![\"\"](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/z-2018-Images\/057.JPG\")
<\/p>\n<\/p>\n
Dr. YED\u0130C Bat\u0131ray \u00d6zbek<\/span><\/span><\/strong><\/p>\n G\u00f6\u00e7\u00fcn Avrupa\u2019da d\u00fczenlenen ilk anma toplant\u0131s\u0131nda verilen konferans. 25.05.2003<\/p>\n<\/blockquote>\n \u041d\u044b\u0431\u0434\u0436\u044d\u0433\u044a\u0443\u0445\u044d\u0440!<\/strong><\/p>\n Sayg\u0131de\u011fer dinleyiciler,<\/strong><\/p>\n \u00c7erkes halk\u0131n\u0131n en ac\u0131 g\u00fcn\u00fc yani \u015e\u0131\u011fo mafe nedeniyle bir araya gelmi\u015f bulunuyoruz. \u015e\u0131\u011fo mafelerimizin gelecekte ayd\u0131nl\u0131k g\u00fcnlere do\u011fru yol almas\u0131 dileklerimle hepinizi candan selaml\u0131yorum.<\/p>\n Ben tarih\u00e7i de\u011fil Germanist ve Etnolog\u2019um. Halk\u0131mla ilgili \u00e7al\u0131\u015fma s\u00fcrecinde okudu\u011fum y\u00fczlerce yap\u0131t, beni ister istemez tarihi alanlara da \u00e7ekti. Tarih bilimini hi\u00e7 sevmedi\u011fim halde \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131m\u0131n kopmaz konusu oldu ve ister istemez zoraki bir sevgi olu\u015ftu.<\/p>\n Konferans\u0131n ad\u0131n\u0131 duyunca bir \u00e7oklar\u0131n\u0131z \u201cbu da ne demek oluyor?\u201d diye kendi kendinize sorular sordu\u011funuzu san\u0131yorum. Hakl\u0131s\u0131n\u0131z da!<\/p>\n Ge\u00e7mi\u015f ve yak\u0131n tarihimiz yeterince bilimsel metotlarla ara\u015ft\u0131r\u0131lmad\u0131. \u00c7erkeslerin s\u0131n\u0131fsal, sosyal yap\u0131s\u0131na ise; hi\u00e7 kimse ne dokunmak ne de m\u00fccadele\u00a0 etmek istemedi. Bu tabuya dokunulmak istenmemekte; korkulmakta, \u00e7ekinilmektedir. Kendimizi tan\u0131madan, hastal\u0131klar\u0131m\u0131z\u0131 bilmeden, re\u00e7eteler yaz\u0131ld\u0131, sonu\u00e7ta hasta iyile\u015fece\u011fine can \u00e7eki\u015fir hale geldi. Ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z duyumlara ve g\u00f6zlemlere g\u00f6re: Diasporada anadil hemen hemen kullan\u0131lmaz hale geldi. Dernek say\u0131s\u0131 \u00e7o\u011fal\u0131rken \u00fcye say\u0131lar\u0131 ayn\u0131 kalmakta, derneklere de ilgi yok gibi. \u201cAcaba neden?\u201d sorusu \u00e7ok sorulmu\u015f ve halen sorulmaktad\u0131r da. Cevab\u0131 ise bilimsel y\u00f6ntemlerle ara\u015ft\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f, do\u011fru verilememi\u015f ya da verilmek istenmemektedir.<\/p>\n Sayg\u0131de\u011fer dinleyiciler,<\/p>\n Elimizde (klasik bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan ele al\u0131narak) do\u011frusu, yanl\u0131\u015f\u0131yla pek \u00e7ok yaz\u0131 mevcuttur. Hemen hemen hepsi de tek su\u00e7lu olarak vatan\u0131m\u0131z\u0131 i\u015fgal eden Ruslar\u0131 g\u00f6stermekte, yaz\u0131p \u00e7izilmekte.<\/p>\n \u015eimdiye kadar yaz\u0131lanlar\u0131n tersine; yeni bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 sizlere belgelerle sunaca\u011f\u0131m. G\u00f6\u00e7 m\u00fc, s\u00fcrg\u00fcn m\u00fc, ka\u00e7\u0131\u015f m\u0131 ya da kand\u0131r\u0131larak g\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclme mi sorular\u0131na sizler yan\u0131t vereceksiniz. Elli d\u00f6rt y\u0131ld\u0131r belle\u011fimize doldurulan bilgilerden sonra bu de\u011fi\u015fik d\u00fc\u015f\u00fcnce ve g\u00f6r\u00fc\u015fleri kabullenmek muhakkak kolay olmayaca\u011f\u0131n\u0131n bilincindeyim. Ancak bilim ve do\u011frular ad\u0131na zoru denemek zorunday\u0131z.<\/p>\n Konumuzun daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 olarak incelenebilmesi, irdelenebilmesi ve sa\u011flam temellere basabilmesi i\u00e7in hareket saham\u0131z\u0131 daraltmak yani daha \u00e7ok Adigelerden s\u00f6z etmek zorunday\u0131m.<\/p>\n Asimile ama\u00e7l\u0131, yapay olarak yarat\u0131lan Kafkas ya da Kuzey Kafkasya gibi tan\u0131mlar\u0131 gerekli olmad\u0131k\u00e7a kullanmayarak, Adige ya da \u00c7erkes tan\u0131mlar\u0131n\u0131 kullanaca\u011f\u0131m.<\/p>\n Kuzey Kafkasya, \u0130ngiltere taraf\u0131ndan doktrini haz\u0131rlanarak ya\u015fama ge\u00e7irilen \u2018\u2018Pan T\u00fcrkizm\u2019in\u2019\u2019 \u00fcr\u00fcn\u00fc olan bir terimdir. Genel olarak T\u00fcrkiye ve T\u00fcrkiye\u2019den gelenlerce kullan\u0131lmaktad\u0131r. Osmanl\u0131 devrinde \u00c7erkes ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan dernekler kurulurken, cumhuriyetle birlikte Kafkas dernekleri kurulur ya da kurdurulur. \u00d6rnek olarak 1920\u2019de Abd\u00fcl Fettah Efendi taraf\u0131ndan kurulan Kafkas Teali Cemiyeti\u2019ni, g\u00f6sterebiliriz.<\/p>\n T\u00fcrkiye 1950\u2019lerde \u00e7ok partili d\u00f6neme girince, yeniden \u00c7erkes derneklerini kurmak i\u00e7in \u0130stanbul\u2019da bir toplant\u0131 yap\u0131l\u0131r. Toplant\u0131ya bizzat kat\u0131lan say\u0131n Mesut \u015eurdum, olay\u0131 M\u00fcnih\u2019te 70 y\u0131llarda yapt\u0131\u011f\u0131m bir g\u00f6r\u00fc\u015fmede \u015f\u00f6yle anlatm\u0131\u015ft\u0131: \u2019\u2019Tart\u0131\u015fmalar\u0131n sonunda dernek ad\u0131n\u0131n \u00c7erkes olmas\u0131 \u00e7o\u011funlukla kabul edilmesine ra\u011fmen; geriye kalan az\u0131nl\u0131\u011f\u0131n, \u2018belki izin vermezler\u2019 demesiyle Kafkas ad\u0131 alt\u0131nda kurulmas\u0131 kararla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r.\u2019\u2019 T\u00fcrkiye diasporas\u0131nda at\u0131lan bu yanl\u0131\u015f ad\u0131m gelenekle\u015fir ve her yerde Kafkas dernekleri kurulur. 1950\u2019lerde bu yanl\u0131\u015f ad\u0131m\u0131 atmayan Abhazlar, Asetinler ve \u00c7e\u00e7enler, kendi halklar\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan derneklerini kurarken; T\u00fcrkiye\u2019de ya\u015fayan Kuzey Kafkasyal\u0131lar\u0131n %80\u2019ni gibi b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funu te\u015fkil eden Adige gurubu halen kendi ad\u0131n\u0131 almamada direnmekte ya da diretilmektedir. (Bkz. Ethn\u0131c Group of Republic Turkey, Peter Andrews) Tarihi \u00c7erkesya\u2019da da demografik olarak en az olanlar Adigelerdir.<\/p>\n Avrupa\u2019da ilk dernek 22 Eyl\u00fcl 1968 tarihinde T\u00fcrkiye gelene\u011fine uyularak \u201dKuzey Kafkas Milli Derne\u011fi\u201c ad\u0131yla M\u00fcnchen\u2019de kurulurken, Adel Muhamkeri , Adnan Mahmud , Maik Job, e\u015fleri ile beraber ve Rolad Bielmeier\u2019le 10 Eyl\u00fcl 1974\u2019de Schwelm\u2019de Adige\/\u00c7erkes ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan ilk derne\u011fi kurar. Bir tabuyu y\u0131kar, \u00f6nemli bir yanl\u0131\u015f\u0131 d\u00fczeltir. Kurucu \u00fcyelere bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda T\u00fcrkiye diasporas\u0131ndan hi\u00e7 bir \u00c7erkes\u2019i g\u00f6remiyoruz.<\/p>\n Daha sonra Avrupa\u2019da kurulan dernekler, Stuttgart hari\u00e7 hemen hemen hepsi \u00c7erkes ad\u0131 alt\u0131nda ya\u015fama ge\u00e7irilir, Kuzey Kafkas vb. ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan derneklerde adlar\u0131n\u0131 \u00c7erkes\u2019e \u00e7evirirler, K\u00f6ln derne\u011finde oldu\u011fu gibi.