{"id":9551,"date":"2019-03-14T18:14:49","date_gmt":"2019-03-14T18:14:49","guid":{"rendered":"http:\/\/circassiancenter.com\/tr\/?p=9551"},"modified":"2025-08-23T21:43:59","modified_gmt":"2025-08-23T18:43:59","slug":"yontem-uzerine-konusma-usunu-iyi-kullanmak-ve-bilimlerde-dogruyu-arastirmak-icin","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/yontem-uzerine-konusma-usunu-iyi-kullanmak-ve-bilimlerde-dogruyu-arastirmak-icin\/","title":{"rendered":"Y\u00d6NTEM \u00dcZER\u0130NE KONU\u015eMA USUNU \u0130Y\u0130 KULLANMAK VE B\u0130L\u0130MLERDE DO\u011eRUYU ARA\u015eTIRMAK \u0130\u00c7\u0130N"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/p>\n

Descartes
\n<\/b> <\/span> Frans\u0131zca’dan \u00e7eviren ve a\u00e7\u0131klamalar\u0131 yazanlar: Af\u015far Timu\u00e7in – Y\u00fcksel Timu\u00e7in<\/span><\/span><\/p>\n

DESCARTES \u00dcZER\u0130NE B\u0130RKA\u00c7 S\u00d6Z
\n<\/span> <\/b>
\nY\u00f6ntem \u00fczerine konu\u015fma, Descartes’\u0131n birinci d\u00f6nem yap\u0131tlar\u0131ndand\u0131r. 1618’den 1637’ye kadar s\u00fcrm\u00fc\u015f olan bu birinci d\u00f6neminde, Descartes bir filozoftan \u00e7ok bir bilim adam\u0131d\u0131r.\u00a0 D\u00fcnya \u00fczerine, insan \u00fczerine, insan\u0131n evrendeki yeri \u00fczerine evrensel bir bilim geli\u015ftirmeye y\u00f6nelir. 1637’den sonran\u0131n Descartes’\u0131 bir bilim adam\u0131 olmaktan \u00e7ok bir filozoftur ya da bir metafizik\u00e7idir.<\/p>\n

As\u0131l ad\u0131 Discours de la m\u00e9thode, pour bien conduire la raison et chercher la v\u00e9rit\u00e9 dans les sciences, plus la dioptrique, les m\u00e9t\u00e9ors et la g\u00e9om\u00e9trie qui sont les essais de cette m\u00e9thode (Usu iyi y\u00f6netmek ve bilimlerde do\u011fruyu aramak i\u00e7in y\u00f6ntem \u00fczerine konu\u015fma ve bu y\u00f6ntemin denemeleri olan dioptrik, meteorlar ve geometri) olan bu kitab\u0131n bug\u00fcn yaln\u0131zca alt\u0131 b\u00f6l\u00fcml\u00fck Y\u00f6ntem \u00fczerine konu\u015fma b\u00f6l\u00fcm\u00fc ilgi \u00e7eker. Kitab\u0131 olduk\u00e7a kal\u0131nla\u015ft\u0131ran \u00f6b\u00fcr b\u00f6l\u00fcmler bug\u00fcn i\u00e7in yaln\u0131zca bilim tarihi uzmanlar\u0131n\u0131n ilgisini \u00e7ekebilir.<\/p>\n

Yukar\u0131da yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z ayr\u0131m\u0131, bilim adam\u0131 ve filozof ayr\u0131m\u0131n\u0131, Descartes i\u00e7in derinle\u015ftirmemek gerekir. Descartes bilimlerin felsefeden kopmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 o d\u00f6nemlerde \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren bilim adamlar\u0131n\u0131n tersine, bilimi her zaman felsefi bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 i\u00e7inde b\u00fct\u00fcnle\u015ftirmeye \u00f6zen g\u00f6stermi\u015ftir. Descartes, pek belirgin bir bi\u00e7imde, \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n bilim adamlar\u0131n\u0131n yaln\u0131zca teknik sorunlar \u00e7er\u00e7evesinde s\u0131n\u0131rland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6recek, onlar\u0131n tuttu\u011fu yoldan daha de\u011fi\u015fik bir yol tutacakt\u0131r. Gene de 1618-1637 aras\u0131nda Descartes \u00f6zellikle bilimsel konulara e\u011filir. Onun bu konularda, \u00f6zellikle fizyoloji alan\u0131nda ortaya koymu\u015f oldu\u011fu bilgilerin bug\u00fcnk\u00fc bilgilerimiz kar\u015f\u0131s\u0131nda pek bir anlam\u0131 kalmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz. \u00d6zellikle Orta\u00e7a\u011f boyunca \u00f6l\u00fc kesmeyi yasaklayan kilise \u00e7evreleri insan bedeninin yap\u0131s\u0131n\u0131 ve i\u015flevlerini bilmek i\u00e7in \u00e7aba g\u00f6sterenlerin g\u00f6z\u00fcn\u00fc korkutmu\u015ftu. Flaman anatomi uzman\u0131 Vesalius’un (1514-1564) ba\u015f\u0131na gelenler bu bask\u0131n\u0131n en belirgin tan\u0131\u011f\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Hegel’in ger\u00e7ek bir de\u011ferbilirlikle “modern felsefenin kurucusu” dedi\u011fi Descartes 31 Mart 1596’da La Haye’de (Touraine) do\u011fdu. Rennes parlamentosunda dan\u0131\u015fmanl\u0131k yapm\u0131\u015f olan babas\u0131 Joachim Descartes olduk\u00e7a zengin bir ki\u015fiydi. Annesi Jeanne Brochard onu do\u011furduktan bir y\u0131l sonra bu d\u00fcnyaya g\u00f6zlerini kapay\u0131vermi\u015fti. On ya\u015f\u0131nda Cizvitlerin Coll\u00e8ge Royale de la Fl\u00e8che okuluna giren Descartes on sekiz ya\u015f\u0131nda bu okuldan ayr\u0131ld\u0131, iki y\u0131l sonra yani 1616’da Poitiers’de hukuk \u00f6\u011frenimini tamamlad\u0131. Askerlik mesle\u011fini se\u00e7erek 1618’de Moritz von Nassau’nun, 1619’da Bavyera se\u00e7icisinin, 1621’de Bocquoy kontunun ordular\u0131na girdi; b\u00f6ylece Almanya’y\u0131, \u0130svi\u00e7re’yi, \u0130talya’y\u0131, Hollanda’y\u0131, Macaristan’\u0131, Polonya’y\u0131 dola\u015ft\u0131. 1627’de \u00fcnl\u00fc La Rochelle ku\u015fatmas\u0131na kat\u0131ld\u0131. 1628’de Hollanda’ya \u00e7ekildi ve kendini felsefeye adad\u0131. Hollanda’n\u0131n Francher, Amsterdam, Deventer, Utrecht, Leiden, Endegeest, Egmond ve \u00f6zellikle Alkmaar gibi kentlerinde dingin bir ya\u015fam s\u00fcrd\u00fc. Bu arada \u00fc\u00e7 kez Fransa’ya gitti. 1649’da \u0130sve\u00e7 krali\u00e7esi Kristina onu yan\u0131na \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131. Sarayda b\u00fcy\u00fck ilgi g\u00f6ren, bu arada bir de bale yazan filozofun g\u00fc\u00e7s\u00fcz bedeni \u0130sve\u00e7’in so\u011fuklar\u0131na dayanamad\u0131. Descartes 1650’de Stockholm’de zat\u00fcrreeden \u00f6ld\u00fc.<\/p>\n

Descartes’\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce ya\u015fam\u0131nda en \u00e7ok etkili olmu\u015f olan ki\u015fi \u00fcnl\u00fc bilim adam\u0131 Isaac Beeckman’d\u0131r. \u0130ki d\u00fc\u015f\u00fcnce adam\u0131 1618’de kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131lar. Descartes kendisinden sekiz ya\u015f b\u00fcy\u00fck olan bu ki\u015fiye b\u00fcy\u00fck bir sayg\u0131yla ba\u011fland\u0131. Isaac Beeckman, Caen \u00dcniversitesi’nden \u00fcnl\u00fc bir t\u0131p doktoruydu; matematikle ilgileniyor, matematik-fizik alan\u0131nda \u00f6nemli \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131yordu. Descartes ilk incelemesi Compendium musicae’yi (M\u00fczik \u00f6zeti) Isaac Beeckman i\u00e7in yazm\u0131\u015ft\u0131r. “M\u00fczi\u011fin konusu sestir, amac\u0131 ho\u015fa gitmek ve bizde \u00e7e\u015fitli tutkular uyand\u0131rmakt\u0131r” diye ba\u015flayan bu incelemenin bug\u00fcn i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir \u00f6nemi yoktur. Ancak Descartes’\u0131n Beeckman’la dostlu\u011fu Beeckman’\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcne (1637) kadar s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Descartes’\u0131n Beeckman’a yazd\u0131\u011f\u0131 mektuplar her sat\u0131r\u0131nda sars\u0131lmaz bir dostlu\u011fun inceliklerini yans\u0131t\u0131r. \u00d6rne\u011fin Descartes 26 Ocak 1619 tarihli mektubunda \u015f\u00f6yle der: “Mektubunuzu ald\u0131m, bekliyordum zaten. Ona g\u00f6z atar atmaz m\u00fczikle ilgili notlar\u0131 g\u00f6r\u00fcnce i\u00e7im sevin\u00e7le doldu: beni unutmad\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131 daha nas\u0131l g\u00f6sterecektiniz? Bir \u015fey daha bekliyordum, o benim i\u00e7in daha \u00f6nemliydi: ne yapt\u0131n\u0131z, ne yap\u0131yorsunuz, sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131z nas\u0131l? \u0130nan\u0131n bana, yaln\u0131zca bilimi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor de\u011filim, sizi de d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum; yaln\u0131zca d\u00fc\u015f\u00fcncelerinizi de\u011fil, d\u00fc\u015f\u00fcnceleriniz \u00e7ok \u00f6nemli ama, b\u00fct\u00fcn bir insan olarak sizi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.”<\/p>\n

Descartes, ulusal dillerin Avrupa’da yeni yeni kendini buldu\u011fu bir y\u00fczy\u0131lda baz\u0131 yap\u0131tlar\u0131n\u0131 Latince, baz\u0131 yap\u0131tlar\u0131n\u0131 Frans\u0131zca yazm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130lk incelemeleri Compendium musicae (1618) ve Regulae ad directionem ingenii (Usun y\u00f6netimi i\u00e7in kurallar) (1631) adlar\u0131ndan da anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi Latince yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Discorus de la m\u00e9thode (Y\u00f6ntem \u00fczerine konu\u015fma) Frans\u0131zca yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ve 8 \u015eubat 1637’de Leyden’de Jean Maire yay\u0131n\u0131 olarak \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r, filozofun bas\u0131lan ilk yap\u0131t\u0131d\u0131r. Kitab\u0131n Latince \u00e7evirisi 1644’te yay\u0131mland\u0131, \u00e7eviriyi Descartes bas\u0131lmadan \u00f6nce g\u00f6zden ge\u00e7irdi (yay\u0131mc\u0131s\u0131 L. Elzevier). Y\u00f6ntem \u00fczerine konu\u015fma b\u00fct\u00fcnsel bir yap\u0131 ortaya koymaz, her b\u00f6l\u00fcm ayr\u0131 bir konuyu i\u015fler. B\u00f6l\u00fcmler aras\u0131nda ba\u011flant\u0131 bulunmad\u0131\u011f\u0131 gibi, baz\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce tutars\u0131zl\u0131klar\u0131 da g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. \u00d6rne\u011fin birinci b\u00f6l\u00fcmde neredeyse t\u00fcm\u00fcyle mahk\u00fbm edilen Stoa felsefesi \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u00f6l\u00fcmde benimsenir. Kitap ayr\u0131 ayr\u0131 makalelerden olu\u015fmu\u015f gibidir, belki de bu makaleler \u00e7ok de\u011fi\u015fik zamanlarda yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu par\u00e7al\u0131 kitab\u0131n en \u00f6nemli yan\u0131 Descartes’\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncesindeki geli\u015fimle ilgili tarihsel \u00e7izgiyi ortaya koyuyor olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Descartes’\u0131n bir ba\u015fka \u00f6nemli kitab\u0131 Meditationes ilk olarak 1641 ve 1642’de Latince yay\u0131mland\u0131. 1641’de yap\u0131lan birinci bask\u0131 Paris’te Michel Soly yay\u0131nevinin bask\u0131s\u0131d\u0131r: Renati Descartes, Meditationes de prima philosophia (Ren\u00e9 Descartes, \u0130lk felsefe \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnceler). Kitaba alt\u0131 b\u00f6l\u00fcml\u00fck ele\u015ftiriler toplam\u0131 ve bu ele\u015ftirilere Descartes’\u0131n verdi\u011fi yan\u0131tlar eklenmi\u015fti. 1642 bask\u0131s\u0131 Amsterdam’da L.Elzevier Yay\u0131nevince yay\u0131mland\u0131, bu bask\u0131ya yaln\u0131zca birinci ele\u015ftiri eklenmi\u015fti. Kitab\u0131n Frans\u0131zca \u00e7evirisi 1647’de Paris’te Veuve Jean Camusat ve Pierre le Petit’de M\u00e9ditations m\u00e9taphysique de Ren\u00e9 Descartes (Ren\u00e9 Descartes’\u0131n metafizik d\u00fc\u015f\u00fcnceleri) \u00e7\u0131kt\u0131. \u00c7eviriyi Luynes D\u00fck\u00fc yapm\u0131\u015ft\u0131 ve birinci, ikinci, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc, d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc, alt\u0131nc\u0131 ele\u015ftirilerin \u00e7evirileri de kitaba eklenmi\u015fti. \u00c7eviriyi Descartes ba\u015ftan sona g\u00f6zden ge\u00e7irmi\u015ftir. Be\u015finci ele\u015ftirinin yerine Descartes’\u0131n bir a\u00e7\u0131klamas\u0131 konulmu\u015ftur.<\/p>\n

