ele\u015ftirmi\u015ftir. Heine ayn\u0131 zamanda m\u00fckemmel bir lirik \u015fairdi.<\/span><\/p>\n![](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/yz-image4\/0112-dunyaedebiyati-B11.gif\")
\nHeinrich Heine<\/p>\n
\n<\/b>
\nNaturalizm [de\u011fi\u015ftir]1890’dan sonra ger\u00e7ek\u00e7ilik sosyal adaletsizlik su\u00e7 varo\u015f ko\u015fullar\u0131 ve kal\u0131t\u0131m\u0131n insani geli\u015fimindeki rol\u00fcn\u00fc konu alan edebi hareket olan Naturalizm’e yol vermi\u015ftir. Gerhart Hauptman’in Dokumac\u0131lar (1893) roman\u0131 belki de bu d\u00f6nemdeki Naturalist dram\u0131n en iyi yap\u0131t\u0131d\u0131r.<\/p>\n
\nHoffmansthal b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde Alman besteci Richard Strauss’un yazd\u0131\u011f\u0131 opera -\u00f6zellikle Der Rosenkavalier (1911)- librettolar\u0131 (s\u00f6z) ile tan\u0131n\u0131r.<\/p>\n![](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/yz-image4\/0112-dunyaedebiyati-B12.gif\")
\nArthur Schnitzler<\/p>\n
\n
\nSava\u015f Sonras\u0131 Alman Edebiyat\u0131 (1945-1990):<\/b> \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’ndan sonra (1939-1945) Alman edebiyat\u0131 ana olarak sava\u015fla yerle bir edilen Almanya’n\u0131n psikolojik travmalarla dolu ya\u015fam\u0131 ile ilgilendi. Sava\u015ftan sonra Almanya SSCB taraf\u0131ndan kontrol edilen Do\u011fu Almanya ve Bat\u0131 ve \u00f6zellikle Amerika g\u00fcd\u00fcm\u00fcndeki Bat\u0131 Almanya olmak \u00fczere iki devlete b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fc. D\u00f6nemin en \u00f6nde gelen Alman yazarlar\u0131 Heinrich B\u00f6ll ve G\u00fcnter Grass’ti. B\u00f6ll’un romanlar\u0131 Bayanla Grup Resmi (1971) ve Katharina Blum’un Kay\u0131p Onuru (1974) toplumdaki itibarlar\u0131n kaybetmi\u015f kad\u0131nlar\u0131 anlat\u0131r. Grass ise edebi bi\u00e7imlerdeki korkusuz yorumlar\u0131yla \u00f6ne \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. Teneke Tekerlek (1959) Kedi ve Fare (1961) ve K\u00f6pek Y\u0131llar\u0131’ndan (1963) olu\u015fan Danzig \u00fc\u00e7lemesi \u015fimdiki ad\u0131 Gdansk olan Alman-Leh \u015fehrindeki sava\u015f sonras\u0131 zenginlik ve Nazi iktidar\u0131n\u0131n bir ta\u015flamas\u0131d\u0131r.<\/p>\n![](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/yz-image4\/0112-dunyaedebiyati-B13.gif\")
\nHeinrich B\u00f6ll
\n<\/span>Sava\u015f sonras\u0131 edebiyat Almanya’n\u0131n Nazi tarihiyle y\u00fczle\u015fmek i\u00e7in \u00e7aba sarfetmi\u015fti. Faust efsanesinin Thomas Mann versiyonu Doktor Faustus’ta (1947) bir bestecinin a\u015fk ve ahlaki sorumlulu\u011fu sanatsal yarat\u0131c\u0131l\u0131k u\u011fruna reddedi\u015fini anlat\u0131r. Hikayeleri Alman edebiyat\u0131n\u0131n t\u00fcm ge\u00e7mi\u015finin Nazilerin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131nda sorumlu oldu\u011funu anlatmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Carl Zuckmayer’in \u015eeytan’\u0131n Generali (1946) dram\u0131 Nazi rejiminde su\u00e7lanan Alman ordu kahraman\u0131 Ernst Udet’in ya\u015fam\u0131 \u00fczerineydi. Rolf Hochhuth’un piyesi Vekil (1963) Papa 12. Pius’u Nazilerin Yahudileri katletmesine g\u00f6z yummakla su\u00e7lar.<\/p>\n
\nDo\u011fu Alman edebiyat\u0131 Bat\u0131’dakinden farkl\u0131yd\u0131. Do\u011fu yazarlar\u0131 genelde sosyalist bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na sahiptiler ve Bat\u0131’n\u0131n de\u011ferlerini ele\u015ftiriyorlard\u0131. Christina Wolf’un roman\u0131 Cassandra (1983) sava\u015ftan bitap olmu\u015f \u015fehri Do\u011fu Almanya’ya benzeterek Troya’n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc yeniden anlat\u0131r. 1959’da Do\u011fu Almanya’dan Bat\u0131 Almanya’ya ge\u00e7en Uwe Johnson politik olarak b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f Almanya’n\u0131n yorgunluklar\u0131na i\u015faret ediyordu. Johnson’un roman\u0131 Jakop Hakk\u0131ndaki Dedikodular (1959) Sovyet ajanlar\u0131yla i\u015fbirli\u011fi yapmay\u0131 reddeden bir adam\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesini konu eder.<\/span><\/p>\n![](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/yz-image4\/0112-dunyaedebiyati-B14.gif\")
\nChrista Wolf<\/span><\/p>\n