<\/p>\n Son zamanlarda, yeniden Kafkasya ad\u0131na d\u00f6nme \u00e7abalar\u0131n\u0131 duyuyor, g\u00f6zl\u00fcyor ve hayretler i\u00e7inde kal\u0131yoruz. \u0130\u00e7inizde iyi hat\u0131rlayanlar\u0131n\u0131z olacak. Ge\u00e7en y\u0131llarda Hollanda\u2019da yap\u0131lan toplant\u0131da, Den Allerding tesisleri y\u00f6neticisinin dedi\u011fini; \u201cbu konular\u0131 on y\u0131l \u00f6nce de tart\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131n\u0131z, halen bitmedi mi?\u201d. Evet on y\u0131l \u00f6nce tart\u0131\u015fma ve on y\u0131l sonra ayn\u0131 noktadan devam etme.\u00a0 On y\u0131lda arpa boyu ilerleme yapmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ortaya \u00e7\u0131karmaktad\u0131r. Amerika\u2019y\u0131 yeniden ke\u015ffetmenin hi\u00e7 bir esprisi yok!<\/p>\n K\u0131sa giri\u015ften sonra as\u0131l konumuza gelmek istiyorum. Tabu s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc anlam\u0131; de\u011fi\u015fmez, dokunulmas\u0131 yasak, g\u00fcnah olan \u015feyler anlam\u0131na gelmekte ve sosyal bilim dal\u0131nda kullan\u0131lan bir terimdir.<\/p>\n Toplumumuzda tabulara; -ki\u015fisel kariyerlerinden \u00e7ekindikleri i\u00e7in- hi\u00e7 kimse dokunmak istemez. Konular\u0131n bilimsel olarak incelenmesi, ge\u00e7mi\u015f tarihimizin bu b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn masaya yat\u0131r\u0131lmas\u0131 ve a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturulmas\u0131 gerekir. Duygusall\u0131\u011f\u0131 bir tarafa iterek; ak\u0131lc\u0131, bilimsel bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na Avrupal\u0131 \u00c7erkesler olarak Avrupal\u0131 gibi bakabilecek k\u00fclt\u00fcr d\u00fczeyine geldi\u011fimize inan\u0131yorum.<\/p>\n Say\u0131n hem\u015fehrilerim,<\/p>\n \u2018\u2019Adigelerin bu g\u00fcnk\u00fc duruma d\u00fc\u015fmesinin nedenleri nedir?\u2019\u2019 diyerek bir soru y\u00f6neltecek olursak; a\u015fa\u011f\u0131daki \u00fc\u00e7 nedeni cevap olarak verebiliriz.<\/p>\n 1)<\/strong> Feodalizm \u00dc\u00e7 konudan bir ve ikinci s\u0131radakiler tabu haline getirilmi\u015f ve t\u00fcm y\u00fck ve su\u00e7 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc maddeye y\u00fcklenmi\u015ftir.<\/p>\n \u00d6nce kendi kap\u0131m\u0131z\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc temiz tutmak zorunda olu\u011fumuzdan, bu tabuyla ba\u015flamak istiyorum.<\/p>\n Feodalizm; Adige, Abhaz ve Asetinlerde etkin olan bir sosyal d\u00fczendi. Di\u011fer Kuzey Kafkasya halklar\u0131nda ise feodalizm hemen hemen yoktu. \u00c7e\u015fitli Adige kabilelerinde bile, bir birinden ayr\u0131 bi\u00e7imlerde uygulan\u0131yordu. Bat\u0131 Adigelerinden Natuchuadjler,\u00a0 Do\u011fu Adigelerine do\u011fru giderken daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir yap\u0131 g\u00f6steriyordu. Bat\u0131 Adigelerinde genelde d\u00f6rt feodal s\u0131n\u0131fa rastlan\u0131rken, Do\u011fu Adigelerinde bu say\u0131 15\u2019i bulmaktad\u0131r. Ladzyenski (1930 s. 429) konuyla ilgili \u015funlar\u0131 yazmaktad\u0131r: \u2019\u2019Ba\u015fta feodal beyleri olmak \u00fczere Kabardeylerde feodal yap\u0131 \u00e7ok geli\u015fmi\u015ftir.\u2019\u2019 \u00d6yle ki, feodal beyler 15 yy.da \u0130slam dinini kabul ederler, halka m\u00fcsl\u00fcman olmalar\u0131n\u0131 yasaklarlar. \u0130\u015fte feodal s\u0131n\u0131flar aras\u0131ndaki devaml\u0131 s\u00fcrt\u00fc\u015fmeler nedeniyle; birlik ve beraberlik engelleniyor, i\u00e7 sava\u015flara neden oluyor ve vatandan ayr\u0131lmaya etkisini yarat\u0131yordu. Diasporada da asimiliye en etken nedenlerden biri olarak rol oynuyordu..<\/p>\n \u00dcnl\u00fc Sovyet arkeologu ve tarih\u00e7isi Krupnov, tarihte ilk k\u00f6le ayaklanmas\u0131n\u0131 Roma\u2019da organize eden Spartak\u00fcs i\u00e7in Adigelerin atalar\u0131ndand\u0131r demektedir. Spartak\u00fcs\u2019\u00fcn gelene\u011fini, Adigey topraklar\u0131nda ilk (1754 y\u0131l\u0131nda feodallere kar\u015f\u0131\u00a0 ayaklanma) Dameley denemi\u015fse de; o da atas\u0131 gibi ba\u015far\u0131l\u0131 olamam\u0131\u015ft\u0131r. Yine 1760 ve 1767 y\u0131llar\u0131nda Germencik k\u00f6y\u00fc halk\u0131 feodal bey, P\u015f\u0131 Dolet\u2019e kar\u015f\u0131 ayaklan\u0131rlar, onlarda ba\u015far\u0131 sa\u011flayamazlar. Do\u011fu Adigelerinde ki bu ayaklanmalar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra\u00a0 Bat\u0131\u2019da da huzursuzluklar ba\u015flar ve 1770\u2019de Abzeghler feodal beylere ve prenslere kar\u015f\u0131 ayaklan\u0131rlar. Abzegh soylular\u0131 Ruslardan ve di\u011fer Adige kabilelerinin soylular\u0131ndan gelen yard\u0131mlarla, ayaklanmay\u0131 bast\u0131r\u0131rlar. 14 Temmuz 1791\u2019de\u00a0 2. kez ba\u015f kald\u0131ran Abzegh halk\u0131 bu kez ba\u015far\u0131l\u0131 olur.<\/p>\n Bu defa hi\u00e7 bir devlet ve ba\u015fka kabile soylular\u0131 p\u015fi ve verklerin yard\u0131m\u0131na ko\u015famaz. Ele ge\u00e7irilen p\u015filar\u00a0 \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Ka\u00e7abilenler, di\u011fer kabilelere ve Ruslara s\u0131\u011f\u0131n\u0131rlar. Verklerin ellerindeki t\u00fcm ayr\u0131cal\u0131klara son verilir. Abedzech\u00a0 b\u00f6lgesinde ya\u011fmac\u0131l\u0131k yapmayacaklar, ya\u011fmac\u0131l\u0131\u011fa gidip; ya\u011fma ettikleri mallar\u0131 ne Abedzech b\u00f6lgesine getirecekler ne de topraklar\u0131ndan ge\u00e7irecekler. Onlarda di\u011fer halk gibi \u00e7al\u0131\u015facaklar. Bunlara uymayanlar ya Abedzech topraklar\u0131n\u0131 terk edecek ya da p\u015filar gibi\u00a0 k\u0131l\u0131\u00e7tan ge\u00e7irileceklerdi. Verkler t\u00fcm \u015fartlar\u0131 kabul ederler. Rus ara\u015ft\u0131rmac\u0131 Ladyzenskiy olay\u0131 \u015f\u00f6yle\u00a0 aktar\u0131yor bizlere; “Abedzech ihtilali Frans\u0131z ihtilali ile beraber ayn\u0131 zamanda yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bir \u00e7ok\u00a0 Frans\u0131z asili\u00a0 Rusya’ya s\u0131\u011f\u0131n\u0131rken, Adige asilleri de ayn\u0131 yolu se\u00e7erek, Rusya’ya s\u0131\u011f\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.”<\/p>\n Heidelberg \u00dcniversitesi, G\u00fcney Asya Enstit\u00fcs\u00fc, Politika K\u00fcrs\u00fcs\u00fc Profes\u00f6r\u00fc E.M. Sarkisyanz\u2019da olay\u0131 \u015f\u00f6yle yorumlamaktad\u0131r: “Frans\u0131z \u0130htilali, okumu\u015f entelekt\u00fcellerce haz\u0131rlanarak y\u00fcr\u00fct\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.\u00a0 \u00dcniversiteleri, kitap ve gazeteleri olmayan bu halk, acaba bu d\u00fc\u015f\u00fcnceye nas\u0131l gelmi\u015f ve ihtilali ger\u00e7ekle\u015ftirebilmi\u015ftir?”<\/p>\n 1975 y\u0131l\u0131nda \u00dcrd\u00fcn\u2019\u00fcn Wadi Siir k\u00f6y\u00fcnde yapt\u0131\u011f\u0131m ara\u015ft\u0131rmalarda,\u00a0 Kat Muhamed bak\u0131n\u0131z neler anlat\u0131yor: General Zass, Bjedughlar\u0131 toplayarak kendileriyle bir g\u00f6r\u00fc\u015fme yapar ve Rusya\u2019n\u0131n ileriye d\u00f6n\u00fck planlar\u0131n\u0131 anlat\u0131r. (Okullar a\u00e7acaklar\u0131n\u0131 ve \u00e7ocuklar\u0131 okutacaklar\u0131n\u0131 vb.) Bir Bjedugh soylusu aya\u011fa kalkarak, planlar\u0131n g\u00fczel oldu\u011funu ancak, \u2018\u2019t\u00fcm \u00e7ocuklar\u0131n beraber okula giderek, ayn\u0131 s\u0131ralarda yan yana m\u0131 oturacaklar?