Les Principes de la philosophie (Felsefenin ilkeleri) ilkin L. Elzevier’de 1644’te yay\u0131mland\u0131, Latince olarak \u00e7\u0131kt\u0131: Renati Descartes, Principia philosophiae (Ren\u00e9 Descartes, Felsefenin \u0130lkeleri). Yap\u0131t\u0131n Frans\u0131zca \u00e7evirisini rahip Picot yapm\u0131\u015ft\u0131r, \u00e7eviriyi Descartes g\u00f6zden ge\u00e7irmi\u015ftir. Yap\u0131t 1647’de Paris’de Henri Le Gras’da \u00e7\u0131kt\u0131. Felsefenin \u0130lkeleri Descartes’\u0131n daha \u00f6nceki felsefe \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n geni\u015f bir \u00f6zeti gibidir ya da daha \u00f6nceki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla ilgili geni\u015f \u00e7er\u00e7eveli bir a\u00e7\u0131klamad\u0131r. 1649’da Les Passions de l’\u00e2me (Ruhun Tutkular\u0131) Hollanda’da bas\u0131ld\u0131. Yap\u0131t \u0130sve\u00e7 krali\u00e7esi Kristina’ya yollanm\u0131\u015ft\u0131. Descartes bu kitab\u0131nda tutkular ad\u0131 alt\u0131nda insan ruhsall\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00e7e\u015fitli olgular\u0131n\u0131 incelemi\u015ftir. Ruhun Tutkular\u0131 bir ruhbilim ara\u015ft\u0131rmas\u0131d\u0131r, ayn\u0131 zamanda ahlak konular\u0131yla pek ilgilenmeyen Descartes’\u0131n insan ruhsall\u0131\u011f\u0131ndan giderek geli\u015ftirdi\u011fi bir ahlak ara\u015ft\u0131rmas\u0131d\u0131r. Filozofun sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda bas\u0131lm\u0131\u015f olan yap\u0131tlar\u0131 bunlard\u0131r.<\/p>\n

\u015eimdi filozofun \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra bas\u0131lm\u0131\u015f olan yap\u0131tlar\u0131n\u0131 g\u00f6relim. Daha \u00f6nce ad\u0131n\u0131 and\u0131\u011f\u0131m\u0131z Compendium Musicae 1650’de Amsterdam’da \u00e7\u0131kt\u0131. 1662’de Leiden’de Trait\u00e9 de l’homme’un (\u0130nsan \u0130ncelemesi) Latince bir \u00e7evirisi yay\u0131mland\u0131. 1664’te Jacques Le Gras Le Monde de M.Descartes ou le trait\u00e9 de la lumi\u00e8re’i (Bay Descartes’\u0131n d\u00fcnyas\u0131 ya da \u0131\u015f\u0131k incelemesi) yay\u0131mlad\u0131. 1657’de Charles Angot Lettres de M. Descartes’\u0131 (Bay Descartes’\u0131n mektuplar\u0131) \u00e7\u0131kard\u0131. 1659’da mektuplardan bir cilt daha \u00e7\u0131kt\u0131. 1664’de L’Homme de Ren\u00e9 Descartes (Ren\u00e9 Descartes’\u0131n \u0130nsan\u0131), bir de Trait\u00e9 de le formation de foetus (Ceninin olu\u015fumu \u00fczerine inceleme) \u00e7\u0131kt\u0131. Descartes’\u0131n daha \u00f6nce ad\u0131n\u0131 and\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00e7ok \u00f6nemli ve bitmemi\u015f yap\u0131t\u0131 Regulae ad directionem ingenii (Usun y\u00f6netimi i\u00e7in kurallar) g\u00fcn \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131na \u00e7\u0131kmakta ge\u00e7 kalm\u0131\u015f, bu arada elyazmalar\u0131 yitip gitmi\u015fti. 1648’de yap\u0131lan Flamanca bas\u0131lan bir kopyadan yararlan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Regulae’nin Latince bask\u0131s\u0131 1701’de \u00e7\u0131kt\u0131. Bu kitapta y\u00f6ntemle ilgili pek \u00e7ok sorun ele al\u0131n\u0131r, ancak yaln\u0131zca y\u00f6ntemin uygulamal\u0131 yan\u0131yla ilgilenilir, k\u00f6kl\u00fc bir y\u00f6ntem ara\u015ft\u0131rmas\u0131na gidilmez. Kitapta on iki\u015fer kural\u0131 i\u00e7eren \u00fc\u00e7 b\u00f6l\u00fcm olacakt\u0131r. Ne var ki filozof ilk on sekiz kural\u0131 incelemi\u015f, onlar\u0131 izleyen \u00fc\u00e7 kural\u0131 bildirmi\u015f ama incelememi\u015f, kalan\u0131na hi\u00e7 dokunmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Descartes felsefesi skolastik felsefeye k\u00f6kten bir kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7erir, bir t\u00fcr kar\u015f\u0131-skolastik’dir. Bacon (1561-1626) ve Descartes bize yeni d\u00fc\u015f\u00fcncenin temellerini sunarlar. Bu y\u00fczden Leibniz, skolastiklere Descartes kadar kat\u0131 bakmasa da Descartes’\u0131 \u015fu s\u00f6zlerle y\u00fcceltir, onun yeni d\u00fc\u015f\u00fcnce i\u00e7in \u00f6nemini \u015fu s\u00f6zlerle belirtir: “Hep s\u00f6ylerim, Descartes’\u00e7\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce do\u011fru bilgiye ge\u00e7i\u015f yeridir, bu yerden ge\u00e7meden do\u011fru bilgiye varmak zordur.” Leibniz skolastikleri \u015fu s\u00f6zlerle savunur: “Ama onlar bizim yeni filozoflar toplulu\u011funun sand\u0131\u011f\u0131 gibi ne \u00f6ylesine do\u011frular\u0131n uza\u011f\u0131ndad\u0131rlar, ne de \u00f6ylesine g\u00fcl\u00fcn\u00e7 durumdad\u0131rlar.” Leibniz’e g\u00f6re skolasti\u011fin k\u00fcllerini kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131rsak derinde bir yerlerde nice de\u011ferli maden bulabiliriz.<\/p>\n

Descartes felsefesinin temelindeki sorun felsefenin en eski sorunudur: de\u011fi\u015fenle, ak\u0131p gidenle de\u011fi\u015fmez olan\u0131n kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Buna g\u00f6re ruhsal olanla maddesel olan\u0131 birbirinden ay\u0131rmak gerekir. Ruhsal olan ya da tanr\u0131sal olan kal\u0131c\u0131y\u0131, mekanik bir d\u00fczende varolan maddesel \u015feyler de ge\u00e7iciyi belirler. Descartes’\u0131n y\u00fczy\u0131l\u0131 bir mekanik\u00e7ilik y\u00fczy\u0131l\u0131d\u0131r, ancak bu arada Tanr\u0131’n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da g\u00f6zden ka\u00e7\u0131rmamak gerekir. Bu y\u00fczy\u0131l ayn\u0131 zamanda matemati\u011fin \u00f6ne \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 bir y\u00fczy\u0131ld\u0131r. Descartes bir bilgin ya da bilim adam\u0131 olarak bu d\u00fcnyay\u0131, metafizik\u00e7i olarak da a\u015fk\u0131n d\u00fcnyay\u0131 ve a\u015fk\u0131n d\u00fcnyayla bu d\u00fcnya ili\u015fkisini ele al\u0131r. Galileo Galilei (1564-1642) iki ayr\u0131 bilimi yani fizikle matemati\u011fi evlendirmi\u015f ya da matematik-fizi\u011fi kurmu\u015f, b\u00f6ylece \u00e7a\u011fda\u015f bilim kavray\u0131\u015f\u0131n\u0131n olu\u015fmas\u0131nda ilk b\u00fcy\u00fck ad\u0131m\u0131 atm\u0131\u015ft\u0131, bir ba\u015fka deyi\u015fle \u00e7a\u011fda\u015f g\u00f6reli ve \u00f6l\u00e7meci bilim kavray\u0131\u015f\u0131n\u0131n temellerini atm\u0131\u015ft\u0131. Descartes da mekanik\u00e7i fizyolojinin ve fizyolojik ruhbilimin kurucusu oldu, bu arada biyoloji alan\u0131nda belirlenimci bir bak\u0131\u015f geli\u015ftirdi, cebir i\u015faretlerini basitle\u015ftirdi ve analitik geometriyi temellendirdi.<\/p>\n

Metafizik\u00e7i ya da filozof Descartes, felsefesini bir \u00f6ng\u00f6r\u00fcyle birden bire kurmak gibi bir yol tutmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeden, ilkelerini araya araya, yava\u015f yava\u015f belirledi ve bu aray\u0131\u015f\u0131n\u0131n \u00f6yk\u00fcs\u00fcn\u00fc yazmaktan geri durmad\u0131. Sa\u011fduyu diye de adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 usun, d\u00fcnyan\u0131n en iyi payla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f \u015feyi oldu\u011funu s\u00f6ylerken h\u0131ristiyan felsefesinin bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla tersle\u015fiyordu. \u00d6rne\u011fin Aziz Augustinus, zihnimizde ku\u015fkuyu gerektirmeyecek bi\u00e7imde haz\u0131r buldu\u011fumuz tanr\u0131sal kaynakl\u0131 bilginin hepimizde e\u015fit olamayaca\u011f\u0131n\u0131 benimsiyordu. Descartes bu dinci g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn kar\u015f\u0131s\u0131na \u015f\u00f6yle \u00e7\u0131kar: “Do\u011fru yarg\u0131lama ve do\u011fruyu yanl\u0131\u015ftan ay\u0131rma g\u00fcc\u00fc, sa\u011fduyu ya da us diye adland\u0131r\u0131lan g\u00fc\u00e7, do\u011fal olarak b\u00fct\u00fcn insanlarda e\u015fittir.” Ki\u015finin d\u00fc\u015f\u00fcnce yolunda verimli sonu\u00e7lar alamamas\u0131n\u0131n tek nedeni usunu iyi kullanam\u0131yor olmaktan ba\u015fka bir \u015fey olamazd\u0131.<\/p>\n

