\n| \u00a0Ontoloji<\/td>\n | Salt varl\u0131klar\u0131n bilgisi<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n Yukar\u0131daki hipotezleri a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturmak amac\u0131yla, a\u015fa\u011f\u0131da, bilgi sorununun, lojik, metodolojik ve lojistik boyutlar\u0131 \u00fczerinde daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak durulmaktad\u0131r.<\/p>\n LOJ\u0130K\u00a0SORUNU<\/strong><\/p>\n\u015e\u00fcpheci ak\u0131l kendisine soruyor: ”Ne biliyorum, nas\u0131l biliyorum; bilip \u00f6nerdiklerimin do\u011frulu\u011fundan nas\u0131l emin olabiliyorum?” Bu t\u00fcr sorular\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fc kar\u015f\u0131s\u0131nda ak\u0131l anlams\u0131z cevaplar da vermi\u015ftir. S\u00f6z geli\u015fi, ”Bildi\u011fim tek bir \u015fey varsa; o da bi\u00e7 bir \u015fey bilmedi\u011fimdir!” (2) Cevap, anlam bilimi a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131d\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc, hi\u00e7 bir \u015fey bilmedi\u011fini do\u011frulayan ak\u0131l, en az\u0131ndan bilmedi\u011finin bilincinde oldu\u011funu, yani bir \u015feyi bildi\u011fini dile getirmi\u015ftir. Mitolojik bilgilerin geli\u015fmi\u015f, etnik bilgilerin ve felsefenin ise geli\u015fme \u00e7a\u011f\u0131nda bulundu\u011fu bir d\u00f6nemde yan\u0131tlanan bu t\u00fcr sorular, inanca de\u011fil de, \u015f\u00fcpheye dayanan bilimsel bilginin ba\u015flang\u0131c\u0131 olarak kabul edilebilir.<\/p>\n Neyi, nas\u0131l bildi\u011fimiz sorular\u0131na kendi \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde yan\u0131tlar veren filozof Aristoteles, d\u00fc\u015f\u00fcnce sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ya da g\u00fcvenirli\u011finin ilkelerini ”lojik” olarak isimlendirmi\u015ftir. Bug\u00fcn ”bi\u00e7imsel mant\u0131k” ad\u0131n\u0131 verdi\u011fimiz bu ilkelere g\u00f6re, akl\u0131n baz\u0131 evrensel kurallar\u0131 veya \u00f6l\u00e7\u00fctleri vard\u0131r. Bu kural ve \u00f6l\u00e7\u00fctler, bize, d\u00fc\u015f\u00fcnerek vard\u0131\u011f\u0131m\u0131z sonu\u00e7lar\u0131n, \u00f6nermelerimizin do\u011frulu\u011funu irdelemek olana\u011f\u0131n\u0131 verir, bu ama\u00e7la kullan\u0131labilir :<\/p>\n 1)\u00a0Bir \u015fey ne ise odur (A, A’d\u0131r).<\/p>\n 2)\u00a0Bir \u015fey hem kendisi hem de kendisinden ba\u015fka bir \u015fey olamaz
\n(A, A-olmayan de\u011fildir).<\/p>\n 3) A ile A-olmayan aras\u0131nda (A-t\u00fcr\u00fcnden) \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir \u015f\u0131k (hal) yoktur, olamaz. (\u00d6ner 1970).<\/p>\n Aristoteles’in geometrik ve statik d\u00fcnyas\u0131nda veya yava\u015f da olsa de\u011fi\u015fen bir d\u00fcnyan\u0131n de\u011fi\u015fmez ya da evrensel bilgilerini ara\u015ft\u0131ran felsefesinde, bu ilkeler belki de yeterliydi. Ancak, h\u0131zla de\u011fi\u015fen bir d\u00fcnyada bi\u00e7imsel mant\u0131\u011f\u0131n bu ilkeleri yanl\u0131\u015f de\u011filse bile yetersiz kald\u0131lar. Bi\u00e7imsel mant\u0131k ilkeleriyle \u00e7eli\u015fti\u011fi i\u00e7in \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 g\u00f6r\u00fclen, ”paradoksal” veya ”diyalektik” ad\u0131 verilen ikinci bir mant\u0131k sistemine g\u00f6re bilgi kuram\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan:<\/p>\n 1) Z\u0131tlar\u0131n bilgisi tek’tir (A, A-olmayana e\u015fittir).<\/p>\n 2)\u00a0Her \u015fey (A), kar\u015f\u0131t\u0131na {A-olmayana) e\u015fittir.<\/p>\n 3)\u00a0A ile A-olmayan aras\u0131nda, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir A-durumu vard\u0131r, ki bu A’n\u0131n olu\u015fu, de\u011fi\u015fmesi yani tarihidir (Ku\u00e7uradi 1974).<\/p>\n Herakleitos, Lao-tse ve \u00c7uang-tzu taraf\u0131ndan \u00f6nerilen, Hegel taraf\u0131ndan geli\u015ftirilen bu ilkelere g\u00f6re akl\u0131n yaln\u0131z i\u015fleyi\u015fi de\u011fil fakat \u00f6zdo\u011fas\u0131 da paradoksald\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc, birbirine kar\u015f\u0131t gibi g\u00f6r\u00fcnen mant\u0131k ilkelerinin her ikisi de ayn\u0131 zamanda akla uygun gelebilmektedir. \u015eu kadar ki, bi\u00e7imsel mant\u0131k \u0130lkeleri t\u00fcm bilginin, dil, tarih, mitoloji, co\u011frafya ve felsefeden olu\u015f\u00adtu\u011fu dura\u011fan bir d\u00fcnyada yeterli oldu\u011fu halde; bilimin de\u011fi\u015fme sorunlar\u0131na y\u00f6neldi\u011fi devingen evrelerde yetersiz kalm\u0131\u015ft\u0131r. Aristoteles’in ak\u0131l ilkeleri, Euklides geometrisinin \u00f6nc\u00fcllerine ve teoremlerine b\u00fct\u00fcn\u00fcyle elverdi\u011fi halde Le\u0130bn\u0130tz ve Newton’un yeni matemati\u011fine, Galileo ile Newton’un yeni mekani\u011fine yeterli olamad\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc dura\u011fan d\u00fcnyan\u0131n zamans\u0131zl\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131 zaman, yeni geli\u015fen do\u011fa bilimlerinin d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc boyutu olmu\u015ftu. Ba\u015fka bir deyi\u015fle olup biten her \u015fey zaman’\u0131n bir i\u015fleviydi. E\u015fya ve olgular sanki zaman boyutu \u00fczerinde hareket etmekte, yer de\u011fi\u015ftirmekte veya de\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011framaktayd\u0131. De\u011fi\u015fmeyen mekan ili\u015fkilerini inceleyen matematik i\u00e7in bi\u00e7imsel mant\u0131k; zaman boyutunda bi\u00e7im, yer ve \u00f6z de\u011fi\u015ftiren olaylar, olgular i\u00e7inse diyalektik mant\u0131k sanki daha uygundu. \u015eu kadar ki diyalektik mant\u0131k, zaman\u0131n tik-tak\u0131 durdu\u011funda veya durdurulabildi\u011finde, dura\u011fan d\u00fcnya i\u00e7in nas\u0131l ge\u00e7erli de\u011filse; bi\u00e7imsel mant\u0131k da tarihi olaylar d\u00fcnyas\u0131 i\u00e7in ge\u00e7erli olamazd\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc olay ve olgular\u0131n \u00e7o\u011fu A ile A-olmayan aras\u0131nda yer alan bir olu\u015f veya de\u011fi\u015fme s\u00fcreci i\u00e7indeydi. \u015eu sonuca var\u0131labilir ki, akl\u0131n izleyece\u011fi ilkeler incelenen olay\u0131n do\u011fas\u0131na uygun olmak zorundad\u0131r.<\/p>\n \u00d6yleyse h\u0131zla de\u011fi\u015fen bir evreni anlayabilmek i\u00e7in diyalektik kurallara g\u00f6re ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmek zorunday\u0131z (Sartre 1960). Diyalektik mant\u0131\u011f\u0131n sosyal de\u011fi\u015fmenin h\u0131z\u0131na ve y\u00f6n\u00fcne ko\u015fut olarak ortaya \u00e7\u0131k\u0131p bi\u00e7imleni\u015fi, yayg\u0131nl\u0131k ve ge\u00e7erlik kazan\u00admas\u0131 bir rastlant\u0131 de\u011fil ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir sonu\u00e7tur. Carnot ilkesi ve termodinami\u011fin yasalar\u0131, insan akl\u0131n\u0131n bi\u00e7imsel mant\u0131ktan diyalektik mant\u0131\u011fa ge\u00e7i\u015fini simgeler:<\/p>\n Hi\u00e7 bir \u015fey yoktan var olmaz; varken yok olmaz; \u015feyler\u00a0\u00a0 ancak\u00a0\u00a0 bi\u00e7im\u00a0\u00a0 de\u011fi\u015ftirir.<\/p>\n Varl\u0131k ya da yokluk, iki do\u011fruluk-de\u011ferli mant\u0131k sisteminin kavramlar\u0131d\u0131r. \u0130kiden fazla do\u011fruluk-de\u011ferli mant\u0131k sistemleri i\u00e7in Bkz.: H\u0131z\u0131r (1976:261-76). Carnot \u0130lkesi, \u00e7ok do\u011fruluk-de\u011ferli mant\u0131\u011fa ge\u00e7i\u015fin bir ad\u0131m\u0131d\u0131r.<\/p>\n Ne var ki, de\u011fi\u015fken \u015feylerin ve varl\u0131klar\u0131n bilgisi yeni bir mant\u0131\u011f\u0131 gerektirdi\u011fi halde; hemen her dil-k\u00fclt\u00fcr sisteminde, g\u00f6rece dura\u011fan bir d\u00fcnyan\u0131n yorumlamas\u0131na daha elveri\u015fli olan \u0130lkeler ve bu yolla edinilmi\u015f de\u011ferler, tortular (kal\u0131nt\u0131lar) halinde varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmektedir. De\u011fi\u015fmenin ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 en \u00e7etin bilgi, tutum ve davran\u0131\u015f sorunlar\u0131 \u00fczerinde tart\u0131\u015f\u0131p ak\u0131l y\u00fcr\u00fct\u00fcrken bile bu tortulara s\u0131\u011f\u0131n\u0131r\u0131z: ”Bir \u015fey, ya vard\u0131r; ya yoktur” deriz. Oysa, de\u011fi\u015fme olay\u0131n\u0131n do\u011fas\u0131na uygun olan diyalektik ilke, varl\u0131k ya da yokluk (A, A-olmayan) se\u00e7enekleri de\u011fil, bu ikisini birle\u015ftirip uzla\u015ft\u0131ran olu\u015f ilkesidir; A’n\u0131n A-olmayana; A-olmayan\u0131n A’ya d\u00f6n\u00fc\u015fmesi ilkesidir.<\/p>\n Genel olarak bilgi kuram\u0131n\u0131n, \u00f6zellikle sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel de\u011fi\u015fme kuramc\u0131lar\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131na dikilen ve onlar\u0131n \u00e7o\u011fu zaman a\u015famad\u0131klar\u0131 lojik g\u00fc\u00e7l\u00fck buradad\u0131r. Ne sosyal bilimcinin kendisi, ne onun \u00f6\u011frencisi, ne de bu ikisini ideolojik temeller \u00fczerinde ele\u015ftirip de\u011ferlendiren politikac\u0131-y\u00f6netici ikilisi, bi\u00e7imsel mant\u0131\u011f\u0131n tortular\u0131ndan b\u00fct\u00fcn\u00fcyle ar\u0131nabilmi\u015ftir.<\/p>\n Belki de bilim yapma s\u00fcrecindeki temel g\u00fc\u00e7l\u00fck geometriden se\u00e7ilecek bir \u00f6rnekle daha da somutla\u015ft\u0131r\u0131labilir. Euklides geometrisinin bir dizi belite dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 hep biliriz. Birbirinden kolayca \u00e7\u0131karsanabilen bu \u00f6nc\u00fcller temelde, \u0130spats\u0131z kabul edilmesi gereken tek bir \u00f6nermeye dayan\u0131r: ”Bir do\u011fruya, d\u0131\u015f\u0131ndaki bir noktadan tek bir paralel \u00e7izilebilir”. B\u00fct\u00fcn Euklides geometrisi bu \u00f6nc\u00fcl\u00fcn do\u011frulu\u011funa dayan\u0131r. Bu \u00f6nerme geometrinin kurulmas\u0131 i\u00e7in gerekli ve yeterlidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc gerisi ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme yoluyla kendili\u011finden gelir. Oysa, ”Bir do\u011fruya d\u0131\u015f\u0131ndaki bir noktadan,<\/p>\n 1)\u00a0Birden fazla paralel \u00e7izilebilir ya da
\n2) Hi\u00e7bir paralel \u00e7izilmez”<\/p>\n say\u0131lt\u0131lar\u0131ndan hareket edilirse; sistem olarak, Euklides geometrisi kadar tutarl\u0131 ve ge\u00e7erli; fakat sonu\u00e7lar\u0131 y\u00f6n\u00fcnden, Euklides geometrisine hi\u00e7 benzemeyen modern geometriler kurulur. (3) Bu t\u00fcr geometrilerde bir \u00fc\u00e7genin i\u00e7 a\u00e7\u0131\u00adlar\u0131 toplam\u0131 iki dik a\u00e7\u0131dan daha b\u00fcy\u00fck ya da k\u00fc\u00e7\u00fck olabilir.<\/p>\n \u00d6yleyse, bilimsel bir \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n sonucu, akl\u0131n izleyece\u011fi ilkeler kadar, her t\u00fcrl\u00fc bilgi \u00fcretiminde gerekli g\u00f6r\u00fcnen \u00f6nc\u00fcllere ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u0130\u015fte, akl\u0131n kendi \u00fcr\u00fcn\u00fc olan \u00f6nc\u00fcllerden hareket etti\u011fi ve akl\u0131n kendi ilkelerine dayand\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in matematik ”akl\u0131n ilmi” olarak da tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak, soyuttan somuta, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilen’den g\u00f6zlenebilen olgulara gidildik\u00e7e akl\u0131n rol\u00fc azalmakla birlikte, her bilim i\u00e7in ayr\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fclerde ge\u00e7erli kalmaktad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc her bilim, amac\u0131 gere\u011fi olarak somutu soyutla\u015ft\u0131r\u0131p genellemeye; olgu ve varl\u0131klar\u0131 kav-ramla\u015ft\u0131r\u0131p bilgiye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bilginin ya\u015fama uygulanmas\u0131 elle tutulur, g\u00f6zle g\u00f6r\u00fcl\u00fcr olay ve olgulara yol a\u00e7sa bile; bilginin kendisi, olay ve olgular\u0131n insan akl\u0131na yans\u0131mas\u0131ndan, onunla birle\u015fip b\u00fct\u00fcnle\u015fmesinden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir.<\/p>\n METODOLOJ\u0130\u00a0\u00a0SORUNU<\/b><\/p>\n Bilim-bilgi s\u00fcrecinin ikinci b\u00fcy\u00fck sorunu, akl\u0131n, do\u011fru oldu\u011funu ba\u015flan\u00adg\u0131\u00e7ta kabul etti\u011fi ilkelerden yola \u00e7\u0131kt\u0131ktan sonra izleyece\u011fi yol-yordam ve ya y\u00f6ntem sorunudur. Klasik mant\u0131k, bu konuda, iki farkl\u0131 yol de\u011filse bile iki kar\u015f\u0131t y\u00f6n belirlemi\u015ftir:<\/p>\n 1)\u00a0Genelin bilgisinden \u00f6zelin bilgisine do\u011fru t\u00fcmdengelim;