\u2019\u2019 diye sorar. General Zass\u2018\u2019evet\u2019\u2019 der ve s\u00f6zlerine devam eder. \u201cHatta bir k\u00f6le \u00e7ocu\u011fu iyi \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, daha iyi okur ve ba\u015far\u0131l\u0131 olursa, bir feodal beyin \u00e7ocu\u011funa emir verece\u011fini\u201d s\u00f6yler. Feodal bey aya\u011fa kalkarak \u2018\u2018biz b\u00f6yle bir d\u00fczeni istemiyoruz ve kabul edemeyiz. Osmanl\u0131 devletine g\u00f6\u00e7 edece\u011fiz\u2019\u2019 der. Nitekim Biga y\u00f6resinde yerle\u015fik olan Bjedugh Adigeleri 1856-1957 y\u0131llar\u0131nda kendi istekleriyle Osmanl\u0131\u2019ya g\u00f6\u00e7 etmi\u015flerdir.<\/p>\n 1864\u2019den sonra Varna\u2019da bulunan Adigeleri gemileriyle Tuna boyunca Osmanl\u0131larca \u00f6nceden \u00f6n g\u00f6r\u00fclen yerlere g\u00f6t\u00fcren Avusturyal\u0131 kaptan F. Kanitz 1875\u2019de yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7 ciltlik yap\u0131t\u0131n\u0131n 1. cildinin 302.ci sayfas\u0131nda \u015f\u00f6yle yazmaktad\u0131r. \u201cAdige soylular\u0131 halk\u0131 g\u00f6\u00e7e te\u015fvik ediyorlard\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc halifenin topraklar\u0131nda feodal ayr\u0131cal\u0131klar\u0131n\u0131 ve eski g\u00fc\u00e7lerini geri alabileceklerine inan\u0131yorlard\u0131.\u201d Soylular\u0131n bilmedikleri ise Osmanl\u0131 devletinde sosyal s\u0131n\u0131flar\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131yd\u0131.<\/p>\n (Zass, Alman as\u0131ll\u0131 ve Liflandl\u0131\u2019d\u0131r. 1840 Kafkas sa\u011f kanad\u0131n komutan\u0131d\u0131r. Barbarl\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131 \u015eha \u011euan yani \u2018\u2019delik kafal\u0131\u2019\u2019 lakab\u0131 tak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r)<\/p>\n Rus-Kafkas Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n bitiminden sonra 31 Temmuz 1866 y\u0131l\u0131nda \u00c7ar, k\u00f6le al\u0131n\u0131p sat\u0131lmas\u0131n\u0131 resmen yasaklar. 8 A\u011fustos 1866\u2019da da Adige feodallerinin k\u00f6yl\u00fcleri serbest b\u0131rakmalar\u0131 ve 21.000 k\u00f6lenin\u00a0 h\u00fcrriyetlerine kavu\u015fmas\u0131; \u00e7al\u0131\u015fmaya al\u0131\u015fmam\u0131\u015f p\u015filerin ekonomik yap\u0131lar\u0131n\u0131 sarsmaya ba\u015flar. Bu durumdan \u015fikayet ederek \u00c7ar’a yalvar\u0131rlar. \u00c7ar peri\u015fan duruma d\u00fc\u015fen p\u015filere ac\u0131yarak, her p\u015fiye serbest b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 her bir k\u00f6le kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda 200\u2019er Ruble para \u00f6der. Bu ve buna benzer yenilikler feodal beylerin ho\u015funa gitmez, Kabardey beyleri Osmanl\u0131\u2019ya g\u00f6\u00e7 etmek isterler. Yine 1860-61 y\u0131l\u0131nda do\u011fu Adigelerinin 8\u2019de 1\u2019i Osmanl\u0131 topraklar\u0131na kendi istekleriyle g\u00f6\u00e7 ederler.<\/p>\n Noissumbaum\u2019\u0131n yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 \u2018\u2019Kafkasya\u2019n\u0131n On \u0130ki Gizi\u2019\u2019 adl\u0131 kitab\u0131nda soylular\u0131n vatan ve halk\u0131n\u0131 para kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda nas\u0131l satt\u0131klar\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle dile getirmektedir<\/p>\n \u2018\u2019F\u00fcnf kaukasische F\u00fcrsten beschlossen, eines Tages die Russen aus dem Kaukasus zu vertreiben. Diese F\u00fcrsten waren: Der Ossete Mussa Kunduch, der Tabasarane Mussa Uzmi, der Ingusche Zur, der Tschetschene Saadula Osman\u00a0 und der Kabardine Ataschuk\u2019\u2019<\/em><\/p>\n \u2018\u2019Be\u015f Kafkasyal\u0131 soylu, g\u00fcn\u00fcn birinde Ruslar\u0131 Kafkasya\u2019dan kovmak i\u00e7in anla\u015f\u0131rlar. Bu soylular:<\/p>\n Asetin Mussa Kunduch, Tabasaran Mussa Uzmi, \u0130ngu\u015f Zur, \u00c7e\u00e7en Saadula Osman ve Kabardey Ataschuk. Kabardey soylusu Ataschuk bu gizli organizasyonu Ruslara ihbar eder. \u00c7ar\u2019da, isyankarlar\u0131 ve halklar\u0131n\u0131n yok edilmesi i\u00e7in emir verir. Kunduch ve Osman, halklar\u0131n\u0131 kurtarmaya karar verirler. \u00c7ar\u2019a: \u2019\u2019Bizleri \u00f6ld\u00fcrmene gerek yok. Biz dinsizlerin vatan\u0131n\u0131 kendi iste\u011fimizle terk etmeye haz\u0131r\u0131z. \u0130stanbul\u2019daki ulu sultan bize kar\u015f\u0131 l\u00fctufkar davranacakt\u0131r\u2019\u2019 derler. \u00c7ar\u2019\u0131n izniyle Mussa Kunduch \u00f6nderli\u011finde T\u00fcrkiye\u2019ye g\u00f6\u00e7 ba\u015flar. Baz\u0131lar\u0131 karadan, baz\u0131lar\u0131 gemilerle Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019na\u00a0 giderler. Geldikleri yerlerde hi\u00e7te iyi \u015feylerle kar\u015f\u0131la\u015fmazlar vaat edilen cenneti bulamazlar. Sultan\u2019\u0131n kendilerine verdi\u011fi yerler, da\u011f insanlar\u0131n\u0131n ya\u015fam tarz\u0131na uygun de\u011fildir. \u00dcstelik ya\u011fmac\u0131l\u0131k ve soygunculukta yasakt\u0131r. Pek \u00e7o\u011fu da a\u00e7 kalm\u0131\u015f ve tekrardan anavatanlar\u0131na d\u00f6nebilme hayallerini g\u00f6r\u00fcyorlard\u0131r. Di\u011fer bir k\u0131sm\u0131 da hastal\u0131klardan hayatlar\u0131n\u0131 yitirirken, geri kalanlarda yerli halkla kar\u0131\u015farak asimile olmaya ba\u015flar. \u0130\u00e7lerinden pek az\u0131 kendini de\u011fi\u015ftirerek Osmanl\u0131 toplumuna uyum sa\u011flayabilmi\u015ftir. Sultanlar\u0131n koruyucu birlikleri \u00c7erkeslerden olu\u015furken, devlete de en sad\u0131k pa\u015falar da yine onlar\u0131n aras\u0131ndan yeti\u015fmi\u015ftir. Mussa Kunduch da uyumu sa\u011flayan ve y\u00fcksek mevkilere gelenlerden birisidir. Anavatanlar\u0131n\u0131 sevin\u00e7le \u00fc\u00e7 salvo at\u0131\u015f\u0131yla terk etmi\u015flerdi. G\u00f6\u00e7men getirdi\u011fi halk ise a\u00e7l\u0131ktan yok olmas\u0131na ra\u011fmen, yine de onu kutsalla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Aradan uzun y\u0131llar ge\u00e7ti. Rusya\u2019da Kafkas ar\u015fivleri a\u00e7\u0131ld\u0131 ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczde o zaman oynanan dan\u0131\u015f\u0131kl\u0131 oyunun ger\u00e7ek y\u00f6n\u00fc ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. G\u00f6\u00e7\u00fcn ileri gelen \u00f6nderleri en ba\u015fta General Kunduch olmak \u00fczere, Rusya h\u00fck\u00fcmetinin \u00e7ok iyi maa\u015fl\u0131 casuslar\u0131yd\u0131. Her g\u00f6\u00e7e \u00f6zendirerek g\u00f6t\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc ki\u015fi ve aile ba\u015f\u0131na\u00a0 \u00e7ok\u00e7a g\u00fcm\u00fc\u015f Ruble alm\u0131\u015flard\u0131r. \u00c7ok detayl\u0131 yaz\u0131\u015fmalardan \u00f6\u011frendi\u011fimize g\u00f6re her ki\u015fi i\u00e7in uzun uzun pazarl\u0131klar yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu arada Ruslar\u0131n sevin\u00e7leri ise s\u0131n\u0131rs\u0131zd\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc bo\u015falan yerle\u015fim alanlar\u0131na Kazaklar yerle\u015ftirilmi\u015ftir. Mussa Kunduch halk\u0131na ve vatan\u0131na ihanet eden ve g\u00f6\u00e7 ettiren hain bir \u00f6nderdir. Buna ra\u011fmen ne ilgin\u00e7 ki, kendisi T\u00fcrkiye\u2019deki Kafkasyal\u0131lar aras\u0131nda say\u0131l\u0131p sevilmektedir. \u00c7ar\u2019\u0131n emriyle bir \u00e7ok halklar\u0131n yok olmas\u0131 ve \u00f6nderli\u011fini yapt\u0131\u011f\u0131 kavimler g\u00f6\u00e7\u00fcyle halk\u0131na ihanet eden General Musa Kunduch ve di\u011fer \u00f6nderler ve rolleri Kafkas tarihinin t\u00fcyler \u00fcrpertici bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcd\u00fcr.