Yava\u015f ilerlemek, ku\u015fkuyu elden b\u0131rakmamak Descartes\u00e7\u0131 y\u00f6ntemin temelini olu\u015fturur. Baz\u0131 eski filozoflar\u0131n, \u00f6zellikle Pyrrhon’un (M.\u00d6. 365-275) do\u011fru bilginin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yads\u0131yan olumsuz ku\u015fkuculu\u011fu Bacon’da ve Descartes’da olumlu ku\u015fkuya d\u00f6n\u00fc\u015fecektir. Olumsuz ku\u015fkucu, bilginin evrenselli\u011fini yads\u0131yarak i\u015fe ba\u015flar. Yeni\u00e7a\u011f\u0131n ku\u015fkucular\u0131 \u015f\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnecektir: ancak ku\u015fkuyla yola \u00e7\u0131karsak do\u011fru bilgiye ula\u015fabiliriz, kesinliklerden yola \u00e7\u0131kmak yan\u0131lmay\u0131 g\u00f6ze almak demektir. Descartes’da do\u011fru bilginin ba\u015fl\u0131ca kayna\u011f\u0131 apa\u00e7\u0131kl\u0131kt\u0131r. Filozofun y\u00f6ntemi ku\u015fkuculuk temeline dayan\u0131r, onun ku\u015fkusu y\u00f6ntemli ku\u015fkudur: do\u011fruyu elde etmek i\u00e7in ku\u015fkulanmak bir zorunluluktur. Her \u015feyden ku\u015fkulanabilirim, ancak ku\u015fkulanamayaca\u011f\u0131m bir \u015fey vard\u0131r, o da ku\u015fkulanan ben’in kendisidir. Aziz Augustinus ku\u015fkuyu ortadan kald\u0131rmak i\u00e7in “ku\u015fkulan\u0131yorsam var\u0131m” demi\u015fti. Descartes da her \u015feyden ku\u015fkulana ku\u015fkulana “cogito ergo sum”a yani “d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum \u00f6yleyse var\u0131m”a ula\u015f\u0131r.<\/p>\n

Descartes felsefesi \u00f6ncelikle bir y\u00f6ntem felsefesidir. Eski filozoflar y\u00f6ntemli olma ya da en az\u0131ndan tutarl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnme \u00e7abas\u0131 i\u00e7inde y\u00f6ntem sorununu enine boyuna tart\u0131\u015fmam\u0131\u015flard\u0131. Y\u00f6ntem sorununun tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 Bacon ve Descartes’la ba\u015flar. Bacon Aristoteles’in Organon’unu d\u00fc\u015f\u00fcnerek Novum organum’u yazm\u0131\u015ft\u0131. Descartes pek\u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda y\u00f6ntem sorununa a\u011f\u0131rl\u0131k verir. Y\u00f6ntem sorunu \u00f6nemlidir, \u00e7\u00fcnk\u00fc eski filozoflar\u0131n sand\u0131\u011f\u0131n\u0131n tersine salt ussall\u0131kla her sorunu \u00e7\u00f6zmemiz olas\u0131 de\u011fildir, usu ussal y\u00f6ntemlerle donatmak gerekir, ussal etkinlik her zaman y\u00f6ntemle desteklenmelidir. Yani mant\u0131k y\u00f6ntem de\u011fildir ya da y\u00f6ntemi vermez, Descartes\u00e7\u0131 y\u00f6ntemin temel kural\u0131 apa\u00e7\u0131k olmayan hi\u00e7bir \u015feyi do\u011fru diye almamaktad\u0131r. Bir ba\u015fka kural b\u00fct\u00fcn\u00fcn i\u00e7inde temel olan\u0131 ya da en basit olan\u0131 bulmak, o en basit olandan bile\u015fi\u011fe do\u011fru ilerlemektir. Bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 filozofun matemati\u011fe olan a\u015f\u0131r\u0131 ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ilgilidir. Descartes’\u0131n y\u00f6ntemi matematik y\u00f6ntemdir demek gene de do\u011fru olmaz, ancak onun y\u00f6nteminde matematiksel kavray\u0131\u015f\u0131n b\u00fcy\u00fck bir yer tuttu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n

Descartes cogito deneyinde ortaya koydu\u011fu ben kavray\u0131\u015f\u0131ndan giderek metafizi\u011fini temellendirir; bu bak\u0131\u015f elbette h\u0131ristiyanc\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na ters d\u00fc\u015fer. H\u0131ristiyanc\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 Tanr\u0131 kavram\u0131n\u0131 hi\u00e7bir ku\u015fku duymadan en ba\u015fa yerle\u015ftirir ve Tanr\u0131’dan bene ula\u015f\u0131r. Oysa Descartes Tanr\u0131’y\u0131 bende bulmu\u015ftur. Tanr\u0131’ya benden giderek ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Burjuva d\u00fc\u015f\u00fcnce dizgesinin egemen olmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 ve ben kavram\u0131n\u0131n \u00f6ne \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nemde Descartes’\u0131n beni ba\u015fa koymas\u0131 elbette bug\u00fcn bizim i\u00e7in yad\u0131rgat\u0131c\u0131 de\u011fildir ama o zaman i\u00e7in \u00e7ok yenidir. B\u00f6ylece Descartes, benden giderek, d\u00fcnyay\u0131 \u00f6zg\u00fcrce yaratan Tanr\u0131 fikrine ula\u015f\u0131r ve ondan, onun varl\u0131\u011f\u0131ndan maddesel d\u00fcnyay\u0131 t\u00fcretir. B\u00f6ylece ba\u015flang\u0131\u00e7ta belirtti\u011fimiz kar\u015f\u0131tl\u0131k, ruhsal t\u00f6z ve maddesel t\u00f6z kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 bir uzla\u015ft\u0131rmayla, iki t\u00f6z\u00fcn yanyana ya da altl\u0131 \u00fcstl\u00fc koyulmas\u0131yla a\u015f\u0131lm\u0131\u015f olur. B\u00f6ylece uzamda ve zamanda yer kaplamayan t\u00f6zden devingen ve uzaml\u0131 t\u00f6ze az \u00e7ok yumu\u015fak bir ge\u00e7i\u015f yap\u0131lm\u0131\u015f olur (daha yumu\u015fak bir ge\u00e7i\u015f Leibniz’de oldu\u011fu gibi heptanr\u0131c\u0131l\u0131\u011fa yak\u0131n bir bak\u0131\u015f\u0131 ya da Spinoza’da oldu\u011fu gibi do\u011frudan do\u011fruya heptanr\u0131c\u0131 bir bak\u0131\u015f\u0131 gerektirecektir).<\/p>\n

Descartes maddede tam bir mekaniklik bulur, maddesel olgular\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fc devinimle a\u00e7\u0131klar. Devingen olan uzamda oland\u0131r, yer kaplayand\u0131r. D\u00fc\u015f\u00fcnceyle ruh ayn\u0131 \u015feydir ve “\u0130nsan ruhu tanr\u0131sal bir \u015feylere sahiptir.” \u0130nsanda ruh ya da d\u00fc\u015f\u00fcnsel olan, bedenle birle\u015fmi\u015ftir. Bu birle\u015fme kozalaks\u0131 bez’de ger\u00e7ekle\u015fir. Aristoteles\u00e7i bir anlay\u0131\u015fla skolastikler ruhu beden i\u00e7in bir “bi\u00e7im” saym\u0131\u015flard\u0131. Descartes ruhla maddeyi ya da bedeni iki ayr\u0131 t\u00f6z olarak belirlemi\u015f, her ikisini insan varl\u0131\u011f\u0131nda kesinlikle birbirinden ay\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak, Descartes’a g\u00f6re hi\u00e7bir \u015fey, “ruhun \u00fczerinde onunla ili\u015fkili olan beden kadar etkide bulunamaz.” Ruhta tutku ya da edilim olan \u015fey bedende edimdir. Descartes, Ruhun tutkular\u0131’nda “Ruh bedenin t\u00fcm par\u00e7alar\u0131yla ayr\u0131lmaz bir bi\u00e7imde birle\u015fmi\u015ftir” der. Demek ki tutkular ruhta ger\u00e7ekle\u015firler ama onlar\u0131n kayna\u011f\u0131 bedendir, bedendedir. “\u00dcyelerin s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 ve devinimi bedenden, d\u00fc\u015f\u00fcnceler ruhtan gelirler.”<\/p>\n

Her felsefe gibi Descartes felsefesi de \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n bilincini belli bir a\u00e7\u0131dan i\u00e7selle\u015ftirir. Onda XVII. y\u00fczy\u0131l bilim ve felsefe d\u00fcnyas\u0131n\u0131n temel kavray\u0131\u015flar\u0131 belirginle\u015fir. Descartes, skolastikleri ara\u015ft\u0131rmadan bildiren d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler olarak belirlerken bir\u00e7ok belirlemelerini salt g\u00f6zlem ve ussal \u00e7\u0131kar\u0131m \u00fczerine kurarak pek \u00e7ok yan\u0131lg\u0131ya d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu onun zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131 de\u011fil, felsefenin ve bilimin yazg\u0131s\u0131d\u0131r: kimse bilimde ve felsefede her \u015feyi son a\u00e7\u0131klamalar\u0131na g\u00f6t\u00fcrebilecek kadar \u00f6ng\u00f6r\u00fcl\u00fc de\u011fildir; bilim ve felsefe yapmak yanl\u0131\u015fa d\u00fc\u015fmek \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kullanabilmekle olas\u0131d\u0131r. Bilim adam\u0131 Descartes havada dola\u015fan tozlar\u0131 hava atomlar\u0131 yerine alabiliyor, fizyolojik a\u00e7\u0131klamalar\u0131nda temelsiz yarg\u0131lar \u00f6ne s\u00fcrebiliyordu, daha neler neler… D\u00fc\u015f\u00fcncenin ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz yazg\u0131s\u0131d\u0131r bu, filozof aray\u0131\u015flar\u0131nda y\u00fcrekli olmak zorundad\u0131r. “Kepler y\u0131ld\u0131zlar\u0131n arkas\u0131na onlar\u0131 y\u00f6r\u00fcngesinde g\u00f6t\u00fcren bir melek yerle\u015ftiriyor, gelgit olay\u0131n\u0131 ‘nemli y\u0131ld\u0131zlar\u0131n erdemi’yle a\u00e7\u0131kl\u0131yordu. Galilei ‘bo\u015flu\u011fun g\u00fcc\u00fc’ kavray\u0131\u015f\u0131n\u0131 koruyor, sonu\u00e7sal nedenlerin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6neriyordu. Descartes bu metafizik kavramlar\u0131 bilimden kesinlikle uzakla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. O, b\u00fcy\u00fck bir y\u00fcreklilikle, t\u00fcm do\u011fa olgular\u0131n\u0131 yaln\u0131zca mekani\u011fin ve geometrinin ayd\u0131nl\u0131k yasalar\u0131yla a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Elbette bilimi metafizikten kesinlikle ay\u0131rm\u0131yordu, \u00e7\u00fcnk\u00fc metafizikte t\u00fcmden gelimin \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131n\u0131 buluyordu. Ama ba\u015fa metafizi\u011fi koyarken \u00f6zellikle bilimin nesnel de\u011ferini korumaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu.” (L. Debricon).<\/p>\n

Elinizdeki \u00e7eviri Y\u00f6ntem \u00fczerine konu\u015fma’n\u0131n ilk \u00e7evirisi de\u011fil. Descartes’\u0131n \u00f6b\u00fcr kitaplar\u0131n\u0131 oldu\u011fu gibi bu kitab\u0131n\u0131 da daha \u00f6nce Mehmet Karasan \u00e7evirmi\u015fti. Bizim elimizde \u00e7evirinin 1962 tarihli ikinci bask\u0131s\u0131 var. Karasan \u00e7evirisi dil a\u00e7\u0131s\u0131ndan olduk\u00e7a eskidir, yaln\u0131zca s\u00f6zc\u00fckler de\u011fil anlat\u0131m da bug\u00fcnk\u00fc dilimize uzak d\u00fc\u015fmektedir. Buna g\u00f6re bu \u00e7eviriyi eski s\u00f6zc\u00fcklerin yerine yenilerini koyarak anlamak da pek kolay de\u011fildir. Bu s\u00f6ylediklerimiz elbette toplumsal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlerle gelen dil de\u011fi\u015fiklikleriyle ilgilidir, yoksa Karasan \u00e7evirisinin uyarl\u0131 bir \u00e7eviri oldu\u011fu tart\u0131\u015fma g\u00f6t\u00fcrmez. Bir kitap daha \u00f6nce \u00e7evrilmi\u015fse, o \u00e7eviriden yararlanmak yeni \u00e7eviriciler i\u00e7in bir zorunluluktur. Biz de Karasan \u00e7evirisinden yeterince yararland\u0131k, diyebilirim ki bu \u00e7eviri olmasayd\u0131 baz\u0131 \u015feyleri yanl\u0131\u015f anlayabilirdik. Bu s\u00f6ylediklerimizden ba\u015ftan sona Karasan \u00e7evirisini izledi\u011fimiz gibi bir anlam \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 yanl\u0131\u015f olur. \u00c7eviriyi yaparken Karasan’la uyu\u015fmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00e7ok nokta oldu. Bu da \u00e7eviri denilen i\u015fin nas\u0131l g\u00fc\u00e7 bir i\u015f oldu\u011funu g\u00f6steriyor.<\/p>\n