\n2)\u00a0\u00d6zel(ler)in bilgisinden genelin bilgisine do\u011fru t\u00fcmevar\u0131m.<\/p>\n Genellikle yanl\u0131\u015f olarak iki ayr\u0131 yol gibi alg\u0131lanan bu y\u00f6nler, T\u00fcrk dilinde \u00e7ok g\u00fczel anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi ayr\u0131 yollar\u0131 de\u011fil, fakat tek bir yol \u00fczerindeki kar\u015f\u0131t y\u00f6nleri belirler. \u00d6yle ki, genelin bilgisi ge\u00e7erli ve g\u00fcvenilir ise, ona dayan\u0131larak \u00f6zel durumlar a\u00e7\u0131klanabilir. Kar\u015f\u0131t olarak, \u00f6zellerin bilgisinden yola \u00e7\u0131k\u0131larak genelin bilgisine de var\u0131labilir. Bilimsel a\u00e7\u0131klamada birinci y\u00f6ntemi; bilim yapar veya kuram ararken genellikle ikinci y\u00f6n\u00fc izleriz. (4) Sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel de\u011fi\u015fme gibi genel \u00d6nermelerin g\u00fcvenilir say\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 ya da tart\u0131\u015fmal\u0131 oldu\u011fu bir bilgi alan\u0131nda ise, hem genel bilgiye varmak i\u00e7in t\u00fcmevar\u0131m; hem de s\u0131nanan hipotezlerin a\u00e7\u0131klamadaki g\u00fcvenirlik ve ge\u00e7erlik s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 saptamak i\u00e7in t\u00fcmdengelim y\u00f6nlerini izlemek zorunda kal\u0131r\u0131z, \u00f6yleyse, bilgi \u00fcretme s\u00fcreci ayn\u0131 yol \u00fczerinde fakat kar\u015f\u0131t y\u00f6nlerde hareket eden iki y\u00f6nl\u00fc bir trafik ak\u0131m\u0131na benzetilebilir (\u015eekil 2-1). Ancak, bu kar\u015f\u0131t y\u00f6nleri bir ara veya \u015ferit \u00e7izgisiyle birbirinden ay\u0131rmakla y\u00f6ntem trafi\u011finin kurallar\u0131 yeterince saptanm\u0131\u015f olmaz; ek kurallara da gerek duyulur.<\/p>\n \u015eekil 2-1: KAVRAMSAL ve KURAMSAL MODELLER\u0130N KAV\u015eA\u011eI<\/strong><\/p>\nA. Y\u00d6NTEM ALANININ DO\u011eRUSAL \u015eEMASI<\/p>\n ![](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/entellektuel_genc\/images\/001.gif\") <\/p>\n
B. Y\u00d6NTEM ALANININ D\u00d6NG\u00dcSEL \u015eEMASI<\/strong><\/p>\n![](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/entellektuel_genc\/images\/002.gif\") <\/p>\n
Bilgi \u00fcretme i\u015fi, bireysel oldu\u011fu kadar toplumsal bir s\u00fcre\u00e7tir. \u0130nsano\u011flu bir olaylar ve olgular d\u00fcnyas\u0131nda ya\u015f\u0131yor. Duyu organlar\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla \u00e7evresinde olup bitenleri g\u00f6zlemleyip alg\u0131l\u0131yor. Alg\u0131lar\u0131na simgesel adlar veriyor. Kavramlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla benzeyen ve benzemeyen olgular\u0131 birbirinden ay\u0131r\u0131yor; benzer olgular\u0131, daha genel kavramlar alt\u0131nda topluyor, s\u0131n\u0131fl\u0131yor; s\u0131n\u0131flanm\u0131\u015f olgular aras\u0131ndaki ili\u015fkileri, bu ili\u015fkilerin ge\u00e7erlik ve g\u00fcvenirli\u011fini \u00f6l\u00e7meye yarayan hipotezler \u00f6neriyor; do\u011frulanm\u0131\u015f hipotezlere kuram veya yasa ad\u0131n\u0131 veriyor. Yeni durum ve sorunlar\u0131 i\u015fte bu kuramlarla a\u00e7\u0131kl\u0131yor. Kuram ve yasalar\u0131n i\u015flemedi\u011fi, ge\u00e7erli\u011fini yitirdi\u011fi yer ve zamanlarda geri d\u00f6n\u00fcp olgular\u0131n g\u00f6zlemlerinden yola \u00e7\u0131karak yem hipotezleri deniyor, bunlardan yararlan\u0131p daha ge\u00e7erli, daha g\u00fcvenilir kuram ve yasalara ula\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Bu s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde y\u00f6ntem trafi\u011finin somuttan soyuta ve soyuttan somuta do\u011fru, iki y\u00f6nl\u00fc akt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. \u015eu farkla ki, somutun bilgisi olaya \u00e7ok yak\u0131n bir ak\u0131l \u00fcr\u00fcn\u00fc oldu\u011fu halde; soyutun bilgisi, somuttan \u00e7ok \u00e7ok uzakla\u015fm\u0131\u015f bir kurgudur. E\u015fya ve olgular \u00fczerinde edindi\u011fimiz bilgiler\u00a0\u00a0\u00a0 yard\u0131m\u0131yla dile getirilen genel d\u00fczenlilikler e\u015fya ve olgular\u0131n kendi \u00f6z\u00fcnde var olan baz\u0131 niteliklerin insan zihnine bir yans\u0131mas\u0131 olabilece\u011fi gibi, b\u00fct\u00fcn\u00fcyle akl\u0131n bir kurgusu da olabilir. Sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel olgular\u0131n kendi \u00f6z\u00fcnde evrensel d\u00fczenlilikler (yasalar) olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kesinlikle bilemiyoruz. Fakat ”varm\u0131\u015f” say\u0131lt\u0131s\u0131ndan hareket edip b\u00f6yle bir d\u00fczenlili\u011fi bulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz. Kavramsal bir model\u00adden veya \u00f6rnekten yararlanma e\u011filimi y\u00f6ntembilimin \u00f6nemli bir sorunu olmu\u015ftur. (5) Soyutu somutla\u015ft\u0131rmak ve somutu soyutla\u015ft\u0131rmak gere\u011fini duyan ak\u0131l gerektik\u00e7e benzetmeler yapar, uygun ”model”leri kullan\u0131r. Biz de yukarda bu t\u00fcr modellerden yararland\u0131k; s\u00f6z geli\u015fi, akl\u0131n ilkelerini a\u00e7\u0131klama\u00adya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken geometrinin \u00f6nc\u00fcllerinden s\u00f6z ettik. Bilim s\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcndeki ”mo\u00addel” kavram\u0131 iki ayr\u0131 anlamda kullan\u0131l\u0131yor. Birincisi ”\u00f6zeli genellemek i\u00e7in denedi\u011fimiz ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmelerinde yararland\u0131\u011f\u0131m\u0131z somutla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f \u00f6rnekler” anlam\u0131nda! Ba\u015flang\u0131\u00e7ta sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistemin ”ne’li\u011fini, nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmeyen sosyal bilimciler toplumu bir insan bedenine benzetmi\u015flerdi. (6) B\u00f6yle bir benzetme ”sosyal sistem” kavram\u0131n\u0131n geli\u015fmesine yararl\u0131 da olmu\u015ftur. Ancak benzetme benzetmedir, olgunun kendisi de\u011fildir. T\u00fcrk atas\u00f6z\u00fc, benzetmenin yarar\u0131n\u0131 da s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 da \u00e7ok iyi belirtmi\u015ftir:<\/p>\n Benzetmede hata olmaz;
\nHatas\u0131z benzetme olmaz.<\/p>\n Ne var ki evrimci ve \u00f6rgenci kuramlar ba\u015fvurduklar\u0131 benzetmelerin hatalar\u0131 i\u00e7inde bunal\u0131p kalm\u0131\u015flard\u0131r. \u0130nsan do\u011far, geli\u015fir, \u00f6l\u00fcr. Oysa, toplum ya da k\u00fclt\u00fcr ne tam do\u011fuyor ne de t\u00fcm \u00f6l\u00fcyor; de\u011fi\u015fme s\u00fcreci i\u00e7inde sonu gelmez bir s\u00fcreklilik g\u00f6steriyor (Nisbet 1972).<\/p>\n Model s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn \u0130kinci anlam\u0131, incelenen olgunun kendisinden \u00e7ok onunla ilgili genel kuram\u0131n kavran\u0131lmas\u0131na, somutla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 bir ara\u00e7 veya simgedir. Spencer (lS96) evrimci toplum kuram\u0131n\u0131 modelle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, toplumsal evrimin, biyolojik evrimde de ge\u00e7erli olan ”en g\u00fc\u00e7l\u00fc\u00adn\u00fcn kal\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131” ilkesiyle ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini s\u00f6ylemi\u015ftir. Son y\u00fczy\u0131l\u0131n d\u00fcnya sava\u015flar\u0131, canl\u0131lardan esinlenmi\u015f toplum modellerinin canl\u0131-\u00fcst\u00fc varl\u0131k alanlar\u0131ndaki ge\u00e7ersizli\u011fini yeterince g\u00f6stermi\u015ftir. H\u0131zla end\u00fcstrile\u015fen evrimci toplumlar, evrimci kuram\u0131n \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc gibi, daha bar\u0131\u015f\u00e7\u0131 de\u011fil fakat daha sava\u015f\u00e7\u0131 oldular. Durkheim’\u0131n ”organik” dayan\u0131\u015fma toplumu da ”mekanik” dayan\u0131\u015fma toplumundan daha bar\u0131\u015f\u00e7\u0131 \u00e7\u0131kmad\u0131. \u00d6yleyse insan akl\u0131n\u0131n bir b\u00fct\u00fcnle\u015ftirme e\u011filimi var. Olayla bilgiyi, varl\u0131kla s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc, kavramsal modelle soyut-genel kuram\u0131 birle\u015ftirip tek bir b\u00fct\u00fcn olarak kavr\u0131yor. (7)<\/p>\n Bu e\u011filimin y\u00f6ntem bilimi alan\u0131nda yaratt\u0131\u011f\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fck, bir \u00e7izgi \u015fekille daha iyi anlat\u0131labilir. Bilgiyi \u00fcretmek i\u00e7in se\u00e7ti\u011fimiz kavramsal modelle, kuramsal sonucu a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z model aras\u0131ndaki iki y\u00f6nl\u00fc trafik yolu, bilgi uzay\u0131nda k\u0131vr\u0131l\u0131p bir k\u0131s\u0131r d\u00f6ng\u00fcye girer (\u015eekil 2-1). Var\u0131lmak istenen ama\u00e7la, bu amaca varmak i\u00e7in kullan\u0131lan kavramsal ara\u00e7 birle\u015fince olgu ile kuram b\u00fct\u00fcnle\u015fir, bu ikisi aras\u0131nda ileri-geri \u00e7al\u0131\u015fan mant\u0131k s\u00fcre\u00e7leri de durur ve donar. Yol-yordam kurallar\u0131yla kullan\u0131lan ara\u00e7lar\u0131n ve var\u0131lan genel \u00f6nermelerin Gestalt olgusu (7) i\u00e7inde bir b\u00fct\u00fcn olarak kavra\u00adn\u0131lmas\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcms\u00fcz g\u00fc\u00e7l\u00fcklere yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rnek olarak Durkheim’\u0131n (1895) ”Sosyal olay ancak sosyal olayla a\u00e7\u0131klanabilir” yolundaki y\u00f6ntem ilkesi \u00fczerinde durulabilir. Bu ilke, do\u011fru olup olmad\u0131\u011f\u0131 irdelenecek bir hipotez mi; ge\u00e7erli\u011fi saptanm\u0131\u015f bir kuram m\u0131; yoksa bir y\u00f6ntem kural\u0131 m\u0131d\u0131r? \u00c7a\u011f\u0131n\u0131n \u0131rk\u00e7\u0131, psikolojici, co\u011frafyac\u0131, tarih\u00e7i, ideac\u0131 ve maddeci indirgeyicilerine (8) kar\u015f\u0131 bilimsel bir tav\u0131r almaya \u00e7al\u0131\u015fan Durkheim (1895), ”Sosyal olgunun ancak ba\u015fka bir sosyal olguyla a\u00e7\u0131klanmas\u0131” ilkesini \u00f6nermi\u015ftir. Bu ilke de \u00f6tekiler gibi, kavramsal bir model, olsa olsa, bir a\u00e7\u0131klama stratejisidir. Kuramsal bir ge\u00e7erlik-g\u00fcvenirlik kazanabilmesi i\u00e7in bu ilkenin do\u011fru oldu\u011funun saptanmas\u0131 gerekir. Bu do\u011frulanmam\u0131\u015f hipotezin, \u0130ngiliz sosyal antropolojisiyle Amerikan k\u00fclt\u00fcr antropolojisi ve Avrupa sosyolojisi \u00fczerindeki etkileri inan\u0131lmayacak kadar derin olmu\u015ftur, \u0130ngiliz sosyal antropologlar\u0131, bu ilkeye dayanarak, 1950’lere kadar egemen olan toplumsal-yap\u0131sal ve yap\u0131sal-i\u015flevsel antropolojilerinde, asl\u0131nda kusursuz, eksiksiz sosyal olgular olan ki\u015filik sistemi, ekonomi politik ve tarih gibi sosyal k\u00fclt\u00fcrel \u00f6\u011fe ve de\u011fi\u015fkenlerden uzak durmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flar, ki\u015filikten, ekonomiden, tarihten s\u00f6zeden sosyal bilimcileri, s\u0131ras\u0131yla, psikolojizm, ekonomizm ve tarihsicilik gibi ba\u011f\u0131\u015flanmaz kusurlarla su\u00e7lam\u0131\u015flard\u0131r. Amerika’daki durum ve tutum da bundan pek farkl\u0131 olmam\u0131\u015ft\u0131r. Kroeber’in (1917) canl\u0131-\u00fcst\u00fcc\u00fc k\u00fclt\u00fcr kuram\u0131 insandan ba\u011f\u0131ms\u0131z ve insan varl\u0131\u011f\u0131na onun do\u011fas\u0131na ve gereksinmelerine yer vermeyen soyut bir modeldir. Bu yetersiz model, Malmowski’nin (1944) i\u015flevci kuram\u0131yle k\u00fclt\u00fcr ki\u015filik ak\u0131m\u0131n\u0131n -yeni Freud\u00e7u psikologlar\u0131n yard\u0131m\u0131yla- yeterince anla\u015f\u0131l\u0131p ba\u015far\u0131ya ula\u015fmas\u0131ndan sonra ancak 1950’lerde a\u00e7\u0131k\u00e7a ele\u015ftirilebilmi\u015f ve d\u00fczeltilmi\u015ftir.<\/p>\n \u0130\u015flevcilik alan\u0131nda da y\u00f6ntem ilkeleriyle kuramsal bulgular ve genelle\u00admeler aras\u0131nda yukardakilerine benzeyen bir \u00f6zde\u015fle\u015fme e\u011filimi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n Sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel olgular\u0131n a\u00e7\u0131klanmas\u0131nda nedensel ili\u015fkiler kurman\u0131n g\u00fc\u00e7, \u00fcstelik olanak d\u0131\u015f\u0131 oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnden yola \u00e7\u0131kan i\u015flevci sosyal bilimciler (Kroeber 1920:380), bir y\u00f6ntem ilkesi olarak, sosyal olgular\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 etkile\u015fim sonucunda birlikte de\u011fi\u015fti\u011fi varsay\u0131m\u0131na dayanan i\u015flevsel a\u00e7\u0131klama denemelerine giri\u015fmi\u015flerdir. Se\u00e7ilen strateji gere\u011fi de\u011fi\u015fme olgusunun nedenine de\u011fil de nas\u0131l’\u0131na cevap verebilen bu denemeler, bug\u00fcn ”i\u015flevci kuramlar” olarak bilinmektedir. Oysa, Alt\u0131nc\u0131 B\u00f6l\u00fcm’de g\u00f6sterilece\u011fi gibi, \u0130\u015flevsel yakla\u015f\u0131m de\u011fi\u015fme olgusunu a\u00e7\u0131klamaya yeterli de\u011fildir.<\/p>\n Marx’\u0131n (1904) \u00f6nerdi\u011fi ve Marx\u00e7\u0131lar\u0131n izledi\u011fi tarihi-maddeci ve diyalektik-maddeci y\u00f6ntem ilkeleri de de\u011fi\u015fme ve evrim kuramlar\u0131na damgas\u0131n\u0131 vurmu\u015ftur: Maddeci toplum kuram\u0131, \u00e7at\u0131\u015fmac\u0131 de\u011fi\u015fme kuram\u0131 vb. gibi.<\/p>\n Bu \u00f6rneklerden \u00e7\u0131kartabilece\u011fimiz sonu\u00e7lar vard\u0131r. Akl\u0131n evrensel do\u011fru d\u00fc\u015f\u00fcnme ilkelerine dayanarak kurdu\u011fumuz kavramsal modeller kuram d\u00fczeyinde var\u0131lacak sonu\u00e7lan yak\u0131ndan etkilemekte hatta \u00f6nceden belirlemektedir. B\u00f6yle bir ili\u015fkinin -Durkheim sosyolojisinde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi- ideolojik gerek\u00e7eleri olabilece\u011fi gibi sosyal bilim alan\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n Gestalt’\u0131ndan ileri geldi\u011fini saptayabilece\u011fimiz psikolojik nedenleri olabilir (\u015eekil 2-1). \u0130lerde, bu sorun \u00fczerinde daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak durulacakt\u0131r. (Bkz: \u00a7 44,64,66).<\/p>\n Dipnotlar:<\/strong>
\n1) <\/strong> Bat\u0131 uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n sorunlar\u0131ndan ka\u00e7\u0131p Tahiti adas\u0131n\u0131n yerli k\u00fclt\u00fcr\u00fcne s\u0131\u011fman sanat\u00e7\u0131 Gauguin’in bu adada yapt\u0131\u011f\u0131 bir tablosuna verdi\u011fi ad; ”Ki\u00admiz, nereden gelmi\u015f nereye gideriz?”
