![\"\"](\"http:\/\/circassiancenter.com\/tr\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/CERKESLERIN-POLITIK-TARIHI-b.png\")
<\/p>\n<\/p>\n
Prof.Dr. M. Sarkinyanz<\/strong> Yerle\u015fim Sahalar\u0131<\/b><\/p>\n “\u00c7erkes” kelimesinin anlam\u0131, k\u00fclt\u00fcrel ve dil bak\u0131m\u0131ndan birbirleriyle akraba olan Kuzey Bat\u0131 Kafkasya’da ya\u015fayan etnik kabileler girmektedir. \u00c7erkes terimi dar anlam\u0131yla Adigeleri (Abzegh, Shapsugh, Bjedugh, Kabardey vs. gibi kabileleri) ve Abazalar\u0131 i\u00e7ine almaktad\u0131r. Ruslar\u0131n istilas\u0131ndan \u00f6nceki yerle\u015fim sahalar\u0131; Kafkas da\u011flar\u0131n\u0131n her iki yakas\u0131, Karadeniz’in Do\u011fu k\u0131y\u0131lar\u0131, orta ve alt Kuban nehri, Taman yar\u0131madas\u0131, Terek nehrinin Bat\u0131 k\u0131y\u0131lar\u0131 ve B\u00fcy\u00fck Kabardey b\u00f6lgesinin t\u00fcm\u00fcn\u00fcyd\u00fc. Kuban nehrinin G\u00fcney\u2019inde n\u00fcfusun \u00e7o\u011funlunu \u00c7erkesler te\u015fkil ediyor, Kuban nehrinin kollar\u0131ndan kaynakland\u0131\u011f\u0131 da\u011flarda ve ormanlarda ise genellikle Abedzehler oturuyorlard\u0131.<\/p>\n \u00c7erkeslerin k\u00f6kenleri ile ilgili baz\u0131 problemler<\/b><\/p>\n \u00c7erkeslerin tarihi hakk\u0131ndaki bilgileri g\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u00c7erkes antropolojisi, folkloru ve Kafkas dillerinin analiz edilmesinden elde edilen yeni bilgilerle geni\u015fletebiliriz. \u00c7erkes dilleri \u00fcnl\u00fc dilbilimci Marr taraf\u0131ndan “Yafetid” dil ailesi i\u00e7ine al\u0131narak incelenmi\u015ftir. Do\u011fru olan\u0131 da budur ve \u00c7erkes dili Kuzey Bat\u0131 Kafkas dilleri grubundad\u0131r. Bu dil ailesine G\u00fcrc\u00fcce, \u00c7e\u00e7ence ve Lezgice\u2019de dahildir. \u00c7erkes grubuna Kafkaslar\u0131n Kuzeybat\u0131s\u0131\u2019nda eski \u00e7a\u011flardan beri bilinip, ya\u015fam\u0131\u015f olan halklar da girmektedir. Bu halklara eski \u00e7a\u011flardan beri buralarda ya\u015fayarak gelmi\u015f olan Kimmerler ve i\u015fkillerden arta kalanlar da dahildir.<\/p>\n \u00c7erkesler, bu y\u00f6releri zaman zaman istila eden barbarlar\u0131 asimile etmi\u015fler, onlara kendi dillerini ve geleneklerini benimsemi\u015flerdir. Bunu Kuzey Orta Kafkasya i\u00e7in s\u00f6yleyemeyiz; \u00e7\u00fcnk\u00fc onlar \u0130ran halklar\u0131nca asimile edilmi\u015flerdir.<\/p>\n \u00dcnl\u00fc tarih\u00e7i Herodot , \u00c7erkeslerden s\u00f6z etmektedir. Milattan \u00d6nce 5. yy\u2019da Azak Denizci k\u0131y\u0131lar\u0131nda \u015fehir devletleri kurmu\u015f olan Meotlar, ilk Proto-Kafkasl\u0131lar olarak kabul edilmektedir. Herodot’un yazd\u0131klar\u0131na g\u00f6re Meotlar\u0131n anaerkil sosyal ve toplumsal d\u00fczenleri vard\u0131.<\/p>\n Sindler M\u00d6 5. yy. sonlar\u0131na do\u011fru ba\u015fkentleri Goripipa (g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki Anapa kenti) olmak \u00fczere bir kent devleti kurmu\u015flard\u0131r. Sind krallar\u0131 kendi adlar\u0131na para, hatta m\u00fch\u00fcr bast\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r. Gerek Sindler, gerek Meotlar\u0131n Yunanlarla yak\u0131n ili\u015fkileri oldu\u011fu gibi birbirleriyle de m\u00fccadele etmi\u015flerdir. Sindler M\u00d6 4. yy\u2019\u0131n ba\u015flar\u0131nda Bosfor Krall\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n egemenli\u011fi alt\u0131na girmek zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bu egemenlik y\u0131llar\u0131nda zaman zaman Bosfor Krall\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131 ele ge\u00e7irerek y\u00f6netmi\u015flerdir. \u0130\u015fte bunlardan Spartakidler ikinci kral s\u00fclalesi olarak Bosfor\u2019a egemen olmu\u015flard\u0131r. D\u00fcnya tarihinde ilk kez k\u00f6le ayaklanmas\u0131n\u0131 Roma’da ger\u00e7ekle\u015ftiren Spartakus’ta Spartakidlerdendir, yani \u00c7erkeslerin atalar\u0131ndand\u0131r.<\/p>\n Klasik \u00c7a\u011fda \u00c7erkesler<\/b><\/p>\n Daha \u00f6ncede yazd\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi \u00c7erkesler hakk\u0131nda ilk yaz\u0131l\u0131 belgeler M\u00d6 5. yy\u2019a kadar gitmektedir. Herodot’un eserinde s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fi “Suchailer”, yani “Zugiler” \u00c7erkeslerin atalar\u0131 olarak kabul edilirler. Yunanlar kendilerinden ba\u015fka her ulusu “barbar’\u2019 olarak kabullendikleri gibi, s\u00f6ylenen kelimeleri de do\u011fru olarak duyup yazabilmeleri olanaks\u0131zd\u0131. Bu durumda kendilerine g\u00f6re de\u011fi\u015ftirerek yaz\u0131yorlard\u0131. “Zugi” s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn do\u011frusu “Tz’\u0131chu” yani Kabardey Adigece\u2019sinde “insan” anlam\u0131na gelmektedir.<\/p>\n Herodot’un siz neysiniz sorusuna, b\u00fcy\u00fck bir olas\u0131l\u0131kla, “Biz insan\u0131z” \u015feklinde cevap vermi\u015flerdir.<\/p>\n Herodot’tan sonra Korintli Skylaks,M\u00d6 II. yy\u2019da “Cerket” ad\u0131n\u0131 kullan\u0131rken, Strabo MS I. yy\u2019da “Cercetae” ad\u0131m\u0131 kullan\u0131yordu. Bu tan\u0131m i\u00e7ine de hemen hemen Kuzey Bat\u0131 Kafkasya’da ya\u015fayan halklar\u0131 almaktad\u0131r. Bu devirde Sind Meotler i\u00e7lerine gelen di\u011fer etnik gruplar\u0131 daha \u00fcst\u00fcn olan k\u00fclt\u00fcr ve sosyal d\u00fczeyleri nedeniyle kolayca asimile edebiliyorlard\u0131.<\/p>\n Sind Meotlar da Bosfor Krall\u0131\u011f\u0131 ile birlikte Pontus’un muhasaras\u0131na u\u011frarlar ve Romal\u0131lar taraf\u0131ndan istila edilirler. \u015euras\u0131 tarihi bir \u00c7erkeslerin G\u00fcney kom\u015fular\u0131 olan G\u00fcrc\u00fclerin Kroniklerinde, Kuzey kom\u015fular\u0131 olarak “Kavkazi’\u2019lerden s\u00f6z etmektedir. Halbuki ayn\u0131 devirde \u00c7erkesler kendilerine “Dzixi” ad\u0131n\u0131 vermektedirler. Kabileler toplulu\u011fu olan Alan \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun, Hunlar\u0131n istilas\u0131yla y\u0131k\u0131l\u0131nca, ayn\u0131 ak\u0131bete Sind Meot devleti de Bosfor Devleti ile birlikte u\u011fram\u0131\u015f ve Orta Asya’dan gelen barbar Hunlar taraf\u0131ndan MS \u00a0V. yy\u2019da y\u0131k\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Hunlar\u0131n barbarl\u0131\u011f\u0131ndan ve vah\u015fetinden ka\u00e7arak Kuban nehrinin g\u00fcneyinde ya\u015fayan akrabalar\u0131na s\u0131\u011f\u0131nabilenler bug\u00fcnk\u00fc \u00c7erkeslerin atalar\u0131 olarak g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar gelmi\u015flerdir.<\/p>\n Yabanc\u0131lar bu halka “\u00c7erkes’ terimini, daha \u00f6nce yazd\u0131\u011f\u0131m\u0131z Yunanca s\u00f6zc\u00fcklerden \u00fcreterek kullan\u0131yorlarsa da MS V. yy\u2019dan itibaren Araplar ve Orta Do\u011fu halklar\u0131 Kafkas da\u011flar\u0131n\u0131 d\u00fcnyan\u0131n Kuzey s\u0131n\u0131r\u0131 olarak kabul ediyorlard\u0131. Arap seyyahlar\u0131 onlardan “Kerkes’ diye s\u00f6z ederken, \u00c7erkeslerle iyi ticari ili\u015fkilerde bulunan Cenevizliler “K\u0131rkasi\u2019’ tan\u0131m\u0131n\u0131 kullanm\u0131\u015flard\u0131r. Gerek bu t\u00fcr s\u00f6zc\u00fckler, gerekse inan\u00e7lar\u0131 incelendi\u011finde, \u00c7erkeslerin eski d\u00fcnyan\u0131n tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 ve bildi\u011fi en en eski klasik \u00e7a\u011f halklar\u0131ndan biri oldu\u011fu ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. K\u0131y\u0131 boyunda ya\u015fayan \u00c7erkesler XIX. yy\u2019a kadar ate\u015f ve ocak tanr\u0131s\u0131 olarak Ach\u0131n’\u0131 kabul ederek (t\u0131pk\u0131 klasik \u00e7a\u011fdaki Pan gibi) ona ve Sosrese’e tap\u0131nm\u0131\u015flard\u0131r. \u00c7erkesler, tanr\u0131 Sosres’in denizden do\u011fdu\u011funa, tekrar denize d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve denizden \u00e7\u0131karak geri gelece\u011fine inanmaktayd\u0131lar.