\u2019\u2019 (Essad Bey Noissumbaum Kafkasya\u2019n\u0131n On \u0130ki Gizi. Sayfa 264-65)<\/p>\n Musa Kunduch\u2019un \u00c7erkes halk\u0131n\u0131n gelece\u011fini nas\u0131l etkiledi\u011fini yak\u0131n tarihimizde bir daha g\u00f6rece\u011fiz. Lenin \u0130svi\u00e7re\u2019de ya\u015farken, \u0130stanbul\u2019dan baz\u0131 Adige k\u00f6kenli pa\u015falar yan\u0131na giderek kendisiyle g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcrler ve \u00c7erkes halk\u0131n\u0131n problemini anlat\u0131rlar. Lenin de ihtilali ba\u015far\u0131nca \u00c7erkesleri geriye anavatanlar\u0131na geri g\u00f6t\u00fcrece\u011fi s\u00f6z\u00fcn\u00fc verir ve ihtilalden hemen sonra Michail Vasilevi\u00e7 Frunse\u2019yi\u00a0 Ankara\u2019ya g\u00f6nderir. Alman istihbarat\u0131n\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 ara\u015ft\u0131rmaya g\u00f6re bu y\u0131llarda Osmanl\u0131lardan hi\u00e7 memnun olmayan \u00c7erkeslerin %80\u2019i anavatanlar\u0131na geri d\u00f6nmeye haz\u0131rd\u0131r. Ankara h\u00fck\u00fcmeti kendisini, General Mussa Kunduch ve T\u00fcrk Ajans genel m\u00fcd\u00fcr\u00fc H\u00fcseyin Tosun bey ile g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcr. T\u00fcrkiye\u2019de iyi mevkilere gelmi\u015f olanlar yeni olu\u015fan b\u00fcrokratlar \u2018\u2018\u00c7erkeslerin geriye d\u00f6n\u00fc\u015f diye problemleri yoktur\u2019 diyerek ilk tarihi\u00a0 f\u0131rsat\u0131 engellerler. (Bkz. Avrupal\u0131 G\u00f6z\u00fcyle \u00c7erkesler. Sayfa 99, Dipnot 25)<\/p>\n Yine 18 A\u011fustos 1877 tarihinde; Rus-Osmanl\u0131 sava\u015f\u0131 bitiminde imzalanan Berlin Bar\u0131\u015f Antla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131n ilk maddesini beraber okuyal\u0131m: \u201cBalkanlarda \u00c7erkes kalmayacak\u201c ki, bu madde her nedense T\u00fcrkiye\u2019deki tarih kitaplar\u0131n\u0131n hi\u00e7 birinde yazmaz. \u00c7erkesler yeniden g\u00f6\u00e7 etmek zorunda kal\u0131rlar. \u00c7orlu\u2019da b\u00fcy\u00fck bir g\u00f6\u00e7men y\u0131\u011f\u0131lmas\u0131 olur,\u00a0 g\u00f6\u00e7men \u00c7erkesler aras\u0131nda s\u0131n\u0131fsal \u00e7at\u0131\u015fmalar \u00e7\u0131kar ve \u00e7ok insan \u00f6l\u00fcr, kan akar. \u0130stanbul\u2019dan gelen askeri birlikler g\u00fc\u00e7l\u00fckle taraflar\u0131 birbirlerinden ay\u0131r\u0131rlar. Sonu\u00e7ta toplum aras\u0131nda daha da onar\u0131lmayan derin u\u00e7urumlar a\u00e7\u0131l\u0131r. Bu tarihi belgelerden sonra, g\u00fcn\u00fcm\u00fczden de \u00f6rnekler vererek, feodal yap\u0131n\u0131n halen birlik ve beraberli\u011fimizi engelledi\u011fini asimileyi \u00e7abukla\u015ft\u0131ran etken oldu\u011funu g\u00f6relim.<\/p>\n \u0130stanbul, Karak\u00f6y\u2019de bir ka\u00e7 \u00c7erkes\u2019in bir araya gelerek 1968\u2019l\u0131 y\u0131llar\u0131nda kurduklar\u0131 Apeas M\u00fchendislik \u015firketinde oturuyordum. Odada\u00a0 \u0130stanbul Y\u0131ld\u0131z Teknik \u00dcniversitesi\u2019nde okuyan Sinoplu\u00a0 bir gen\u00e7, yaln\u0131z kal\u0131nca\u00a0 biraz \u00e7ekinerek\u00a0 \u015fu s\u00f6zleri s\u00f6ylemi\u015fti. \u2018\u2019Bat\u0131ray, ben Sinoplu \u00c7erkes\u2019im. \u0130stanbul Ba\u011flarba\u015f\u0131 derne\u011fine gidiyorum. Orada her gidi\u015fimde hakaret g\u00f6r\u00fcyorum. Dernekte sadece soylular Adige kabul ediliyor di\u011ferlerini Adige saymad\u0131klar\u0131 gibi ak\u0131l almayacak hakaretler yap\u0131yorlar. S\u00f6ylenene g\u00f6re ben k\u00f6le as\u0131ll\u0131y\u0131m ama \u00c7erkes oldu\u011fumdan gurur duyuyorum. Sen ne dersin? Do\u011fru mu bu yap\u0131lan hakaretler ve d\u0131\u015flamalar?\u2019\u2019<\/p>\n \u00d6nce bu gencin medeni cesaretine hayran kald\u0131m. \u2018K\u00f6le\u2019 as\u0131ll\u0131 oldu\u011funu a\u00e7\u0131k\u00e7a s\u00f6yleyebiliyor. Ka\u00e7 ki\u015fi\u00a0 a\u00e7\u0131k\u00e7a s\u00f6yleyebilir?<\/p>\n Bu gen\u00e7 arkada\u015fa o zamanlar bildi\u011fim kadar\u0131yla durumu a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m. Hakaret ve d\u0131\u015flamalar devam etti ki; dernekle, \u00c7erkeslerle ilgiyi kesti. Kendisi \u015fu anda devlette \u00e7ok y\u00fcksek mevkilere gelmi\u015f say\u0131lan ve sevilen bir ki\u015fi. Halk\u0131ndan kopuk ve k\u00fcsk\u00fcn. Onun gibi daha ne kadar d\u0131\u015flanarak toplumumuzdan kopar\u0131lan Adige var acaba, hi\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz m\u00fc?<\/p>\n Mannheim kentinde T\u00fcrk\u00e7e k\u00fclt\u00fcr dersleri \u00f6\u011fretmeni bir Adige\u2019nin evine 1989 y\u0131llar\u0131nda misafirli\u011fe gitmi\u015ftim. An\u0131 kentteki di\u011fer bir ka\u00e7 T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fc \u00f6\u011fretmeni de konuk olarak geldiler. Ev sahibinin ve bizim de \u00c7erkes oldu\u011fumuzu \u00f6\u011frenince konuk \u00f6\u011fretmen b\u00fcy\u00fck bir ciddiyetle:<\/p>\n – Siz \u00c7erkesler bir millet olamazs\u0131n\u0131z, der. – Halen bu modern \u00e7a\u011fda sosyal s\u0131n\u0131flar\u0131n\u0131z var da ondan, cevab\u0131n\u0131 verir ve devamla: \u201cBen Tokat\u2019\u0131n bir \u00c7erkes k\u00f6y\u00fcnde \u00f6\u011fretmenlik yapt\u0131m. K\u00f6yden tek bir gen\u00e7 \u00fcniversiteyi bitirir ve savc\u0131l\u0131\u011fa kadar y\u00fckselir. K\u00f6y\u00fcnden bir gen\u00e7 k\u0131zla evlenmek ister. Her \u00e7ald\u0131\u011f\u0131 kap\u0131 y\u00fcz\u00fcne kapat\u0131l\u0131r. Ben \u015fa\u015f\u0131r\u0131p kald\u0131m. E\u011fer bizim k\u00f6yde olsayd\u0131 herkes\u00a0 \u2018\u2019benim k\u0131z\u0131 als\u0131n diye s\u0131raya girerdi\u2018\u2019, diye\u00a0 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm. K\u0131zlar\u0131n babalar\u0131na \u2018\u2019bundan daha iyi bir damat bulmazs\u0131n\u0131z neden k\u0131z\u0131n\u0131z\u0131 vermiyorsunuz?\u2019\u2019 diye sorunca; g\u00fcl\u00fcmseyerek<\/p>\n \u2018\u2019Hoca efendi, o bizim k\u00f6lemiz ona k\u0131z vermeyiz\u2019\u2019 derler. Duyduklar\u0131ma inanamad\u0131m Ne yaz\u0131k ki, do\u011fruydu. \u0130\u015fte onun i\u00e7in az \u00f6nce bir millet olamazs\u0131n\u0131z dedim.<\/p>\n Yan\u0131l\u0131yor mu bu yabanc\u0131?\u00a0 Ayn\u0131 soruyu sizlere de ben soruyorum. Olabilir miyiz?<\/p>\n \u0130\u015fin en ac\u0131s\u0131; bir yabanc\u0131, millet olamamam\u0131z\u0131n en \u00f6nemli nedeninin fark\u0131na varabiliyor da, \u201cb\u00fcy\u00fck \u00c7erkes d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ve politikac\u0131lar\u0131!\u201d bunun fark\u0131na varam\u0131yorlar. Sosyal\u00a0 hastal\u0131\u011f\u0131m\u0131zla m\u00fccadele edecek medeni cesaretleri yok.<\/p>\n Amma… (?)<\/p>\n \u0130ngiltere ve Osmanl\u0131 devletlerinin politik ve askeri \u00e7\u0131karlar\u0131 i\u00e7in sava\u015f \u00e7\u0131\u011f\u0131rtkanl\u0131\u011f\u0131 yapan ve bizzat Bat\u0131 Adigey\u2019de 27 Haziran 1856 ile 5 Aral\u0131k 1859 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda kalan Polonyal\u0131 subay Theph\u0131l Lap\u0131nski bizlere bu konuda yeterli ve ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgiler vermektedir.