\n2)<\/strong> Sokrates’e atfedilen \u00fcnl\u00fc yan\u0131t.
\n3)<\/strong> Loba\u00e7evski ve Riemann geometrileri gibi.
\n4)<\/strong> Bilim ve sanat alanlar\u0131ndaki yarat\u0131c\u0131 davran\u0131\u015f\u0131n psikolojisi \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fan Koestler’e (1964) g\u00f6re, yarat\u0131c\u0131lar\u0131n \u00e7o\u011fu hangi yol veya y\u00f6nden sonu\u00adca vard\u0131klar\u0131n\u0131 kesinlikle bilemiyor, a\u00e7\u0131klayam\u0131yorlar. Koestler, yarat\u0131c\u0131 \u00e7aba\u00adlar\u0131n bilin\u00e7li bir y\u00f6n veya y\u00f6ntem izlemedi\u011fi ve bilin\u00e7alt\u0131 bir s\u00fcre\u00e7 olabilece\u011fi sonucuna var\u0131yor.
\n5)<\/strong> Fromm (1973:1970) \u015fu yerinde uyar\u0131y\u0131 yap\u0131yor: ”Sak\u0131n\u0131lacak en b\u00fcy\u00fck \u00e7\u0131kmazlardan birisi, olaylarla onlar\u0131n yerini tutan s\u00f6zc\u00fckleri birbirine kar\u0131\u015ft\u0131r\u00admakt\u0131r.” H\u0131z\u0131r da (1976:53) \u015fu g\u00f6zleme yer veriyor; ”Filozof \u00e7ok kere aldan\u0131yor, yahut da s\u00f6zc\u00fcklerle aldat\u0131yor.”
\n6) <\/strong>Bu konuda Bkz: G\u00fcven\u00e7 (1974: 84-5).
\n7) <\/strong>Psikolojide ”Gestalt” olarak bilinen olgu ve Gestalt psikolojisinin konusu olan ”b\u00fct\u00fcnsel alg\u0131lama” Kavramlar Eki’nde (\u00a7 96-4’te) a\u00e7\u0131klanmaktad\u0131r.
\n8)<\/strong> ”\u0130ndirgeyiciler,” sosyal olay\u0131, evrim ya da de\u011fi\u015fmeyi \u00e7ok \u00f6nemli sayd\u0131k\u00adlar\u0131 tek bir nedenle a\u00e7\u0131klamay\u0131 deneyenlere verilen k\u00fc\u00e7\u00fclt\u00fcc\u00fc ad.<\/p>\n <\/p>\n S\u0130STEM SORUNU: DE\u011e\u0130\u015eEN NED\u0130R?<\/span><\/span><\/strong><\/p>\nD\u00fczen; olgular d\u00fcnyas\u0131n\u0131n de\u011fil, insan akl\u0131n\u0131n bir \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr.
\nA. Einstein<\/strong> <\/em> (1940)<\/p>\n\n- KAVRAMSAL TOPLUM MODELLER\u0130<\/b><\/li>\n<\/ol>\n
”Ne(ler) de\u011fi\u015fiyor?” ya da ”de\u011fi\u015fen(ler)in ne’li\u011fi?” sosyal bilimcinin kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve ondan yan\u0131t bekleyen en \u00e7etin sorulardan birisi olmu\u015ftur. Tarih ve felsefe gelene\u011finde yeti\u015fmi\u015f sosyal bilimciler, k\u0131saca, ”uygarl\u0131k de\u011fi\u015fiyor” diyorlar. End\u00fcstri devrimini geride b\u0131rakm\u0131\u015f ya da onun sorunlar\u0131 i\u00e7inde bu\u00adnalan \u00e7a\u011fda\u015f uluslar\u0131n sosyal bilimcileriyse toplumun ve toplumu olu\u015fturan ”kurum ve \u00f6\u011felerin de\u011fi\u015fmesi”nden s\u00f6z ediyorlar. Bat\u0131l\u0131 \u00e7a\u011fda\u015f ve ”uygar” toplumlara g\u00f6re, \u00f6zellikle, teknik veya bilimsel alanlarda geri kald\u0131klar\u0131 i\u00e7in ”ilkel” olarak nitelendirilen k\u00fc\u00e7\u00fck ve yaz\u0131 dilinden yoksun topluluklar\u0131 inceleyen antropologlar k\u00fclt\u00fcrlerin veya yap\u0131lar\u0131n de\u011fi\u015fmesi \u00fczerinde duruyorlar.(1) Toplum ve k\u00fclt\u00fcr olgular\u0131 aras\u0131nda \u00f6nemli veya anlaml\u0131 bir fark g\u00f6zetmeyen ya da yap\u0131lan ay\u0131r\u0131mlar\u0131 zorlanm\u0131\u015f \u00e7abalar olarak yorumlayan b\u00fct\u00fcnc\u00fc sistematik\u00e7iler ”sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistemlerin de\u011fi\u015fmesine” a\u011f\u0131rl\u0131k vermi\u015flerdir. En i\u015flemsel yakla\u015f\u0131mla ”sosyal bilim,\u00a0 sosyal bilimcilerin yapt\u0131\u011f\u0131 i\u015f, ilgilendi\u011fi ve inceledi\u011fi bilgi alan\u0131” olarak tan\u0131mlanabilirse, \u00fc\u00e7 ayr\u0131 bilim gelene\u011fi de\u011fi\u015fme olgusunu \u00fc\u00e7 farkl\u0131 d\u00fczeyde ele al\u0131p inceleme e\u011filiminde g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr (Tablo 3-1).<\/p>\n TABLO 3-1<\/b><\/p>\n DE\u011e\u0130\u015eME OLGUSUNUN KAVRAMSAL B\u0130R\u0130MLER\u0130 B\u0130R\u0130MLER\u0130N ALT VE \u00dcST KATLARI<\/p>\n \n\n\n| Birim D\u00fczeyleri<\/td>\n | Sosyoloji<\/td>\n | Sistanatik Sosyalbilim<\/td>\n | Antropoloji<\/td>\n<\/tr>\n | \n| Birimin \u00dcst Katlar\u0131<\/td>\n | Canl\u0131 \u00dcst\u00fc\u00a0 Sistemler<\/td>\n | Canl\u0131 \u00fcst\u00fc” (Uygarl\u0131k)\u00a0 Sistemleri<\/td>\n | Canl\u0131 \u00dcst\u00fc
\nK\u00fclt\u00fcr Alan\u0131
\nve \u00c7emberleri<\/td>\n<\/tr>\n | \n| “Birim”<\/td>\n | “\u00c7a\u011fda\u015f” Toplumlar<\/td>\n | Sosyal\/K\u00fclt\u00fcrel Sistem: SKS<\/td>\n | “\u0130lkel”
\n“K\u00fclt\u00fcrler”‘<\/td>\n<\/tr>\n | \n| Birimin Alt Katlar\u0131<\/td>\n | Kurumlar, Yap\u0131lar, i\u015flevler<\/td>\n | SKS’in Kurum ve\u00a0\u00a0 \u00d6\u011feleri<\/td>\n | Alt-K\u00fclt\u00fcr
\nKurumlar, Ki\u015filik Sistemi, S\u00fcre\u00e7ler<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\nTablo 3-1’deki mavi b\u00f6l\u00fcmdekiler sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel de\u011fi\u015fmeyi inceleyen sosyal bilimcilerin en s\u0131k kulland\u0131\u011f\u0131 toplum, sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistem ve k\u00fclt\u00fcr gibi \u00fc\u00e7 kavram\u0131 ve bu kavramlarla \u00e7ok yak\u0131ndan ilgili \u00fc\u00e7 d\u00fczeyi, s\u0131ras\u0131yla, uygarl\u0131k, sosyal \/k\u00fclt\u00fcrel sistem ve kurumlar\u0131 (2) i\u00e7ine almaktad\u0131r.<\/p>\n Sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel de\u011fi\u015fme s\u00fcreciyle ilgili evrensel bir kavram varsa ya da gerekliyse onun ”sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistem” kavram\u0131 oldu\u011fu ileri s\u00fcr\u00fclebilir. Bu kavram sosyologlar\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131 toplum ile, antropologlar\u0131n be\u011fendi\u011fi k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve sistematik\u00e7ilerin \u00f6nerdi\u011fi sistem kavram\u0131n\u0131 i\u00e7ermektedir.(3)<\/p>\n ”Sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistem” kavram\u0131, \u00f6te yandan, toplum ya da k\u00fclt\u00fcr olgular\u0131n\u0131 olu\u015f\u00adturan daha alt d\u00fczeydeki kurum ve \u00f6\u011felerle toplum ve k\u00fclt\u00fcrlerden olu\u015fan ve uygarl\u0131k ad\u0131 verilen daha \u00fcst sistemler aras\u0131nda ortalama bir yer tutmakta; bir birim niteli\u011fi ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Ger\u00e7ekten de toplum ve k\u00fclt\u00fcr gibi yan t\u00fcrleri, kurum ve uygarl\u0131k gibi alt ve \u00fcst katlar\u0131 olan bu kavram sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel de\u011fi\u015fmenin temel \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc ya da \u00f6l\u00e7\u00fc birimi olarak kullan\u0131lagelmi\u015ftir.<\/p>\n \u00d6yle ki ”ne(ler) de\u011fi\u015fiyor?” ya da ”de\u011fi\u015fen(ler) ne(ler)dir?” sorusuna \u00e7a\u011fda\u015f sosyal bilimcinin verdi\u011fi cevaplar\u0131n bu kavram \u00e7evresinde topland\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir : Sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistemler de\u011fi\u015fiyor; ya da de\u011fi\u015fenler sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistemlerdir! Ancak sistemler de\u011fi\u015fiyor yan\u0131t\u0131 da tek ba\u015f\u0131na yeterli de\u011fildir; \u00e7\u00fcnk\u00fc sistemin nelerden olu\u015fan, nas\u0131l i\u015fleyen bir varl\u0131k alan\u0131 oldu\u011fu sorusunun a\u00e7\u0131klanmas\u0131 gerekir.<\/p>\n ”S\u0130STEM” KAVRAMI<\/strong><\/p>\n”Sistem” kavram\u0131, de\u011fi\u015fen \u015feyin birbirleriyle ili\u015fkili \u00e7ok say\u0131da \u00f6\u011felerden olu\u015fan karma\u015f\u0131k bir b\u00fct\u00fcn oldu\u011funu akla getirir; fakat bu b\u00fct\u00fcn\u00fcn nelerden olu\u015ftu\u011fu, nas\u0131l bir b\u00fct\u00fcn oldu\u011fu, par\u00e7alar\u0131n birbirleriyle ve sistemin b\u00fct\u00fcn\u00fcyle olan ili\u015fkileri konusunda bilgi vermez. S\u00f6zl\u00fckler, eski Yunanca ve Latince k\u00f6kenli olup modern dillerin \u00e7o\u011funa girmi\u015f bulunan bu kavram\u0131, k\u0131saca, ”\u00f6rg\u00fctlenmi\u015f, d\u00fczenli i\u015fleyen bir b\u00fct\u00fcn” olarak tan\u0131ml\u0131yor. Ancak bu tan\u0131m da yeterince a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc b\u00fct\u00fcn\u00fcn nas\u0131l \u00f6rg\u00fctlendi\u011fini ne t\u00fcr bir d\u00fczenlilik i\u00e7inde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirlemiyor. S\u00f6z geli\u015fi, ”e\u011fitim sisteminin bozuklu\u011fu”ndan, ”hukuk sisteminin yava\u015fl\u0131\u011f\u0131”ndan, ”y\u00f6netim siste\u00adminin eskimi\u015fli\u011fi”nden yak\u0131nd\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman, asl\u0131nda bir sistem i\u015flerli\u011fine ve b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne sahip olmas\u0131n\u0131 \u00f6zledi\u011fimiz bu kurum ve hizmetlerin hi\u00e7 de d\u00fczenli i\u015flemedi\u011fini dile getirmi\u015f oluruz. Fakat yine de i\u015flemeyen bu b\u00fct\u00fcnlerden birer ”sistem” olarak s\u00f6zederiz.<\/p>\n Sistem olgular\u0131 ve sorunlar\u0131yla ilgilenen bilginler 1950-60 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir yanda\u015f kitlesi toplayan ”Genel Sistemler Kuram\u0131” ak\u0131m\u0131n\u0131n \u00f6nc\u00fcleri oldular. Sistem t\u00fcrlerini inceleyip s\u0131n\u0131flad\u0131lar; kurumsal-\u00f6rg\u00fctsel alt sistemlerle bunlardan olu\u015fan b\u00fct\u00fcnsel sistemler \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar (Emery 1972).<\/p>\n Sistem kuramc\u0131lar\u0131na g\u00f6re \u00e7evresine a\u00e7\u0131k ve kapal\u0131, dura\u011fan ve devingen, kararl\u0131, d\u00fczenli ve s\u00fcrekli de\u011fi\u015fen sistemler var. (4) Salt varl\u0131k alanlar\u0131n\u0131 bilimsel y\u00f6ntem ve verilerle inceleyen yeni ontologlara (Hartmann 1946) ve ekologlara (T\u00fcrk, T\u00fcrk ve Wittes 1972) g\u00f6reyse evrenimizde canl\u0131, cans\u0131z ve canl\u0131-\u00fcst\u00fc varl\u0131k sistemleri var. (Bilim s\u00f6zl\u00fcklerimiz fen bilimlerinden gelen inorganik, organik ve s\u00fcperorganik kavramlar\u0131n\u0131, s\u0131ras\u0131yla, \u00f6rgenalt\u0131, \u00f6rgensel ve \u00f6rgen\u00fcst\u00fc terimleriyle kar\u015f\u0131lamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Ancak, canl\u0131, cans\u0131z ve canl\u0131-\u00fcst\u00fc s\u00f6zc\u00fcklerinin daha T\u00fcrk\u00e7e ve a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 oldu\u011funu san\u0131yorum.) ”Sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistemin ne t\u00fcr ya da nas\u0131l i\u015fleyen bir sistem oldu\u011fu?” sorusunu cevaplayabilmek i\u00e7in sosyal bilimcilerin ilgisini \u00e7eken ve \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131p ara\u015ft\u0131rma yapt\u0131\u011f\u0131 konular\u0131 hat\u0131rlamak yararl\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n \n- DE\u011e\u0130\u015eMEN\u0130N BOYUTLARI<\/b><\/li>\n<\/ol>\n
Sosyal bilimcilerin son iki y\u00fczy\u0131l boyunca \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 temel kurumlar ve ana sorunlar sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistemin nelerden olu\u015ftu\u011fu konusunda zengin bir kaynakt\u0131r. Se\u00e7ilmi\u015f \u00f6rnekler:<\/p>\n – ”Toplumsal rol ve stat\u00fclerdeki de\u011fi\u015fmeler” (Millar 1771)
\n– ”Toplumlar\u0131n ekonomik varl\u0131\u011f\u0131ndaki de\u011fi\u015fmeler” (Adam Smith 1776)
\n– ”N\u00fcfus art\u0131\u015f h\u0131z\u0131ndaki de\u011fi\u015fmeler” (Marx 1859)
\n– ”\u0130nsan akl\u0131n\u0131n olaylara bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndaki de\u011fi\u015fmeler” (Comte 1803)
\n– ”Ak\u0131l (mant\u0131k) ilkelerinin de\u011fi\u015fmesi” (Hegel 1830)
\n– ”\u00dcretim ili\u015fkilerinin de\u011fi\u015fmesi” (Marx 1859)
\n– ”Aile ve soy sop ili\u015fkilerinin de\u011fi\u015fmesi” (Bachofen 1861, McLennan 1865, Morgan 1870)
\n– ”\u0130nsan geneti\u011finin de\u011fi\u015fmesi” (Danvin, Wallace, Huxley 1870)
\n– ”Dini kurum ve simgelerin de\u011fi\u015fmesi” (Tylor 1871, Durkheim 1912)
\n– ”Toplumsal birli\u011fi sa\u011flayan dayan\u0131\u015fma ilkesinin de\u011fi\u015fmesi” (T\u00f6nnies 1887, Durkheim 1983)
\n– ”Gelenek ve g\u00f6reneklerin (t\u00f6relerin) de\u011fi\u015fmesi” (Frazer 1890, Sumner 1906)
\n– ”Teknolojinin, \u00fcretimde kullan\u0131lan ara\u00e7 ve gere\u00e7lerin de\u011fi\u015fmesi” (Childe 1936, 1951)