<\/b><\/p>\n Eski Orta \u00c7a\u011fda \u00c7erkesler<\/strong><\/p>\n \u00c7erkeslerin MS VI. yy\u2019dan itibaren Bizans kanal\u0131yla hristiyan dinini benimsemeye ba\u015flarlarsa da eski dinlerini de b\u0131rakmam\u0131\u015flard\u0131r. Bu y\u00fczy\u0131lda 1. Justinian (527-565) Nal\u00e7ik\u2019te bir piskoposluk kurdurur. Bu piskoposluk vas\u0131tas\u0131yla \u00c7erkeslerle Bizansl\u0131lar aras\u0131nda iyi ili\u015fkilerin kurulmas\u0131n\u0131 sa\u011flar. Justinian, eski Adige destanlar\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir kahraman olarak ge\u00e7er. Justinian’\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnden bu yana 1500 y\u0131l ge\u00e7mesine ra\u011fmen, halen onun ad\u0131na yemin eden \u00c7erkeslere rastlanmaktad\u0131r.<\/p>\n Justinian, Abazalardan k\u00f6lelerin al\u0131narak \u00e7e\u015fitli \u00fclkelere sat\u0131lmas\u0131n\u0131 yasaklar. Abazalar bu y\u0131llarda Bizans’\u0131n yasall\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabullenmi\u015fti. Daha sonralar\u0131 \u0130ran \u015eah\u0131 Anu\u015firvan ile (531-579) Bizans\u2019a kar\u015f\u0131 sava\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. VII yy\u2019da da hi\u00e7 bir mukavemet g\u00f6stermeden Musevi olan Hazarlar\u0131n egemenli\u011fini kabul ederler. \u00dcnl\u00fc Arap gezgini \u0130bn-i Masudi’nin yazd\u0131klar\u0131na g\u00f6re; \u00c7erkeslerin Alanlara g\u00f6re zay\u0131f olmalar\u0131n\u0131n nedeni olarak otoriter bir kral etraf\u0131nda birle\u015fememelerini g\u00f6stermektedir. Masudi, \u00c7erkeslerden “Ke\u015fak’ ad\u0131yla s\u00f6z etmektedir. Masudi gezi notlar\u0131nda \u00c7erkes k\u0131zlar\u0131n\u0131n zarifli\u011fi, g\u00fczelli\u011fi ve toplumsal ya\u015famdaki etkili rol\u00fcnden \u00f6vg\u00fcyle s\u00f6z etmektedir. (1)<\/p>\n Hazar hakimiyeti alt\u0131ndaki \u00c7erkesler, Kiev Prensli\u011fi\u2019ne kar\u015f\u0131 sava\u015f\u0131rlarsa da yenilgiye u\u011frarlar. Rus kroniklerine g\u00f6re \u00c7erkeslerle Kiev Prensli\u011fi aras\u0131nda 1022 y\u0131l\u0131nda sava\u015f \u00e7\u0131kar. Do\u011frudan girilecek bir s\u0131cak sava\u015fta her iki taraftan da binlerce \u00f6l\u00fcy\u00fc sava\u015f alan\u0131nda b\u0131rakacaklard\u0131. Bunu anlayan iki lider, iki taraf\u0131n en kuvvetli ve cesur birer cengaverini ortaya \u00e7\u0131kararak yap\u0131lacak ikili m\u00fccadelede yenen taraf\u0131n galip say\u0131lmas\u0131 hususunda anla\u015fm\u0131\u015flard\u0131. \u00c7erkes cengaveri Redad ile Kiev Prensi St. Vlademir\u2019in o\u011flu Mistislav aras\u0131nda yap\u0131lan ikili m\u00fccadeleyi Mistislav kazanarak Redad’\u0131 \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015f, sava\u015f\u0131 da Kiev-Ruslar\u0131 kazanm\u0131\u015f say\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Rus Tmurtakan Prensli\u011fi ile iyi ili\u015fkiler ve dostluklar\u0131 olmu\u015ftur. Kavimler g\u00f6\u00e7\u00fc ile birlikte gelen Kumanlar bu iki ulus aras\u0131na yerle\u015ferek bir m\u00fcddet olsa da bir birinden uzak tutmu\u015f ve iyi ili\u015fkilerini kesmi\u015ftir. Bu y\u0131llarda Sel\u00e7uklular\u0131n Anadolu’ya gelmesiyle Bizans gerilemeye ba\u015flam\u0131\u015f ve Bizans kaynaklar\u0131 da kesilmi\u015ftir.<\/b><\/p>\n Mo\u011follar\u0131n istilas\u0131 ve Adigelerde b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 izler<\/strong><\/p>\n Eldeki kaynaklara g\u00f6re, Mo\u011fol istilas\u0131ndan \u00f6nce Adigelerin Kuzey s\u0131n\u0131rlan Azak denizinin do\u011fu k\u0131y\u0131lar\u0131na ve baz\u0131 anlat\u0131mlara g\u00f6re de Don ile Volga nehirlerinin birbirlerine yakla\u015ft\u0131klar\u0131 yerlere kadar uzan\u0131yordu. 1239 y\u0131l\u0131nda Mo\u011follar\u0131n istilas\u0131 ile birlikte g\u00fcneye do\u011fru geri \u00e7ekilmi\u015flerdir.\u00a0 XIV. ve XVIII. yy.larda Alt\u0131n Ordu devleti ve K\u0131r\u0131m Hanl\u0131klar\u0131\u2019n\u0131n da bask\u0131s\u0131yla \u00c7erkeslerin aras\u0131na Tatar k\u00f6yleri kurulmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. En G\u00fcneyde ya\u015fayan Abazalar ve da\u011flarda ya\u015fayan Adigeler bu t\u00fcr bask\u0131 ve kar\u0131\u015f\u0131mlardan tamamen uzak kalm\u0131\u015flard\u0131r. Buna ra\u011fmen Alt\u0131n Ordu devletinin ba\u015fkenti Bah\u00e7esaray’da bir \u00c7erkes mahallesi kurulmu\u015ftu. Alt\u0131n Ordu\u00a0 Devleti ile beraber 1380’de Moskova’ya kar\u015f\u0131 1395’de de Mo\u011follara kar\u015f\u0131 sava\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Alanlar\u0131n Mo\u011follara taraf\u0131ndan y\u0131k\u0131lmas\u0131 ile birlikte Kabardeylerin t\u00fcm\u00fc G\u00fcneye ve Do\u011fuya g\u00f6\u00e7 etmi\u015fler, bug\u00fcnk\u00fc orta Kafkasya’ya yerle\u015fmi\u015flerdir.<\/b><\/p>\n Ceneviz kaynaklar\u0131nda \u00c7erkesler<\/strong><\/p>\n Ancona von Fredutio’nun 1497’de yapt\u0131\u011f\u0131 haritada \u00c7erkeslerin yerle\u015fim sahas\u0131 bug\u00fcnk\u00fc Tagonrok’a kadar getirmektedir. 1502’de yap\u0131lan di\u011fer bir haritada yine Azak denizinin do\u011fu yakalar\u0131nda \u00c7erkesleri g\u00f6stermekte, hatta Don Nehri\u2019nin do\u011fusuna kadar uzanmakta ise de buralardan K\u0131r\u0131m Hanlar\u0131nca G\u00fcney\u2019e do\u011fru s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015flerdir. Bu haritay\u0131 \u00e7izen Rnra Tntpriana \u00c7erkesler hakk\u0131nda bize olduk\u00e7a ilgin\u00e7 bilgiler aktarmaktad\u0131r. \u00c7erkeslerin \u015f\u00f6valye NM\\Man XIX. yy\u2019a kadar devam etmi\u015flerdir. Kan davas\u0131n\u0131 kendi aralar\u0131nda \u00e7\u00f6z\u00fcmlerlerdi. Katillik olay\u0131 Adigelerde az rastlanan bir olayd\u0131. Bir katil kendini, ailesini ve kabilesini korumak i\u00e7in \u00f6ld\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc ki\u015finin ailesine fidye \u00f6demekle y\u00fck\u00fcml\u00fcd\u00fcr. G. \u0130nteriano \u00c7erkeslerin misafirperverli\u011fine bilhassa dikkat \u00e7ekmekte, ev sahibi, misafirini her t\u00fcrl\u00fc k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerden, hatta bunun sonunda kendi hayat\u0131na mal olaca\u011f\u0131n\u0131 ve k\u00f6le olarak sat\u0131labilece\u011fini bilse dahi, korumakla y\u00fck\u00fcml\u00fcyd\u00fc. Kad\u0131nlar erkeklerden ka\u00e7maz, saklanmaz konuklara hizmet etmekten ka\u00e7\u0131nmazlard\u0131. \u00dcst tabakadan biri vefat edince yap\u0131lan merasimde gen\u00e7 bakire bir k\u0131z\u0131n\u00a0 kendi bekareti i\u00e7in yapt\u0131\u011f\u0131 m\u00fccadele, t\u00f6renin en heyecanl\u0131 an\u0131n\u0131 te\u015fkil ederdi (Bkz. Fr. Neumann’\u0131n “Rusya ve \u00c7erkesler’ 1840 sayfa 39 adl\u0131 yap\u0131t\u0131)\u00a0 Cenevizliler orta \u00e7a\u011fdan bu yana, Bizans ve Osmanl\u0131lar zaman\u0131nda da, Karadeniz k\u0131y\u0131s\u0131nda ve i\u00e7 Kafkasya’da ya\u015fayan \u00c7erkeslerle aktif ve dostane ticari\u00a0 ili\u015fkiler s\u00fcrd\u00fcrd\u00fckleri i\u00e7in kaynaklar\u0131 da g\u00fcvenilir olarak kabul edilmektedir. Cenevizliler \u00f6zellikle Kopa’dan ald\u0131klar\u0131 k\u00f6leleri \u00e7e\u015fitli \u00fclkelerde satarlard\u0131.<\/p>\n \u0130slam Kaynaklar\u0131nda \u00c7erkesler<\/b><\/p>\n \u00c7erkes k\u00f6kenli k\u00f6lemenler M\u0131s\u0131r’da 1382-1468 y\u0131llar\u0131 (2) aras\u0131nda egemendiler. Bu nedenle baz\u0131lar\u0131 \u00c7erkeslerin k\u00f6kenini M\u0131s\u0131r’da aramaktad\u0131r ki, bu do\u011fru de\u011fildir. K\u00f6lemen devleti y\u0131k\u0131l\u0131nca buradan baz\u0131 ailelerin anavatanlar\u0131na d\u00f6nmeleri b\u00f6yle bir varsay\u0131m\u0131 ortaya \u00e7\u0131karmaktad\u0131r. \u00d6rnek olarak Kabardeylerin \u0130slamiyet \u00f6ncesi Arabistan\u2019dan g\u00f6\u00e7 ettiklerine dair efsanevi anlat\u0131mlar de\u011ferini yitirmektedir. \u0130neriano’ya g\u00f6re bu y\u0131llarda \u00c7erkeslerin tamam\u0131 H\u0131ristiyan’d\u0131. 1453’de \u0130stanbul’un fethiyle dinda\u015flar\u0131yla ilgilerinin kesilmesine ra\u011fmen H\u0131ristiyan dinini daha uzun zaman muhafaza etmi\u015flerdir. Ana tanr\u0131 Merissa’ya (3) anlar\u0131n koruyucu mele\u011fi olarak 20. y\u00fczy\u0131la kadar tap\u0131nm\u0131\u015flard\u0131r. \u0130slam dininin yay\u0131lmaya ba\u015flamas\u0131yla H\u0131ristiyan inan\u00e7lar\u0131n pek \u00e7o\u011fu \u0130slamla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rnek olarak; H\u0131ristiyan mukaddeslerinden “Elias’\u2019 “Ali’ye\u2019’ \u00e7evrilerek sayg\u0131 duyulmu\u015ftur.