<\/p>\n Gelin \u015fimdi bu \u00e7a\u011fda\u015f olay\u0131n 120 sene \u00f6ncesine gidelim ve hep beraber Th. Lapinski\u2019yi dinleyelim:<\/p>\n \u201cY\u0131l, 1856. Daha \u00f6nceleri k\u00f6le olarak \u0130stanbul\u2019a sat\u0131l\u0131p, Behset ad\u0131n\u0131 alarak pa\u015fal\u0131k r\u00fctbesine ula\u015fan ve Osmanl\u0131 hizmetinde g\u00f6rev yapan Behset pa\u015fa, Re\u015fit pa\u015fan\u0131n \u0131srar\u0131yla Wub\u0131hlar\u0131n valisi unvan\u0131yla \u00c7erkesya’ya g\u00f6nderilir. Asl\u0131 k\u00f6le ailesinden geldi\u011fi i\u00e7in Wub\u0131hlar onu kabul etmedikleri gibi\u00a0 kendisiyle alay ederler. “Sen \u00f6nce halen k\u00f6le olan karde\u015flerinin h\u00fcrriyetini sat\u0131n al, ondan sonra konu\u015fma hakk\u0131n olur”, diyerek d\u0131\u015flarlar ve dinlemezler. O da karde\u015flerinin h\u00fcrriyetini sat\u0131n alarak \u0130stanbul\u2019a geri d\u00f6ner.\u201d<\/strong><\/p>\n 1997\u2019li y\u0131llar\u0131nda Adigey ve Kabardey Cumhuriyetleri k\u00fclt\u00fcr bakanlar\u0131, Ehsan Saleh, Ankara derne\u011finden rahmetli Tl\u0131\u015fe S\u00fcleyman Yan\u00e7atoral ve Adige \u015eu\u015fe Chase\u2019nin finanse etti\u011fi be\u015f ara\u015ft\u0131rman bilimciyle birlikte Tokat iline gezimiz olmu\u015ftu. Bir Abzegh k\u00f6y\u00fcnde yap\u0131lan toplant\u0131da, bilim adamlar\u0131, herkese s\u0131rayla \u2018\u2019kimlerdensin?\u2019\u2019 sorusunu y\u00f6neltiyordu. K\u00f6yl\u00fcler s\u0131rayla cevap verdik\u00e7e yan\u0131mda oturan, \u2018\u2019ay tlepk y\u0131ep\u2019\u2019 yani onun s\u00fclalesi yok \u00e7\u00fcnk\u00fc k\u00f6ledir ya da o soylulardan de\u011fil diyerek kula\u011f\u0131ma f\u0131s\u0131ld\u0131yordu. Soylular\u0131n\u0131 ihtilalle yok eden Abzeghler de halen sosyal s\u0131n\u0131flar ya\u015f\u0131yor. Ya ihtilal yapmayan di\u011fer kabileler?<\/p>\n Yine 1968 y\u0131l\u0131nda Antalya\u2019da dernek kurma giri\u015fiminde olan \u00fcniversite \u00f6\u011frencileri; Abzegh Yeleme k\u00f6y\u00fcne giderek k\u00fclt\u00fcr derne\u011fi kuracaklar\u0131n\u0131, Adige k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc ya\u015fatacaklar\u0131n\u0131, \u00f6rf ve geleneklerini canland\u0131racaklar\u0131n\u0131 s\u00f6ylediler. Baz\u0131lar\u0131 memnuniyet i\u00e7inde; \u201dbu k\u00f6y\u00fcn p\u015f\u0131s\u0131 benim, sizi destekliyorum, arkan\u0131zday\u0131m\u201d derken, di\u011fer bir k\u0131sm\u0131 da; \u201dhangi \u00c7erkes k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve gelene\u011finden s\u00f6z ediyorsunuz siz? Ba\u015fka i\u015finiz kalmad\u0131 m\u0131 sizin? Ben s\u0131rt\u0131mda soylular\u0131n kam\u00e7\u0131 ac\u0131lar\u0131n\u0131 halen duyuyorum. Vazge\u00e7in o sevdan\u0131zdan!\u2019\u2019 diyerek kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131karlar. Sonu\u00e7; dernek kurulur ancak \u00fcye say\u0131s\u0131 belirli bir say\u0131y\u0131 ge\u00e7mez.<\/p>\n Toplumda s\u0131n\u0131flar aras\u0131 u\u00e7urumlar ve yaralar halen oldu\u011fundan derneklere ilgi azd\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc dernekler \u2018\u2019\u00c7erkescilikten ne anlad\u0131klar\u0131n\u0131\u2018\u2019 a\u00e7\u0131k\u00e7a s\u00f6yleyememekte, yazmamaktad\u0131rlar. Sonu\u00e7ta yukar\u0131da Yeleme \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi her sosyal s\u0131n\u0131f; \u00c7erkes k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc ya\u015fatmak amac\u0131n\u0131, kendine g\u00f6re yorumlayarak ya destek olmakta ya da aktif ve pasif olarak kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmaktad\u0131r ve derneklerde yerlerinde saymaktad\u0131r.<\/p>\n Gelin bu arada hep beraber Uve Hallbach\u0131 dinleyelim. \u201cDa\u011f\u0131stan\u2019da sava\u015fan Rus ordusundan bir subay 1830\u2019da sosyal s\u0131n\u0131flar\u0131n toplumdaki etkinli\u011fin fark\u0131na var\u0131r ve \u015f\u00f6yle bir rapor verir: Kafkasya\u2019y\u0131 sava\u015fs\u0131z i\u015fgal edebiliriz, topra\u011f\u0131 i\u015flemeyi modernle\u015ftirip, k\u00f6leli\u011fi kald\u0131r\u0131rsak. Rapor hi\u00e7 dikkate al\u0131nmaz. \u015eamil\u2019in ba\u015far\u0131l\u0131 olmas\u0131n\u0131n bir nedeni de i\u015fte bu sosyal yaran\u0131n fark\u0131na vararak, k\u00f6leli\u011fi kald\u0131rmas\u0131ndand\u0131r.\u201c<\/p>\n Ne yaz\u0131k ki; Kafkas-Rus sava\u015flar\u0131n\u0131n as\u0131l sorumlular\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lmadan, \u00e7ok basit bir mant\u0131k ile t\u00fcm su\u00e7lar Ruslara y\u00fcklenmektedir. T\u00fcrkiye\u2019nin NATO\u2019ya girmesiyle y\u00fcr\u00fct\u00fclen propaganda ile moda haline gelen Rus d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131 propagandas\u0131na, \u00c7erkesler de isteseler de istemeseler de kendilerini kapt\u0131rm\u0131\u015flard\u0131. Yaz\u0131lan tarihi makaleleri de bilimsellikten uzak NATO doktrini paralelinde yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Hatta yay\u0131nlanan dergiler tamamen bu doktrinin paralelinde yaz\u0131larla doldurulmu\u015ftur. Ankara derne\u011finin 1968-69 d\u00f6neminde ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yapan say\u0131n Dr. Med. Zekiye Kazuk ile ayn\u0131 y\u00f6netim kurulunda beraber \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131m. Ankara Ulus Anafartalar\u2019daki muayenehanesinde dernekle ilgili i\u015flerimizi konu\u015furken, konu ister istemez tarihimize geldi. \u201c\u00c7erkesleri kom\u00fcnistler kovdu\u201c dedi. \u2018\u2019Zekiye abla, \u00c7erkesler kovulduklar\u0131nda kom\u00fcnizmin felsefesi olan Kapital\u2019i Karl Marx daha yazmam\u0131\u015ft\u0131. Rus ihtilali ise s\u00fcrg\u00fcnden 53 y\u0131l sonra yap\u0131ld\u0131. Nas\u0131l olurda daha d\u00fcnyada olmayan kom\u00fcnistler, \u00c7erkesleri kovsunlar?\u2019\u2019 a\u00e7\u0131klamas\u0131nda bulunarak, bu ger\u00e7e\u011fe zor inand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131m. D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn Ankara\u2019da bir doktor ve k\u00f6y\u00fcndeki bir \u00e7ift\u00e7iyi!<\/p>\n Ya\u015flanan Osmanl\u0131 devletinin gerilemesi ile birlikte; yeni ve dinamik \u00c7arl\u0131k \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun durmadan geni\u015flemesi, Osmanl\u0131lar\u0131 ve \u0130ngilizleri tela\u015fland\u0131r\u0131r ve birden bire Kafkasya\u2019ya ilgi g\u00f6stermeye ba\u015flarlar. Osmanl\u0131lar o g\u00fcne kadar yapmad\u0131klar\u0131 \u0130slamla\u015ft\u0131rma yani misyonerlik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 her nedense \u00c7erkesya\u2019da ilk defa uygulamaya ba\u015flarlar ve 1782\u2019de g\u00fcrc\u00fc as\u0131ll\u0131 Ferah Ali Pa\u015fa\u2019y\u0131 Tz\u0131\u011fotz\u2019\u0131k (So\u011fucak) kalesine g\u00f6nderir. As\u0131l ad\u0131 Giovanni Battista Boet\u0131 olan, \u0130slam dinini alan,\u00a0 \u015eeyh Mansur ad\u0131yla bilinen dervi\u015f 1791\u2019de Osmanl\u0131 deste\u011fiyle ilk organizeli sava\u015flar\u0131 ba\u015flat\u0131r.