\n– ”E\u011fitim ama\u00e7lar\u0131n\u0131n ve felsefesinin de\u011fi\u015fmesi” (Dewey 1916 ve 1938, Whitehead 1919)
\n– ”Toplum-Pazar ili\u015fkilerinin de\u011fi\u015fmesi” (Polanyi 1944)
\n– ”Ki\u015filik sistemlerinin de\u011fi\u015fmesi” (Freud 1928, Benedict 1934, Mead 1935, Fromm 1963)
\n– ”Yerle\u015fme b\u00fcy\u00fckl\u00fcklerinin de\u011fi\u015fmesi” (Mumford 1940, Steward 1948)
\n– ”Sanat ak\u0131mlar\u0131ndaki de\u011fi\u015fmeler” (Kroeber 1944)
\n– ”Enerji \u00fcretim-t\u00fcketim d\u00fczeyindeki de\u011fi\u015fmeler” (White 1948, 1959)
\n– ”\u00c7ocuk bak\u0131m\u0131ndaki kural ve uygulamalar\u0131n de\u011fi\u015fmesi” (Whiting ve Child 1951)
\n– ”Cinsel ya\u015famla ilgili de\u011fer, tutum ve davran\u0131\u015flar\u0131n de\u011fi\u015fmesi” (Reich 1974)
\n– ”Kitle ileti\u015fim sistemlerinin de\u011fi\u015fmesi” (McLuhan 1964)
\n– ”Konut bi\u00e7imlerinin de\u011fi\u015fmesi” (Rapaport 1967)
\n– ”Dillerin de\u011fi\u015fmesi” (Greenberg 1968)
\n– ”\u00c7evrenin kirlenerek de\u011fi\u015fmesi” (T\u00fcrk, T\u00fcrk ve Wittes 1972)<\/p>\n \u00dcnl\u00fc yazar ve kuramc\u0131lardan yap\u0131lan yukar\u0131daki derleme, s\u0131n\u0131rl\u0131 ve eksik olmakla birlikte ana \u00f6\u011felerin de\u011fi\u015fti\u011fini ortaya koymakta, sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistemin nelerden olu\u015ftu\u011fu konusunda genel bir fikir vermektedir. \u00d6yle ki ”nelerin de\u011fi\u015fti\u011fi?” sorusu yerine, belki de, ”nelerin de\u011fi\u015fmedi\u011fi?” sorusunu cevaplamak daha kolay olabilirdi.<\/p>\n \n- \u0130NSANIN DO\u011eASI DA DE\u011e\u0130\u015e\u0130YOR MU?<\/b>Son iki y\u00fczy\u0131l\u0131n be\u015feri bilim ve felsefe yaz\u0131lar\u0131nda \u00f6zellikle de\u011fi\u015fmezli\u011finden s\u00f6z edilen tek \u00f6\u011fe ”insan\u0131n do\u011fas\u0131” olmu\u015ftur. \u00d6rnek olarak Hume (1958, 1974:XIV-XV), ”\u0130nsan tabiat\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn zaman ve yerlerde de\u011fi\u015fmez oldu\u011fu”nu kabul ediyor ve, ”Fontenelle ile birlikte, k\u0131rlardaki kavak ve me\u015fe a\u011fa\u00e7lar\u0131 bundan \u00fc\u00e7bin sene evvelkilerine nas\u0131l benziyorlarsa, zaman\u0131n Frans\u0131zlar\u0131yle \u0130ngilizlerinin de, antikitenin Yunanl\u0131 ve Latinlerine \u00f6yle benzediklerine kanidir.”<\/li>\n<\/ol>\n
Hume’un ilk yay\u0131mlan\u0131\u015f\u0131ndan beri iyi anla\u015f\u0131lamam\u0131\u015f ve b\u00fcy\u00fck tepkilerle kar\u015f\u0131lanm\u0131\u015f olan bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc Kant’\u0131, kendi deyi\u015fiyle, ”dogmatik uykusundan uyand\u0131rd\u0131\u011f\u0131” gibi y\u00fczy\u0131l kadar sonra, Alman etnoloji okulunda yeniden destek buldu. Bastian (1860) birbirinden \u00e7ok uzak \u00fclkelerdeki dinsel inan\u00e7lar\u0131n benzerli\u011fine dikkati \u00e7ekerek bu benzerlikleri b\u00fct\u00fcn insanlarda ortak oldu\u011funa inand\u0131\u011f\u0131 psikolojik (ruhsal, moral) niteliklerle a\u00e7\u0131klam\u0131\u015f ve \u0130nsano\u011flu’nun de\u011fi\u015fmez do\u011fas\u0131n\u0131n bir belgesi olarak yorumlam\u0131\u015ft\u0131r (G\u00fcven\u00e7 1974:15). Oysa Marx (1863:147), Proudhon’a (1849) y\u00f6neltti\u011fi \u00fcnl\u00fc ele\u015ftiride, ”T\u00fcm tarihin insan do\u011fas\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fmesinden ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131” tezini savunmu\u015ftur. Son y\u00fczy\u0131l\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcmleyici psikolojisi ve psikiyatrisi de, \u00f6zellikle Freud’dan bu yana, insan do\u011fas\u0131n\u0131n de\u011fi\u015febilirli\u011fi \u00fczerinde durmu\u015ftur. \u00c7a\u011fda\u015f psikolojinin ki\u015filik (karakter) ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi davran\u0131\u015flar ve onlar\u0131n ard\u0131ndaki itici g\u00fc\u00e7ler b\u00fct\u00fcn\u00fc, yava\u015f ta olsa de\u011fi\u015febilen bir biyolojik varl\u0131\u011f\u0131 yo\u011furup bi\u00e7imlendiren sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistemin bir \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Psikolojik varl\u0131k alan\u0131n\u0131n bu y\u00f6ndeki a\u00e7\u0131klamas\u0131na g\u00f6re k\u00fclt\u00fcr-ki\u015filik sistemi ve bu sistem i\u00e7indeki bireysel ayr\u0131l\u0131klar bireylerin i\u00e7inde do\u011fup b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fc sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel ortam\u0131n bir i\u015fi, t\u00fcrevidir.<\/p>\n \u00c7a\u011fda\u015f sosyal bilimci, \u015f\u00fcphesiz ki, insan akl\u0131n\u0131 Locke’un (1699) \u00f6nerdi\u011fi kadar plastik (yumu\u015fak, bi\u00e7im alabilen) bir ”balmumu” (tabula rasa) veya i\u00e7ine her ne konursa saklayan ”bo\u015f bir \u00e7ekmece” olarak g\u00f6rm\u00fcyor; fakat, sosyalizasyon vb s\u00fcre\u00e7lerin bireyin ki\u015filik geli\u015fmesindeki etki ve izlerini de yads\u0131m\u0131yor (Fenichel 1955, G\u00fcven\u00e7 1974:23-6). Amerika’da ba\u015flayan ve Mead’in (1935) saha \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131yla yayg\u0131nl\u0131k kazanan k\u00fclt\u00fcr-ki\u015filik ak\u0131m\u0131n\u0131n temel varsay\u0131m\u0131 ve \u00f6\u011fretisi budur. Psikolojik antropoloji de, insan\u0131n de\u011fi\u015fmez do\u011fas\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rmak yerine, insan ki\u015fili\u011finin bi\u00e7im al\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve giderek sistemi nas\u0131l etkiledi\u011fini incelemektedir.<\/p>\n K\u00fclt\u00fcr-ki\u015filik ak\u0131m\u0131n\u0131n \u00f6nc\u00fclerine g\u00f6re insan, deneysel psikologlar\u0131n geli\u015ftirdi\u011fi uyar\u0131-tepki (5) tekni\u011fiyle ara\u015ft\u0131r\u0131labilecek bir varl\u0131k alan\u0131 de\u011fildir. \u0130nsan davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n arkas\u0131ndaki belirleyici g\u00fc\u00e7 d\u0131\u015ftan gelen uyar\u0131c\u0131lar de\u011fil insan\u0131n ki\u015fili\u011fidir. \u0130nsano\u011flu b\u00f6yle bir g\u00fcc\u00fc kazanmak \u00fczere d\u00fcnyaya gelir ve ya\u015fam\u0131yla onu elde eder. Ki\u015filik, \u015eekil 3-1’de g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi sistemin maddesel altyap\u0131 de\u011fi\u015fkenleriyle, ideolojik \u00fcstyap\u0131 de\u011fi\u015fkenleri aras\u0131ndaki bir k\u00f6pr\u00fc gibi \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Ki\u015filik kavram\u0131, Durkheimc\u0131 sosyologlar\u0131n sand\u0131\u011f\u0131, Marxc\u0131 sosyologlar\u0131n ele\u015ftirdi\u011fi gibi, sistemi a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in de\u011fil de, sistemdeki de\u011fi\u015fmeyi a\u00e7\u0131klamak -daha do\u011frusu- altyap\u0131n\u0131n \u00fcstyap\u0131y\u0131 hangi yolla belirledi\u011fini incelemek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r. Temel ki\u015fili\u011fin olu\u015fma ve geli\u015fmesinde etkin olan \u00f6\u011feler de\u011fi\u015fmeye ba\u015flay\u0131nca ki\u015filik sisteminin de de\u011fi\u015fece\u011fi kabul edilmektedir. (6)<\/p>\n \u015eEK\u0130L 3-1. K\u00dcLT\u00dcR-K\u0130\u015e\u0130L\u0130K ALANI VE \u0130L\u0130\u015eK\u0130LER\u0130 :<\/strong><\/p>\n(A) Whiting’e (1966) g\u00f6re; (B) Fromm’a (1963) g\u00f6re.<\/p>\n ![](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/entellektuel_genc\/images\/006.gif\") <\/p>\n
A) WHITING (1966) MODEL\u0130
\n<\/b><\/p>\n ![](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/entellektuel_genc\/images\/007.gif\") <\/p>\n
B. FROMM (1963) MODEL\u0130\u00a0\u00a0 <\/b><\/p>\n E\u011fitimci John Dewey (1946) insan varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fmez gibi g\u00f6r\u00fcnen gereksinmelerini, i\u00e7g\u00fcd\u00fclerini, de\u011fi\u015febilen ki\u015filik niteliklerinden ay\u0131rarak ”insan do\u011fas\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fti\u011fi” sonucuna varmaktad\u0131r. B\u00fct\u00fcn bu ara\u015ft\u0131rmalar ve tart\u0131\u015fmalar aras\u0131nda, \u0130nsano\u011flu’nun ger\u00e7ekten de\u011fi\u015fmez gibi g\u00f6r\u00fcnen biricik niteli\u011fi belki de onun k\u00fclt\u00fcr yaratma yetene\u011fidir ki konumuz ve sorunumuz i\u015fte o k\u00fclt\u00fcr\u00fcn de\u011fi\u015fmesi oldu\u011funa g\u00f6re sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistemi olu\u015fturan kurum ve \u00f6\u011feler aras\u0131nda de\u011fi\u015fmeyen -ya da ”de\u011fi\u015fmez” diye nitelendirebilece\u011fimiz- tek bir \u00f6\u011fe kalm\u0131yor demektir. ”Do\u011fa” s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc zamanla de\u011fi\u015fmeyen, kal\u0131c\u0131, belli bir varl\u0131\u011f\u0131 \u00f6tekilerden ay\u0131r\u0131c\u0131 nitelikler b\u00fct\u00fcn\u00fc olarak anlarsak, \u0130nsano\u011flu’nun de\u011fi\u015fmez do\u011fas\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fme oldu\u011fu sonucuna varabiliriz. Bu sonu\u00e7 olduk\u00e7a \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131d\u0131r. Ancak, ya onu benimsemek ya da \u0130nsano\u011flu’nu \u00f6teki varl\u0131klardan ay\u0131ran nitelikler bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunmak zorunday\u0131z. Yeni k\u00fclt\u00fcrler yaratmas\u0131 ve kendi yaratt\u0131\u011f\u0131 k\u00fclt\u00fcrlere uyum sa\u011fla\u00admas\u0131 \u0130nsano\u011flu’nun temel do\u011fas\u0131 olarak kabul edilebilir.<\/b><\/p>\n 34. S\u0130STEM\u0130N \u00d6\u011eELER\u0130<\/p>\n Yukar\u0131daki veriler sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistemin ana de\u011fi\u015fkenlerini genel \u00e7izgileriyle belirlemektedir. Sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistem:<\/p>\n 1)<\/strong> ”\u0130nsan” dedi\u011fimiz birey, grup ve n\u00fcfus birliklerinden,
\n2)<\/strong> ”Aile” ve akrabal\u0131k (soysop) ad\u0131n\u0131 verdi\u011fimiz \u00f6bek ve kurumlardan,
\n3)<\/strong> ”E\u011fitim” ad\u0131n\u0131 verdi\u011fimiz, bireylere ki\u015fili\u011fini kazand\u0131ran ya\u015fant\u0131 ve s\u00fcre\u00e7lerden,
\n4)<\/strong> ”T\u00f6re” dedi\u011fimiz eski fakat s\u00fcrekli olarak yenilenebilen gelenek ve\u00a0 g\u00f6reneklerden,
\n5)<\/strong> ”Teknolojik ad\u0131n\u0131 verdi\u011fimiz biyolojik ve sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel gereksinmelerimizi kar\u015f\u0131layan ara\u00e7 gere\u00e7lerle onlara ili\u015fkin bilgilerden,
\n6)<\/strong> ”\u00dcretim-t\u00fcketim” ili\u015fkileri ad\u0131n\u0131 verdi\u011fimiz, ekonomik ve politik kurum ve etkinliklerden,
\n7)<\/strong> ”Y\u00f6netim, hukuk” veya k\u0131saca ”devlet” ad\u0131n\u0131 verdi\u011fimiz ve sistemin d\u00fczenli i\u015fleyi\u015fini sa\u011flamak ve varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 korumakla g\u00f6revli kurum ve etkinliklerden,
\n8)<\/strong> ”Bilim, din ve felsefe” ad\u0131m verdi\u011fimiz ve sistemin nas\u0131l kurulup i\u015fledi\u011fini veya nas\u0131l i\u015flemesi gerekti\u011fini a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fan kurum ve etkinliklerden,
\n9)<\/strong> ”Sanat” ad\u0131n\u0131 verdi\u011fimiz yarat\u0131c\u0131, yorumlay\u0131c\u0131 ve ele\u015ftirici \u00fcr\u00fcn ve etkinliklerden,
\n10)<\/strong> ”Dil” ad\u0131n\u0131 verdi\u011fimiz ve sistemi olu\u015fturan bireyler, kurumlar ve \u00f6rg\u00fctler aras\u0131ndaki ilgi, ili\u015fki ve etkile\u015fimleri sa\u011flayan ileti\u015fim ya da bildiri\u015fim ortamlar\u0131ndan,
\n11)<\/strong> ”Ki\u015filik-karakter” dedi\u011fimiz, sistemin bi\u00e7im verdi\u011fi ve sisteme bi\u00e7im veren biyolojik\/k\u00fclt\u00fcrel\/sosyal bir alt sistemden olu\u015fuyor. Ancak, sistemin var olabilmesi, varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilmesi i\u00e7in yukarda say\u0131lanlara ek olarak :
\n12) <\/strong>Her sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistem, k\u0131saca ”do\u011fal \u00e7evre” ad\u0131m verdi\u011fimiz canl\u0131 ve cans\u0131z varl\u0131klardan olu\u015fan, s\u0131n\u0131rl\u0131 fakat devingen bir mekan (d\u00fcnya, arz par\u00e7as\u0131) \u00fczerinde ya\u015famakta ve bu yeri yurdu, \u00f6teki canl\u0131 varl\u0131klarla payla\u015fmakta ve onlardan yararlanmaktad\u0131r. \u00d6yleyse do\u011fal \u00e7evre, sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistemin ayr\u0131lmaz, vazge\u00e7ilmez bir \u00f6\u011fesidir (T\u00fcrk, T\u00fcrk ve Wittes 1972).