<\/p>\n \u0130slam dinini ilk kabul edenler Kabardeylerdi. K\u0131r\u0131m Tatarlar\u0131nca yay\u0131lan \u0130slamiyet\u2019i \u00f6nce Kabardey beyleri kabul etmi\u015ftir. Kabardeyler 15. yy.\u2019da Azak Denizi\u2019nin Do\u011fu\u2019sunda ya\u015f\u0131yorlard\u0131.<\/b><\/p>\n Rus \u00c7arlar\u0131 ile ilk temaslar<\/strong><\/p>\n K\u0131r\u0131m Tatarlar\u0131n\u0131n \u00c7erkesler \u00fczerindeki bask\u0131, bilhassa bask\u0131nlarda ele ge\u00e7irdikleri insanlar\u0131 tutsak ederek pazarlar\u0131nda satmalar\u0131, do\u011fu \u00c7erkeslerini 1552’de Ruslardan yard\u0131m istemek zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bu yard\u0131m \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131na IV. \u0130van olumlu yan\u0131t vermesine kar\u015f\u0131n bu y\u0131llarda Ruslar\u0131n \u00c7erkesleri koruyacak askeri ve politik g\u00fc\u00e7leri olmad\u0131\u011f\u0131ndan bu giri\u015fimler bir dostluk ili\u015fkisinden ileri gidememi\u015ftir. Terek nehri k\u0131y\u0131s\u0131ndaki iki \u00c7erkes k\u00f6y\u00fc Kazaklarca istila edilse de K\u0131r\u0131m Tatarlar\u0131n\u0131n bask\u0131s\u0131yla buralar\u0131 terk ederler. Kuban Nehri 16. yy da ba\u011f\u0131ms\u0131z \u00c7erkeslerin kuzey s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 te\u015fkil ediyordu. Kuban\u2019\u0131n Kuzey\u2019inde oturan \u00c7erkesler K\u0131r\u0131m\u2019a ba\u011fl\u0131 idi. Bu nedenle de dolayl\u0131 olarak Osmanl\u0131 yasalar\u0131 ge\u00e7erliydi. Osmanl\u0131 saray\u0131nda ise \u00c7erkes g\u00fczelleri en \u00e7ok aranan cariyelerdi. Wub\u0131hlarla Abhazlar aras\u0131nda oturan Abazinler 17. yy\u2019da Kafkas da\u011flar\u0131n\u0131n Kuzey\u2019ine g\u00f6\u00e7 ederler. Kuzeydo\u011fu\u2019da ise Nogay Tatarlar\u0131 alt\u0131\u00a0 b\u00fcy\u00fck yerle\u015fim sahas\u0131nda oturuyorlard\u0131.<\/p>\n Rus \u00e7arlar\u0131 daha G\u00fcneye geni\u015fleme planlar\u0131 gere\u011fi 17. yy\u2019da \u00c7erkeslerle ili\u015fkilerini geli\u015ftirmeye ba\u015flarlar. Eski dimi inan\u00e7lar\u0131n\u0131 b\u0131rakmak istemeyen Ruslar Kuban deltas\u0131na giderek yerle\u015firler. Kazak ataman\u0131 Bulavin 1708’de \u00e7ar 1. Peter\u2019e isyan ederek \u00c7erkeslere s\u0131\u011f\u0131n\u0131r. K\u0131r\u0131m\u2019\u0131n Rusya’ya ilhak\u0131ndan sonra \u00c7ari\u00e7e\u2019nin emrindeki Kazak birlikleri 1783\u2019de Kuban b\u00f6lgesini istila eder.<\/p>\n 18. y\u00fczy\u0131lda \u00c7erkes kabilelerinde s\u0131n\u0131fsal sava\u015flar<\/b><\/p>\n Kuzey\u2019de Ruslar\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 bask\u0131larla g\u00fcneye inen \u00c7erkesler dar yerle\u015fim alanlar\u0131na s\u0131k\u0131\u015f\u0131p kalm\u0131\u015flard\u0131r. Bu nedenle de Abzeghler, Shapsughlar ve Natuhaclar birbirlerine daha da sokulmu\u015flar ve 19. yy\u2019daki s\u0131n\u0131rlar\u0131yla yerle\u015fim sahalar\u0131na \u00e7ekilmi\u015ftir. Bu kabilelerin kendi aralar\u0131ndaki s\u0131n\u0131fsal sava\u015flar, daha sonralar\u0131 kabileler aras\u0131 s\u0131n\u0131fsal sava\u015fa d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u00d6rne\u011fin oligar\u015fik Bjedughlar, demokratik Abzeghlere kar\u015f\u0131 sava\u015f\u0131rlarken \u00c7e\u00e7enler, Bjedughlara yard\u0131m etmi\u015flerdir. \u00c7erkesya\u2019da 18. yy\u2019da oligar\u015fiye kar\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fct\u00fclen ayaklanma ve sava\u015flar\u0131n hemen hemen t\u00fcm\u00fc Abzeghlerin tesiriyle olmu\u015ftur. Oligar\u015fik Bjedughlar ve Shapsughlar birle\u015ferek Ruslardan da yard\u0131m alarak 1796’da demokratik Abzeghleri yenilgiye u\u011fratm\u0131\u015flard\u0131r. Bu yenilgiye ra\u011fmen daha sonralar\u0131 \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnce alevi s\u00f6nmemi\u015f, di\u011fer kabileler aras\u0131nda da sava\u015fs\u0131z oligar\u015fik idare y\u0131k\u0131larak toplumda herkes ayn\u0131 haklara sahip olmu\u015ftur. 19 yy\u2019\u0131n ilk yanlar\u0131nda t\u00fcm bat\u0131 \u00c7erkes kabileleri h\u00fcr ve ba\u011f\u0131ms\u0131zd\u0131lar. Al\u0131nan t\u00fcm kararlar halk meclislerinde al\u0131n\u0131r ve toplum bu kararlarla y\u00f6netilirdi.<\/p>\n K\u00f6y meclisleri (Psucho-Kuace) sosyal yap\u0131n\u0131n temelini olu\u015fturuyordu. Hi\u00e7bir Adige beyi t\u00fcm kabileleri bir araya toplayarak h\u00fck\u00fcm edememi\u015ftir. \u0130\u015fte bu t\u00fcr zay\u0131fl\u0131klar\u0131 ve par\u00e7alanm\u0131\u015f olmalar\u0131, di\u011fer i\u00e7 ve d\u0131\u015f sebepler bir araya gelince, Ruslar\u0131n \u00c7erkesya’y\u0131 istila etmesi kolayla\u015ft\u0131.<\/b><\/p>\n Ruslar\u0131n Adigey\u2019i istilas\u0131<\/strong><\/p>\n Kuban k\u0131y\u0131lar\u0131na Kazaklar\u0131n yerle\u015ftirilmesinden sonra K\u0131r\u0131m Tatarlar\u0131n\u0131n yerini Ruslar al\u0131r ve Adigey’i tehdide ba\u015flar. Petersburg, 1792’den bu yana Kuban nehrinin Kuzey k\u0131y\u0131lar\u0131n\u0131n kendisine ait oldu\u011funu iddia ediyordu. \u00c7erkesler antla\u015fma yollan ararlarsa da Ruslar buna yana\u015fmazlar ve \u00c7erkesleri m\u00fcdafaa harbine zorlarlar. Bu bask\u0131lar neticede Ruslar\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131yla sona ermi\u015ftir. Kazaklar 1850 y\u0131l\u0131na kadar bir \u00e7ok \u00c7erkes k\u00f6y\u00fcn\u00fc yerle bir etmi\u015flerdir. Osmanl\u0131lar, K\u0131r\u0131m Hanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n 1829’da Ruslara ge\u00e7mesinden sonra, onlardan bo\u015falan vasall\u0131k hakk\u0131n\u0131n kendilerine ait oldu\u011funu ileri s\u00fcrm\u00fc\u015flerdir. \u00c7erkeslerin co\u011frafik konumu iki devlet aras\u0131ndaki dengeyi te\u015fkil ediyordu. Bu da Osmanl\u0131lar\u0131n gelece\u011fi i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemli idi. \u00c7erkesler 19. yy\u2019da sadece M\u00fcsl\u00fcman olmas\u0131ndan kaynaklanarak Osmanl\u0131ya kar\u015f\u0131 sempati besliyordu ve g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte olsa da ba\u011fl\u0131l\u0131klar\u0131 vard\u0131. Oysa daha 16 yy\u2019da Osmanl\u0131lara kar\u015f\u0131 Ruslardan yard\u0131m istemi\u015flerdi. Osmanl\u0131lar\u0131n, s\u00f6z verdi\u011fi yard\u0131mlar genelde yerine getirilmiyor ve aldat\u0131l\u0131yorlard\u0131. Osmanl\u0131lar K\u0131r\u0131m sava\u015f\u0131nda 1854-1856’da ilk kez verdikleri s\u00f6z\u00fc tutarak yard\u0131m etmi\u015flerdir. \u0130ngilizlerde kendisi \u00c7erkes olan Zan\u0131ko Sefer Bey’e (Ha\u015fim Efendi\u2019nin Hat\u0131rlar\u0131na ve Theophil Lapinski’ye g\u00f6re Sefer Bey \u00c7erkes de\u011fil, Tatar\u2019d\u0131) 1830’a vaat ettikleri yard\u0131m\u0131 yapm\u0131\u015flard\u0131.<\/p>\n Osmanl\u0131lar 1829 Edirne Antla\u015fmas\u0131\u2019na g\u00f6re, \u00c7erkesya\u2019da hi\u00e7 bir hak iddia etmediklerini resmen kabullenmi\u015flerdi. Bu antla\u015fma gere\u011fi Ruslar d\u0131\u015f \u00fclkelerden gelen her t\u00fcrl\u00fc yard\u0131m\u0131 diplomatik yollardan kolayca \u00f6nleyebiliyorlard\u0131. Buna ra\u011fmen \u00c7erkeslerin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k sava\u015f\u0131 aral\u0131ks\u0131z devam etmi\u015ftir.