Bu t\u00fcr temel kitaplar\u0131n bir ya da iki \u00e7evirisinin de\u011fil bir\u00e7ok \u00e7evirisinin olmas\u0131 gerekir. Her \u00e7eviri \u00f6zg\u00fcn yap\u0131ta ayr\u0131 bir yakla\u015f\u0131m olacakt\u0131r. O ko\u015fullarda de\u011fi\u015fik metinlerden giderek \u00f6z\u00fc yakalamak daha kolayd\u0131r. Ancak d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyam\u0131z\u0131n ko\u015fullar\u0131 b\u00f6yle bir zenginli\u011fi yaz\u0131k ki olas\u0131 k\u0131lm\u0131yor bug\u00fcn. Temel kitaplar\u0131n elimizde bir ya da iki \u00e7evirisi varsa bu da az \u015fey de\u011fil. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu t\u00fcr kitaplar ancak uzman\u0131n\u0131n \u00e7evirmesi gereken kitaplard\u0131r. Bir filozofu yak\u0131ndan tan\u0131m\u0131yorsan\u0131z onun terimlerini yanl\u0131\u015f aktarabilirsiniz. As\u0131l g\u00fc\u00e7l\u00fck Descartes’\u0131n anlat\u0131m\u0131ndan ya da dilinden geliyordu, bu da XVII. y\u00fczy\u0131lda Frans\u0131zca’n\u0131n hen\u00fcz bug\u00fcnk\u00fc yap\u0131s\u0131na kavu\u015fmam\u0131\u015f olmas\u0131yla ilgilidir. Avrupa’da ulusal dillerin a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 bir y\u00fczy\u0131ld\u0131r olu\u015fmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nemin yazar\u0131 olarak Descartes elbette bug\u00fcnk\u00fc Frans\u0131zca’dan olduk\u00e7a uzak bir Frans\u0131zca’yla yazacakt\u0131. XVIII. y\u00fczy\u0131l\u0131n felsefe kitaplar\u0131 bile bize bu anlamda b\u00fcy\u00fck g\u00fc\u00e7l\u00fckler \u00e7\u0131kar\u0131r. Bug\u00fcnk\u00fc anlat\u0131m, Frans\u0131zcada ancak XIX. y\u00fczy\u0131lda olu\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Descartes’\u0131n anlat\u0131m bi\u00e7imi, \u00f6zellikle noktal\u0131 virg\u00fcllerle ba\u011flanan c\u00fcmleciklerin olu\u015fturdu\u011fu uzun c\u00fcmleleri okuyucuya zaman zaman g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7\u0131karabilecektir. Ancak bu g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fcn Descartes d\u00fc\u015f\u00fcncesiyle ilgili olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, Descartes d\u00fc\u015f\u00fcncesinin bir \u00f6zelli\u011fi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 rahat\u00e7a s\u00f6yleyebiliriz. Descartes “Zor \u015feylerin daha g\u00fczel oldu\u011funa inanmak \u00f6l\u00fcml\u00fclerin ortak yanl\u0131\u015f\u0131d\u0131r” diyecek kadar, “Y\u00f6ntemden kesin ve kolay kurallar\u0131 anl\u0131yorum” basitten, yal\u0131ndan, apa\u00e7\u0131ktan yana bir filozoftur, o her zaman yazd\u0131klar\u0131n\u0131n bir roman gibi kolay anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 istemi\u015ftir. Dil zorlu\u011fu d\u0131\u015f\u0131nda Descartes d\u00fc\u015f\u00fcncesinin herhangi bir zorlu\u011fu yoktur. Y\u00f6ntem \u00fczerine konu\u015fma Descartes d\u00fc\u015f\u00fcncesinin tarihsel geli\u015fimini ortaya koyan bir kitap olmakla bir t\u00fcr romand\u0131r zaten, bu arada bir aray\u0131\u015f\u0131n belgesidir: Descartes felsefesinin olu\u015fumu o zamanlar hen\u00fcz tamamlanmam\u0131\u015ft\u0131r. Ancak bu yap\u0131tta Descartes felsefesinin gelecekteki geli\u015fmeleri birer taslak olarak yer almaktad\u0131r. En \u00f6nemlisi de kitab\u0131n bize \u00f6nerdi\u011fi y\u00f6ntem kavray\u0131\u015f\u0131n\u0131n hen\u00fcz \u00e7ok taze olu\u015fudur: \u00fc\u00e7 y\u00fczy\u0131ld\u0131r bizler \u00f6zellikle y\u00f6ntem a\u00e7\u0131s\u0131ndan Descartes\u00e7\u0131 bir kavray\u0131\u015f\u0131 temel al\u0131yoruz. Nas\u0131l Descartes’dan ge\u00e7meden \u00e7a\u011fda\u015f d\u00fc\u015f\u00fcnceyi kavramak olas\u0131 de\u011filse, Y\u00f6ntem \u00fczerine konu\u015fmadan ge\u00e7meden de Descartes’\u0131 kavramak olas\u0131 de\u011fildir.<\/p>\n

<\/span>Af\u015far Timu\u00e7in
\n<\/span> <\/b>\u0130stanbul, Eyl\u00fcl 1998<\/span><\/span><\/p>\n

Bu konu\u015fma t\u00fcm\u00fc bir defada okunmak i\u00e7in \u00e7ok uzun g\u00f6r\u00fcl\u00fcrse alt\u0131 b\u00f6l\u00fcme ayr\u0131labilir. Birincide bilimlerle ilgili \u00e7e\u015fitli belirlemeler, ikincide yazar\u0131n arad\u0131\u011f\u0131 y\u00f6ntemin ba\u015fl\u0131ca kurallar\u0131, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcde bu y\u00f6ntemden \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 ahlak kurallar\u0131ndan baz\u0131lar\u0131, d\u00f6rd\u00fcnc\u00fcde metafizi\u011finin temellerini olu\u015fturan Tanr\u0131’n\u0131n ve insan ruhunun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlamas\u0131n\u0131 sa\u011flayan nedenler, be\u015fincide fizikle ilgili olarak ara\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 sorunlar\u0131n d\u00fczeni ve \u00f6zellikle y\u00fcre\u011fin deviniminin ve hekimlikle ilgili baz\u0131 ba\u015fka g\u00fc\u00e7l\u00fcklerin a\u00e7\u0131klamas\u0131, sonra da ruhumuzla hayvanlar\u0131n ruhu aras\u0131ndaki ayr\u0131m ve sonuncuda do\u011fan\u0131n ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131nda \u015fimdikinden daha ileri gitmek i\u00e7in gerekli oldu\u011funa inand\u0131\u011f\u0131 \u015feyler ve bu konu\u015fmay\u0131 hangi nedenlerle yazd\u0131\u011f\u0131 bulunacakt\u0131r. (1)<\/p>\n


\nB\u0130R\u0130NC\u0130 B\u00d6L\u00dcM<\/strong><\/p>\n

Sa\u011fduyu d\u00fcnyan\u0131n en iyi payla\u015f\u0131lm\u0131\u015f \u015feyidir: \u00e7\u00fcnk\u00fc her ki\u015fi ondan \u00e7ok iyi pay alm\u0131\u015f oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr, her \u015feyden \u00e7ok g\u00fc\u00e7 ho\u015fnut olanlar bile kendilerinde bulunan sa\u011fduyudan daha \u00e7o\u011funu istemeye al\u0131\u015f\u0131k de\u011fildirler. Bu konuda herkesin yan\u0131lmas\u0131 olas\u0131 de\u011fildir: ama bu daha \u00e7ok asl\u0131nda sa\u011fduyu ya da us denilen iyi yarg\u0131lama ve do\u011fruyla yanl\u0131\u015f\u0131 ay\u0131rt edebilme g\u00fcc\u00fcn\u00fcn do\u011fal olarak t\u00fcm insanlarda e\u015fit oldu\u011funa tan\u0131kl\u0131k eder; b\u00f6ylece g\u00f6r\u00fc\u015flerimizdeki \u00e7e\u015fitlilik kimilerinin \u00f6b\u00fcrlerinden daha ussal olmas\u0131ndan gelmez, d\u00fc\u015f\u00fcncemizi de\u011fi\u015fik yollardan g\u00f6t\u00fcr\u00fcyor ve ayn\u0131 \u015feyleri d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyor olmam\u0131zdan gelir. \u00c7\u00fcnk\u00fc iyi bir zihne sahip olmak yetmez, \u00f6nemli olan onu iyi kullanmakt\u0131r. En b\u00fcy\u00fck ruhlar en b\u00fcy\u00fck erdemlere oldu\u011fu kadar en b\u00fcy\u00fck k\u00f6t\u00fcl\u00fcklere yatk\u0131nd\u0131rlar; ancak \u00e7ok yava\u015f y\u00fcr\u00fcyenler her zaman do\u011fru yolu izliyorlarsa ko\u015fanlardan ve do\u011fru yoldan uzakla\u015fanlardan daha \u00e7ok ilerleyebilirler.<\/p>\n

Kendi pay\u0131ma ben zihnimin ba\u015fkalar\u0131n\u0131n zihninden daha yetkin olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmedim, hatta \u00e7ok zaman d\u00fc\u015f\u00fcncem ba\u015fkalar\u0131n\u0131nki kadar keskin, imgelemim ba\u015fkalar\u0131n\u0131nki kadar a\u00e7\u0131k ve se\u00e7ik, belle\u011fim ba\u015fkalar\u0131n\u0131nki kadar geni\u015f ve ayd\u0131nl\u0131k olsun istedim. Zihnin yetkinli\u011fini sa\u011flayan daha ba\u015fka nitelikler bilmiyorum; \u00e7\u00fcnk\u00fc usun ya da sa\u011fduyunun bizi insan k\u0131lan ve hayvanlardan ay\u0131ran tek \u015fey oldu\u011fu kadar onun t\u00fcm\u00fcyle her ki\u015fide varoldu\u011funa inanmak ve bu yolda ayn\u0131 t\u00fcr’\u00fcn bireylerinin bi\u00e7im’leri ya da do\u011falar\u0131 aras\u0131nda de\u011fil, ancak raslant’\u0131lar\u0131 (2) aras\u0131nda \u00e7okluk ve azl\u0131k bulundu\u011funu s\u00f6yleyen filozoflar\u0131n ortak g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc izlemek istiyorum.<\/p>\n

Ama gen\u00e7li\u011fimden beri beni bir tak\u0131m belirlemelere ve kurallara ula\u015ft\u0131ran baz\u0131 yollar \u00fczerinde bulunmu\u015f olmakla \u00e7ok \u015fansl\u0131 oldu\u011fumu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fc s\u00f6ylemekten \u00e7ekinmeyece\u011fim; bu belirlemelerden ve kurallardan giderek bir y\u00f6ntem olu\u015fturdum ve onunla bilgimin d\u00fczeyini art\u0131rman\u0131n ve onu, zihnimin s\u0131radanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ve ya\u015fam\u0131m\u0131n k\u0131sal\u0131\u011f\u0131n\u0131n ula\u015fmama elverdi\u011fi en y\u00fcksek noktaya, yava\u015f yava\u015f y\u00fckseltmenin yolunu buldum san\u0131r\u0131m. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu y\u00f6ntemin meyvelerini \u00e7oktan toplad\u0131m, \u00f6yle ki kendi \u00fczerime verdi\u011fim yarg\u0131larda kendine g\u00fcven do\u011frultusunda olmaktan \u00e7ok g\u00fcvensizlikten yana olmaya \u00e7al\u0131\u015fmama kar\u015f\u0131n, t\u00fcm insanlar\u0131n \u00e7e\u015fitli eylemlerine ve giri\u015fimlerine filozof g\u00f6z\u00fcyle bakt\u0131\u011f\u0131mda bana bo\u015f ve yarars\u0131z g\u00f6r\u00fcnmeyen hemen hemen hi\u00e7bir \u015fey g\u00f6rmedim; do\u011frunun ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131nda yapm\u0131\u015f oldu\u011fumu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm ilerlemeden son derece ho\u015fnut olmaktan ve gelecek i\u00e7in bu gibi umutlar\u0131 beslemekten geri kalm\u0131yorum, \u00f6yle ki insan ad\u0131na yara\u015f\u0131r insanlar\u0131n (3) u\u011fra\u015flar\u0131 aras\u0131nda tam tam\u0131na iyi ve \u00f6nemli olan\u0131n benim se\u00e7ti\u011fim \u015fey oldu\u011funa inanmaktan \u00e7ekinmiyorum.<\/p>\n