\n13)<\/strong> Her sistem ayr\u0131ca, canl\u0131 ve cans\u0131z varl\u0131k alanlar\u0131ndan yararlanmada, kendisi gibi fakat ba\u015fka bir yeri yurdu olan \u00f6teki canl\u0131-\u00fcst\u00fc sistemlerle al\u0131\u015fveri\u015f, etkile\u015fim ve yar\u0131\u015fma (bar\u0131\u015f, sava\u015f ya da bu iki durumu birbirinden ay\u0131ran ate\u015fkes) ili\u015fkileri i\u00e7inde bulunmaktad\u0131r. Ekoloji ad\u0131 verilen ve canl\u0131, cans\u0131z ve canl\u0131-\u00fcst\u00fc varl\u0131k alanlar\u0131 aras\u0131ndaki kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 etki ve etkile\u015fimleri inceleyen bilim dal\u0131n\u0131n bulgular\u0131na g\u00f6re ad\u0131 ge\u00e7en denge ve dengesizlik ko\u015fullar\u0131 s\u00fcrekli olarak de\u011fi\u015fmekte, bozulmakta ve yeniden kurulmaktad\u0131r. \u00d6yleyse, sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistemlerin birbirleriyle olan ili\u015fkilerini de sistemin bir boyutu olarak dikkate almak gerekir.<\/p>\n \u015eEK\u0130L 3-2. SOSYAL\/K\u00dcLT\u00dcREL S\u0130STEM\u0130N KAVRAMSAL B\u0130R MODEL\u0130.
\n<\/b> Kaynak: G\u00dcVEN\u00c7 1974.<\/p>\n ![](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/entellektuel_genc\/images\/004.gif\") <\/p>\n
Burada \u00f6zetle tan\u0131mlanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistem olgusunun kav\u00adramsal bir modeli daha \u00f6nce de denenmi\u015f ve geli\u015ftirilmi\u015fti (\u015eekil 3-2).<\/p>\n 35. S\u0130STEM\u0130N BOYUTLARI VE VARLIK KO\u015eULLARI.<\/b><\/p>\n Kimi sosyal bilimciler taraf\u0131ndan ”canl\u0131-\u00fcst\u00fc” diye adland\u0131r\u0131lan sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistemin temel boyutlar\u0131 b\u00f6ylece ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f oluyor. Sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistem canl\u0131, cans\u0131z ve canl\u0131-\u00fcst\u00fc varl\u0131k alanlar\u0131ndan olu\u015fan bir ”\u00fcst sistem”dir. B\u00f6yle bir \u00fcst sistemin de\u011fi\u015fken kurum ve \u00f6\u011feleri aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin tan\u0131m\u0131na ge\u00e7meden \u00f6nce, sistemin varl\u0131k ko\u015fullar\u0131 ve bu ko\u015fullar\u0131 belirleyen varl\u0131k boyutlar\u0131 aras\u0131ndaki ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131klar\u0131 saptamakta yarar vard\u0131r. Burada -Spencer’in (1896) cans\u0131zlardan canl\u0131lara ve onlardan canl\u0131-\u00fcst\u00fc varl\u0131k alan\u0131na do\u011fru uzanan evrim \u00e7izgisini izlemek yerine- \u0130nsano\u011flu’nun ”evren” olarak alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131 olgular b\u00fct\u00fcn\u00fcn\u00fc \u00f6zg\u00fcl varl\u0131k alanlar\u0131na indirgemeye \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z.<\/p>\n \u00c7a\u011fda\u015f varl\u0131k bilimcilerinden Hartmann’a (1946) g\u00f6re, \u0130nsano\u011flu’nun alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131 evrendeki t\u00fcm varl\u0131k (olay, olgu ve fenomen) t\u00fcrleri \u00fc\u00e7 ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda toplanabilir (\u015eekil 3-3).<\/p>\n Mendeleyeff Tablosu’nda yer alan t\u00fcm elementler ve bu elementler aras\u0131ndaki t\u00fcrl\u00fc ili\u015fkiler (ala\u015f\u0131mlar ve bile\u015fimler) cans\u0131z varl\u0131klar alan\u0131n\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r. B\u00f6yle bir alan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 canl\u0131 varl\u0131klar i\u00e7in gerekliyse de yeterli de\u011fildir.<\/p>\n \u015eEK\u0130L 3-3. VARLIK ALANLARI VE B\u0130L\u0130MLER\u0130.
\n<\/strong> Kaynak:\u00a0\u00a0 HARTMANN 1946.<\/p>\n![](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/entellektuel_genc\/images\/005.gif\") <\/p>\n
Ay y\u00fczeyini inceleyen ve oradan ta\u015f \u00f6rnekleri getiren astronotlar, d\u00fcnyadakine \u00e7ok benzeyen hatta \u00f6zde\u015f diyebilece\u011fimiz cans\u0131z varl\u0131klar (elementler) buldular fakat tek bir canl\u0131ya rastlamad\u0131lar. Ko\u015fut olarak, canl\u0131lar d\u00fcnyas\u0131 da canl\u0131-\u00fcst\u00fc bir varl\u0131k alan\u0131 olan sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistem i\u00e7in gerekli fakat yeterli de\u011fildir. Yeryuvarlak \u00fczerindeki canl\u0131 varl\u0131klar\u0131n tarihi \u00fc\u00e7 milyar y\u0131l \u00f6ncesine kadar uzand\u0131\u011f\u0131 halde, kendi \u00f6tesinde canl\u0131-\u00fcst\u00fc bir varl\u0131k alan\u0131 veya k\u00fclt\u00fcr yaratabilen canl\u0131 varl\u0131\u011f\u0131n (Homo sapiens) ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ancak son bir ka\u00e7 milyon y\u0131lda ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. G\u00f6zlemlenen geli\u015fme veya evrim \u00e7izgisi \u015fu s\u0131rada olmu\u015ftur:<\/p>\n Cans\u0131z varl\u0131klar\u00a0 >\u00a0 Canl\u0131 varl\u0131klar\u00a0 >\u00a0 <\/strong> Canl\u0131-\u00fcst\u00fc varl\u0131k alan\u0131<\/strong><\/p>\nAncak, varl\u0131k alanlar\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fkilere canl\u0131 \u00fcst\u00fcn\u00fcn varolma ko\u015fullar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, evrendeki ili\u015fkilerin y\u00f6n\u00fc de de\u011fi\u015fmektedir. \u015e\u00f6yle ki, e\u011fer, bir canl\u0131-\u00fcst\u00fc varsa bir canl\u0131lar alan\u0131; canl\u0131lar varsa cans\u0131z varl\u0131klar alan\u0131 zorunlu olmaktad\u0131r. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, canl\u0131-\u00fcst\u00fcn\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131 canl\u0131 ve cans\u0131z varl\u0131klara dayal\u0131d\u0131r; canl\u0131-\u00fcst\u00fc, canl\u0131 ve cans\u0131z varl\u0131klar\u0131 gerekli ve zorunlu k\u0131lar. \u015eu anlamda ki: sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistemler susuz, havas\u0131z ve besinsiz ya\u015fayamad\u0131klar\u0131 halde; su, hava ve baz\u0131 besin kaynaklar\u0131 sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistemden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak var olabilirler. Yukarda saptanan ko\u015fullardan baz\u0131 sonu\u00e7lara var\u0131labilir :<\/p>\n 1)<\/strong> Canl\u0131-\u00fcst\u00fc varl\u0131k alan\u0131, g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte canl\u0131 ve cans\u0131z varl\u0131k alanlar\u0131n\u0131 b\u00fct\u00fcn\u00fcyle kapsamamakla birlikte onlara dayal\u0131d\u0131r, onlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 zorunlu k\u0131lmaktad\u0131r;
\n2)<\/strong> Canl\u0131 ve cans\u0131z varl\u0131klar canl\u0131-\u00fcst\u00fc sistemin yap\u0131 ta\u015flar\u0131d\u0131r. Can\u00adl\u0131-\u00fcst\u00fc, kendine \u00f6zg\u00fc olgulara ek olarak canl\u0131 ve cans\u0131z varl\u0131klar\u0131 da bir b\u00f6\u00adl\u00fcm\u00fcyle i\u00e7ine almakta ve onlarla etkile\u015fim i\u00e7inde bulunmaktad\u0131r;
\n3)<\/strong> Belli bir varl\u0131k d\u00fczeyinde ge\u00e7erli olan yasalar\u0131n bir \u00fcst d\u00fczeydeki ge\u00e7erli\u011fi zorunlu oldu\u011fu halde, bir alt d\u00fczeydeki ge\u00e7erli\u011fi ancak oksald\u0131r. (8)<\/p>\nYukar\u0131daki \u00fc\u00e7 sonu\u00e7, bilgi kuram\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan tek bir \u00f6nermeyle \u00f6zetlenebilir: Sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistem, canl\u0131-\u00fcst\u00fc varl\u0131k alan\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olarak, canl\u0131 ve cans\u0131z varl\u0131klar\u0131 da i\u00e7ine alabilen, onlara ba\u011f\u0131ml\u0131, alt d\u00fczeylerdeki varl\u0131k alanlar\u0131nda ge\u00e7erli olan yasalara ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 zorunlu olan bir \u00fcst sistemdir. Ancak bu ge\u00e7erli yasalar canl\u0131-\u00fcst\u00fc sistemi a\u00e7\u0131klamaya yetmez.<\/p>\n Buraya kadar tart\u0131\u015f\u0131lan konular bir denklemle \u00f6zetlenebilir. Sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistem (SKS), bir varl\u0131k alan\u0131 veya t\u00fcr\u00fc olarak canl\u0131 (C), cans\u0131z (Z) ve canl\u0131-\u00fcst\u00fc (\u00dc) d\u00fczeylerde bulunan de\u011fi\u015fken \u00f6\u011felerden (X,,, __ Xn) olu\u015fmakta ve bu \u00f6\u011felerin de\u011fi\u015fmesi sonucunda de\u011fi\u015fmektedir:<\/p>\n TABLO 3-2. YASALARIN GE\u00c7ERL\u0130K ALANLARI<\/b><\/p>\n ![](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/entellektuel_genc\/images\/008.gif\") <\/p>\n
TABLO 3-3. VARLIK ALANLARININ \u0130L\u0130\u015eK\u0130LER\u0130: GEREKL\u0130L\u0130K VE YETERL\u0130L\u0130K
\n<\/strong>Kaynak: N. Hartmann (1946)<\/p>\n\n\n\n Varl\u0131k\u00a0\u00a0 Alanlar\u0131<\/b><\/td>\n<\/tr>\n\n\n\n\n\n| \u0130li\u015fkiler<\/b><\/td>\n | Cans\u0131z (Z)\u00a0<\/b><\/td>\n | Canl\u0131 (C)<\/b><\/td>\n | Canl\u0131-\u00fcst\u00fc (U)<\/strong><\/td>\n<\/tr>\n\n| Gerekli (->)<\/td>\n | Z -><\/strong><\/td>\nC -><\/strong><\/td>\n| \u00dc<\/td>\n<\/tr>\n | \n| Yeterli (<=)<\/td>\n | Z <=<\/strong><\/td>\nC <=<\/strong><\/td>\n| \u00dc<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n SKS = F (<\/strong>X0, X1, X2, X3, X4, X5, ……. Xn)\u00a0 …\u00a0 (3—-2)
\n<\/strong>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 ——————-
\n\u00a0Z<\/strong>
\n———————————–
\nC<\/strong>
\n————————————————–
\n\u00a0\u00dc<\/strong><\/p>\nMatematik y\u00f6nden anlaml\u0131 bir i\u015flevi olmayan bu denklem, sistemin ”ili\u011finin a\u00e7\u0131klanmas\u0131 ve kavramla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemlidir. \u015eu kadar\u0131n\u0131 hemen belirtelim ki: Sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistem, t\u00fcrde\u015f \u00f6\u011felerden de\u011fil de, t\u00fcrl\u00fc \u00d6\u011felerden olu\u015fan karma\u015f\u0131k bir \u00fcst sistemdir. Kimi kuramc\u0131lar, canl\u0131-\u00fcst\u00fc varl\u0131klar\u0131n yap\u0131s\u0131ndaki canl\u0131 ve cans\u0131z \u00f6\u011feleri g\u00f6rmezlikten gelerek, 3-2 denklemini<\/p>\n SKS = F (\u00dc)<\/b>\u00a0 …\u00a0 (3—-3)<\/strong><\/p>\n\u015feklinde yaz\u0131yorlar. Y\u00f6ntem bilimi a\u00e7\u0131s\u0131ndan bu e\u011filim sak\u0131ncal\u0131 ve yanl\u0131\u015ft\u0131r. (3-3) denklemi, ”sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistem, sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistemdir” (veya A, A’d\u0131r) \u00f6tesinde bir anlam ta\u015f\u0131maz. S\u00fcperorganik k\u00fclt\u00fcr kuram\u0131yla Kroeber (1917); ”Sosyal olay, sosyal olayla a\u00e7\u0131klanabilir” bi\u00e7imindeki y\u00f6ntem ilkesi ve a\u00e7\u0131klama stratejisiyle Durkheim (1895), dolayl\u0131 olarak, b\u00f6yle bir ili\u015fkiyi \u00f6nermektedirler.<\/p>\n Sistematik\u00e7ilerin ”indirgeyicilik”le k\u0131nad\u0131\u011f\u0131 kuramc\u0131lar ise canl\u0131-\u00fcst\u00fc sistemi olu\u015fturan kurum ve \u00f6\u011felerden yaln\u0131z birinin veya bir ka\u00e7\u0131n\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131z de\u011fi\u015fken oldu\u011funu kabul ederek (3-2) denklemini<\/p>\n SKS = F (Xi} + Pn<\/b>\u00a0 …\u00a0 (3—-4)<\/strong><\/p>\n\u015fekline sokuyorlar. Bunu yapmakla \u00f6teki de\u011fi\u015fkenleri (Xn) sabit ya da parametrik (Pn) tutuyorlar. Burada e\u011fitime, n\u00fcfusa, ekonomi politi\u011fe, sanata, bilime, dine, aileye, devlete, teknolojiye ve enerji \u00fcretimine a\u011f\u0131rl\u0131k veren kuramlar akla geliyor. Bu yakla\u015f\u0131m\u0131n yan\u0131lg\u0131s\u0131 da a\u00e7\u0131k\u00e7a ortadad\u0131r. Her kurum ve de\u011fi\u015fkenin e\u015fit a\u011f\u0131rl\u0131kta oldu\u011funu savunacak verilerden yoksun bulundu\u011fumuz gibi; baz\u0131 kurum ve de\u011fi\u015fkenleri sabit tutacak veya hangilerinin i\u015flevsiz yada ters i\u015fleviz oldu\u011funu s\u00f6yleyebilecek durumda da de\u011filiz. (Bu konu\u00adda Bkz: \u00a7 66-2.)<\/p>\n Sosyal bilimi do\u011fa bilimlerine benzetmek isteyenlerin tutum ve yakla\u015f\u0131m\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir yan\u0131lg\u0131 \u00f6rne\u011fidir. Canl\u0131-\u00fcst\u00fc varl\u0131k alan\u0131n\u0131 olu\u015fturan yap\u0131 ta\u015flar\u0131n\u0131n canl\u0131 ve cans\u0131z de\u011fi\u015fkenler oldu\u011fu g\u00f6zleminden hareket eden kimi kuramc\u0131lar, fizik, kimya ve biyolojideki yasalar\u0131 sosyal-k\u00fclt\u00fcrel sisteme uygulamak istiyorlar. Mademki sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistem (SKS) canl\u0131 bir varl\u0131k olan Homo sapiens taraf\u0131ndan yarat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r, \u00f6yleyse<\/p>\n SKS = F [ Canl\u0131 ] \u00a0 …\u00a0 (0—-5)<\/strong><\/p>\n\u00d6te yandan, mademki canl\u0131lar, C, H, O, N vb cans\u0131z elementlerden olu\u015fmak ta ve onlar\u0131n biyo-kimyasal bir i\u015flevi olarak var olmaktad\u0131r, \u00f6yleyse<\/p>\n Canl\u0131 = F (Cans\u0131z) <\/b> \u00a0(3—-5)<\/strong> ve <\/b> (3—-6)<\/strong> ili\u015fkileri birlikte yaz\u0131l\u0131rsa<\/b><\/p>\n SKS= F [Canl\u0131= F (Cans\u0131z)] sonucuna var\u0131lmaktad\u0131r. <\/b> (3—-6)<\/strong> ve <\/b> (3—-7)<\/strong><\/p>\nYan\u0131lg\u0131, \u00e7e\u015fitli varl\u0131k alanlar\u0131yla bu varl\u0131k alanlar\u0131nda ge\u00e7erli olan yasalar\u0131n birbirine kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131ndan ileri geliyor. Bir varl\u0131k yasas\u0131n\u0131n bir \u00fcst d\u00fczeyde ge\u00e7erli olmas\u0131 (Tablo 3-2), alt d\u00fczeydeki yasalar\u0131n \u00fcst d\u00fczeydeki olgular\u0131 yeterince a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmez. Ger\u00e7ekten de fizik, kimya ve biyoloji yasalar\u0131, toplum ve k\u00fclt\u00fcr alanlar\u0131nda da ge\u00e7erlidir ama bu yasa\u00adlar\u0131n \u00fcst d\u00fczeyde a\u00e7\u0131klayabildi\u011fi olaylar son derecede s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, yasalar\u0131n bir \u00fcst d\u00fczeyde ge\u00e7erli olmas\u0131 kural\u0131 3-5, 3-6 ve 3-7 ili\u015fkilerini yazmak i\u00e7in yeterli bir dayanak de\u011fildir.<\/p>\n \n- \u00d6\u011eELER\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 ARASINDAK\u0130\u00a0\u00a0 \u0130L\u0130\u015eK\u0130LER<\/b><\/li>\n<\/ol>\n
Sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel varl\u0131k ve ili\u015fkileri bir sistem b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7inde kavramakla ve olgular b\u00fct\u00fcn\u00fcn\u00fc bir ”sistem” olarak adland\u0131rmakla \u00f6\u011felerle \u00f6\u011feler, sistemle \u00f6\u011feleri aras\u0131nda kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131, gerekli ve zorunlu bir dizi ili\u015fkinin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6nceden kabul etmi\u015f oluyoruz. Burada sosyal bilimcinin kar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131kan ve temellendirilmesi gereken sorun \u015fudur: ”Bu t\u00fcrden zorunlu ili\u015fkiler ger\u00e7ekten var m\u0131? Yoksa insan akl\u0131 m\u0131 olaylar\u0131 \u00f6yle kavr\u0131yor?” Bu soru’nun ilk tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 filozof Hume’da (1739), onun bilimsel y\u00f6ntem \u00fczerindeki d\u00fc\u015f\u00fcncelerinde buluyoruz. \u0130nsan’\u0131n Do\u011fas\u0131 \u00dczerindeki Denemesi’nin Birinci Kitab\u0131’nda, Hume i\u015fte bu soruna e\u011filmi\u015ftir: ”Deney ve g\u00f6zlemlerimizle ilgili inan\u00e7lar\u0131m\u0131z\u0131n kayna\u011f\u0131 ya da dayana\u011f\u0131 nedir?” Hume bu soruyu yan\u0131tlarken, ak\u0131lc\u0131 felsefenin olaylar aras\u0131nda varoldu\u011funu \u00f6nceden kabul etti\u011fi ”gerekli ili\u015fkiye” kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015f; ger\u00e7eklerle ilgili inan\u00e7lar\u0131m\u0131z\u0131n, asl\u0131nda, birbirinden ayr\u0131 idea’lar\u0131n \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131m\u0131na indirgenebilece\u011fini veya, ba\u015fka bir deyi\u015fle, olaylar aras\u0131nda kurdu\u011fumuz ili\u015fkilerin idea’lar\u0131n \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131m\u0131yla a\u00e7\u0131klanabilece\u011fini savunmu\u015ftur. T\u00fcm nedensel ili\u015fkiler bu yolla kurulur. S\u00f6z geli\u015fi ”Herhangi bir varl\u0131\u011f\u0131 veya olguyu onun ko\u015fullar\u0131n\u0131 dikkate almadan, bir anda, varm\u0131\u015f ya da yokmu\u015f gibi d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz.” Ayr\u0131ca, herhangi bir \u015fey insan zihni taraf\u0131ndan kavranabiliyorsa olanaksald\u0131r; hi\u00e7 olmazsa olanak d\u0131\u015f\u0131 de\u011fildir. Olaylar aras\u0131ndaki gerekli ili\u015fkinin saptanmas\u0131, \u00f6yleyse, bu yarg\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131t\u0131n\u0131n yani ili\u015fkisizli\u011fin olanak d\u0131\u015f\u0131 bulundu\u011funun saptanmas\u0131n\u0131 zorunlu k\u0131lar. Bu da yap\u0131lam\u0131yaca\u011f\u0131na g\u00f6re olaylar ve olgular aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin gereklili\u011fi de saptanamaz (Hume 1958 : 79-80). Buradaki ak\u0131ly\u00fcr\u00fctmenin \u00f6nermeler aras\u0131ndaki mant\u0131ksal ili\u015fkilerin irdelenmesine hi\u00e7 te benzemedi\u011fine dikkat edilmelidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc, mant\u0131k \u00f6nermelerindeki ge\u00e7erlik (do\u011fruluk) sadece \u00e7eli\u015fmezlik ilkesine dayanmaktad\u0131r. \u00d6yleyse, \u00e7evremizde olup biten olay ve olgulara ili\u015fkin inan\u00e7lar\u0131m\u0131z neye, nereye dayan\u0131yor? Hume, bu soruyu bug\u00fcnk\u00fc dilde ”psikolojik” diye niteleyebilece\u011fimiz bir s\u00fcre\u00e7le a\u00e7\u0131kl\u0131yor. S\u00fcregelen g\u00f6zlemlerimizin bir sonucu olarak, iki olay aras\u0131nda bir nedensellik (d\u00fczenli bir \u00f6ncelik-sonral\u0131k) ard\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 bulundu\u011funa inanmaya ba\u015flayan ak\u0131l, hi\u00e7 te ak\u0131lc\u0131 olmayan bir \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131m mekanizmas\u0131yla bu olaylar\u0131 birbirine \u00f6ylesine ba\u011fl\u0131yor ki, birinin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 bize onun ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz sonucunu hat\u0131rlat\u0131yor (Hume 1958 : 96). Hume’un kendi \u00e7a\u011f\u0131na g\u00f6re ileri fakat tart\u0131\u015fmal\u0131 olan bu g\u00f6zlemleri, ne yaz\u0131k ki, yeterince anla\u015f\u0131lamam\u0131\u015f; sosyal bilimciler, sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel olaylar aras\u0131nda g\u00f6zlemlenebilen ya da g\u00f6zlemlenemeyen fakat her halde var oldu\u011fu \u00f6nceden kabul edilen
\n-nedensel veya ba\u015fka t\u00fcrden- ili\u015fkileri saptamaya, bu ili\u015fkilerdeki d\u00fczenlilikleri yasala\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131p durmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n \n- UYGULAMADAK\u0130 \u00c7IKMAZLAR<\/b><\/li>\n<\/ol>\n
Sosyoloji ve antropolojideki geli\u015fmeler bu y\u00f6nde olmam\u0131\u015ft\u0131r. Sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel sistem kavramlar\u0131 idealle\u015ftirilerek sistemin t\u00fcrde\u015f varl\u0131k ve olaylardan olu\u015ftu\u011fu varsay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rnek olarak Durkheim sosyolojisi ”Sosyal olay\u0131n ancak ve ancak ba\u015fka bir sosyal olayla a\u00e7\u0131klanabilece\u011fi” yolundaki y\u00f6ntem ve a\u00e7\u0131klama ilkesini koyarken birisi do\u011fru \u00f6teki yanl\u0131\u015f olan iki i\u015fi birden yapm\u0131\u015f oluyordu. Y\u00f6ntem ilkesi do\u011fruydu. \u00c7\u00fcnk\u00fc toplumsal sistem -ba\u015fka herhangi bir sistem gibi- kendisini olu\u015fturan t\u00fcm \u00f6\u011felerin toplam\u0131ndan fazla bir \u015fey olmal\u0131yd\u0131 ve e\u011fer \u00f6yle idiyse, ne kadar \u00f6nemli olursa olsun, tek bir \u00f6\u011fe sistemin ”eli\u011fini ve neden de\u011fi\u015fti\u011fini a\u00e7\u0131klamada kullan\u0131lamazd\u0131, kullan\u0131lmamal\u0131yd\u0131. E\u011fer kullan\u0131l\u0131rsa, bu yakla\u015f\u0131m, sistemi bir par\u00e7as\u0131na indirgeme olurdu. Y\u00f6ntem ilkesi yanl\u0131\u015ft\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc ”Sosyal olay\u0131n sosyal ile a\u00e7\u0131klanmas\u0131” ko\u015fulu, dolayl\u0131 olarak, sosyal sistemin, ancak ve ancak, sosyal \u00f6\u011felerden olu\u015ftu\u011fu\u00a0ilkesini de birlikte getiriyordu. Oysa yukar\u0131da, canl\u0131-\u00fcst\u00fc sistemin i\u015flevsel \u00e7\u00f6z\u00fcmlemesiyle, temellendirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi sosyal sistem t\u00fcrde\u015f \u00f6\u011felerden olu\u015fan bir sistem de\u011fil, canl\u0131 ve cans\u0131z varl\u0131klar\u0131 da i\u00e7ine alan, onlara dayal\u0131, karma\u015f\u0131k bir \u00fcst sistemdir. Durkheim sosyolojisinin bu yan\u0131lg\u0131s\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck bir-iki \u00f6rnekle daha da somutla\u015ft\u0131r\u0131labilir.<\/p>\n Geni\u015f \u00e7aptaki toplu bir g\u00f6\u00e7 hareketi sosyal bir olayd\u0131r. G\u00f6\u00e7 olaylar\u0131ndan baz\u0131lar\u0131, ku\u015fkusuz, do\u011fru anlamda sosyal sayabilece\u011fimiz demografik ve ekonomik olaylarla a\u00e7\u0131klanabilir. Ancak, hi\u00e7 te sosyal olmayan, \u00fcstelik canl\u0131 ya da cans\u0131z olaylara ba\u011fl\u0131 g\u00f6\u00e7ler de olabilir. S\u00f6z geli\u015fi, iklim de\u011fi\u015fmesi, kurakl\u0131k, sel bask\u0131nlar\u0131, topra\u011f\u0131n kaymas\u0131 ya da deprem ve yanarda\u011f p\u00fcsk\u00fcrmesi gibi. \u015e\u00fcphesiz ki bu t\u00fcrden do\u011fal afetlerle kar\u015f\u0131la\u015fan her topluluk her zaman g\u00f6\u00e7 etmez; \u00e7o\u011fu zaman ve bir s\u00fcre i\u00e7in do\u011fal g\u00fc\u00e7l\u00fckleri yenmeye, denetim alt\u0131na almaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Ancak, her g\u00f6\u00e7 hareketinde do\u011fal (canl\u0131 ve cans\u0131z) etkenlerin de bir pay\u0131 oldu\u011fu g\u00f6zlemi kolayca yads\u0131namaz.<\/p>\n \u0130kinci \u00f6rne\u011fimizi k\u00fclt\u00fcr-ki\u015filik alan\u0131ndan se\u00e7ebiliriz. Durkheim sosyolojisi, herhangi bir sosyal olay\u0131n, s\u00f6z geli\u015fi Alman toplumunun kom\u015fular\u0131yla s\u0131k s\u0131k sava\u015fa tutu\u015fmas\u0131n\u0131 Alman ulusal ki\u015fili\u011finin (karakterinin) koruyucu, esirgeyici bir lideri izleme e\u011filimiyle a\u00e7\u0131klanmas\u0131na izin vermez; b\u00f6yle bir a\u00e7\u0131klaman\u0131n psikoloji veya psikolojik indirgeme olaca\u011f\u0131n\u0131 savunur; bunu deneyenleri, sosyal olguyu daha alt bir sisteme indirgemekle k\u0131nar. Oysa, daha \u00f6nce de g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi, sosyal psikolojinin, psikolojinin ve psikiyatrinin \u00fczerinde durup inceledi\u011fi sosyal-ki\u015filik tipleri do\u011fru\u00a0\u00a0\u00a0 anlam\u0131yla sosyal olaylard\u0131r; sosyal kurum ve olaylar\u0131n bireyler \u00fczerindeki etkilerinin bir sonucudur. Alman idealizmi, \u0130ngiliz pragmatizmi, \u0130talyan\u00a0\u00a0\u00a0 sanatseverli\u011fi, Amerikan \u00f6zel giri\u015fimcili\u011fi, T\u00fcrk konukseverli\u011fi. Portekiz s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fi, Bat\u0131 \u015f\u00fcphecili\u011fi, Do\u011fu mistisizmi, Kuzeyli so\u011fukkanl\u0131l\u0131\u011f\u0131, Akdeniz romantizmi -biyolojik ya da psikolojik de\u011fil fakat- sosyal olgulard\u0131r. Durkheim sosyolojisinin bu a\u00e7\u0131klama ilkesi, \u0130ngiliz sosyal antropolojisiyle Amerikan k\u00fclt\u00fcr antropolojisini yanl\u0131\u015f y\u00f6nlerde etkilemi\u015fti. (9)<\/p>\n Amerikan antropolojisinin \u00fcnl\u00fc ki\u015fisi Kroeber (1920 : 380) kendisi kadar \u00fcnl\u00fc s\u00fcperorganik (canl\u0131-\u00fcst\u00fc) k\u00fclt\u00fcr kuram\u0131n\u0131n ilkelerini koyarken, Durkheim’m ve onu izleyen Radcliffe-Browniun etkisi alt\u0131nda kalm\u0131\u015ft\u0131r. K\u00fclt\u00fcr olaylar\u0131n\u0131n neden(ler)i yoktur; ba\u015fka bir deyi\u015fle ”k\u00fclt\u00fcr ancak k\u00fclt\u00fcrle a\u00e7\u0131klanabilir.” \u00d6yle bir k\u00fclt\u00fcr kavram\u0131 ki, onun i\u00e7inde biyolojik ve psikolojik bir varl\u0131k oldu\u011fu kabul edilen insan\u0131n bile yeri yoktur. Ger\u00e7i Kroeber (1948:407-8) -otuz y\u0131l sonra da olsa- bu konuda yan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmi\u015ftir ama b\u00fcy\u00fck yan\u0131lg\u0131n\u0131n kuramsal etkileri g\u00fcn\u00fcm\u00fcze de\u011fin s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bat\u0131’n\u0131n anamalc\u0131 toplumlar\u0131nda sosyal olay\u0131n sosyalle, k\u00fclt\u00fcr olay\u0131n\u0131n k\u00fclt\u00fcrle a\u00e7\u0131klanmas\u0131 ilkesinin uygulanmas\u0131nda o derece ileri gidilmi\u015ftir ki y\u00f6ntem ilkesi sanki bir dogma niteli\u011fi kazanm\u0131\u015f; sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel olaya tarihi yakla\u015f\u0131mlar tarihsicilik, teknik-ekonomik yakla\u015f\u0131mlar maddecilik, politik yakla\u015f\u0131mlar ise tarihi-maddecilik, diyalektik-maddecilik, anar\u015fizm ve hatta kom\u00fcnizm olarak ele\u015ftirilmi\u015ftir.<\/p>\n \n- \u0130L\u0130\u015eK\u0130 T\u00dcRLER\u0130 VE TOPLUM MODELLER\u0130<\/b><\/li>\n<\/ol>\n