<\/b><\/p>\n \u015eamil’in ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k sava\u015f\u0131nda \u00c7erkesler<\/strong><\/p>\n \u015eamil’in y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc m\u00fccadelenin temelinde \u0130slam dini birle\u015ftirici unsur olarak ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. \u015eamil, \u00c7erkeslerin de M\u00fcsl\u00fcman olduklar\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrerek, kendisine ba\u011flanmalar\u0131n\u0131, itaat etmelerini beraber sava\u015fmalar\u0131n\u0131 istemi\u015fti. Bu ama\u00e7la Naiplerini Adigelerin aras\u0131na g\u00f6ndermesine kar\u015f\u0131n bu Naipler ancak 1842’den sonra aktif bir rol oynamay\u0131 ba\u015farabilmi\u015ftir. Pek \u00e7ok Naipten sadece Muhammed Emin kendini kabul ettirebilmi\u015ftir. Naipler, \u00c7erkeslerin y\u00fczy\u0131llard\u0131r devam edegelen geleneklerini, Adige-Xhabzeyi kald\u0131rarak; yerine dogmatik \u015feriat kanunlar\u0131n\u0131 koymaya kalk\u0131\u015fmas\u0131 halkta ve liderlerde b\u00fcy\u00fck bir infial uyand\u0131r\u0131r. Hemen hemen herkes Naiplere d\u00fc\u015fman kesilir. \u00c7erkesleri bask\u0131ya ve tepeden inme dogmatik kanunlara al\u0131\u015f\u0131k olmamalar\u0131, \u015eamil ad\u0131na verilen \u00f6l\u00fcm kararlar\u0131, vergi vermeyenlerin ve dini g\u00f6revlerini yerine getirmeyenlerin cezaland\u0131r\u0131lmalar\u0131, yeni prensiplerin yerle\u015ftirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 halk aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck tepkilere neden olurdu. Bu nedenle Muhammed Emin 1848’de \u00c7erkeslere \u00f6zg\u00fc yeni, yani Adigexhabze’den kaynaklanan bir y\u00f6netim \u015feklini kabullenmek zorunda kal\u0131rd\u0131. \u00c7erkesya’da \u015eamil\u2019e sempati duyan b\u00f6lgelerde t\u00fcm yetkiler M. Emin’e aitti. Osmanl\u0131lar, hutbelerde padi\u015faha ba\u011fl\u0131l\u0131k belirtilmedi\u011fi i\u00e7in \u015eamil ve M. Emin’i d\u0131\u015flayarak Sefer Bey\u2019i \u00c7erkeslerin lideri olarak kabul ettiler. Bu iki lider bir birine d\u00fc\u015fman idi ve i\u00e7ten i\u00e7e m\u00fccadele ediyorlard\u0131. Demokratik \u00c7erkeslerin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu M. Emin’e ba\u011fl\u0131 idi ve toplumda da bir \u00e7ok sosyal yenilikler ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015flerdir. S\u0131n\u0131fsal yap\u0131n\u0131n ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 hareketleri daha sonra Bjedughlar aras\u0131nda da ba\u015far\u0131ya ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Shapsugh ve Natuhuaclar Sefer Bey taraf\u0131n\u0131 tutarak oligar\u015fik y\u00f6netimde kalm\u0131\u015flar ve 1856-57’de iki grup aras\u0131nda karde\u015f kan\u0131 ak\u0131tm\u0131\u015flard\u0131r. Sefer Bey’in vefat\u0131 ve \u015eamil’inde yenilgiye u\u011frayarak teslim olmas\u0131ndan sonra M. Emin Ruslara teslim olarak taraftarlar\u0131na “sava\u015f\u0131 b\u0131rakmalar\u0131m” s\u00f6ylemesine ra\u011fmen, onu dinlemeyerek m\u00fccadeleye devam etmi\u015flerdir. \u00c7erkesler de di\u011fer Kafkasya halklar\u0131 gibi zay\u0131f kalarak\u00a0 yenilgiye u\u011framaktan kurtulamam\u0131\u015flard\u0131r.<\/b><\/p>\n \u00c7erkeslerin dramatik g\u00f6\u00e7\u00fc<\/strong><\/p>\n \u00c7erkeslerin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k sava\u015flar\u0131yla ilgili bilgileri beynelmilel yay\u0131n organ\u0131 olan “Morning Chronical’ ve \u0130ngiliz casuslar\u0131 olan Bell ve Longvvorth’un yaz\u0131lar\u0131ndan \u00f6\u011freniyoruz. Polonya, Macar ve Frans\u0131z as\u0131ll\u0131 ihtilalciler ile \u0130ngiliz casuslar\u0131 da \u00c7erkeslerin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k sava\u015flar\u0131nda g\u00f6rev alm\u0131\u015flard\u0131r . K\u0131r\u0131m sava\u015f\u0131n\u0131n bitmesi zaman\u0131n s\u00fcper devletlerinin Kafkasya’daki sava\u015flara olan ilgilerini azaltm\u0131\u015f ve \u00c7erkesleri Rus \u00e7arlar\u0131na pe\u015fke\u015f \u00e7ekmi\u015flerdir. Ruslar\u0131n istilas\u0131 ile ilgili olarak bir Rus asilzadesinin yazd\u0131klar\u0131 ilgi \u00e7ekicidir; Bask\u0131nla birlikte pek \u00e7ok insan ormanlara s\u0131\u011f\u0131n\u0131yorlard\u0131. Bazen anneler \u00e7ocuklar\u0131n\u0131, elimize d\u00fc\u015fmemesi i\u00e7in kafalar\u0131n\u0131 ta\u015flara vurarak \u00f6ld\u00fcr\u00fcyorlard\u0131. \u015eimdi ise varolmak ve h\u00fcrriyetleri i\u00e7in sava\u015fanlar\u0131n ve sava\u015f\u0131n g\u00fcr\u00fclt\u00fc ve pat\u0131rt\u0131lar\u0131 bitti\u011fine g\u00f6re, bu kahramanl\u0131k destan\u0131n\u0131n yenilgiye u\u011frayan kahramanlar\u0131na olan haran ve takdirimizi gizleyemeyiz. \u00d6yle bir rakip ki Anavatan\u0131n\u0131 ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yok olma ve edilme noktas\u0131na kadar savunmu\u015ftur. Rus Sosyalisti Petra\u015fevski’nin (1845) \u00c7erkeslerin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k sava\u015f\u0131na devam etmeleri istemi ve buna benzer planlar\u0131 neticesiz kalm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Yenilgiye u\u011frayan \u00c7erkesler Kuban ve Don nehri k\u0131y\u0131lar\u0131na ve Stavropol kenti yak\u0131nlar\u0131na yerle\u015ftirilirler. \u0130nsanl\u0131k d\u0131\u015f\u0131 uygulamalarla y\u00fcr\u00fct\u00fclen yerle\u015ftirme \u00e7abalar\u0131 \u00e7ok a\u00e7\u0131kl\u0131 ve dramatik olaylara sahne olmu\u015ftur. (Bkz. U.Aliev, B.M. Gorede\u00e7kiy’in eseri Adygeja Rostov, 1927 sayfa 150). Bu vah\u015fet Amerika’da beyazlar\u0131n K\u0131z\u0131lderililere kar\u015f\u0131 yapt\u0131klar\u0131 vah\u015fetle ayn\u0131d\u0131r. \u00c7erkesler, Kafkaslarda Ruslara en son ma\u011flup olan halkt\u0131r. Graj Jevdemikof 1864 y\u0131l\u0131nda \u00c7erkes k\u00f6ylerinin etraf\u0131na Kazaklar\u0131 yerle\u015ftirir. Ger\u00e7i bu yolla \u00c7erkesler kontrol alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015flarsa da, ya\u015famalar\u0131 i\u00e7in gerekli geni\u015f arazilerden kopar\u0131lm\u0131\u015flar ve hareket etme sahalar\u0131 daralt\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Pek \u00e7o\u011fu 1861-1864 y\u0131llar\u0131nda Osmanl\u0131 devletine g\u00f6\u00e7 edince bir zamanlar\u0131n yemye\u015fil ormanlarla s\u00fcsl\u00fc ve ekili toprak ve bah\u00e7eler terkedilmi\u015f, b\u00f6ylece bu g\u00fczel \u00fclke bir \u00e7\u00f6l g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fc alm\u0131\u015ft\u0131r. G\u00f6\u00e7, a\u00e7l\u0131k, sefalet ve hastal\u0131klarla m\u00fccadele gibi g\u00fc\u00e7l\u00fcklerle ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015ftir. Rus \u00c7ar\u0131\u2019n\u0131n \u00c7erkeslerin g\u00f6\u00e7\u00fc i\u00e7in g\u00f6nderdi\u011fi paralar, Petersburg’daki memurlarca yerlerine ula\u015ft\u0131r\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Bu etnik jenosidden sadece yar\u0131m milyon kadar \u00c7erkes kurtulabilmi\u015ftir. Balkanlara yerle\u015ftirilen \u00c7erkesler H\u0131ristiyanlara kar\u015f\u0131 “Plage” yani paras\u0131z jandarma olarak kullan\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Rusya’da kalan \u00c7erkesler ise 1917 ihtilaline ilgisiz ve tarafs\u0131z kalm\u0131\u015flar, Stalin devrinde ise tasfiye edilmi\u015flerdir.<\/p>\n Kaberdey \u00c7erkesleri<\/b><\/p>\n Adigelerin en kalabal\u0131k ve en \u00f6nemli rol\u00fc oynayan kabilelerden biri, Kabardey Adigelerdir. Yerle\u015fim alanlar\u0131: B\u00fcy\u00fck Kabardey; Kafkas da\u011flar\u0131n\u0131n Kuzey s\u0131rtlar\u0131, Elbrus da\u011f\u0131n\u0131n Do\u011fu yakas\u0131ndan Terek ve Baksan nehrine, K\u00fc\u00e7\u00fck Kabardey; Terek ve Kabardey da\u011flar\u0131 aras\u0131nda kalan k\u0131s\u0131mda yer al\u0131r. Kabardey tarihi, \u00c7erkes tarihinin en \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc te\u015fkil\u00a0 eder. Bunlar\u0131n da tarihini ve dilini \u00f6\u011frenmek di\u011ferlerinki gibi zordur. Yaz\u0131 dilleri yoktu. Dini yaz\u0131lar ise sadece dini konularda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bu nedenle de hi\u00e7bir kronolojik bilgi bize ula\u015fmam\u0131\u015ft\u0131r ve tarihleri de tamamlanmam\u0131\u015ft\u0131r. Tarihi bilgileri kom\u015fu halk kronolojileri ve zengin halk efsane ve folkloruyla tamamlayabiliyoruz.