Bununla birlikte yan\u0131lm\u0131\u015f olabilirim, alt\u0131n ve elmas diye ald\u0131\u011f\u0131m belki de yaln\u0131zca biraz bak\u0131r ve camd\u0131r. Bizi ilgilendiren \u015feylerde yan\u0131lmaya ne kadar yatk\u0131n oldu\u011fumuzu ve dostlar\u0131m\u0131z\u0131n yarg\u0131lar\u0131 bizden yana oldu\u011funda da bu yarg\u0131lar\u0131n ne kadar ku\u015fku g\u00f6t\u00fcr\u00fcr olmas\u0131 gerekti\u011fini biliyorum. Ama bu konu\u015fmada her ki\u015fi yarg\u0131layabilsin diye hangi yollar\u0131 izledi\u011fimi ve ya\u015fam\u0131m\u0131 bir tablo gibi g\u00f6stermekten ve b\u00f6ylece ortak s\u00f6ylentilerden benimle ilgili edinilen g\u00f6r\u00fc\u015fleri \u00f6\u011frenmekten ho\u015fnut olaca\u011f\u0131m; bu, kendimi \u00f6\u011frenmemin yeni bir arac\u0131 olacak, onu da yararlanma al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda oldu\u011fum ara\u00e7lara ekleyece\u011fim.<\/p>\n

B\u00f6ylece amac\u0131m burada her ki\u015finin usunu iyi kullanmas\u0131 i\u00e7in izlemesi gereken y\u00f6ntemi \u00f6\u011fretmek de\u011fil, ama yaln\u0131zca benimkini hangi bi\u00e7imde kullanmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131 g\u00f6stermektir. \u00d6\u011f\u00fctler vermeye kalk\u0131\u015fanlar \u00f6\u011f\u00fct vermeye kalkt\u0131klar\u0131 ki\u015filerden daha usta olduklar\u0131n\u0131 san\u0131yor olmal\u0131lar; en k\u00fc\u00e7\u00fck ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar\u0131nda ele\u015ftirilesi olan onlard\u0131r. Ama i\u00e7inde \u00f6yk\u00fcn\u00fclebilecek birka\u00e7 \u00f6rnek, belki de izlememekte hakl\u0131 olacaklar\u0131 baz\u0131 ba\u015fka \u015feyler bulacaklar\u0131 bu yaz\u0131y\u0131, yaln\u0131zca bir \u00f6yk\u00fc gibi ya da dilerseniz masal gibi sunmakla, kimseye zararl\u0131 olmaks\u0131z\u0131n kimilerine yararl\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 ve herkesin a\u00e7\u0131k y\u00fcreklili\u011fime te\u015fekk\u00fcr edece\u011fini umar\u0131m.<\/p>\n

\u00c7ocuklu\u011fumdan beri bilimlerle beslenmi\u015ftim; onlarla, ya\u015fama yararl\u0131 olan t\u00fcm\u00fcyle ayd\u0131nl\u0131k ve g\u00fcvenlik bir bilginin kazan\u0131labilece\u011fine inand\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131m i\u00e7in, onlar\u0131 \u00f6\u011frenmeye son derece istekliydim. Ama t\u00fcm dersleri tamamlay\u0131p al\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczere bilginler aras\u0131na al\u0131n\u0131nca t\u00fcm\u00fcyle g\u00f6r\u00fc\u015f de\u011fi\u015ftirdim. \u00c7\u00fcnk\u00fc kendimi \u00f6ylesine ku\u015fku ve yan\u0131lg\u0131yla sar\u0131lm\u0131\u015f buluyordum ki \u00f6\u011frenmeye \u00e7abalamaktan kazanc\u0131m ancak giderek bilgisizli\u011fimi ortaya \u00e7\u0131kar\u0131yor olmamd\u0131 gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu bana. Bununla birlikte Avrupa’n\u0131n en \u00fcnl\u00fc okullar\u0131ndan birindeydim, d\u00fcnyan\u0131n herhangi bir yerinde bilgin insanlar varsa o insanlar\u0131n burada oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordum. Orada ba\u015fkalar\u0131n\u0131n \u00f6\u011frendi\u011fi her \u015feyi \u00f6\u011frenmi\u015ftim; yine de bize \u00f6\u011fretilen bilimler bana yeterli g\u00f6r\u00fcnmedi\u011finden en ilgin\u00e7 ve en az bulunur bilimleri (4) inceleyen t\u00fcm kitaplar\u0131 elime ge\u00e7tik\u00e7e okumu\u015ftum. Bununla birlikte ba\u015fkalar\u0131n\u0131n benimle ilgili yarg\u0131lar\u0131n\u0131 biliyordum ve okul arkada\u015flar\u0131mdan baz\u0131lar\u0131 hocalar\u0131m\u0131z\u0131n yerini doldurmak i\u00e7in \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f olsalar da beni onlardan a\u015fa\u011f\u0131 de\u011ferlendirdiklerini hi\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyordum. Sonunda y\u00fczy\u0131l\u0131m\u0131z bana \u00f6nceki y\u00fczy\u0131llarda oldu\u011fu kadar verimli ve iyi zihinlerle dolu g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu. Bu da t\u00fcm \u00f6b\u00fcr y\u00fczy\u0131llar\u0131 yarg\u0131lama ve d\u00fcnyada bana \u00f6nceden umut ettirildi\u011fi gibi hi\u00e7bir \u00f6\u011freti olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnme \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc veriyordu.<\/p>\n

Bununla birlikte okullarda yap\u0131lan uygulamalar\u0131 be\u011fenmekten geri kalm\u0131yordum. Orada \u00f6\u011fretilen dillerin eski kitaplar\u0131n kavran\u0131lmas\u0131 i\u00e7in gerekli olduklar\u0131n\u0131, masallardaki inceli\u011fin zihinleri a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131, tarihin an\u0131lmaya de\u011fer eylemlerinin zihni geli\u015ftirdi\u011fini ve istekle okunduklar\u0131nda yarg\u0131n\u0131n olu\u015fmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olduklar\u0131n\u0131, t\u00fcm iyi kitaplar\u0131n okunmas\u0131n\u0131n onlar\u0131n yazarlar\u0131 olan ge\u00e7mi\u015f y\u00fczy\u0131llar\u0131n en onurlu insanlar\u0131yla bir konu\u015fma, d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin en iyilerini ortaya koyduklar\u0131 d\u00fczenlenmi\u015f bir konu\u015fma gibi oldu\u011funu, g\u00fczel konu\u015fman\u0131n e\u015fsiz g\u00fc\u00e7leri ve g\u00fczellikleri bulundu\u011funu, \u015fiirin \u00e7ok \u00e7ekici incelikleri ve ho\u015fluklar\u0131 oldu\u011funu, matematiklerin \u00e7ok ince bulu\u015flar\u0131 oldu\u011funu ve bunlar\u0131n merakl\u0131lar\u0131 ho\u015fnut etmekte oldu\u011fu kadar t\u00fcm sanatlar\u0131 kolayla\u015ft\u0131rmakta ve insanlar\u0131n eme\u011fini azaltmakta da \u00e7ok yararl\u0131 olabildi\u011fini, g\u00f6renekleri inceleyen yaz\u0131lar\u0131n erdem i\u00e7in \u00e7ok yararl\u0131 olan bir\u00e7ok bilgi ve bir\u00e7ok esin i\u00e7erdi\u011fini, dinbilimin cennete gitmeyi \u00f6\u011fretti\u011fini, felsefenin her \u015feyden s\u00f6z edebilme arac\u0131 oldu\u011funu ve daha az bilenlerde hayranl\u0131k yaratmay\u0131 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131, hukukun, hekimli\u011fin ve \u00f6b\u00fcr bilimlerin onlarla u\u011fra\u015fanlara onurlar ve zenginlikler getirdi\u011fini ve sonunda t\u00fcm\u00fcn\u00fc hatta en bo\u015f ve en kar\u015f\u0131l\u0131ks\u0131z olanlar\u0131n\u0131 ger\u00e7ek de\u011ferleriyle tan\u0131mak ve onlar\u0131n bizi yan\u0131ltmalar\u0131ndan ka\u00e7\u0131nmak i\u00e7in incelemek gerekti\u011fini biliyordum.<\/p>\n

Ama dillere, hatta eski kitaplar\u0131 okumaya, onlar\u0131n tarihlerine ve masallar\u0131na yeterince zaman ay\u0131rm\u0131\u015f oldu\u011fuma inan\u0131yordum. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00f6b\u00fcr y\u00fczy\u0131llar\u0131n yazarlar\u0131yla konu\u015fmak hemen hemen yolculuk yapmakla ayn\u0131 \u015feydir. G\u00f6reneklerimizi daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 yarg\u0131layabilmemiz i\u00e7in ve hi\u00e7bir \u015fey g\u00f6rmemi\u015f olanlar\u0131n yapageldi\u011fi gibi bizim al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131m\u0131za ters d\u00fc\u015fen her \u015feyin g\u00fcl\u00fcn\u00e7 ve usd\u0131\u015f\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmememiz i\u00e7in \u00e7e\u015fitli halklar\u0131n g\u00f6renekleriyle ilgili bir \u015feyler bilmek iyidir. Ama yolculukta \u00e7ok zaman harcad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda kendi \u00fclkemize yabanc\u0131 d\u00fc\u015feriz, ge\u00e7mi\u015f y\u00fczy\u0131llarda olup biten \u015feylere \u00e7ok ilgi duydu\u011fumuzda do\u011fal olarak bu y\u00fczy\u0131lda olup biten \u015feyleri iyi bilemeyiz. \u00dcstelik masallar hi\u00e7 de \u00f6yle olmayan bir\u00e7ok olay\u0131 olas\u0131 gibi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcr; en do\u011fru tarihler bile okunmaya daha de\u011fer k\u0131lmak i\u00e7in olgular\u0131n de\u011ferini de\u011fi\u015ftirmeseler ya da art\u0131rmasalar da hemen her zaman en az\u0131ndan onlar\u0131n en s\u0131radan ve en az bilinir olanlar\u0131n\u0131 d\u0131\u015flarlar: bu y\u00fczden geriye kalanlar oldu\u011fu gibi g\u00f6r\u00fcnmez ve onlardan \u00e7\u0131kard\u0131klar\u0131 \u00f6rneklerle g\u00f6reneklerini d\u00fczenleyenler romanlar\u0131m\u0131z\u0131n kahramanlar\u0131n\u0131n garipliklerine d\u00fc\u015ferler ve g\u00fc\u00e7lerini a\u015fan ama\u00e7lar ortaya koyarlar.<\/p>\n

G\u00fczel konu\u015fmay\u0131 \u00e7ok \u00f6nemsiyordum ve \u015fiire tutkundum; ama her ikisinin de ara\u015ft\u0131rman\u0131n meyvalar\u0131 olmaktan \u00e7ok ruhun arma\u011fanlar\u0131 olduklar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordum. Usavurmalar\u0131 en g\u00fc\u00e7l\u00fc olanlar ve d\u00fc\u015f\u00fcncelerini ayd\u0131nl\u0131k ve kolay kavran\u0131l\u0131r k\u0131lmak i\u00e7in en iyi d\u00fczenleyenler yaln\u0131zca kaba Breton dilini konu\u015fsalar da, g\u00fczel konu\u015fmay\u0131 hi\u00e7 \u00f6\u011frenmemi\u015f olsalar da \u00f6nerdikleri \u015feyi her zaman en iyi bi\u00e7imde kan\u0131tlayabilirler. En ho\u015f bulu\u015flar\u0131 ortaya koyanlar, bu bulu\u015flar\u0131 en s\u00fcsl\u00fc ve en tatl\u0131 bir bi\u00e7imde anlatmay\u0131 bilenler, \u015fiir sanat\u0131ndan hi\u00e7 haberli olmasalar da en iyi \u015fairler olacaklard\u0131r.<\/p>\n

Nedenlerinin kesinli\u011fi ve apa\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 y\u00fcz\u00fcnden \u00f6zellikle matematiklere hayrand\u0131m; ama hen\u00fcz onlar\u0131n tam olarak ne i\u015fe yarad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmiyordum, ancak mekanik sanatlara yararl\u0131 olduklar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnerek (5) bu kadar kesin ve sa\u011flam temeller \u00fczerinde daha y\u00fcksek bir yap\u0131 kurulmam\u0131\u015f olmas\u0131na \u015fa\u015f\u0131yordum. \u00d6yle ki, tersine, g\u00f6renekleri inceleyen eski pagan yaz\u0131lar\u0131n\u0131 yaln\u0131zca kum ve \u00e7amur \u00fczerine kurulmu\u015f \u00e7ok ince ve \u00e7ok g\u00f6rkemli saraylarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131yordum. Onlar erdemleri \u00e7ok y\u00fcceltirler ve d\u00fcnyadaki her \u015feyin \u00fczerinde de\u011ferli g\u00f6sterirler ama onlar\u0131 tan\u0131tmak i\u00e7in yeterli \u00f6\u011fretim yapmazlar ve \u00e7ok defa bu kadar \u00e7ok g\u00fczel and\u0131klar\u0131 \u015fey bir duyars\u0131zl\u0131ktan, bir gururdan, bir umutsuzluktan, bir anababa \u00f6ld\u00fcrmekten ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. (6)<\/p>\n