Sosyal bilimci sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistemi \u00e7e\u015fitli kurum ve \u00f6\u011felerle bunlar aras\u0131nda varolan -veya oldu\u011fu varsay\u0131lan- ili\u015fkilerin bir b\u00fct\u00fcn\u00fc olarak kavr\u0131yor. Sistemin ne’li\u011fi sorusu, b\u00f6ylece, ili\u015fkilerin do\u011fas\u0131 sorununa indirgenmektedir. \u00c7a\u011fda\u015f sosyal bilimde \u00e7ok\u00e7a kullan\u0131lan baz\u0131 temel kavramlar bu yarg\u0131n\u0131n kan\u0131t\u0131 olabilir. Sosyal bilimciler, de\u011fi\u015fken kurum ve \u00f6\u011feler aras\u0131ndaki etkile\u015fim, ortak ili\u015fki ve ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131ktan s\u00f6z ederler. Bu \u00fc\u00e7 kavram aras\u0131ndaki anlam ay\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131 kesin de\u011fildir. Ancak, her \u00fc\u00e7 kavram da de\u011fi\u015fkenler aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131, ortak, iki y\u00f6nl\u00fc; matematik diliyle ”i\u015flevsel” oldu\u011funu belirtiyor; yani, \u00f6\u011felerden herhangi\u00a0\u00a0\u00a0 biri de\u011fi\u015fti\u011finde sistemin ve dolay\u0131s\u0131yla geri kalan \u00f6\u011felerden t\u00fcm\u00fcn\u00fcn de\u011fi\u015fti\u011fini kabul ediyorlar.<\/p>\n \u0130\u015fte b\u00f6ylesi bir anlay\u0131\u015f ve y\u00f6ntemle geli\u015ftirilen kuramlara ”i\u015flevsel” model veya kuram ad\u0131 veriliyor. \u0130\u015flevsel model veya kuramlar\u0131n de\u011fi\u015fmeyi a\u00e7\u0131klamaktan \u00e7ok de\u011fi\u015fmezli\u011fi a\u00e7\u0131klamaya daha elveri\u015fli oldu\u011fu ele\u015ftirisi yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Nedensellik (\u00f6ncelik-sonral\u0131k) ili\u015fkisi gibi, kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131l\u0131k da insan akl\u0131n\u0131n ortaya koydu\u011fu bir ili\u015fki t\u00fcr\u00fcd\u00fcr. Bu konuda, ak\u0131l-mant\u0131k kendi kurgusuna \u015fu sorular\u0131 y\u00f6neltiyor:\u00a0 (1) Her de\u011fi\u015fken kurum geri kalan her \u00f6\u011feye ba\u011fl\u0131 ve ba\u011f\u0131ml\u0131 ise (\u015eekil 3-2’deki \u00e7izgiler) de\u011fi\u015fme nas\u0131l ba\u015fl\u0131yor, nas\u0131l s\u00fcr\u00fcyor? Ve de (2) de\u011fi\u015fkenler aras\u0131ndaki bu kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ba\u011flar hangi yoldan hangi ara\u00e7larla kuruluyor? Merton’un\u00a0\u00a0 \u00f6zendirici\u00a0\u00a0 \u00e7abalar\u0131na kar\u015f\u0131n ilk soru inand\u0131r\u0131c\u0131 olarak\u00a0yan\u0131tlanmam\u0131\u015f; ikinci soru ise, yeni\u00a0\u00a0\u00a0 Freud\u00e7ulardan Fromm (1973:76-144) taraf\u0131ndan cevaplanm\u0131\u015ft\u0131r: Sosyal kurum ve de\u011fi\u015fkenler aras\u0131ndaki i\u015flevsel ili\u015fkiler (1) sosyal-ki\u015filik (karakter) sistemi ve (2) sosyal bilin\u00e7alt\u0131 ile kuruluyor.<\/p>\n En geni\u015f anlam\u0131yla dil olgusu, kitle ileti\u015fim ve bildiri\u015fim ortam\u0131n\u0131n arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla de\u011fi\u015fkenler aras\u0131ndaki bu kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ili\u015fkilerin kurulmas\u0131na yard\u0131m etmektedir (G\u00fcven\u00e7 1974:109-112). \u0130\u015flevsel y\u00f6ntem ve yakla\u015f\u0131mlar\u0131n tam kar\u015f\u0131s\u0131nda yer alan nedensel modellere g\u00f6re, toplumsal\/k\u00fclt\u00fcrel kurum ve de\u011fi\u015fkenler aras\u0131nda d\u00fczenli bir \u00f6ncelik-sonral\u0131k (nedensellik) ili\u015fkisi vard\u0131r. Son \u00e7\u00f6z\u00fcmlemede belki de her de\u011fi\u015fken \u00f6\u011fe \u00f6tekilerin etkileyip de\u011fi\u015ftirmektedir. Ama de\u011fi\u015fkenlerden baz\u0131lar\u0131 \u00f6tekilerden daha az ba\u011f\u0131ml\u0131 veya ba\u011f\u0131ms\u0131z olabilir. G\u00f6reli olarak, ba\u011f\u0131ms\u0131z kurumlar\u0131n de\u011fi\u015fmesiyle ba\u011f\u0131ml\u0131 \u00f6\u011felerin (Xn) de de\u011fi\u015fmesi m\u00fcmk\u00fcn olmaktad\u0131r:<\/p>\n Xo\u00a0 ->\u00a0 X1\u00a0 ->\u00a0 X2\u00a0 ->\u00a0 X3 . . . . . . . . . . . . Xn\u00a0\u00a0 ->\u00a0 SKS\u00a0 (3—–8)<\/b><\/p>\n Y\u00f6ntem a\u00e7\u0131s\u0131ndan bu modelle ilgili olarak ortaya at\u0131lan sorular \u015funlard\u0131r : (1) De\u011fi\u015fmeyi ba\u015flatan ”Xn” neden de\u011fi\u015fiyor (2) X0’un de\u011fi\u015fmesi, \u00f6teki \u00d6\u011feleri nas\u0131l etkileyip de\u011fi\u015ftiriyor?<\/p>\n Bu sorulardan ikincisine verilecek yan\u0131t i\u015flevsel modelle ilgili olarak \u00f6nerilen kar\u015f\u0131l\u0131\u011fa benzemektedir. Nedensel toplum modeli de\u011fi\u015fmenin ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131 yani X0’\u0131n de\u011fi\u015fmesini sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistemin i\u00e7 devingenli\u011finde ortaya \u00e7\u0131kan ya da d\u0131\u015ftan gelen yeni bir g\u00fc\u00e7 veya etkenle a\u00e7\u0131klamak zorun\u00addad\u0131r. \u0130\u015flevsel ve diyalektik toplum modelleri \u015eekil 3-4’te kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 olarak g\u00f6sterilmi\u015ftir.<\/p>\n \u015eEK\u0130L 3-4. TOPLUM MODELLER\u0130N\u0130N KAR\u015eILA\u015eTIRILMASI: (A) \u0130\u015eLEVSEL;\u00a0 (B) D\u0130YALEKT\u0130K MODELLER.<\/strong><\/p>\n![](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/entellektuel_genc\/images\/003.gif\") <\/p>\n
A. \u0130\u015flevsel Toplum Modeli \u00a0 \u00a0 \u00a0 <\/strong> B. Nedensel (Diyalektik) Toplum Modeli<\/strong><\/p>\nSosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistemin nelerden olu\u015ftu\u011fu ya da de\u011fi\u015fenlerin neler oldu\u011fu konusunda \u00e7e\u015fitli kuramlar aras\u0131nda \u00f6nemli bir ayr\u0131l\u0131k yok; \u00fcstelik, biraz eksik ya da fazla, uzla\u015fma var da denilebilir. Fakat sistemi olu\u015fturan kurumlar ve \u00f6\u011feler aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin do\u011fas\u0131 konusunda -kuramlar aras\u0131nda- belirgin bir kutupla\u015fma g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.<\/p>\n Neden? sorusunun yan\u0131t\u0131 bilimsel olmaktan \u00e7ok ideolojik ya da erekseldir. Bu yarg\u0131 \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131klanabilir: Hemen her sosyoloji ve her de\u011fi\u015fme kuram\u0131 sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistemdeki b\u00fct\u00fcnle\u015ftirici s\u00fcre\u00e7lerle, b\u00f6l\u00fcc\u00fc-ay\u0131r\u0131c\u0131-\u00e7\u00f6z\u00fcc\u00fc e\u011filimlerin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmektedir.\u00a0Burjuva ideolojisi siyasal g\u00fcc\u00fcn el de\u011fi\u015ftirmesine raz\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7indir ki onun sosyolojisi b\u00fct\u00fcnleyici, dengeci, ”bar\u0131\u015f\u00e7\u0131”, evrimsel ve ”\u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc”, k\u0131saca i\u015flevsel olmak zorundad\u0131r. B\u00f6ylece bir toplum modeli, \u00f6\u011feler aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131, birbirini b\u00fct\u00fcnleyici, dengeli, bar\u0131\u015f\u00e7\u0131 ve evrimci (de\u011fi\u015fmeden yana de\u011filse bile, hi\u00e7 olmazsa, geli\u015fmeye kar\u015f\u0131 da de\u011fil) olmas\u0131n\u0131 gerektiriyor. \u00d6te yandan, devrimci ideolojinin sosyolojisi de, en az\u0131ndan siyasal g\u00fc\u00e7 ve egemenlik ele ge\u00e7irilinceye kadar, farkl\u0131la\u015ft\u0131r\u0131c\u0131, \u00e7at\u0131\u015fmac\u0131, ”devrimci”, gerekirci ve \u00e7o\u011fulcu k\u0131sacas\u0131 i\u015flevcili\u011fe kar\u015f\u0131 olmak gere\u011fini duyacakt\u0131r. B\u00f6yle bir toplum modeli, \u00f6\u011feler ve kurumlar aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin -kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 de\u011fil- tek y\u00f6nl\u00fc veya nedensel olmas\u0131n\u0131 gerektiriyor. Mekanik bir dayan\u0131\u015fma temeli \u00fczerine kurulu bir sistemin de\u011fi\u015fme, farkl\u0131la\u015fma ve \u00e7\u00f6z\u00fclme sonucu da\u011f\u0131lmas\u0131 olas\u0131l\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131 Durkheim’\u0131 ve T\u00f6nnies’i organik bir dayan\u0131\u015fma modeli aramaya s\u00fcr\u00fckleyen ideolojik gerek\u00e7eler bunlard\u0131r. Siyasal g\u00fcc\u00fcn el de\u011fi\u015ftirmi\u015f bulundu\u011fu bir ”devrimci” sistemde egemen ideolojinin sosyolojiden bekledi\u011fi g\u00f6rev pek farkl\u0131 de\u011fildir. Ba\u015far\u0131ya ula\u015fm\u0131\u015f devrime kar\u015f\u0131 s\u00fcrekli devrimi savunan Tro\u00e7kistlerin ba\u015f\u0131na gelenler bilinmektedir. Burjuva sosyal\u00a0\u00a0\u00a0 bilimiyle devrimci sosyal bilim, sosyal yap\u0131 ve ili\u015fkilerin ”ne”li\u011fi konusunda ayn\u0131 ideolojik y\u00f6n\u00fc payla\u015f\u0131rlar: ”Yap\u0131” ad\u0131 verilen ili\u015fkiler b\u00fct\u00fcn\u00fcn\u00fcn -nas\u0131l oldu\u011fu de\u011fil de- nas\u0131l olmas\u0131 gerekti\u011fi sorunu sosyolojik bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na egemendir. Y\u00fczeyde bir y\u00f6ntem ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 gibi g\u00f6r\u00fcnen farkl\u0131 tutum ve davran\u0131\u015flar\u0131n k\u00f6keninde sistemin varl\u0131\u00ad\u011f\u0131n\u0131 korumaya y\u00f6nelik ideolojik gerek\u00e7eler sakl\u0131d\u0131r. (10)<\/p>\n DE\u011e\u0130\u015eEN\u00a0\u00a0\u00a0 NED\u0130R?<\/strong><\/p>\nSosyalist bir devrim denemesini eylem i\u00e7inde ya\u015fad\u0131ktan sonra A.B.D.’ne yerle\u015fen Rus sosyologu Sorokin’in (1966) ili\u015fki bi\u00e7imleri konusundaki g\u00f6r\u00fc\u015fleri ideolojik a\u00e7\u0131dan olduk\u00e7a anlaml\u0131d\u0131r. Sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistemi ya da yap\u0131y\u0131 olu\u015fturan \u00f6\u011feler aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin \u00e7ok \u00e7e\u015fitli olabilece\u011fini g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015fan Sorokin, belli ba\u015fl\u0131 ve en az, be\u015f t\u00fcr \u00fczerinde duruyor:<\/p>\n 1)<\/strong> Yer-zaman yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndan do\u011fan (sanki) ili\u015fkileri
\n2)<\/strong> Dolayl\u0131 nedensellik ili\u015fkileri,
\n3)<\/strong> Do\u011frudan nedensellik ili\u015fkileri,
\n4)<\/strong> Anlaml\u0131 birlik veya b\u00fct\u00fcnlerdeki ili\u015fkiler, ve
\n5) <\/strong>Anlaml\u0131 nedensellik ili\u015fkileri.<\/p>\nBitpazar\u0131nda sat\u0131lan \u00e7e\u015fitli eski e\u015fya sadece yer yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndan do\u011fan bir ili\u015fki i\u00e7indedirler. Yenilerin getirilmesi, eskilerin sat\u0131lmas\u0131, e\u015fyay\u0131 ve onlar aras\u0131ndaki ili\u015fkileri etkilemez. Kentin bir alan\u0131nda bir anma t\u00f6reni yap\u0131l\u0131rken ayn\u0131 anda fakat ba\u015fka bir alanda itfaiyenin yang\u0131n s\u00f6nd\u00fcrmesi e\u015f-zamanl\u0131 ve rastlant\u0131 olaylard\u0131r; aralar\u0131nda anlaml\u0131 bir ili\u015fki yoktur. Sorokin bunlara ”k\u00fcme” olaylar\u0131 diyor. Bu t\u00fcr olaylardaki yer-zaman ili\u015fkileri sadece rastlant\u0131d\u0131r. Her y\u0131l Cumhuriyet Bayram\u0131’n\u0131n 30 A\u011fustos Zafer Bayram\u0131n’dan iki ay sonra kutlanmas\u0131 anlaml\u0131 de\u011fildir. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, Cumhuriyet’in 30 A\u011fustos 1922 zaferinden bir y\u0131l sonra ilan edilmi\u015f olmas\u0131 anlaml\u0131d\u0131r. Baz\u0131 k\u00fcmeleri olu\u015fturan \u00f6\u011feler aras\u0131nda, dolayl\u0131 da olsa bir nedensellik ili\u015fkisi bulunabilir. Belli bir cepte bulunan saat, anahtar, mendil, para \u00e7antas\u0131, kalem ve tarak gibi e\u015fya aras\u0131nda dolayl\u0131 da olsa nedensel ili\u015fkiler vard\u0131r. Bir arada bulunuyorlar, \u00e7\u00fcnk\u00fc belli bir ki\u015finin g\u00fcncel gereksinmelerini kar\u015f\u0131l\u0131yorlar.<\/p>\n B\u00fcy\u00fck bir do\u011fal afet, bir isyan ya da sava\u015f durumu y\u00f6netim \u00f6nlemlerinin geni\u015fletilmesini, baz\u0131 toplumlarda ”s\u0131k\u0131 y\u00f6netim” karar\u0131n\u0131 gerektirdi\u011fi gibi; ola\u011fan\u00fcst\u00fc ko\u015fullar\u0131n sona ermesi de genellikle s\u0131k\u0131 y\u00f6netimden ola\u011fan y\u00f6netime d\u00f6n\u00fclmesine yol a\u00e7ar. Bu t\u00fcrden veya benzer sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel olaylar aras\u0131nda d\u00fczenli bir \u00f6ncelik-sonral\u0131k ili\u015fkisi vard\u0131r.<\/p>\n Matematik ile do\u011fa ve ya\u015fam bilimlerindeki \u00e7o\u011fu veriler, felsefe sistemleri ve sanat \u00fcr\u00fcnleri anlaml\u0131 b\u00fct\u00fcnlerdir. Bu t\u00fcr b\u00fct\u00fcnlerin \u00f6\u011feleri ve \u00f6nermeleri sistemi etkilemeden de\u011fi\u015ftirilemez.<\/p>\n Bunlara kar\u015f\u0131l\u0131k, bir b\u00fct\u00fcn\u00fcn ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 anlam ideolojik d\u00fczeydeki i\u015flevini a\u015farak, ya\u015fam\u0131n veya davran\u0131\u015f\u0131n bir \u00f6\u011fesi olunca sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel bir olguya d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmle anlaml\u0131 birlik \u00f6\u011fesi sistemin b\u00fct\u00fcn\u00fcyle nedensel bir ili\u015fkinin i\u00e7ine girer. Akl\u0131n bir \u00fcr\u00fcn\u00fc olan matematik \u00f6\u011fretilip \u00f6\u011frenilmeye, zaman ve yer \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcnde, end\u00fcstride, \u00fcretim ve al\u0131\u015fveri\u015f hayat\u0131nda kullan\u0131lmaya ba\u015flan\u0131nca, sistemin \u00fclk\u00fcs\u00fcyle ba\u011fda\u015fan anlaml\u0131 ve nedensel bir b\u00fct\u00fcn\u00fcn par\u00e7as\u0131 olur. \u00d6yle bir b\u00fct\u00fcn ki toplumda neyi de\u011fi\u015ftirmeye kalksan\u0131z kar\u015f\u0131n\u0131za matematik bir sorun \u00e7\u0131kar. Kar\u015f\u0131t olarak matemati\u011fe dayal\u0131 bir \u00f6l\u00e7\u00fc bi\u00adriminden \u00f6tekine ge\u00e7i\u015f, s\u00f6z geli\u015fi okka’dan Mo’ya ar\u015f\u0131n’aza metre’ye ge\u00e7i\u015f uzun zaman al\u0131r, b\u00fcy\u00fck toplumsal \u00e7abalar\u0131 gerektirir.<\/p>\n Sorokin’e (1966) g\u00f6re, sosyal bilimcinin ilgilenip incelendi\u011fi ili\u015fki t\u00fcrleri, \u00f6zellikle \u015fu son ikisidir. \u0130\u015flevsel b\u00fct\u00fcnler -alt sistemler- ve bunlar\u0131n birbiriyle ve de t\u00fcm sistemle kurdu\u011fu nedensel ili\u015fkiler! Sorokin, i\u015flevsel b\u00fct\u00fcnlerin birbirleriyle ve sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistemle nedensel ili\u015fkiler i\u00e7inde bulundu\u011funu saptayarak ili\u015fkilerin do\u011fas\u0131 sorununa bir \u00e7\u00f6z\u00fcm yolu g\u00f6stermi\u015ftir.<\/p>\n \n- \u00d6ZET<\/b><\/li>\n<\/ol>\n