<\/p>\n B\u00fcy\u00fck bir olas\u0131l\u0131kla Kabardeyler 15. yy\u2019da di\u011fer \u00c7erkes kabilelerinden kopmu\u015flard\u0131r. Di\u011fer \u00c7erkes kabilelerinin tersine detayl\u0131 bir sosyal s\u0131n\u0131f ayr\u0131m\u0131n\u0131 yaratm\u0131\u015flard\u0131r. Kabardey ad\u0131 da bir ihtimalle \u00fcnl\u00fc bir Kabardey beyinin ad\u0131ndan gelmektedir. Halk anlat\u0131mlar\u0131na g\u00f6re b\u00fcy\u00fck bey Yinal (efsanele\u015fmi\u015f bir bey) Kuban nehrinin do\u011fu b\u00f6lgesine halk\u0131n\u0131 yerle\u015ftirmi\u015ftir. Sonralar\u0131 K\u0131r\u0131m Tatarlar\u0131n\u0131n bask\u0131s\u0131yla daha g\u00fcneye ve Do\u011fu\u2019ya inerek Kafkas da\u011flar\u0131na yerle\u015fmi\u015flerdir. B\u00fcy\u00fck g\u00f6\u00e7 Alan kabileler birli\u011finin Mo\u011follarca y\u0131k\u0131lmas\u0131ndan sonra daha kolay ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. Kabardeyler 15. yy sonlar\u0131na kadar Alt\u0131nordu devletine ba\u011f\u0131ml\u0131 idiler.<\/b><\/p>\n Kabardeylerin b\u00f6l\u00fcnerek par\u00e7alanmalar\u0131<\/strong><\/p>\n Efsanevi anlat\u0131mlara g\u00f6re toplum, beylerle birlikte halk meclislerince y\u00f6neltiliyordu. Fakat 16. yy\u2019da K\u00fc\u00e7\u00fck ve B\u00fcy\u00fck Kabarda olarak, Kabardey Beyi Shalocho Talustan taraf\u0131ndan b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr. Shalocho kendine ve verilen mirastan memnun kalmayarak halk\u0131n\u0131 da yan\u0131na alm\u0131\u015f, Terek nehrinin Do\u011fu\u2019suna yerle\u015ferek K\u00fc\u00e7\u00fck Kabarda\u2019y\u0131 kurmu\u015ftur. Di\u011fer bir anlat\u0131ma g\u00f6re bu ayr\u0131m Yinal’\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra o\u011fullar\u0131 Atajuk, M\u0131\u015fevest ve Kaytuko\u00a0 aras\u0131nda yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Moskova ile ili\u015fkilerden \u00f6nce her iki Kabarda ve kom\u015fular\u0131<\/b><\/p>\n Kabardey Adigelerinin ikiye ayr\u0131lmas\u0131, taht kavgalar\u0131n\u0131n sonu olmam\u0131\u015ft\u0131r. Karde\u015fler birbiriyle m\u00fccadele etmi\u015ftir. Gerek Tatarlar\u0131n, gerek Da\u011f\u0131stan halklar\u0131n\u0131n Kabardey’e sald\u0131r\u0131lar\u0131 s\u0131ras\u0131nda iki karde\u015f ve onlardan sonraki Kabardey beyleri bir birleri ile dayan\u0131\u015fma i\u00e7in giriyor ve yard\u0131m ediyorlard\u0131. Tehlike bertaraf edilince de yine bir birleriyle sava\u015f\u0131yorlard\u0131. Bilhassa Alt\u0131nordu devletini ele ge\u00e7irerek y\u00f6neten Tochtam\u0131\u015flara kar\u015f\u0131 amans\u0131z bir m\u00fccadele verilerek, y\u00f6netimde deneyim kazanan aile yok edilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Gerek i\u00e7 sava\u015flarda, gerek ba\u015fkalar\u0131yla yap\u0131lan sava\u015flarda akraba halklardan yard\u0131m isteniyordu. Bunun \u00f6rneklerinden biri Da\u011f\u0131stan’a yap\u0131lan ak\u0131n s\u0131ras\u0131nda Abazalar\u0131n yard\u0131m etmeleridir. Kabardey Adigeleri t\u00fcm kom\u015fu halklar \u00fczerinde tam hakimiyet kurmu\u015flard\u0131. Yak\u0131n kom\u015fular\u0131 olan Balkar, Kara\u00e7ay ve Nogaylar \u00fczerine her y\u00f6nde tam bir hakimiyet kurarlarken, uzak kom\u015fular\u0131 olan \u00c7e\u00e7en-\u0130ngu\u015f ve Osetinler de Kabardeylerin vasallar\u0131 idiler. Kafkaslar\u0131n bu k\u00fc\u00e7\u00fck monar\u015filerine \u015eamhal beyliklerinden Abaza beylerine kadar herkes vergi \u00f6demek zorundayd\u0131lar. Hatta 16. yy\u2019da bir Kabardey prensesi ile G\u00fcrc\u00fc kral\u0131 g\u00f6rkemli d\u00fc\u011f\u00fcn merasimiyle politik bir evlilik yapm\u0131\u015ft\u0131r. II. Beyaz\u0131t (1480-1512) ka\u011f\u0131t \u00fczerinde de olsa hakimiyetinde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc Kabarda’y\u0131 K\u0131r\u0131m’a ba\u011flam\u0131\u015ft\u0131. K\u0131r\u0131m\u2019da vergi olarak Kabarda’dan esir al\u0131yordu. Di\u011fer y\u00f6nden taht kavgalar\u0131 sonunda K\u0131r\u0131mdan ka\u00e7an Tatar beyleri Kabardeylere s\u0131\u011fm\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n Kabardeyler de H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n gerilemesi ve \u0130slamiyet\u2019in yay\u0131lmas\u0131<\/b><\/p>\n Kabardeylerin K\u0131r\u0131m Kanlar\u0131yla olan ili\u015fkileri, \u0130slam dininin Kabardeyler aras\u0131nda \u00e7abuk yay\u0131lmas\u0131na neden olur. Bizans’\u0131n 1453’de y\u0131k\u0131lmas\u0131yla H\u0131ristiyan dininin ana kaynaklar\u0131ndan uzak kalmalar\u0131, Kuzey Kafkasya’da bu dinin gerilemesine neden oldu. Daha \u00f6nce Da\u011f\u0131stan’dan daha ileriye bir ad\u0131m atamam\u0131\u015f olan \u0130slam dini, H\u0131ristiyan dininin yerini almaya ba\u015flar. Bu ilerlemeye ra\u011fmen \u00c7erkeslerin dini uzun y\u0131llar H\u0131ristiyan dini olarak kalm\u0131\u015ft\u0131r. On alt\u0131nc\u0131 yy\u2019da \u0130talyan seyyah\u0131 Barbaro ve di\u011ferlerinin yazd\u0131klar\u0131na g\u00f6re halen H\u0131ristiyan idiler. 1560’da Kabardey el\u00e7ileri Moskova’dan papazlar istemi\u015flerdir. 1717’de K\u0131r\u0131m Hanlar\u0131 Kabardey\u2019e sald\u0131rarak onlara \u0130slamiyet\u2019i zorla kabul ettirmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Tatarlar bu sald\u0131r\u0131larda Kabardey\u2019deki t\u00fcm kiliseleri yak\u0131p y\u0131km\u0131\u015flard\u0131. H\u0131ristiyan ruhanilerinden ellerine ge\u00e7irdiklerini katletmi\u015flerdir. Buna ra\u011fmen 1732’de Moskova’ya gelen bir Kabardey el\u00e7isinin s\u00f6ylediklerine g\u00f6re Kabardey beylerinin \u00e7o\u011fu M\u00fcsl\u00fcman olmalar\u0131na kar\u015f\u0131n halk H\u0131ristiyan idi. (Say\u0131n Sarkisyanz’\u0131n derslerinde anlatt\u0131klar\u0131na g\u00f6re bu sald\u0131r\u0131larda \u00c7erkes kroni\u011fini yazan bir papazda kitab\u0131yla birlikte yak\u0131lm\u0131\u015f, tarihimize \u0131\u015f\u0131k tutacak bir yap\u0131tta barbarlarca yok edilmi\u015ftir. B.\u00d6.)<\/p>\n Kabardey-Moskova ili\u015fkileri<\/b><\/p>\n Kabardey Adigeleri askeri g\u00fc\u00e7lerini kuvvetlendirmek, bilhassa kendilerini Tatarlara kar\u015f\u0131 koruyabilmek amac\u0131yla 16. yy\u2019da \u00c7arlara yana\u015fmak zorunda kalm\u0131\u015flard\u0131r. 1552-1556 y\u0131llar\u0131nda Alt\u0131nordu Devleti Volga nehri k\u0131y\u0131lar\u0131m yitirince Ruslar\u0131n Kafkasya’ya olan bask\u0131lan daha da artmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Kabardey Beyi Temryuk’un k\u0131z\u0131 Go\u015fenay ile \u00c7ar IV. \u0130van evlendirerek 1557’de akraba olur ve Kabadeyleri vasall\u0131\u011f\u0131na kabul eder. Temryuk, bu akrabal\u0131kla Da\u011f\u0131stan bask\u0131lar\u0131na kar\u015f\u0131 yard\u0131m alabilece\u011fini \u00fcmit ediyordu. Bu y\u0131llarda bir ka\u00e7 Kabardey beyi Moskova’ya giderek \u00c7ar\u2019\u0131n hizmetine girerler ve Ortodoks kilisesine kabul edilirler. Kabardeyler, 1558’de Ruslarla birlikte Livon sava\u015f\u0131na kat\u0131l\u0131rlar.<\/p>\n \u00c7ar\u2019la evlenen Go\u015fenay, vaftiz edilerek Maria ad\u0131n\u0131 al\u0131r. Tarihte ilk kez bir \u00c7erkes prensesi Moskova’da \u00c7ari\u00e7elik yapm\u0131\u015ft\u0131r. Go\u015fenay’\u0131n babas\u0131 Tatarlara kar\u015f\u0131 devaml\u0131 olarak yard\u0131m alm\u0131\u015ft\u0131r. Yine Temryuk’un arzusuyla 1566’da Terek k\u0131y\u0131s\u0131na ilk Rus kalesi kurulur. Bu kale 1571’de Osmanl\u0131lar\u0131n politik bask\u0131lar\u0131 sonunda y\u0131k\u0131l\u0131r. Temryuk’un o\u011flu Moskova’da “boyar” ilan edilmi\u015f, ancak 1571’de yine Moskova’da idam edilmi\u015ftir. Buna ra\u011fmen iki halk aras\u0131ndaki ili\u015fkiler daima dost\u00e7a olmu\u015ftur. Hatta Kabardeylerin dostluklar\u0131n\u0131n bir ni\u015fanesi ve verdikleri s\u00f6z\u00fcn garantisi olarak 16. yy’dan 19. yy’a kadar Kabardey Prensleri Moskova’ya g\u00f6nderilmi\u015ftir. Rus \u00c7an 1. Feodar’a ba\u011fl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 sunmu\u015flar, 1605-1613 y\u0131llar\u0131nda 1. Demetius ve Michail Romanof\u2019a Kuran’a el basarak sadakat yemini yapm\u0131\u015flard\u0131r. Zamanla Kabardey beyleri Rusya ile dost\u00e7a ba\u011flar kurarak ili\u015fkilerini s\u00fcrd\u00fcr\u00fcrlerken baz\u0131 Kabardey beyleri de tam tersine Rus k\u00f6ylerine ve karakollara bask\u0131n d\u00fczenleyerek