Dinbilimimize sayg\u0131, g\u00f6steriyordum ve herhangi biri kadar cennete gitme hakk\u0131n\u0131 istiyordum; ama \u00e7ok g\u00fcvenli \u015feyler \u00f6\u011frenmi\u015f olarak, yolun daha bilgisiz olanlara daha bilgili olanlardan daha az a\u00e7\u0131k olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bizi oraya g\u00f6t\u00fcren tanr\u0131sal kaynakl\u0131 do\u011frular\u0131n kavray\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131 a\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilerek, onlar\u0131 usavurmalar\u0131m\u0131n zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131na b\u0131rakmaya cesaret edemezdim; d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordum ki onlar\u0131 incelemeye giri\u015fmek ve bunu ba\u015farmak i\u00e7in Tanr\u0131’n\u0131n ola\u011fan\u00fcst\u00fc baz\u0131 yard\u0131mlar\u0131na sahip olmak ve insandan daha \u00e7ok bir \u015fey olmak gerekiyordu.<\/p>\n

Y\u00fczy\u0131llard\u0131r ya\u015fam\u0131\u015f olan en \u00fcst\u00fcn zihinlerce i\u015flenmi\u015f olmas\u0131na kar\u015f\u0131n felsefede hemen hemen tart\u0131\u015f\u0131l\u0131r olmayan ve bu nedenle ku\u015fku g\u00f6t\u00fcr\u00fcr olmayan hi\u00e7bir \u015feyin bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve ba\u015fkalar\u0131ndan daha iyi \u015feyler ba\u015farmay\u0131 ummam i\u00e7in yeterli \u00f6zg\u00fcvene sahip olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131 g\u00f6rerek felsefe i\u00e7in hi\u00e7bir \u015fey s\u00f6ylemeyece\u011fim; b\u00f6ylece ayn\u0131 konuda bilgin insanlarca savunulan, birden \u00e7o\u011funun do\u011fru olmamas\u0131 gereken \u00e7e\u015fitli g\u00f6r\u00fc\u015flerin varoldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnerek, olas\u0131 olmaktan \u00f6teye ge\u00e7meyen her \u015feyi yanl\u0131\u015f diye belirliyordum.<\/p>\n

Sonra \u00f6b\u00fcr bilimlere gelince, onlar ilkelerini felsefeden ald\u0131klar\u0131ndan, \u00e7ok kesin olmayan temeller \u00fczerine sa\u011flam olan hi\u00e7bir \u015feyin kurulmu\u015f olamayaca\u011f\u0131 yarg\u0131s\u0131na var\u0131yordum. Onlar\u0131n s\u00f6z verdi\u011fi onur da kazan\u00e7 da onlar\u0131 \u00f6\u011frenmeye y\u00f6nelmem i\u00e7in yeterli de\u011fildi; \u00e7\u00fcnk\u00fc Tanr\u0131’ya \u015f\u00fck\u00fcr, yazg\u0131m\u0131 kolayla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in beni bilimden bir meslek edinmeye zorlayacak ko\u015fullarda duymuyordum kendimi; her ne kadar kinikler gibi \u00fcn\u00fc hor g\u00f6rmeyi meslek durumuna getirmediysem de, sahte unvanlarla elde edebilmeyi umaca\u011f\u0131m onura da \u00f6nem vermiyordum. Sonunda k\u00f6t\u00fc \u00f6\u011fretilere gelince, ne bir simyac\u0131n\u0131n verdi\u011fi s\u00f6zlerle, ne bir astrologun kehanetleriyle, ne bir b\u00fcy\u00fcc\u00fcn\u00fcn aldatmacalar\u0131yla, ne de bildi\u011finden \u00e7o\u011funu bilmeyi meslek edinenlerden birinin d\u00fczenleriyle ya da \u00f6v\u00fcnmeleriyle aldanmayacak kadar onlar\u0131n de\u011ferini yeterince bildi\u011fimi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordum. (7)<\/p>\n

Bu nedenle, ya\u015f\u0131m \u00f6\u011fretmenlerime ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131ktan \u00e7\u0131kmama elverir olunca bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 t\u00fcm\u00fcyle b\u0131rakt\u0131m. Kendimde ya da d\u00fcnyan\u0131n koca kitab\u0131nda bulunabilecek olandan daha ba\u015fka bir bilim aramamaya karar vererek gen\u00e7li\u011fimin geri kalan\u0131n\u0131 yolculuk yaparak, saraylar\u0131 ve ordular\u0131 g\u00f6rerek, \u00e7e\u015fitli miza\u00e7 ve ko\u015fullarda insanlarla g\u00f6r\u00fc\u015ferek, \u00e7e\u015fitli deneyimler kazanarak, yazg\u0131n\u0131n bana sundu\u011fu rastlant\u0131larda kendi kendimi s\u0131nayarak ve her yerde kendini sunan \u015feyler \u00fczerine onlardan baz\u0131 yararl\u0131 sonu\u00e7lar \u00e7\u0131karabilmek i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fcnerek ge\u00e7irdim. \u00c7\u00fcnk\u00fc bana \u00f6yle geliyordu ki her ki\u015finin kendisini ilgilendiren ve ki\u015fi yanl\u0131\u015f yarg\u0131 verdi\u011finde sonucun hemen onu cezaland\u0131raca\u011f\u0131 i\u015flerle ilgili olarak ortaya koyaca\u011f\u0131 usavurmalarda, odas\u0131nda \u00e7al\u0131\u015farak hi\u00e7bir sonu\u00e7 getirmeyen kurgulamalar yapan ve b\u00f6ylece d\u00fc\u015f\u00fcncesini do\u011fru g\u00f6stermek i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 zek\u00e2 ve ustal\u0131k \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde kendisine olsa olsa genel g\u00f6r\u00fc\u015ften uzakla\u015fm\u0131\u015f olman\u0131n bo\u015f \u00f6v\u00fcnc\u00fcn\u00fc sa\u011flayacak olan bir bilim adam\u0131n\u0131n ortaya koydu\u011fu usavurmalardakinden daha \u00e7ok do\u011fruyla kar\u015f\u0131la\u015fabilirdim. Her zaman eylemlerimi apa\u00e7\u0131k g\u00f6rebilmek ve bu ya\u015famda g\u00fcvenle y\u00fcr\u00fcyebilmek i\u00e7in do\u011fruyu yanl\u0131\u015ftan ay\u0131rt edebilmeyi \u00f6\u011frenmeye a\u015f\u0131r\u0131 bir istek duyuyordum. (8)<\/p>\n

Ger\u00e7ekten, \u00f6b\u00fcr insanlar\u0131n g\u00f6reneklerini incelerken, onlarda bana g\u00fcven verecek hi\u00e7bir \u015fey bulam\u0131yordum ve daha \u00f6nce filozoflar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015fleri aras\u0131nda buldu\u011fum kadar de\u011fi\u015fiklik g\u00f6zlemliyordum. \u00d6yle ki bundan \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131m en b\u00fcy\u00fck yarar \u015fuydu: bize \u00e7ok garip ve g\u00fcl\u00fcn\u00e7 gelen bir\u00e7ok \u015feyin genellikle \u00f6b\u00fcr b\u00fcy\u00fck halklarca benimsenmekten ve onaylanmaktan geri kalmad\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6rerek, ancak \u00f6rneklemeyle ve al\u0131\u015fk\u0131yla inand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011fum hi\u00e7bir \u015feye tam tam\u0131na inanmamay\u0131 \u00f6\u011freniyordum ve b\u00f6ylece do\u011fal \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 karartabilen ve bizi do\u011fruyu anlamaya daha az yatk\u0131n k\u0131labilen pek \u00e7ok yanl\u0131\u015ftan kendimi yava\u015f yava\u015f kurtar\u0131yordum. Ama d\u00fcnyan\u0131n kitab\u0131nda b\u00f6yle incelemelerle ve birka\u00e7 deney kazanmaya u\u011fra\u015fmakla birka\u00e7 y\u0131l ge\u00e7irdikten sonra, bir g\u00fcn kendi kendimi de incelemeye ve zihnimin t\u00fcm g\u00fc\u00e7lerini izlemem gereken yolu se\u00e7mek i\u00e7in kullanmaya karar verdim. Bence bu benim i\u00e7in \u00fclkeme ve kitaplar\u0131ma kapan\u0131p kalmaktan \u00e7ok daha yararl\u0131 oldu.<\/p>\n