<\/p>\n Osmanl\u0131lar\u0131n bu politik ve askeri hareketi \u00c7arlar\u0131 tela\u015fland\u0131r\u0131r ve Ruslar b\u00fcy\u00fck bir h\u0131zla Kafkasya\u2019ya y\u00f6nelirler. B\u00f6ylece Rus-Kafkas sava\u015flar\u0131 ba\u015flar. Sava\u015f, Osmanl\u0131lar\u0131n i\u015fine geliyor ve k\u00f6r\u00fckl\u00fcyordu. Buraya ba\u011flanacak askeri g\u00fc\u00e7, Ruslar\u0131n Balkanlarda, Orta Asya\u2019da ve G\u00fcney Kafkasya\u2019da\u00a0 ilerlemesini engelleyecekti. Plan \u00e7ok iyi tutar. Osmanl\u0131lar pokerde \u00e7ok iyi bir as \u00e7ekmi\u015flerdi. Ruslar her y\u0131l 10 ile 30.000 askerini sava\u015fta kaybederken, Rusya b\u00fct\u00e7esinin 6\u2019da 1\u2019i Kuzey Kafkasya sava\u015f\u0131na harcan\u0131yordu. Maliye Bakan\u0131 Kankrin 1844\u2019de sava\u015f\u0131n durdurulmas\u0131n\u0131 \u00c7ar\u2019dan ister. (Bkz. Uwe Halbach Der Kaukaus \u0131n der Wahrnehmung Russlands S. 53).<\/p>\n Plan tutmas\u0131na tuttu da Kuzey Kafkasya\u2019y\u0131 ate\u015fe atarak tamamen yakt\u0131\u011f\u0131 gibi Adige halk\u0131n\u0131n da yok edilmesinin \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc de yapt\u0131. Osmanl\u0131n\u0131n su\u00e7u ve sorumlulu\u011fu yok mu acaba ?<\/p>\n Ruslar sava\u015f\u0131n yan\u0131 s\u0131ra bar\u0131\u015f\u00e7\u0131 yollar\u0131n planlar\u0131n\u0131 da \u00e7iziyor ve uygulamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Alman As\u0131ll\u0131 G\u00fcney Rusya valisi General Buchholz\u00a0 \u00c7ar I. Alexandere 1813\u2019de sundu\u011fu planla t\u00fcm \u00c7erkesya k\u0131y\u0131lar\u0131 ablukaya al\u0131nacak ve Osmanl\u0131larla ticareti \u00f6nleyerek, Ruslarla ticarete te\u015fvik edilecekti.\u00a0 Nat\u0131kudsch soylusu Mehmed \u015eender\u0131konun k\u0131z\u0131\u00a0 generalin bir akrabas\u0131 ile evlendirilir. Ruslara P\u015fad ve Jelentz\u0131kda kale kurmalar\u0131na m\u00fcsaade edilir. Be\u015f yelkenliden olu\u015fan bir ticaret filosu kurulur.\u00a0 Cenevizli Scaffi\u2019nin ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131 ile planlar uygulanmaz. Petersburg\u2019dan g\u00f6nderilen paralarda yerini bulmaz ve kaybolur. Bu ve buna benzer bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l yollar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra sava\u015flar\u0131n tabii sonucu olarak bir birlerine kar\u015f\u0131 barbarca k\u0131y\u0131mlara da sahne olmu\u015ftur.<\/p>\n Yine \u00c7ar 1.N\u0131kolaus 1837 ve \u00c7ar 2.Alexander 18 Eyl\u00fcl 1861\u2019de Adigelerin ayaklar\u0131na gelerek anla\u015fma yollar\u0131n\u0131 aram\u0131\u015flard\u0131r. 2.Alexander, Ch\u0131m\u0131\u015f\u00e7\u2019ede Abzeghlerle g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcr ve \u015fu tarihi konu\u015fmay\u0131 yapar:<\/p>\n \u2018\u2019Ben hi\u00e7 bir halk\u0131n aya\u011f\u0131na gitmedim. Sizin aya\u011f\u0131n\u0131za kadar geldim. Sava\u015f istemiyorum. Dininize, gelene\u011finize, g\u00f6reneklerinize kar\u0131\u015fmayaca\u011f\u0131m. Benim iste\u011fim G\u00fcneye inmek. Askerlerim buradan ge\u00e7erken rahat ve g\u00fcven i\u00e7inde ge\u00e7sinler. Gelin anla\u015fal\u0131m. Bu topraklar sizin topraklar\u0131n\u0131z. \u0130ngilizlere de Osmanl\u0131lara da kanmay\u0131n. \u015eimdiye kadar ne yard\u0131m\u0131 yapt\u0131lar ki, \u015fimdiden sonra yard\u0131m etsinler? Osmanl\u0131lar\u0131n yard\u0131m edecek g\u00fc\u00e7leri yok. \u0130ngilizler \u00e7ok uzaktalar ve yard\u0131m etmeyeceklerdir.\u2018\u2018 der.\u00a0 Abzegh \u00f6nderlerinden Zeyko Hacemiko Haci (\u0426\u044d\u0439\u043a\u044a\u043e \u0425\u044c\u0430\u0434\u0436\u044d\u043c\u044b\u043a\u044a\u043e \u0425\u044c\u0430\u0434\u0436\u044b) aya\u011fa kalkarak \u015fu tarihi cevab\u0131 verir: \u2019\u2019Vatan\u0131m Adigey\u2019i \u00e7ok seviyorum. Buralar\u0131n \u00e7ocuklar\u0131m\u0131n da vatan\u0131 olarak kalmas\u0131n\u0131 istiyorum. Sava\u015fla vatan\u0131m\u0131za sahiplenemeyece\u011fimizi anlam\u0131\u015f olmam\u0131z gerekir. Osmanl\u0131lar ne yard\u0131m etmek istiyorlar ne de yard\u0131m edecek durumlar\u0131 var. Ben say\u0131n \u00c7ar Alexanderin dediklerini do\u011fru buluyor ve bar\u0131\u015f antla\u015fmas\u0131 taraftar\u0131y\u0131m.\u2019\u2019<\/p>\n Arkas\u0131ndan Tl\u2019she Sh\u2019utz\u2019ejiko (\u041b1\u044b\u0448\u044d \u04281\u0443\u04461\u044d\u0436\u044c\u044b\u043a\u044a\u043e) s\u00f6z alarak \u015funlar\u0131 s\u00f6yler: \u2019\u2019Say\u0131n \u00c7ar \u00f6nce askerlerinizi Adigey\u2019den \u00e7ekiniz. Yoksa son sava\u015f\u00e7\u0131m\u0131za kadar sava\u015faca\u011f\u0131z.\u2019\u2019\u2019 der ve elindeki torbadan bir avu\u00e7 tuz \u00e7\u0131kararak \u015ehagua\u015fe nehrine serper. \u2018\u2019G\u00f6rd\u00fcn\u00fcz m\u00fc tuzun nas\u0131l eriyip gitti\u011fini? \u0130\u015fte bu bir avu\u00e7 tuz gibi bizlerde Ruslar\u0131n aras\u0131nda eriyip gidece\u011fiz\u2019\u2019 der.<\/p>\n Zaman kimi hakl\u0131 \u00e7\u0131kard\u0131 acaba?<\/p>\n Bu iki \u00f6nderin konu\u015fmalar\u0131ndan sonra Abzegh delegeler aras\u0131nda sonu gelmez tart\u0131\u015fmalar ba\u015flar. Durumu iyi kavrayan \u00c7ar aya\u011fa kalkarak, \u2018\u2019\u00f6nce kendi aran\u0131zda anla\u015f\u0131n! daha sonra g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcz. Ancak sava\u015f isteyenler varsa zafere kadar sava\u015fa devam edece\u011fimi bilmelerini istiyorum\u2019\u2019 diyerek oradan ayr\u0131l\u0131r. Bar\u0131\u015f taraftarlar\u0131 da\u011flardan inerek P\u015f\u0131ze ovas\u0131na yerle\u015firler.<\/p>\n Adigelerin \u00e7o\u011funlu\u011fu bar\u0131\u015f tekliflerini neden kabul etmiyorlard\u0131, sorusu ak\u0131llara gelebilir. \u0130\u015fte burada Osmanl\u0131 bilhassa \u00c7erkesya\u2019da cirit atan \u0130ngiliz ajanlar\u0131n\u0131n \u00e7ok \u00f6nemli bir rol\u00fc oldu\u011funu g\u00f6rece\u011fiz. Kafkasya\u2019da bir cephenin olu\u015fmas\u0131 Osmanl\u0131lar\u0131n ve \u0130ngilizlerin i\u015fine geliyordu. \u00c7\u00fcnk\u00fc Kuban-Terek askeri hatt\u0131nda Rusya yar\u0131m milyon asker bulunduruyordu. Bu askeri g\u00fcc\u00fcn ekonomik y\u00fck\u00fc \u00e7arl\u0131k b\u00fct\u00e7esini \u00e7ok sars\u0131yordu. Sava\u015f giderleri 1851 de 400 Milyon g\u00fcm\u00fc\u015f Ruble\u2019yi buluyordu. Osmanl\u0131lar bu sayede Balkanlarda i\u015fgal ettikleri verimli topraklar\u0131 ellerinde bulunduruyorlard\u0131. Da\u011fl\u0131k Adigey\u2019in ne zenginli\u011fi vard\u0131 ki?<\/p>\n \u0130ngilizler ise Hindistan, Afganistan gibi \u00fclkeleri kolonile\u015ftiriyor ve Orta Asya\u2019y\u0131 da kolonile\u015ftirmek istiyordu. Hindistan\u2019\u0131 50.000 askerle kolonile\u015ftiren \u0130ngiltere, Kuzey Kafkasya da bilin\u00e7li sava\u015f \u00e7\u0131\u011f\u0131rtkanl\u0131\u011f\u0131 yap\u0131yordu. Bu i\u015f i\u00e7inde \u0130ngiltere son derece ak\u0131ll\u0131 ve zeki bir casusunu Davud Urquhart 1833\u2019de Osmanl\u0131 devletine el\u00e7ilik 1. sekreteri\u00a0 g\u00f6reviyle g\u00f6nderir. Kendisi do\u011frudan do\u011fruya \u0130ngiliz Kral 4. William\u2019s\u0131n \u00f6zel sekreteri Sir Herbert Taylor ile D\u0131\u015fi\u015fleri Bakan\u0131 Lord Palmerston\u2019a ba\u011fl\u0131 \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor, onlardan direktif al\u0131yordu. Onlara kar\u015f\u0131 sorumluydu. Urquhart, Osmanl\u0131 devletini \u0130ngiliz himayesi alt\u0131na alabilme planlar\u0131n\u0131 yapar, y\u00fcr\u00fct\u00fcr ve ba\u015far\u0131r. Bu plana g\u00f6re yine Osmanl\u0131larla Ruslar\u0131n birbirlerini askeri ve ekonomik alanda y\u0131pratarak yok etmeleri de vard\u0131.