ya\u011fmal\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n Di\u011fer y\u00f6nden Kabardey beylerinin Moskova’ya g\u00f6nderdikleri iyi niyet el\u00e7ileri \u00e7o\u011fu kez yolda Kazaklar taraf\u0131ndan ya\u011fmalan\u0131yordu. \u00c7ar Aleksey 1661’de Kabardey beyi Kazbulat Mirza’ya “T\u00fcm \u00c7erkeslerin Beyi’ unvan\u0131m vermi\u015ftir. Kazbulat, Terek kenar\u0131nda kurulacak bir kaleden devletini idare edecekti. Moskova’n\u0131n dostu olarak Kazbulat s\u0131k s\u0131k K\u0131r\u0131m Hanlar\u0131na ve Osmanl\u0131lara kar\u015f\u0131 yap\u0131lan sava\u015flara kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n \u00c7ar’\u0131n Osmanl\u0131larla yapt\u0131\u011f\u0131 antla\u015fmalarda Kabardey Adigelerini kendi himayesi alt\u0131na alm\u0131\u015ft\u0131r. K\u0131r\u0131m Han\u0131 Kaplan Girey 1705’de Rusya’n\u0131n \u0130sve\u00e7’e yapt\u0131\u011f\u0131 sava\u015f\u0131 f\u0131rsat sayarak Kabardey’i istilaya kalkt\u0131ysa da b\u00fcy\u00fck bir bozguna u\u011frat\u0131larak geriye p\u00fcsk\u00fcrt\u00fcl\u00fcr. Ne gariptir ki bu ve buna benzer askeri ba\u015far\u0131lar\u0131 g\u00f6rmezlikten gelen Osmanl\u0131lar 18. y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk yar\u0131lar\u0131nda t\u00fcm Kabarda \u00fczerinde hak iddia etmi\u015flerdir. Osmanl\u0131 bask\u0131s\u0131na kar\u015f\u0131 Rus yard\u0131m\u0131 \u00e7ok ge\u00e7 gelir. Hatta \u00e7ar l. Peter’in g\u00f6nderdi\u011fi el\u00e7i\u00a0 Bekovi\u00e7 \u00c7erkaskkij , Kabardey beylerinden olup Moskova’da oturuyordu.<\/p>\n Kabardey beyleri ile \u00c7ar aras\u0131nda en b\u00fcy\u00fck problem bu y\u00fczy\u0131lda Kabardey Beylerinden ka\u00e7arak Rus b\u00f6lgesine yerle\u015fen k\u00f6yl\u00fcler olu\u015fturuyordu. \u00c7ar, beylerin zulm\u00fcnden ka\u00e7an k\u00f6yl\u00fcleri geri vermiyordu. Beyler ise, k\u00f6yl\u00fcleri geri verilirse \u00c7ar’a sadakatle hizmet edeceklerini s\u00f6yl\u00fcyorlard\u0131. Kabardey\u2019de i\u00e7 \u00e7eki\u015fmeler ve m\u00fccadeleler devam ediyordu. Kabardey beyi Kurgokin Muhammed ve onu destekleyen \u015feriat kar\u015f\u0131t\u0131, \u00fcnl\u00fc halk d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fc ve filozofu Kezan\u0131ko Jaba\u011f\u0131, K\u0131r\u0131m Taraftar\u0131 Roslan Bek Kaytukin ile ge\u00e7inemiyor, birbirleriyle m\u00fccadele ediyorlard\u0131.<\/p>\n Roslan Bek Kaytukin ise K\u0131r\u0131m Han\u0131 Baht\u0131 Girey’i destekliyor ve ikiye ayr\u0131lan Kabardey halk\u0131 birbirine d\u00fc\u015f\u00fcyordu. Roslan Bek Kaytukin, Baht\u0131 Giray’la beraber karde\u015flerine kar\u015f\u0131 sava\u015f\u0131yordu. Kurgokin Muhammed, \u00c7ardan yard\u0131m istediyse de istenilen yard\u0131m\u0131 alamad\u0131. Buna ra\u011fmen \u00c7ar taraftan olan do\u011fu Adigeleri, 1732 y\u0131l\u0131nda Kuban Tatarlar\u0131 ve Kalmuklar taraf\u0131ndan ablukaya al\u0131nm\u0131\u015f olan bir Rus birli\u011fini kurtar\u0131rlar. \u00c7arlar\u0131n zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 f\u0131rsat bilen K\u0131r\u0131m Hanlar\u0131, 1733 y\u0131llar\u0131nda her iki Kabardey Adigeleri \u00fczerinde, ge\u00e7ici de olsa hakimiyetlerini kurarlar.<\/p>\n \u00c7ar’\u0131n Osmanl\u0131larla 1736-1739 y\u0131llan aras\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 sava\u015f\u0131 kazanmas\u0131yla durum de\u011fi\u015fir. Belgrad (1739) s\u00f6zle\u015fmesi ile gerek \u00c7ar gerekse Osmanl\u0131lar Kabardey\u2019i ba\u011f\u0131ms\u0131z bir s\u0131n\u0131r devleti olarak kabul ederler. Kabardey Kral\u0131 II. Teymuraz k\u0131sa zamanda otoriter bir devlet ve g\u00fc\u00e7l\u00fc askeri birlik kurmay\u0131 ba\u015far\u0131r. \u00d6yle ki, di\u011fer kom\u015fu halklar yeniden kendilerini saymaya ba\u015flar. G\u00fcrcistan’\u0131n 1752 y\u0131l\u0131nda kurulmas\u0131na II. Teymuraz, askeri g\u00fcc\u00fcyle katk\u0131da bulunur.<\/p>\n Kabardey’in Ruslarca istila edilmesi<\/b><\/p>\n Bu y\u0131llarda Osmanl\u0131-Rus sava\u015flar\u0131ndan yorgun d\u00fc\u015fen Ruslar, Kabardeylere kar\u015f\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fckleri sava\u015flara da ara verirler. Baksan b\u00f6lgesinde oturan Kabardeyler, Petersburg’dan yard\u0131m almamalar\u0131na ra\u011fmen, k\u00fc\u00e7\u00fck Kabardey\u2019de oturan beyleri bask\u0131 alt\u0131nda tutuyorlard\u0131. Bu durum K\u00fc\u00e7\u00fck Kabardey\u2019de de Ruslara kar\u015f\u0131 bir sempati yarat\u0131r. Neticede k\u00fc\u00e7\u00fck Kabardey\u2019de Ruslarla iyi ili\u015fkilere giderler. B\u00f6ylece Ruslar her iki Kabardey\u2019de de beylerden taraftar kazanm\u0131\u015f olurlar. Rus-\u00c7e\u00e7en sava\u015f\u0131nda (1758) baz\u0131 Kabardey beyleri Ruslarla birlikte \u00c7e\u00e7enlere kar\u015f\u0131 sava\u015f\u0131rlar. Rusya’da al\u0131konan Kabardey prensleri II. Katerina zaman\u0131nda (1762-1796) Rusla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131rlar. Kabardey beylerinin bask\u0131s\u0131ndan ka\u00e7arak Ruslara s\u0131\u011f\u0131nan k\u00f6leler Ruslarca H\u0131ristiyanla\u015ft\u0131r\u0131larak ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131na kavu\u015fturulurlar, \u0130slam dini ise beyler aras\u0131nda sa\u011flam k\u00f6k atar.<\/p>\n Petersburg, Terek k\u0131y\u0131s\u0131nda kurdu\u011fu kaleyle (1759-1763) Kabardey\u2019i istila etme arzusunu a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya koyuyordu. Bunu sezinleyen Kabardeyler kalelerin kurulmas\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kar. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu t\u00fcr kaleler, Kabardeylerin ya\u015famlar\u0131 i\u00e7in gerekli otlaklardan mahrum ediyordu. Ruslar\u0131n bu yanl\u0131\u015f politikas\u0131, K\u0131r\u0131m dostu Kabardeylerin taraftar bulmas\u0131na yar\u0131yordu. Kabardeyler 1765’de K\u0131z\u0131lyar kalesini ku\u015fat\u0131rlar. Ayn\u0131 zamanda Tatarlarla anla\u015farak Mezdegu kalesinden gelebilecek bir Rus sald\u0131r\u0131s\u0131na kar\u015f\u0131 beraber hareket etmeye ve yard\u0131mla\u015fmaya karar verirler. Osmanl\u0131-Rus harbi (1768) s\u0131ras\u0131nda Ruslar, Kabardey topraklar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015fman bir \u00fclke olarak istila ederler. Halbuki bu y\u0131llarda bir \u00e7ok Kabardey beyi, Ruslarla dost\u00e7a ili\u015fkiler i\u00e7inde idiler. 1768’de Eksakon nehri k\u0131y\u0131s\u0131nda yap\u0131lan sava\u015f\u0131 Ruslar kazanarak, Kabardeyleri ma\u011flup ederler ve Kabardey \u00fclkesini kendi topraklar\u0131na ilhak ederler. Bu seferki Rus hakimiyeti 1557 y\u0131l\u0131ndaki gibi Kabardeylerin istek ve arzusuyla de\u011fil, askeri bir i\u015fgal olmu\u015ftur. Zaten 1774 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lan Osmanl\u0131-Rus antla\u015fmas\u0131 gere\u011fince Osmanl\u0131 Sultan\u0131, Kabardey b\u00f6lgesini Rus \u00c7ari\u00e7e\u2019sine hediye olarak vermi\u015fti. Bu sava\u015flarla birlikte Kabardeylerin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131 da son bulmu\u015ftur. \u00c7ari\u00e7e II. Katerina Kabardeylere, kendilerine \u00f6zg\u00fc geleneklerine g\u00f6re idare edilen otonom stat\u00fcye sahip bir y\u00f6netim hakk\u0131 tan\u0131m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n II. Katerina ve Kaberdeyler<\/b><\/p>\n \u00c7ar\u2019\u0131n Kafkasya’daki g\u00f6revli memurlar\u0131, -kontrolden uzak- sanki Petersburg’dan planlanm\u0131\u015fta y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fcyormu\u015f gibi, her t\u00fcrl\u00fc sorumlulu\u011fu kendi \u00fczerlerine alarak, ba\u015flar\u0131na buyruk hareket ediyorlard\u0131. Kabardey Adigeleri bu bask\u0131ya dayanamayarak (1777-1779) Kazak garnizonlar\u0131na kar\u015f\u0131 ayaklan\u0131rlar. Bu ayaklanma hemen bast\u0131r\u0131l\u0131r ve ayaklanmaya kat\u0131lan b\u00fct\u00fcn Adigeler s\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Bu ayaklanman\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131z olmas\u0131 ve hem de \u00e7ok \u00e7abuk