D\u0130PNOTLAR<\/strong>
\n1.<\/strong> De\u011fi\u015fik zamanlarda yaz\u0131lm\u0131\u015f olan bu denemeler toplam\u0131n\u0131n temel \u00f6zelli\u011fi her bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn ya da her bir denemenin ayr\u0131 kayg\u0131larla, ayr\u0131 ama\u00e7larla yaz\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r, bu y\u00fczden par\u00e7alar aras\u0131nda belli bir b\u00fct\u00fcnl\u00fck aramak bo\u015funad\u0131r.Her par\u00e7a ayr\u0131 konuyu i\u015fler: birinci b\u00f6l\u00fcm tarihsel bir ara\u015ft\u0131rmad\u0131r, ikinci b\u00f6l\u00fcm mant\u0131kla ilgilidir, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u00f6l\u00fcm ahlak sorunlar\u0131n\u0131 ele al\u0131r, d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc b\u00f6l\u00fcm metafizi\u011fin sorunlar\u0131na y\u00f6nelir, be\u015finci b\u00f6l\u00fcm bilimsel bir ara\u015ft\u0131rmad\u0131r, alt\u0131nc\u0131 b\u00f6l\u00fcm filozofun genel kavray\u0131\u015f\u0131n\u0131 \u00f6zetler. B\u00f6l\u00fcmler aras\u0131nda \u00e7eli\u015fkiler de vard\u0131r; \u00f6rne\u011fin birinci b\u00f6l\u00fcmde ele\u015ftirilen Stoac\u0131l\u0131k \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u00f6l\u00fcmde benimsenir.
\n2.<\/strong> Platon’cu bir filozof olan, daha do\u011frusu Aristoteles felsefesinin Platoncu yorumuna y\u00f6nelen Porphyrios (234-305) bir soyut kavram\u0131n bir \u00f6zneye ba\u011flanma bi\u00e7imini \u015fu be\u015f evrensele g\u00f6re belirlemi\u015fti: Cins, t\u00fcr, \u00f6zg\u00fcl ayr\u0131m, \u00f6zg\u00fc, rastlant\u0131. Porphyrios’un bu belirlemesi t\u00fcm skolastiklerce benimsenmi\u015ftir. Cins ve t\u00fcr s\u0131n\u0131f\u0131 belirler: t\u00fcr, cins’in kapsam\u0131na girer. \u00d6zg\u00fcl ayr\u0131m bir t\u00fcr\u00fc bir t\u00fcrden ay\u0131ran \u00f6zellikleri belirler (insan d\u00fc\u015f\u00fcnen hayvand\u0131r). \u00d6zg\u00fc yaln\u0131zca bir t\u00fcre \u00f6zg\u00fc olan\u0131 g\u00f6sterir: g\u00fclmek insana \u00f6zg\u00fcd\u00fcr. T\u00fcr\u00fcn bireylerinin her birinde \u00f6b\u00fcrlerine uymayan \u00f6zellikler vard\u0131r. Raslant\u0131 bireyin \u00f6z\u00fcnde bulunmayan, ge\u00e7ici olarak bireyde oland\u0131r. Descartes skolasti\u011fin bu terimlerini kullanarak insan\u0131n ussal bir varl\u0131k oldu\u011funu belirlemeye y\u00f6neliyor. Skolastik felsefeye tam anlam\u0131nda kar\u015f\u0131t bir tutum alan Descartes bu felsefenin i\u00e7inde yeti\u015fmi\u015f bir ki\u015fi olarak ondan tam olarak kendini kurtaramaz.
\n3.<\/strong> Descartes “insan ad\u0131na yara\u015f\u0131r insanlar”dan s\u00f6z ederken insanlar\u0131 se\u00e7kin ya da s\u0131radan, \u00f6nemli ya da \u00f6nemsiz diye ikiye ay\u0131rmay\u0131 elbette d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyor. Burada \u00e7a\u011fda\u015f\u0131m\u0131z Heidegger’in “ger\u00e7ek olan varolu\u015f” ve “ger\u00e7ek olmayan varolu\u015f”u gibi bir ayr\u0131m yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek elbette yanl\u0131\u015f olur. Descartes bu belirlemeyi yaparken, Ferdinand Alquie’nin deyi\u015fiyle, “Bilgiyi yaln\u0131zca usun \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131yla arayanlar\u0131 a\u00e7\u0131nlanm\u0131\u015f do\u011frulara dayanarak tam tam\u0131na H\u0131ristiyanc\u0131 bir erdem diye temellendirenlerin ya da \u00f6\u011fretenlerin kar\u015f\u0131s\u0131na koyar.” Yoksa Descartes u\u015faklar\u0131ndan birine “karde\u015fim” diye seslenecek kadar al\u00e7ak g\u00f6n\u00fcll\u00fcd\u00fcr. Filozof, Guez de Balzac’a yollad\u0131\u011f\u0131 5 May\u0131s 1631 tarihli mektupta \u015funlar\u0131 yazar: “Ben her g\u00fcn bir halk kalabal\u0131\u011f\u0131n\u0131n ortas\u0131nda dola\u015f\u0131yorum, sizin gezilerinizde oldu\u011fu gibi \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve dinginlik i\u00e7inde. Raslad\u0131\u011f\u0131m insanlar bana ormanlar\u0131m\u0131zdaki a\u011fa\u00e7lar\u0131n ve k\u0131rlar\u0131m\u0131zdaki s\u00fcr\u00fclerin verdi\u011fi duyguyu veriyor. Sat\u0131c\u0131lar\u0131n g\u00fcr\u00fclt\u00fcs\u00fc kula\u011f\u0131ma bir \u0131rma\u011f\u0131n g\u00fcr\u00fclt\u00fcs\u00fc gibi geliyor, d\u00fc\u015flerim bozulmuyor hi\u00e7. Hatta bazen onlar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131 \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm zaman haz bile duyuyorum. Tarlalar\u0131m\u0131z\u0131 eken k\u00f6yl\u00fcleri bir g\u00f6receksiniz. Anl\u0131yorum, t\u00fcm \u00e7abalar\u0131 oturdu\u011fumuz yerleri g\u00fczelle\u015ftirmek i\u00e7indir, t\u00fcm \u00e7abalar\u0131 hi\u00e7bir \u015feyimiz eksik kalmas\u0131n diyedir.”
\n4.<\/strong> “\u0130lgin\u00e7 ve az bulunur bilimler” s\u00f6z\u00fc o zamanlar baz\u0131 ki\u015filerin u\u011fra\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve \u00e7ok az ki\u015finin bilimsellik de\u011feri verdi\u011fi baz\u0131 bilgi alanlar\u0131yla ilgilidir. Bu bilgi alanlar\u0131 daha \u00e7ok Orta\u00e7a\u011f’\u0131n ya\u015fam ve d\u00fc\u015f\u00fcnce ko\u015fullar\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak geli\u015fmi\u015ftir, o d\u00f6nemin do\u011fa\u00fcst\u00fcne her anlamda e\u011filimli tutumlar\u0131n\u0131 ortaya koyar. S\u00f6zkonusu bilimlerin ba\u015fl\u0131calar\u0131 \u015funlard\u0131r: yasal g\u00f6kbilgisi (astrologie), elfal\u0131 (chiromance), toprakfal\u0131 (g\u00e9omance), cincilik (cabale), b\u00fcy\u00fcc\u00fcl\u00fck (magie). Descartes bu bilgilerle ilgilenmi\u015f ama hi\u00e7birini ciddiye almam\u0131\u015ft\u0131r, her alanla ilgili bilgi edinmek isterken o alanlar\u0131 da d\u0131\u015fta tutmak istememi\u015ftir.
\n5.<\/strong> Cizvitlerin La Fl\u00e8che okulunda Descartes daha \u00e7ok uygulamal\u0131 matematik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 yapm\u0131\u015ft\u0131r. Skolastiklerin matematikten anlad\u0131\u011f\u0131 \u015fey plan yapmak ad\u0131na, “m\u00fcstahkem mevki” kurmak ad\u0131na, topra\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7mek ad\u0131na aritmeti\u011fi ve geometriyi kullanmakt\u0131r. Descartes matematik gibi kesinlikli bir bilimin bu kadar basit i\u015flerde kullan\u0131l\u0131p ba\u015fka i\u015fe yarat\u0131lamamas\u0131ndan son derece kayg\u0131l\u0131d\u0131r. Descartes’\u0131n bu belirlemesini yanl\u0131\u015f anlarsak onun kurgusal bilgiyi \u00f6ne al\u0131p uygulamal\u0131 bilgiye yukar\u0131dan bakt\u0131\u011f\u0131 gibi bir izlenime kap\u0131labiliriz.
\n6.<\/strong> “Duyars\u0131zl\u0131k”, “gurur”, “umutsuzluk” gibi terimler bizi \u00f6zellikle Eski\u00e7a\u011f’\u0131n ba\u015fl\u0131ca ahlak anlay\u0131\u015flar\u0131ndan olan ve d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131n\u0131 bug\u00fcne kadar derinden etkilemi\u015f bulunan Stoa d\u00fc\u015f\u00fcncesine g\u00f6t\u00fcr\u00fcyor. Stoa filozoflar\u0131 do\u011faya uygun ya\u015fam form\u00fcl\u00fcne uygun olarak kat\u0131 ussal belirlenimcilik anlay\u0131\u015f\u0131 i\u00e7inde kurduklar\u0131 ahlak g\u00f6r\u00fc\u015flerinde bireyi yaln\u0131zca kendinden de\u011fil bu arada b\u00fct\u00fcn bir insanl\u0131ktan sorumlu say\u0131yorlar, en uygun ya\u015fam\u0131 tutturabilmek tasar\u0131s\u0131 i\u00e7inde gerekti\u011finde intihar\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz g\u00f6r\u00fcyorlard\u0131. Descartes’\u0131n burada belirledi\u011fi “duyars\u0131zl\u0131k” onlar\u0131n kat\u0131 us\u00e7ulu\u011fuyla, “gurur” ona ba\u011fl\u0131 olarak geli\u015fen a\u015f\u0131r\u0131 g\u00fcven duygusuyla, “umutsuzluk” da intihar\u0131n bir ya\u015fam bi\u00e7imi olarak benimseni\u015fiyle ilgili olmal\u0131d\u0131r. \u0130mparatorluk Stoas\u0131n\u0131n \u00fcnl\u00fc filozofu \u0130mparator Marcus Aurelius \u015f\u00f6yle diyordu: “\u00d6l\u00fcm do\u011fan\u0131n bir isteminden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir, do\u011fan\u0131n isteminden korkan da \u00e7ocuktur.” \u0130mparatorluk Stoas\u0131n\u0131n \u00f6b\u00fcr \u00fcnl\u00fc filozofu azatl\u0131 k\u00f6le Epiktetos da \u015f\u00f6yle diyordu: “Biliyorum, do\u011fan her \u015fey \u00f6lmek zorunda, bu bir do\u011fa yasas\u0131. \u00d6yleyse ben de \u00f6lmeliyim. Ben \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fck de\u011filim. Ben bir insan\u0131m, b\u00fct\u00fcn\u00fcn bir par\u00e7as\u0131y\u0131m, saat nas\u0131l g\u00fcn\u00fcn bir par\u00e7as\u0131ysa. Saat gelir ve ge\u00e7er. Ben gelir ve ge\u00e7erim. Ge\u00e7i\u015f bi\u00e7imi \u00f6nemli de\u011fil. Ate\u015fle ya da suyla. Hepsi bu.” Descartes’\u0131n Stoac\u0131lar kar\u015f\u0131s\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015fleri de\u011fi\u015fkendir ve genel ahlak anlay\u0131\u015f\u0131nda onlar\u0131n izinden gider. O, kendi deyi\u015fiyle, d\u00fcnya mal\u0131ndan ka\u00e7an, a\u00e7 ve ac\u0131l\u0131 da olsa mutlulu\u011fu tanr\u0131larda arayan bu filozoflar\u0131 \u00f6nemsiyor, onlar\u0131n hep kendi \u00fcst\u00fcne d\u00f6nen, kendini ara\u015ft\u0131ran, yetinmeyi bilen insanlar oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyordu. Stoa filozoflar\u0131, Descartes’a g\u00f6re, yaln\u0131zca kendilerine yani d\u00fc\u015f\u00fcncelerine egemen olduklar\u0131 zaman mutlu olacaklar\u0131na inanan insanlard\u0131r. Lukacs \u015f\u00f6yle der: “Onlar\u0131n istedi\u011fi \u015fey o \u00e7a\u011fdaki ya\u015fam\u0131n ger\u00e7ek se\u00e7enekleri de\u011fildi, insanl\u0131k evriminin se\u00e7enekleriydi, bu da genel olarak \u00e7ok yeni zamanlara kadar, Frans\u0131z Devrimi’ne ve daha sonras\u0131na kadar Stoac\u0131 fikirlerin etkin olarak kal\u0131\u015f\u0131n\u0131n nedenini a\u00e7\u0131klar”. Descartes’\u0131n “duyars\u0131zl\u0131k”, “gurur”, “umutsuzluk” yan\u0131nda kulland\u0131\u011f\u0131 “ana-baba \u00f6ld\u00fcrme” Brutus’un Sezar’\u0131 \u00f6ld\u00fcrmesini an\u0131\u015ft\u0131r\u0131yor olmal\u0131d\u0131r.
\n7.<\/strong> Ku\u015fku Descartes\u00e7\u0131 y\u00f6ntemin \u00f6z\u00fcn\u00fc olu\u015fturur. Ku\u015fkuyla ara\u015ft\u0131rmak, ku\u015fkuyla ilerlemek Descartes i\u00e7in ger\u00e7ek d\u00fc\u015f\u00fcnen insan\u0131n temel tutumu olacakt\u0131r. Filozof cogito ergo sum ger\u00e7e\u011fine de ku\u015fkuyla ya da ku\u015fkudan giderek var\u0131r. Ancak onun burada \u00e7izdi\u011fi tablo, ku\u015fkunun yaln\u0131zca bir y\u00f6ntem sorunu ortaya koymad\u0131\u011f\u0131n\u0131 duyuruyor, onun ya\u015fam\u0131n\u0131n geli\u015fim ko\u015fullar\u0131n\u0131 da g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne seriyor. Belli ki Descartes gen\u00e7li\u011finden beri d\u00fc\u015f\u00fcncesini ku\u015fkuyla, her \u015feyi ince ince tartarak kurmu\u015ftur.
\n8.<\/strong> “Ya\u015famda g\u00fcvenle y\u00fcr\u00fcyebilmek” Descartes’\u0131n ba\u015fka metinlerinde de g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz temel bir kayg\u0131y\u0131 belirler. Burada filozofun kuramda s\u0131n\u0131rlan\u0131p kalmaya e\u011filimli olmayan bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar.Dercartes i\u00e7in kuram yaln\u0131zca ya\u015fam i\u00e7in vard\u0131r diyebiliriz. Bu da ilgisini do\u011fa\u00fcst\u00fcnden do\u011faya y\u00f6neltmi\u015f bir \u00e7a\u011f i\u00e7in son derece ola\u011fand\u0131r.<\/p>\n