<\/p>\n 1830 y\u0131l\u0131nda Polonyal\u0131lar\u0131n Ruslara kar\u015f\u0131 ba\u015f kald\u0131rmas\u0131n\u0131 planlayan soylu Adam Czartorski ba\u015far\u0131s\u0131z olunca \u0130ngiltere\u2019ye ka\u00e7ar. \u0130ngilizler ona da Rusya\u2019n\u0131n i\u00e7inde ayaklanmalar\u0131 organize etmesi g\u00f6revi verilir ve Urquhart\u2019la beraber \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.<\/p>\n Urquhart 1834\u2019de \u00c7erkesya\u2019ya gelir, ev ev gezerek Ruslarla bar\u0131\u015f antla\u015fmas\u0131 yapmayacaklar\u0131na dair yemin ettirir. Anapa\u2019da 15 \u00c7erkes beyi ve 200 thamadeyle bir toplant\u0131 yapar. Rusya\u2019ya kar\u015f\u0131 sava\u015fa ba\u015flamalar\u0131n\u0131 ve kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda kendilerine tuz, barut, kur\u015fun verece\u011fini ve \u0130ngiltere h\u00fck\u00fcmetinin de her t\u00fcrl\u00fc deste\u011fini sa\u011flayaca\u011f\u0131, s\u00f6z\u00fcn\u00fc verir. Daha sonra sava\u015f k\u0131\u015fk\u0131rtmac\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00fcndemde tutmak i\u00e7in s\u0131ras\u0131yla J. B. Stan\u0131slau,\u00a0 Longwort ve Ct. Spencer\u2019i \u00c7erkesya\u2019ya g\u00f6nderir. Bu s\u0131raya \u0130ngiltere\u2019den maa\u015f alan bir \u00e7ok Polonyal\u0131 (Zamaiski, Konantyevski, Lap\u0131nsk\u0131 gibi) ve Macarlar\u0131 da ekleyebiliriz.<\/p>\n \u00c7erkeslerin art\u0131k \u0130ngiliz yalanlar\u0131na inanmad\u0131klar\u0131n\u0131 sezinleyen Urquhart, Longwortha avc\u0131 \u00fcniformas\u0131 giydirerek \u00c7erkesya\u2019ya g\u00f6nderir. \u00c7erkesler, \u0130ngiliz avc\u0131 \u00fcniformas\u0131yla resmi askeri \u00fcniforma aras\u0131ndaki fark\u0131 bilmediklerinden, askeri yard\u0131m\u0131n nihayet geldi\u011fine inan\u0131rlar. Kurnazca oynanan bu oyun, Ruslarla \u0130ngilizler aras\u0131nda herhangi bir diplomatik skandal da yaratmaz. \u00c7\u00fcnk\u00fc, \u00c7erkesya\u2019ya gelen nihayet bir avc\u0131 idi. Ayn\u0131 Dav\u0131d Urquhart, \u0130ngiltere\u2019nin Glasgow kentinde t\u00fcccarlara verdi\u011fi bir ziyafette, \u2018\u2019\u0130ngiltere, \u00c7erkesleri desteklemelidir\u2019\u2019 derken \u015fu s\u00f6zleri bilhassa Adigeler i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nem ta\u015f\u0131yordu: “\u00c7erkesler Hindistan\u2019\u0131n bek\u00e7ileridir. Bu nedenle h\u00fck\u00fcmetimiz en k\u0131sa zamanda \u00c7erkeslere yard\u0131m etmelidir”.<\/p>\n Almanca bilen ve tarihimizle ilgilenen dinleyicilerin Neue Solidar\u0131taet Sonderdruck Dezember 1999\u2019da yay\u0131nlanan Dav\u0131d Urquharts Heiliger Krieg Zur Gesch\u0131chte des Grossen Sp\u0131els der Briten im Kaukasus, adl\u0131 bilimsel yaz\u0131lar\u0131 okumalar\u0131n\u0131 bilhassa tavsiye ediyorum.<\/p>\n Say\u0131n dinleyiciler,<\/p>\n Bir taraftan sava\u015f k\u00f6r\u00fcklenirken, di\u011fer taraftan Osmanl\u0131lar; \u00c7erkesleri g\u00f6\u00e7e, \u00e7e\u015fitli nedenlerle \u00f6zendiriyorlar, g\u00f6\u00e7\u00fcn propagandas\u0131n\u0131 yap\u0131yorlar ve para topluyorlard\u0131. Anadolu\u2019dan Osmanl\u0131 ordusuna art\u0131k asker gelmez olmu\u015f Anadolu\u2019da topra\u011f\u0131 i\u015fleyecek insan g\u00fcc\u00fc de kalmam\u0131\u015ft\u0131. Bab\u0131-ali; \u00c7erkesleri Balkanlara yerle\u015ftirerek, (Osmanl\u0131 s\u0131n\u0131r bek\u00e7ili\u011fini yapt\u0131rarak) Balkanlardaki T\u00fcrkleri tekrar Anadolu\u2019ya geri getirmek istiyordu. Hep beraber Th. Lapinskiyi dinleyelim:<\/p>\n \u2018\u20195 Aral\u0131k 1858 tarihinde Lapisnki Tuapse’den be\u015f askeriyle birlikte bir gemiyle ayr\u0131l\u0131r. 7\u2019sinde Trabzon, 21\u2019inde de \u0130stanbul\u2019a\u00a0 var\u0131r. Lapinski, \u0130stanbul\u2019a var\u0131nca\u00a0 duydu\u011fu, \u00f6\u011frendi\u011fi\u00a0 haber ve bilgilere hayretler i\u00e7inde \u015fa\u015far kal\u0131r. Bab\u0131-ali’de yap\u0131lan planlara g\u00f6re Osmanl\u0131lar \u00c7erkesleri anavatanlar\u0131ndan g\u00f6\u00e7 ettirerek Rumeli’ye yerle\u015ftirmeyi\u00a0 tasarlamaktad\u0131rlar. Bunun propagandas\u0131 ise a\u00e7\u0131k\u00e7a Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fcmetince yap\u0131lmaktad\u0131r. Lapinski bu planlar\u0131n ve politikan\u0131n\u00a0 \u00e7ok yanl\u0131\u015f oldu\u011funu h\u00fck\u00fcmete\u00a0 anlatmak ister. Ancak kimseye dinletemez. Yap\u0131lan planlara g\u00f6re; Osmanl\u0131lar, Balkan halklar\u0131na kar\u015f\u0131 \u00c7erkesleri (ayn\u0131 gaye ve planlarla Tatarlar\u0131 da getiriyorlard\u0131) bir set \u015feklinde yerle\u015ftirmeyi\u00a0 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlar, bu yolla Balkanlarda m\u00fcsl\u00fcman az\u0131nl\u0131\u011f\u0131 \u00e7o\u011faltarak, hristiyanlar\u0131n ve ulusal ayaklanmalar\u0131 bast\u0131rarak, kontrol alt\u0131na almak istiyorlard\u0131.\u2019\u2019<\/p>\n Halbuki bu yanl\u0131\u015f politika ile getirilen Tatarlar\u0131n ac\u0131kl\u0131 durumunu g\u00f6r\u00fcp ders alm\u0131yorlard\u0131. Getirilen Tatarlar a\u00e7l\u0131ktan \u00f6l\u00fcyor ve bir \u00e7o\u011fu da tekrar Rusya’ya d\u00f6n\u00fcyordu. \u00c7ar; d\u00f6nenleri, hristiyan dinine\u00a0 girince kabul ediyordu. 6000 Kaberdey Adigesi\u2019de Tatarlarla beraber ayn\u0131 ac\u0131 sefil, insan haysiyetini\u00a0 rencide edici kaderi payla\u015f\u0131yordu. Osmanl\u0131lar yukar\u0131daki insanl\u0131k\u00a0 d\u0131\u015f\u0131 planlar\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirebilmek i\u00e7in, bir \u00e7ok fanatik fundementalist Adigeleri de Adigey’e\u00a0 g\u00f6nderir. Ancak daha \u00f6nce yukar\u0131da\u00a0 s\u00f6z\u00fcn\u00fc ettigimiz Tatar ve Kaberdeylerin ac\u0131kl\u0131 durumlar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcnce, Osmanl\u0131n\u0131n ger\u00e7ek y\u00fcz\u00fcn\u00fc anlarlar, geriye Kaberdey’e d\u00f6nenler ba\u015flar\u0131na gelenleri ve g\u00f6rd\u00fcklerini a\u00e7\u0131k\u00e7a anlat\u0131rlar ve g\u00f6\u00e7\u00fc durdururlar.<\/p>\n G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi daha sava\u015f devam ediyordu. Osmanl\u0131lar\u0131n g\u00f6\u00e7\u00fc te\u015fvik etmeleri ve bunun planlar\u0131n\u0131 yapmalar\u0131, Osmanl\u0131n\u0131n g\u00f6\u00e7e ve g\u00f6\u00e7e \u00f6zendirme de etkin rol\u00fc oldu\u011funu a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya koymaktad\u0131r. Daha sava\u015flar devam ederken ve herhangi bir\u00a0 antla\u015fma imzalanmad\u0131\u011f\u0131 halde on binlerce Adige, Osmanl\u0131 propagandalar\u0131na kanarak kendi arzular\u0131yla Osmanl\u0131ya g\u00f6\u00e7 etmi\u015fler, ettirilmi\u015ftir. Bunun su\u00e7lusu da Osmanl\u0131lard\u0131r.