Neler de\u011fi\u015fiyor? sorusuna kar\u015f\u0131l\u0131k sosyal bilimcinin verdi\u011fi ge\u00e7erli cevaplar\u0131 \u015f\u00f6ylece \u00f6zetleyebiliriz: ”Sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel sistem” diye kavramla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z olgular ve ili\u015fkiler de\u011fi\u015fiyor. Bu sistem, t\u0131pk\u0131 insan gibi, canl\u0131, cans\u0131z ve canl\u0131-\u00fcst\u00fc \u00f6\u011felerden ve varl\u0131klardan olu\u015fan bir \u00fcst sistemdir. \u00dcst sistemi olu\u015fturan par\u00e7alara ”kurumlar ve \u00f6\u011feler” de deniliyor. Bu par\u00e7alar\u0131n hangi kurum ve \u00f6\u011feler oldu\u011fu konusunda, ba\u015fka bir deyi\u015fle, sistemin neler’den olu\u015ftu\u011fu konusunda -kuramlar aras\u0131nda- \u00f6nemli bir anla\u015fmazl\u0131k yok. \u0130nsano\u011flu’nun yapt\u0131\u011f\u0131, yaratt\u0131\u011f\u0131 her \u015fey ve de onu etkileyen do\u011fal veya do\u011fa-\u00fcst\u00fc \u00f6\u011feler sistemin par\u00e7as\u0131d\u0131rlar. Sistem, b\u00fct\u00fcn ve yap\u0131 kavramlar\u0131, toplumu olu\u015fturan \u00f6\u011feler ve kurumlar aras\u0131nda \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc, \u00e7ok \u00e7e\u015fitli karma\u015f\u0131k bir ili\u015fkiler a\u011f\u0131 oldu\u011funu dile getiriyor. Ancak bu ili\u015fkilerin t\u00fcrleri, bi\u00e7imleri, geli\u015fme y\u00f6nleri, k\u0131saca do\u011fas\u0131 ideolojik kutupla\u015fmalara konu olabiliyor. \u00d6yle ki, \u00e7o\u011fu sosyal bilimciler neyi nas\u0131l a\u00e7\u0131klamak ve de hangi sonuca varmak istiyorsa, o amaca uygun bir toplum modelini \u00f6ng\u00f6r\u00fcyor; dolay\u0131s\u0131yla olan\u0131 biteni de\u011fil de olmas\u0131 gerekeni inceleyip ara\u015ft\u0131r\u0131yorlar.<\/p>\n \u0130deolojiden ba\u011f\u0131ms\u0131z, de\u011fer yarg\u0131lar\u0131ndan ar\u0131nm\u0131\u015f bir toplum biliminin m\u00fcmk\u00fcn olup olmayaca\u011f\u0131 sorusu b\u00fct\u00fcn g\u00fcncelli\u011fiyle \u00f6n\u00fcm\u00fczde duruyor. Sosyal bilimciler insan oldu\u011fu ve de insanlar sosyal bilim yapt\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece olan\u0131 olmas\u0131 gerekenden -yani bilimi etbik’den- ay\u0131rma \u00fclk\u00fcs\u00fcn\u00fcn kolayca ger\u00e7ekle\u015fece\u011fi s\u00f6ylenemez (Mardin 1976). Ancak, nesnel ger\u00e7e\u011fin de bir ideolojik de\u011feri vard\u0131r. Kimi sosyal bilimciler, \u00f6tekilerden biraz fazla \u00f6l\u00e7\u00fcde, ideolojik ak\u0131mlar\u0131n \u00fcst\u00fcnde kalmay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyorlar. \u0130deoloji sorunu Alt\u0131nc\u0131 B\u00f6l\u00fcm’de yeniden ele al\u0131nmakta ve farkl\u0131la\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 de\u011fi\u015fme s\u00fcrecinin ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir sonucu olarak tart\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n \u00d6\u011feler ve kurumlar aras\u0131ndaki anlaml\u0131 ili\u015fkilerin do\u011fas\u0131, yani i\u015flevsel, nedensel ve ereksel ili\u015fkiler sorunu, ilerde, ”Neden ve Ni\u00e7in?” ba\u015fl\u0131kl\u0131 Yedinci B\u00f6l\u00fcm’de yeniden ve daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak ele al\u0131n\u0131p incelenmektedir.<\/p>\n Dipnotlar:
\n<\/strong> 1)<\/strong> Bu ay\u0131r\u0131mda dikkati \u00e7eken en \u00f6nemli belge, antropoloji ad\u0131na Kroeber ile sosyoloji ad\u0131na Parsons aras\u0131nda ”k\u00fclt\u00fcr” s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn hangi s\u0131n\u0131rl\u0131 anlam\u00adda kullan\u0131laca\u011f\u0131 konusunda var\u0131lan yaz\u0131l\u0131 centilmenlik anla\u015fmas\u0131d\u0131r: ”K\u00fclt\u00fcr kavram\u0131n\u0131n Amerikan Antropolojisindekinden daha dar bir anlam kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n daha yararl\u0131 olaca\u011f\u0131m \u00f6neririz.” (Kroeber ve Parsons 1958 : 582-3.) ”K\u00fclt\u00fcr” kavram\u0131n\u0131n ”toplum” kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda da kullan\u0131lmaya ba\u015flan\u00admas\u0131 sosyologlar\u0131 tedirgin etmi\u015fti.
\nK\u00fclt\u00fcr s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kullanmaktan ka\u00e7man \u0130ngiliz sosyal antropologlar\u0131 (G\u00fcven\u00e7 1974: 95), sosyal ya da k\u00fclt\u00fcrel de\u011fi\u015fme yerine ”yap\u0131sal de\u011fi\u015fmemden s\u00f6z ediyorlar, Mair’in (1973:3) de\u011findi\u011fi gibi, ”yap\u0131” s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc \u0130ngiltere’de sistem ve sistemdeki ili\u015fkiler anlam\u0131nda kullan\u0131lmaktad\u0131r. Sosyal yap\u0131-k\u00fclt\u00fcrel yap\u0131 ay\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n toplumsal ger\u00e7e\u011fin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne uymad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zlemi i\u00e7in Bkz: Kongar\u00a0(1972b:148).
\n2)<\/strong> Sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel kurum kavram\u0131 Hobhouse’a (1924:49) g\u00f6re \u00fc\u00e7 farkl\u0131 anlamda kullan\u0131lmaktad\u0131r: (1) \u0130nsanlararas\u0131 ili\u015fkileri d\u00fczenleyen yerle\u015fik ilkeler, (2) bu t\u00fcr gelenek ve ilkelerin karma\u015f\u0131k b\u00fct\u00fcn\u00fc, (3) b\u00f6yle bir b\u00fct\u00fcn\u00fc savunup destekleyen \u00f6rg\u00fctler.
\n3)<\/strong> Yukarda (1) numaral\u0131 dipnotta savunulan gerek\u00e7eyi dikkate alarak.
\n4)<\/strong> Sistem kuramc\u0131s\u0131 Ackoff ”insan-makine” sistemlerinden, Sommerl\u0131off ise ”ya\u015fayan ve fizik” sistemlerden s\u00f6z ediyorlar. Parklar\u0131 i\u00e7in Bkz: Emery (1972 :335-7 ve 148-54). Diyalektik maddecili\u011fin b\u00fct\u00fcn ve sistem kavran\u0131lan i\u00e7in bkz.: Lange (1965:1-3) ve bu kitaptaki ”S\u00f6zsonu”na (\u00a7 89).
\n5) <\/strong>Psikolojide ve \u00f6teki sosyal bilimlerde ”stimulus-response” veya k\u0131saca ”S -> R” olarak bilinen kuram ve yorum y\u00f6ntemi.
\n6) SKS i\u00e7inde ki\u015filik sisteminin olu\u015fmas\u0131 ve bu iki sistemin birbirini etkilemesi, G\u00fcven\u00e7’in (1970) ara\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131n konusu olmu\u015ftur. Konunun daha k\u0131sa bir tart\u0131\u015fmas\u0131 i\u00e7in Fromm’a (1973: 8. B\u00f6l\u00fcm) Bkz. \u0130nsan tabiat\u0131n\u0131n (do\u011fas\u0131n\u0131n) al\u0131\u015fkanl\u0131klardan ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6zlemleyen Pascal i\u00e7in Bkz,: H\u0131z\u0131r (1976 : 65). \u0130nsan akl\u0131n\u0131n do\u011fal yap\u0131s\u0131 i\u00e7in bkz.: Hume (1976).
\n7) <\/strong>Canl\u0131 varl\u0131klar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlukla karbon (C). hidrojen (H), oksijen (O) ve azot (N) ile s\u00fclf\u00fcr (S), potasyum (P), kalsiyum (Ca) ve demir (Fe) vb minerallerden olu\u015ftu\u011fu bilinmektedir. Ancak kimyadaki b\u00fct\u00fcn teknik geli\u015fmelere ra\u011fmen canl\u0131y\u0131 olu\u015fturan proteinlerin bile insan eliyle yap\u0131lmas\u0131 hen\u00fcz m\u00fcmk\u00fcn olmam\u0131\u015ft\u0131r. Deney t\u00fcp\u00fcnde hayat yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 efsanesi, sadece, proteinin yap\u0131 ta\u015f\u0131 olan amino as\u0131tleriyle, genetik yap\u0131 molek\u00fcl\u00fcn\u00fcn (DNA) d\u00f6rt ana \u00f6\u011fesinden biri olan adenin maddesinin laboratuarda yap\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131ndan do\u011fmu\u015ftur. Bkz: Bronowski (1975: 316-7).
\n8)<\/strong> \u00d6rnek olarak, fizik ve kimya yasalar\u0131 canl\u0131, cans\u0131z, ve canl\u0131 \u00fcst\u00fc b\u00fct\u00fcn varl\u0131k alanlar\u0131nda ge\u00e7erlidir. Biyolojinin yasalar\u0131 ise, ancak canl\u0131 ve canl\u0131 \u00fcst\u00fc varl\u0131klar i\u00e7in ge\u00e7erli, cans\u0131z varl\u0131k alan\u0131 i\u00e7in olasald\u0131r. Sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel yasalar ise (e\u011fer varsa) canl\u0131 \u00fcst\u00fc i\u00e7in ge\u00e7erli, \u00f6teki varl\u0131klar i\u00e7in olasald\u0131r. Fizik yasalar\u0131 bile, atom alt\u0131 alan\u0131nda olasal olabilir. Heisenberg’in ”bilinmezlik ilkesi” yerine Bronowski (1975: 353-65) ”tolerans ilkeli” demeyi \u00f6neriyor. Ancak hemen belirtelim ki, alt varl\u0131k alanlar\u0131nda ge\u00e7erli olan yasalar, \u00fcst varl\u0131k alanlar\u0131nda da ge\u00e7erlidir ama a\u00e7\u0131klayabildikleri olaylar\u0131n i\u00e7eri\u011fi (kaplam\u0131) son derece s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Bu bo\u015flu\u011fu doldurmak i\u00e7in biyolojiye ve sosyal bilime gerek duyulmu\u015ftur. Heisenberg i\u00e7in Bkz: Y\u0131ld\u0131r\u0131m (1973).
\n9) <\/strong>Sosyal bilimlerin \u00f6zerkli\u011fi ve varl\u0131k nedenleri konusunda Raymond Barre (1957 : 14-5) ak\u0131ll\u0131ca bir \u00f6l\u00e7\u00fct \u00f6neriyor : ”Her sosyal bilim ki varl\u0131k gerek\u00e7esini kendisi belirler, \u00f6teki bilimlerden yal\u0131tland\u0131\u011f\u0131 oranda verimlili\u011fini, \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131n\u0131 s\u0131n\u0131rlayamayarak kom\u015fu disiplinlere girdi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde tad\u0131n\u0131 yitirir. Bilimsel \u00f6zerklik ilkesi bilimlerin birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmedi\u011fi gibi, i\u015fbirli\u011fi ve \u00e7abalar\u0131n b\u00fct\u00fcnle\u015fmesi ilkelerinin de kabul\u00fcn\u00fc gerektirir.
\n10)<\/strong> Sosyal ger\u00e7eklik konusunda J. Ullomo’nun (1936: 339) y\u0131llarca \u00f6nce yapt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zlemi hat\u0131rlayal\u0131m: ”\u0130deac\u0131 okulun ger\u00e7e\u011fi yaratmas\u0131na ve ger\u00e7ek\u00e7i okulun ger\u00e7e\u011fe boyun e\u011fmesine kar\u015f\u0131l\u0131k; sosyal bilim, ger\u00e7e\u011fi ne ise oldu\u011fu gibi kabul eder”. Ancak bu g\u00f6zlemdeki sosyal bilim-sosyal bilimci ay\u0131r\u0131m\u0131 dikkati \u00e7eker. Sosyal bilimcilerin ger\u00e7e\u011fi oldu\u011fu gibi kabul etti\u011fi s\u00f6ylenemez. O zaman \u015fu temel sorunla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131r\u0131z: ”Sosyal bilimcilerin yapt\u0131klar\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z bir sosyal bilim var m\u0131?” Ullomo, san\u0131mca olan\u0131 de\u011fil de ol\u00admas\u0131 gerekeni vurguluyor. Sosyolog S. Keller daha ger\u00e7ek\u00e7idir: ”Toplum bilimci, toplum bilim alan\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan bilimcidir” (P\u00fcsk\u00fcll\u00fco\u011flu 1971: 287). Bu yakla\u015f\u0131m bizi \u015fu tan\u0131ma da g\u00f6t\u00fcr\u00fcr: ”Sosyal bilim, sosyal bilimcilerin yapt\u0131\u011f\u0131 \u015feydir.”<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Prof. Dr. Bozkurt Güvenç SOSYAL ve KÜLTÜREL DEĞİŞME Hacettepe Üniveriste Yayınları 1976 SORULAR ve SORUNLAR Sürüp gidenler doruğu aşıp olgunlaşınca, her bir şeyin doğasını anlamaya başlarız. Aristoteles GİRİŞ Biyolojik ve sosyal\/kültürel bir varlık olan insanoğlu, içinde yaşadığı olaylar ve çevresinde olup bitenler karşısında, ”Ne, neden ve nasıl?” gibi genel sorular soruyor. Soruyor; çünkü bilmek, anlamak […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_bbp_topic_count":0,"_bbp_reply_count":0,"_bbp_total_topic_count":0,"_bbp_total_reply_count":0,"_bbp_voice_count":0,"_bbp_anonymous_reply_count":0,"_bbp_topic_count_hidden":0,"_bbp_reply_count_hidden":0,"_bbp_forum_subforum_count":0,"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"0","ocean_second_sidebar":"0","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"0","ocean_custom_header_template":"0","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"0","ocean_menu_typo_font_family":"0","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"0","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"off","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[126],"tags":[],"class_list":["post-9527","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-aydin-adige-abhaz-gencligi","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9527","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9527"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9527\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22007,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9527\/revisions\/22007"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9527"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9527"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9527"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}} | | | | | | | | | |
![\"\"](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/SOSYAL-ve-KULTUREL-DEGISME-b.png\")
<\/p>\n