bast\u0131r\u0131lmas\u0131 ile birlikte \u00c7ar yeni bir kanun \u00e7\u0131kararak Adige halk\u0131na istedi\u011fi an istedi\u011fi yere giderek yerle\u015fme hakk\u0131n\u0131 tan\u0131r. K\u00f6yl\u00fclere, beylere kar\u015f\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 verir. Yine bu kanunla; kan davas\u0131, kendilerine s\u0131\u011f\u0131nan bir su\u00e7luyu saklama ve koruma gelene\u011fi de yasaklan\u0131r. Beylerden Janchot Paterhan, t\u00fcm Kabardey\u2019in valisi ilan edilir ve yan\u0131na da bir polis m\u00fcd\u00fcr\u00fc verilir. Askeri bask\u0131yla Kabardey beyleri bir halk toplant\u0131s\u0131 yapar, k\u00f6yl\u00fclerin azat edildi\u011fin ilan edilir. Tabii ki, \u00e7al\u0131\u015fmaya al\u0131\u015fmam\u0131\u015f ve Adige halk\u0131n\u0131n s\u0131rt\u0131ndan ge\u00e7inen beyler bu yeni durumdan ho\u015flanmazlar , 1781’de G\u00fcrcistan’a ve Osmanl\u0131 devletine g\u00f6\u00e7 etmeyi isterler. Bu istekleri \u00c7ar geri \u00e7evirir. Askeri bask\u0131yla vatanlar\u0131nda kalmalar\u0131 sa\u011flan\u0131r. Daha sonra Kabardey Adigeleri askere al\u0131n\u0131r ve Potemkin komutas\u0131nda olu\u015fturulan 800 ki\u015filik milis kuvveti, Kuban\u2019da ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131 i\u00e7in sava\u015fan bat\u0131 Adigelerine kar\u015f\u0131 sava\u015fmaya zorlan\u0131r. Ayr\u0131ca, Kabardeylerin Kazak yerle\u015fim sahalar\u0131na ta\u015f\u0131nmalar\u0131 da yasaklan\u0131r. Alexsander ve I. Nikolaus devrinde Kabardey haklar\u0131na tecav\u00fczler<\/strong><\/p>\n Kabardey\u2019deki sivil y\u00f6netim 1802 y\u0131l\u0131nda de\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011frayarak Petersburg’daki d\u0131\u015f i\u015fleri bakanl\u0131\u011f\u0131 b\u00fcnyesindeki askeri idare k\u0131sm\u0131na ba\u011flan\u0131r. Ruslar\u0131n yapt\u0131klar\u0131 yeni kalelerin anlam\u0131n\u0131 \u00e7ok iyi anlayan Roslan Bek M\u0131sost 1804 y\u0131l\u0131nda ayaklan\u0131r. Rus General komutas\u0131ndaki orduyla B\u00fcy\u00fck Kabardey\u2019e girerek seksen k\u00f6y\u00fc yerle bir eder, harabeye \u00e7evirir. Bu vah\u015feti anlatan bir \u015fikayet dilek\u00e7esi I. Alexandre’ye g\u00f6nderilse de cevaps\u0131z kal\u0131r. General A.P. Yermolof zaman\u0131nda Rus politikas\u0131 ve y\u00f6netimi daha da sertle\u015fir, a\u011f\u0131rla\u015f\u0131r. Yermolof, da\u011flarda yerle\u015fik Adige halk\u0131n\u0131n d\u00fcz araziye inmelerini ister. Bu emre Adigeler uymak istemeyince beylerin geri kalan ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 haklar\u0131n\u0131 da ellerinden al\u0131n\u0131r, halka tam bir e\u015fitlik ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k verilir.<\/p>\n Kabardey Adigelerinde, 1822 y\u0131l\u0131ndaki bu zoraki devrimler b\u00fcy\u00fck sevince ve Rus dostlu\u011funa neden olur. T\u00fcm ayr\u0131cal\u0131klar\u0131n\u0131 yitiren beyler, ya\u015famakla \u00f6lmek aras\u0131 bir duruma d\u00fc\u015ferler. Di\u011fer ba\u011f\u0131ms\u0131z Adigelerle ili\u015fkilerini koparmak i\u00e7in p’ur al\u0131p verme gelene\u011fi yasaklan\u0131r, onlarla ili\u015fki kuranlar cezaland\u0131r\u0131l\u0131r. Hatta silah ta\u015f\u0131ma yasa\u011f\u0131 dahi konur. Yermolof, Adige geleneklerine g\u00f6re idare dilen, fakat s\u0131k\u0131 Rus kontrol\u00fc alt\u0131nda olan bir yeni y\u00f6netim tarz\u0131 kurar. Kabardey h\u00fck\u00fcmetinin ba\u015f\u0131nda bir bey ya da kad\u0131 bulunuyordu. Hem gelenek g\u00f6renekler, hem de \u015feriat kanunlar\u0131 anla\u015fmazl\u0131klar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcnde uygulan\u0131yordu. Bu s\u0131k\u0131 kontroll\u00fc y\u00f6netim tarz\u0131 1858 senesine kadar s\u00fcrer.<\/p>\n Gururlar\u0131na d\u00fc\u015fk\u00fcn Adigelerden bu bask\u0131ya dayanamayanlar da\u011flara \u00e7ekiliyorlard\u0131. General Yermolof ile Paskevi\u00e7 aras\u0131ndaki anla\u015fmazl\u0131k nedeniyle , Yermolof’un istifas\u0131n\u0131 f\u0131rsat sayan beyler 1827’de \u00c7ar Nikolaus’a bir \u015fikayetname g\u00f6nderirler, eski ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 haklar\u0131n\u0131 tekrar isterler. Hatta daha da ileri giderek, eski s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n tekrar tan\u0131nmas\u0131n\u0131 ve Asetinlerin de tekrar kendilerine ba\u011flanmas\u0131n\u0131 isterler. IV. \u0130van’la yap\u0131lan s\u00f6zle\u015fme g\u00f6sterilerek, Rus soylular\u0131n\u0131n faydaland\u0131klar\u0131 haklardan kendilerinin de faydalanmas\u0131 gerekti\u011fini dilek\u00e7elerine eklemeyi de ihmal etmezler. Ayn\u0131 y\u0131llarda, yani 1828’de Rus \u00c7ar\u0131’n\u0131n muhaf\u0131zl\u0131\u011f\u0131m, Kabardey Adigelerinden olu\u015fan bir askeri birlik yap\u0131yordu.<\/b><\/p>\n \u015eamil’in ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k sava\u015f\u0131 ve Kaberdeyler<\/strong><\/p>\n \u015eamil’in \u00c7e\u00e7enlerle birlikte Kabardey\u2019e sald\u0131rmas\u0131n\u0131 f\u0131rsat bilen pek \u00e7ok Kabardey, hatta Kabardey as\u0131ll\u0131 Rus subay\u0131 Xot Anzorof, \u015eamil’e iltihak etmi\u015ftir. Bu Kabardeylerin \u00c7ar\u2019a kar\u015f\u0131 yapt\u0131klar\u0131 en son itaatsizlik olur. \u015eamil\u2019in sald\u0131r\u0131s\u0131nda, Kabardeylerin b\u00fcy\u00fck bir \u00e7o\u011funlu\u011fu Ruslarla beraber \u015eamil’e kar\u015f\u0131 sava\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. \u015eamil’in teslim olmas\u0131ndan sonra, onun yan\u0131nda sava\u015fan Kabardeyler, Bat\u0131 Adigelerinin yan\u0131nda yer alm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n Petersburg, Kuban b\u00f6lgesi Adigelerini de zamanla yenilgiye u\u011fratarak topraklar\u0131na ilhak eder. Kabardeylerden g\u00fcn ge\u00e7tik\u00e7e daha \u00e7ok toprak i\u015fgal ba\u015flar. Buna paralel olarak da Kabardeylerin temel ge\u00e7imi olan hayvanc\u0131l\u0131k ve at\u00e7\u0131l\u0131kta geriler. Yakla\u015f\u0131k t\u00fcm Kabardeylerin sekizde biri, daha sonraki y\u0131llarda Osmanl\u0131 devletine g\u00f6\u00e7 eder.<\/b><\/p>\n Rus egemenli\u011fi alt\u0131nda sosyo-k\u00fclt\u00fcrel de\u011fi\u015fimler<\/strong><\/p>\n Rus \u00c7arl\u0131\u011f\u0131 y\u00f6netimi alt\u0131nda kalan Kabardey Adigeleri, di\u011fer \u00c7erkeslerden daha fazla Rus k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn etkisi alt\u0131nda kalm\u0131\u015flard\u0131r. Bu etkilenmeyi ilk \u00c7erkes tarihini yazmaya \u00e7al\u0131\u015fan \u015eor’a Bekmursin Noguma’da g\u00f6rebiliriz. \u015eor\u2019an’\u0131n yap\u0131tlar\u0131, yazd\u0131\u011f\u0131 y\u0131llarda yay\u0131nlanmam\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca Rus edebiyat\u0131nda romantizm devrini a\u00e7an Kabardey \u015f\u00f6valyelik ruhu olmu\u015f, yazarlar bu konuyu en g\u00fczel \u015fekilde i\u015flemi\u015ftir. D\u00fcnya klasikleri aras\u0131na giren bu dev Rus yap\u0131tlar g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar gelmi\u015ftir. Kabardey \u015f\u00f6valyelik ruhunun (1) etkisi alt\u0131nda kalan bir \u00e7ok kom\u015fu Kafkas halklar\u0131 20. yy\u2019da bile onlar\u0131 taklide \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Kabardeylerin milli gelenek ve g\u00f6renekleri, harp ve harp oyunlar\u0131ndan esinlendi\u011finden, Rus egemenli\u011fiyle bu gelenek\u00a0 ve g\u00f6reneklerde gerilemi\u015ftir. Kabardey \u015f\u00f6valyelik ruhunun gerilemesi ile birlikte s\u0131n\u0131fsal yap\u0131ya dayanan beylik vs. gibi ayr\u0131mlarda yok olmaya\u00a0 ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/b><\/p>\n Sosyal yap\u0131da meydana gelen de\u011fi\u015fimler<\/strong><\/p>\n P\u015f\u0131lar, Worklar, H\u00fcr ve ba\u011f\u0131ml\u0131 \u00e7ift\u00e7iler (ki, bu en son iki s\u0131n\u0131f) y\u00fczde olarak en kalabal\u0131klar\u0131 idi. K\u00f6leler aras\u0131ndaki kesin ayr\u0131m Rus hakimiyeti ve bask\u0131s\u0131yla yumu\u015fam\u0131\u015f ve s\u0131n\u0131flar birbirlerine daha da yak\u0131nla\u015fm\u0131\u015flar ve yana\u015fm\u0131\u015flard\u0131 Yermolov’un tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 haklara g\u00f6re k\u00f6lelerde p\u015fi ve workleri \u00f6ld\u00fcrebilecekleri gibi onlar\u0131n emirlerini de dinlemek zorunluluklar\u0131 bile kalmam\u0131\u015ft\u0131. Bu yeni kanun s\u0131n\u0131fsal yap\u0131y\u0131 k\u00f6kten sarsm\u0131\u015ft\u0131. Rusya’da 1861’de ortaya \u00e7\u0131kan k\u00f6yl\u00fc ayaklanmas\u0131, Kabardey k\u00f6yl\u00fclerini de ayakland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Ruslar, 1866’da \u00e7\u0131kard\u0131klar\u0131 bir kanunla her t\u00fcrl\u00fc insan ticaretini de yasakl\u0131yorlard\u0131. Bu kanunlar ve yenilikler at bak\u0131p beslemekten ba\u015fka her i\u015fi \u015ferefsizlik sayan Kabardey beyleri aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir sosyal ve ekonomik \u00e7\u00f6k\u00fc\u015fe neden olmu\u015ftur. Kabardey prensesleri, kendilerine k\u00f6le hediye etmeyen bir erkekle asla evlenmezlerdi.