<\/p>\n 21 May\u0131s 1864\u2019de sava\u015f bitince, So\u00e7i\u2019de imzalanan bar\u0131\u015f antla\u015fmas\u0131n\u0131n \u015fartlar\u0131nda herhangi bir s\u00fcrg\u00fcnden de s\u00f6z edilmemektedir. Anla\u015fmaya g\u00f6re da\u011flarda ya\u015fayan Adigeler en ge\u00e7 bir ay i\u00e7inde da\u011flardan inerek ovalara yerle\u015fecekler ya da Osmanl\u0131 devletine g\u00f6\u00e7 edecekler. Kim ki, bu antla\u015fmaya uymuyor sava\u015f tutsa\u011f\u0131 muamelesi g\u00f6recektir. Hatta \u00c7ar, Wub\u0131hlara \u00f6zel haber g\u00f6ndererek vatanlar\u0131n\u0131 terk etmemeleri i\u00e7in ricada bulunur. Buna ra\u011fmen terk ederler.<\/p>\n \u00c7erkesya d\u00fc\u015ft\u00fckten sonra Rusya b\u00fcy\u00fck bir h\u0131zla Orta Asya T\u00fcrk emirliklerini \u00e7ok k\u0131sa zamanda kontrol\u00fc alt\u0131na alarak, \u0130ngilizlerin Sibirya\u2019ya girmelerini \u00f6nler. Osmanl\u0131larda, Balkanlarda h\u0131zla toprak yitirirler, hatta 1878\u2019de Rusya ordusu \u00c7orlu\u2019ya kadar gelir. \u0130ngilizler m\u00fcdahalede bulunmasalard\u0131 1878\u2019de Osmanl\u0131 devleti y\u0131k\u0131larak Rusya\u2019n\u0131n i\u015fgaline u\u011frayacakt\u0131.<\/p>\n Yukar\u0131da kan\u0131tlarla verilen bilgilere g\u00f6re herhangi bir resmi s\u00fcrg\u00fcnden s\u00f6z edemeyiz. Olay s\u00fcrg\u00fcn de\u011fil g\u00f6\u00e7t\u00fcr.<\/p>\n G\u00f6\u00e7\u00fcn sorumlusu ise feodal beyler ve Osmanl\u0131lard\u0131r. Osmanl\u0131larca planl\u0131 haz\u0131rlanm\u0131\u015f \u00f6zendirilerek, kand\u0131r\u0131larak g\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015flerdir.<\/p>\n Osmanl\u0131lar kadar \u0130ngilizlerde ayn\u0131 sorumlulu\u011fu ta\u015f\u0131m\u0131\u015flar ve kendi askeri stratejik \u00e7\u0131karlar\u0131 i\u00e7in Adige halk\u0131n\u0131 sava\u015fa te\u015fvik ederek, sava\u015ft\u0131rarak yok ettirmi\u015flerdir.<\/p>\n \u00c7arl\u0131k Rusya\u2019s\u0131 da baz\u0131 soylulara para \u00f6deyerek g\u00f6\u00e7\u00fc desteklemi\u015ftir.<\/p>\n \u00c7arl\u0131k Rusya\u2019s\u0131 generalleri ve memurlar\u0131 kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 nedeniyle bar\u0131\u015f yerine sava\u015f istemi\u015fler ve bundan maddi kazan\u00e7 sa\u011flam\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczde s\u00fcrd\u00fcr\u00fclen sava\u015flara ve sava\u015f i\u00e7in bulunan nedenlerle ge\u00e7mi\u015fteki nedenler de\u011fi\u015fmemi\u015ftir. \u0130ngiltere\u2019nin ba\u015fbakan\u0131 W. Churchill\u2019in \u00fcnl\u00fc s\u00f6ylevini burada tekrarl\u0131yorum: \u201c\u0130ngiltere\u2019nin dostu yok \u00e7\u0131karlar\u0131 vard\u0131r.\u201c<\/p>\n Bizde \u2018\u2019\u00c7erkeslerin dostu yok, \u00e7\u0131karlar\u0131 vard\u0131r\u2019\u2019 diyebildi\u011fimiz an ba\u015far\u0131ya do\u011fu ilk ad\u0131m\u0131 atm\u0131\u015f oluruz.<\/p>\n Tabii ki son s\u00f6z\u00fcm\u00fc \u00c7erkes halk\u0131n\u0131 kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 i\u00e7in cepheye s\u00fcrerek, yaln\u0131z b\u0131rakarak etnik ve k\u00fclt\u00fcrel sonunun ba\u015flan\u0131c\u0131n\u0131 haz\u0131rlayan \u0130ngiliz diplomat\u0131n\u0131n vecizesi ve Osmanl\u0131 diliyle bitirmek istemiyor ve Yeleme k\u00f6y\u00fcnde biz \u00e7ocuk iken nasihatte bulunan Bexan ninenin Adigece vecizesi ile bitirmek istiyorum:<\/p>\n \u201c\u043a1\u044d\u043b\u044d\u0445\u044d\u0440 \u0437\u0430\u0448\u0443\u043c\u0433\u044a\u044d\u0434\u044d\u043b. \u0423\u0434\u044d\u043b\u044d\u043c\u044d \u0443\u0437\u0433\u044a\u044d\u0434\u044d\u043b\u044d\u0448\u0442\u044b\u0440 \u0431\u044d \u0445\u044a\u0443\u0448\u0442!\u201d \u0428\u044a\u043e\u043c\u044b\u0437\u044d\u0448\u044d\u0443 \u0448\u044a\u0443\u043a\u044a\u0437\u044d\u0440\u044d\u0441\u044d\u0434\u044d1\u0443\u0433\u044a\u044d\u043c \u043f\u0430\u0435 \u0448\u044a\u043e\u043f\u0441\u044d\u0443 \u0448\u043e\u0441\u044d1\u043e.<\/p>\n Sab\u0131rla beni dinledi\u011finiz i\u00e7in te\u015fekk\u00fcr ederim.<\/p>\n Essad Bey Die Bergv\u00f6lker als Gegner und Opfer. Der Kaukasus \u0131n der Wahrnehmung Russlands. Donau Bulgar\u0131en und der Balkn. Leipzig 1875, 3 Bde. D\u0131e Entstehung und Entw\u0131cklung des Staates be\u0131 den\u00a0 kaukas\u0131schn Bergv\u00f6lkern. In: Zts. f\u00fcr V\u00f6lkerpsycholog\u0131e und Soz\u0131olog\u0131e. Bd.VI- VIII\u00a0 Le\u0131pz\u0131g 1930-31 Die Bergv\u00f6lker des Kaukasus und ihr Freiheitskampf gegen die Russen. Hamburg, 1863, 2 Bde. \u00c7erkes Kronolojisi. Ankara , 1991 Dr. YEDİC Batıray Özbek Göçün Avrupa’da düzenlenen ilk anma toplantısında verilen konferans. 25.05.2003 Ныбджэгъухэр! Saygıdeğer dinleyiciler, Çerkes halkının en acı günü yani Şığo mafe nedeniyle bir araya gelmiş bulunuyoruz. Şığo mafelerimizin gelecekte aydınlık günlere doğru yol alması dileklerimle hepinizi candan selamlıyorum. Ben tarihçi değil Germanist ve Etnolog’um. Halkımla ilgili çalışma sürecinde okuduğum yüzlerce yapıt, beni […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_bbp_topic_count":0,"_bbp_reply_count":0,"_bbp_total_topic_count":0,"_bbp_total_reply_count":0,"_bbp_voice_count":0,"_bbp_anonymous_reply_count":0,"_bbp_topic_count_hidden":0,"_bbp_reply_count_hidden":0,"_bbp_forum_subforum_count":0,"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"0","ocean_second_sidebar":"0","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"0","ocean_custom_header_template":"0","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"0","ocean_menu_typo_font_family":"0","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"0","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"off","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[29],"tags":[],"class_list":["post-9278","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarih","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9278","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9278"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9278\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9280,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9278\/revisions\/9280"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9278"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9278"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9278"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}\n
\n2)<\/strong> Osmanl\u0131 ve \u0130ngiliz politik ve stratejik \u00e7\u0131karlar\u0131
\n3)<\/strong> Yeni geli\u015fen din\u00e7 \u00c7arl\u0131k Rusya\u2019s\u0131n\u0131n geni\u015fleme arzusu<\/p>\nFeodalizm<\/h5>\n
\n
\n– Neden? Diye hayretle sorunca,<\/p>\nSonu\u00e7<\/h5>\n
\n\u2019\u2019\u00c7ocuklar deli, aptal olmay\u0131n. Aptal olursan seni aldatacak \u00e7ok olur.\u2019\u2019
\nBechan Nine<\/p>\n
\nKAYNAK\u00c7A:<\/strong><\/p>\n
\nZw\u00f6lf Geheimnisse im Kaukasus. Berlin Z\u00fcrich 1930<\/strong>
\nHalbach Uwe\u00a0<\/strong><\/p>\n
\nIn: JGO Beiheft, 5 1991 s.52-65
\nKan\u0131tz Fel\u0131x Ph\u0131l\u0131pp\u00a0 <\/strong><\/p>\n
\nLadyzenki\u00a0 Alexander.\u00a0 <\/strong><\/p>\n
\nLapinski Theophil\u00a0 <\/strong><\/p>\n
\nNeue Solidaritaet. Wiesbadeen 1997
\n\u00d6zbek Bat\u0131ray<\/strong><\/p>\n
\nD\u0131e tscherkess\u0131schen Nartensagen\u00a0 Heidelberg, 1982
\nAvrupa G\u00f6z\u00fcyle \u00c7erkesler. Ankara, 1996
\nErzaehlungen der letzten Tscherkessen auf dem Amselfeld. Bonn, 1986<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"