<\/p>\n Toplumdaki itibarlar\u0131 olduk\u00e7a sars\u0131lan Kabardey beyleri, Graf Loris, Melikof’a k\u00f6lelik ve ba\u011f\u0131ml\u0131 k\u00f6yl\u00fcler m\u00fcessesesinin y\u0131k\u0131lmamas\u0131 i\u00e7in ricada bulunurlar. Bu rica mektubunda, \u015fimdiye kadar a\u011f\u0131r i\u015flerini yapan k\u00f6leleri olmazsa beylerin ya\u015fayamayacaklar\u0131n\u0131 belirttiler. P\u015f\u0131lar, azat edilen alt s\u0131n\u0131f insanlar\u0131n\u0131n tav\u0131r ve davran\u0131\u015flar\u0131yla toplumu bunal\u0131ma g\u00f6t\u00fcrecekleri inanandayd\u0131lar. Her azad ettikleri k\u00f6le i\u00e7inde \u00c7ar\u2019dan \u00fccret istiyorlard\u0131.<\/p>\n Bu ve buna benzer rica ve yalvarmalar \u00c7ar’\u0131 etkiler ve 1867’de \u00e7\u0131kar\u0131lan bir kanunla azat edilen 21 bin ki\u015fiye kar\u015f\u0131l\u0131k, her bir ki\u015fi i\u00e7in 200 Ruble \u00f6denir. Bu \u00f6deme kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda da beyler ellerindeki topraklar\u0131n yar\u0131s\u0131n\u0131 azad edilenlere verilmesi karar\u0131n\u0131 al\u0131r. Bu i\u015f i\u00e7in g\u00f6r\u00fc\u015fmeye giden temsilciler “Kabardey topraklar\u0131n\u0131n hi\u00e7 bir \u015fahsa ve ki\u015fiye ait olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve t\u00fcm Kabardey halk\u0131n\u0131n oldu\u011funu” ilan ederler.Loris Melikof ve yard\u0131mc\u0131s\u0131 Kodyokof’un 1860 y\u0131l\u0131nda a\u00e7t\u0131klar\u0131 okul, \u00fcniversite ve benzeri sosyal kurumlar bu devrin en belirgin reform hareketleri olmu\u015ftur. Bu reformlarla \u00e7ok kar\u0131\u015f\u0131k olan Kabardey tar\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131 (k\u00fclt\u00fcr\u00fc de) daha kolay ve pratik i\u015flenebilir hale getirilir.<\/p>\n Ne ac\u0131d\u0131r ki bu geleneklerin sosyal yap\u0131lar\u0131n aktif olarak i\u015fledi\u011fi devirlerde sosyolojik etnolojik ve de politik y\u00f6nlerden ele al\u0131narak ara\u015ft\u0131r\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 ve incelenmedi\u011finden ne oldu\u011fu ve nas\u0131l i\u015fledi\u011fi bilinmiyor.<\/p>\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczde ise bu t\u00fcr incelemelerin yap\u0131lmas\u0131 daha da zor oldu. Baz\u0131lar\u0131, Kabardeylerin sosyal d\u00fczenini, s\u0131n\u0131fsal bir yap\u0131 i\u00e7erisinde kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 olarak herkesin \u00f6devlerini yerine getirmesine dayal\u0131 bir feodal d\u00fczen olarak tan\u0131mlar. Bilinen, reformlardan \u00f6nce Kabardey topraklar\u0131n\u0131n k\u00f6kleri P\u015f\u0131 Y\u0131nal’e dayanan (Atajuk, M\u0131\u015fevest, Kaytuko ve Bek Mursin) d\u00f6rt bey ailesine ait oldu\u011fudur. Hatta, B\u00fcy\u00fck Kabardey\u2019de t\u00fcm topraklar\u0131n d\u00f6rtte biri 1871-1876 y\u0131llar\u0131nda 200 bey ailesine ait oldu\u011fu bilinmektedir. K\u00fc\u00e7\u00fck Kabardey’de ise 59 bey ailesi bulunuyordu. Toprak payla\u015f\u0131m\u0131nda baz\u0131 beyler \u00e7e\u015fitli nedenlerle toprak alamad\u0131lar. Bu da\u011f\u0131t\u0131mda pays\u0131z kalanlar Osmanl\u0131 devletine g\u00f6\u00e7 etmi\u015flerdir. Daha sonra, 1917’ye kadar, Kabardey beylerin ya\u015famlar\u0131yla ilgili bilgiler yok denecek kadar azd\u0131r.<\/p>\n Bol\u015fevik ihtilal\u0131 y\u0131llar\u0131nda Kabardey beyleri, Kazaklarla beraber \u00c7ar’\u0131n yan\u0131nda, kom\u00fcnistlere kar\u015f\u0131 sava\u015ft\u0131lar. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k Kabardey k\u00f6yl\u00fcleri ve \u00e7ift\u00e7ileri, \u00c7ar’\u0131n toprak reformu ve insan haklar\u0131 propagandalar\u0131na da, Bol\u015feviklere de kanmayarak tarafs\u0131z kalm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n Not<\/b> Dipnotlar<\/b> Kaynak\u00e7a<\/b> Prof.Dr. M. Sarkinyanz Çeviri: Dr. YEDİC Batıray Özbek Yerleşim Sahaları “Çerkes” kelimesinin anlamı, kültürel ve dil bakımından birbirleriyle akraba olan Kuzey Batı Kafkasya’da yaşayan etnik kabileler girmektedir. Çerkes terimi dar anlamıyla Adigeleri (Abzegh, Shapsugh, Bjedugh, Kabardey vs. gibi kabileleri) ve Abazaları içine almaktadır. Rusların istilasından önceki yerleşim sahaları; Kafkas dağlarının her iki yakası, Karadeniz’in Doğu […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_bbp_topic_count":0,"_bbp_reply_count":0,"_bbp_total_topic_count":0,"_bbp_total_reply_count":0,"_bbp_voice_count":0,"_bbp_anonymous_reply_count":0,"_bbp_topic_count_hidden":0,"_bbp_reply_count_hidden":0,"_bbp_forum_subforum_count":0,"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"0","ocean_second_sidebar":"0","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"0","ocean_custom_header_template":"0","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"0","ocean_menu_typo_font_family":"0","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"0","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"off","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[29],"tags":[],"class_list":["post-9111","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarih","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9111","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9111"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9111\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":20380,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9111\/revisions\/20380"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9111"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9111"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9111"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n<\/span><\/span> \u00c7eviri: Dr. YED\u0130C Bat\u0131ray \u00d6zbek<\/p>\n
\nger\u00e7ek ki, Azak denizinin klasik ad\u0131 olan “Meotis”, ad\u0131n\u0131 Meotlardan almaktad\u0131r.<\/p>\n
\nkendilerine “Adige’\u2019 demi\u015flerdir. Bu tan\u0131m, zaman\u0131m\u0131za kadar gelmi\u015ftir. Bu y\u00fczy\u0131ldan itibaren de tek dil, tek ulus olan Adige milleti geli\u015fmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
\n<\/b><\/p>\n
\nSay\u0131n Sark\u0131syanz, Heidelberg \u00dcniversitesi\u00a0 G\u00fcney Asya\u00a0 Enstit\u00fcs\u00fc Siyasal Bilgiler Fak\u00fcltesi\u2019nin dekanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00e7ok uzun y\u0131llar yapm\u0131\u015f; dal\u0131nda expert olarak bilinen ve tan\u0131nan bir bilim adam\u0131d\u0131r. \u015eu anda emeklidir.<\/p>\n
\n1) <\/b>\u0130\u015fin ilgin\u00e7 ve ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 gereken y\u00f6n\u00fc bu \u00fcnl\u00fc seyyah\u0131n k\u00f6le
\nticaretinden hi\u00e7 s\u00f6z etmemesidir. ( B.\u00d6.)
\n2)<\/b> \u00c7erkes k\u00f6lemenleri 1517 y\u0131l\u0131na kadar egemendiler (B.\u00d6.)
\n3)<\/b> Hz. Meryem (B.\u00d6.)<\/p>\n
\n1)<\/b> UAliev ve BM. Gorodeskij Adygeja. Rostov, 1927
\n2)<\/b> Kabardey Tarihi Moskova, 1957 Kabardino-Balkarskij Nau\u00e7no issledovatelskij institut
\n3)<\/b> Ay tek Namitok Or\u0131g\u0131nes de\u015f Circassiens Paris, 1939<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"