Hen\u00fcz bitmemi\u015f olan sava\u015flar (9) nedeniyle Almanya’da bulunuyordum; imparatorun (10) ta\u00e7 giyme t\u00f6reninden d\u00f6n\u00fcyor, orduya kat\u0131lmaya gidiyordum; k\u0131\u015f\u0131n bast\u0131rmas\u0131yla bir yerde konaklad\u0131m, orada beni oyalayacak herhangi bir konu\u015fma ve beni tedirgin edecek yak\u0131nl\u0131klar ve tutkular olmad\u0131\u011f\u0131ndan b\u00fct\u00fcn g\u00fcn soba ba\u015f\u0131nda (11) yaln\u0131z kapan\u0131p kal\u0131yor, t\u00fcm vaktimi d\u00fc\u015f\u00fcncelerimle ba\u015f ba\u015fa ge\u00e7iriyordum. Bu d\u00fc\u015f\u00fcnceler aras\u0131nda g\u00f6zden ge\u00e7irmeyi ilk d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcklerimden biri \u015fu oldu: bir\u00e7ok par\u00e7adan olu\u015fmu\u015f ve \u00e7e\u015fitli ustalar\u0131n elinden \u00e7\u0131km\u0131\u015f yap\u0131tlarda genellikle yaln\u0131zca bir ki\u015finin olu\u015fturdu\u011fu yap\u0131tlardaki kadar yetkinlik yoktu. B\u00f6ylece tek bir mimar\u0131n ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 ve bitirdi\u011fi yap\u0131lar\u0131n bir\u00e7ok mimar\u0131n ba\u015fka ama\u00e7larla yap\u0131lm\u0131\u015f eski duvarlar\u0131 kullanarak onarmaya u\u011fra\u015ft\u0131\u011f\u0131 yap\u0131lardan daha g\u00fczel ve daha d\u00fczg\u00fcn oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. B\u00f6ylece ba\u015flang\u0131\u00e7ta birer k\u00f6yken b\u00fcy\u00fck kentlere d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f olan bu eski kentler genellikle bir m\u00fchendisin kendi kafas\u0131na g\u00f6re planlad\u0131\u011f\u0131 d\u00fczg\u00fcn yeni kentler yan\u0131nda o kadar da\u011f\u0131n\u0131k kal\u0131yor ki bunlardaki yap\u0131lar ayr\u0131 ayr\u0131 g\u00f6zden ge\u00e7irildi\u011finde her birinde ba\u015fka kentlerin yap\u0131lar\u0131nda bulundu\u011fu kadar hatta daha \u00e7ok sanat bulunsa da onlardan kiminin b\u00fcy\u00fck kiminin k\u00fc\u00e7\u00fck yap\u0131lm\u0131\u015f olu\u015funa, yollar\u0131n\u0131n e\u011fri b\u00fc\u011fr\u00fc olu\u015funa bakarak, insan\u0131n onlar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnceli insanlardan \u00e7ok rastlant\u0131n\u0131n d\u00fczenlemi\u015f oldu\u011funa inanas\u0131 geliyor. Bununla birlikte, tek tek ki\u015filerin yap\u0131lar\u0131n\u0131n kentlerin g\u00fczelli\u011fine uygun olmas\u0131n\u0131 sa\u011flamakla g\u00f6revli baz\u0131 memurlar\u0131n varoldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnsek de ba\u015fkalar\u0131n\u0131n yap\u0131tlar\u0131 \u00fczerinde \u00e7ok iyi sonu\u00e7lar al\u0131namayaca\u011f\u0131 apa\u00e7\u0131kt\u0131r. B\u00f6ylece d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm ki eskiden yar\u0131 vah\u015fiyken yava\u015f yava\u015f uygarla\u015farak ancak su\u00e7lar\u0131n ve \u00e7eki\u015fmelerin uyars\u0131zl\u0131\u011f\u0131yla zorland\u0131klar\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde yasalar\u0131n\u0131 yapan halklar bir toplum olarak ya\u015famaya ba\u015flad\u0131klar\u0131 andan sonra birka\u00e7 \u00f6ng\u00f6r\u00fcl\u00fc yasa koyucunun yapt\u0131\u011f\u0131 yasalara g\u00f6re davranan halklar kadar iyi uygarla\u015fm\u0131\u015f olamad\u0131lar. D\u00fczenlemelerini yaln\u0131zca Tanr\u0131’n\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7ek dinin t\u00fcm \u00f6b\u00fcr dinlerden \u00e7ok daha iyi d\u00fczenlenmi\u015f oldu\u011fu kesindir. \u0130nsani \u015feylerden s\u00f6z edersek, eskiden Sparta \u00e7ok ba\u015far\u0131l\u0131 olduysa bu onlar\u0131n yasalar\u0131ndan her birinin \u00f6zellikle iyi olmas\u0131ndan de\u011fil, (bilindi\u011fi gibi bu yasalar\u0131n \u00e7o\u011fu pek garipti ve hatta iyi t\u00f6relere tersti) ama tek ki\u015finin (12) yapt\u0131\u011f\u0131 yasalar olmakla t\u00fcm\u00fcn\u00fcn ayn\u0131 amaca y\u00f6neliyor almas\u0131ndand\u0131 diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. B\u00f6ylece kitaplardaki bilimlerin, en az\u0131ndan nedenleri olas\u0131 olmaktan \u00f6teye ge\u00e7meyen ve hi\u00e7bir g\u00f6stermede bulunmayan, \u00e7e\u015fitli ki\u015filerin g\u00f6r\u00fc\u015fleriyle yava\u015f yava\u015f olu\u015fturulmu\u015f ve \u015fi\u015firilmi\u015f olan bilimlerin, kendini ortaya koyan \u015feyler \u00fczerine sa\u011fduyulu bir insan\u0131n do\u011fal olarak yapabildi\u011fi basit usavurmalardan do\u011fruya daha yak\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm. \u015eunu da d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm: b\u00fcy\u00fck adam olmadan \u00f6nceki \u00e7ocukluk d\u00f6nemimizde uzun s\u00fcre genellikle birbirine kar\u015f\u0131t olan ve belki de ne biri ne \u00f6b\u00fcr\u00fc bize her zaman en iyiyi g\u00f6sterebilen isteklerce ve e\u011fitmenlerce y\u00f6netildik, bu y\u00fczden yarg\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131n do\u011fumumuzdan bu yana t\u00fcm usumuzu kullanmak ve ancak onunla y\u00f6netilmi\u015f olmak durumunda verece\u011fimiz yarg\u0131lar kadar ar\u0131 ve sa\u011flam olmas\u0131 hemen hemen olanaks\u0131zd\u0131.<\/p>\n

Ger\u00e7ekten, bir kentin t\u00fcm evlerini onlar\u0131 ba\u015fka bi\u00e7imde yeniden yapmak ve yollar\u0131 daha g\u00fczel k\u0131lmak amac\u0131yla yerle bir ettiklerini g\u00f6rm\u00fcyoruz; ama baz\u0131 kimselerin kendi evlerini yeniden yapmak i\u00e7in, hatta bazen temelleri \u00e7ok sa\u011flam olmad\u0131\u011f\u0131 ve bu y\u00fczden y\u0131k\u0131lma tehlikesinde oldu\u011fu zaman, onu y\u0131kmak zorunda kald\u0131klar\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bunu \u00f6rnek alarak tek bir ki\u015finin bir devleti yeniden bi\u00e7imleme tasar\u0131lar\u0131 yaparak onda her \u015feyi temelden de\u011fi\u015ftirmek ve onu yeniden kurmak i\u00e7in devirmesi ussal de\u011fildir diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordum; bilimleri ya da onlar\u0131 \u00f6\u011freten okullardaki kurulu d\u00fczeni yeniden bi\u00e7imlemenin de ussal olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordum; ama bug\u00fcne kadar do\u011fru oldu\u011funa inand\u0131\u011f\u0131m t\u00fcm g\u00f6r\u00fc\u015fleri, sonra yerine daha iyilerini ya da onlar\u0131 us d\u00fczeyinde do\u011frulad\u0131\u011f\u0131m zaman ayn\u0131lar\u0131n\u0131 koymak i\u00e7in, bir kere yok saymaya giri\u015fmekten daha iyi bir \u015fey yapamazd\u0131m diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordum. Bu yolla ya\u015fam\u0131m\u0131, yaln\u0131zca eski temeller \u00fczerine kurmaktan ve gen\u00e7li\u011fimde do\u011fru olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 incelemeden kendimi inanmaya b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131m ilkelere dayanmaktan \u00e7ok daha iyi y\u00f6netmeyi ba\u015faraca\u011f\u0131ma kesinlikle inand\u0131m. \u00c7\u00fcnk\u00fc bunda \u00e7e\u015fitli g\u00fc\u00e7l\u00fckler g\u00f6rm\u00fc\u015f olsam da bunlar \u00e7aresi bulunmayacak g\u00fc\u00e7l\u00fckler de\u011fillerdi, halk\u0131 ilgilendiren en k\u00fc\u00e7\u00fck \u015feylerin yeniden d\u00fczenlenmesinde rastlan\u0131lacak g\u00fc\u00e7l\u00fcklere benzer g\u00fc\u00e7l\u00fckler de de\u011fillerdi. Bu iri g\u00f6vdeleri devrilince kald\u0131rmak ya da sars\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda tutmak \u00e7ok g\u00fc\u00e7t\u00fcr, d\u00fc\u015f\u00fc\u015fleri de pek \u015fiddetli olabilir. Sonra, aralar\u0131ndaki ayr\u0131l\u0131kla, bir\u00e7oklar\u0131nda g\u00f6r\u00fclen eksiklikleri zaman i\u00e7inde kullan\u0131l\u0131\u015flar\u0131 olduk\u00e7a yumu\u015fatm\u0131\u015f, hatta bir\u00e7oklar\u0131n\u0131 sak\u0131n\u0131kl\u0131kla \u00e7aresini bulmaktan daha iyi gidermi\u015f ve d\u00fczene koymu\u015ftur. Sonunda bu eksiklikler de hemen hemen her zaman olacak olan de\u011fi\u015fimlerinden daha kolay katlan\u0131l\u0131r \u015feylerdir: t\u0131pk\u0131 da\u011flarda dolanan b\u00fcy\u00fck yollar\u0131n kullan\u0131la kullan\u0131la, yava\u015f yava\u015f d\u00fczg\u00fcn ve uygun duruma gelmesi gibi; onlar\u0131 izlemek en do\u011fru yolda gitmek i\u00e7in kayalara t\u0131rmanmaktan ya da u\u00e7urumlar\u0131n dibine inmekten \u00e7ok daha iyidir.<\/p>\n

Bu y\u00fczden, do\u011fu\u015ftan ya da konumlar\u0131 gere\u011fi kamu i\u015flerinin y\u00fcr\u00fct\u00fclmesine y\u00f6neltilmedikleri halde her zaman kafalar\u0131nda bu konuda yeni d\u00fczenlemeler yapmaktan geri kalmayan kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 ve tedirgin miza\u00e7l\u0131lar\u0131 hi\u00e7bir zaman onaylamayaca\u011f\u0131m. Bu yaz\u0131da bende bu delili\u011fin bulundu\u011fu konusunda ku\u015fku yaratabilecek en k\u00fc\u00e7\u00fck bir \u015feyin varoldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnseydim onun yay\u0131mlanm\u0131\u015f olmas\u0131ndan \u00fcz\u00fcnt\u00fc duyard\u0131m. Amac\u0131m asla kendi d\u00fc\u015f\u00fcncelerimi d\u00fczenlemeye \u00e7abalamaktan ve t\u00fcm\u00fcyle benim olan bir temel \u00fczerine kurmaktan daha \u00f6teye gitmez. Ben olduk\u00e7a be\u011fendi\u011fimden size burada yap\u0131t\u0131m\u0131n bir \u00f6rne\u011fini g\u00f6steriyorum, ancak bunu yaparken kimseye ona \u00f6yk\u00fcnmeyi \u00f6neriyor de\u011filim. Tanr\u0131’n\u0131n yard\u0131mlar\u0131ndan daha iyi pay alm\u0131\u015f olanlar\u0131n daha y\u00fcksek ama\u00e7lar\u0131 olacakt\u0131r; ama bir\u00e7o\u011funun benimkini \u00e7ok at\u0131lgan bulacaklar\u0131ndan korkar\u0131m. Eskiden do\u011fru sayd\u0131\u011f\u0131 t\u00fcm g\u00f6r\u00fc\u015flerden kopma karar\u0131 herkesin benimseyebilece\u011fi bir \u00f6rnek de\u011fildir; zaten d\u00fcnyada hemen hemen bu i\u015fe hi\u00e7 yatk\u0131n olmayan iki \u00e7e\u015fit insan vard\u0131r. Birinciler kendilerini olduklar\u0131ndan daha usta sanarak acele yarg\u0131lar ortaya koymaktan \u00e7ekinmeyen, t\u00fcm d\u00fc\u015f\u00fcncelerini bir d\u00fczen i\u00e7inde s\u00fcrd\u00fcrme konusunda yeterince sab\u0131r g\u00f6steremeyen kimselerdir: bu y\u00fczden edindikleri ilkelerden bir kere ku\u015fkulanmaya ve herkesin tuttu\u011fu yoldan ayr\u0131lmaya y\u00f6neldiler mi bir daha do\u011fru yola \u00e7\u0131karan patikay\u0131 bulamazlar ve t\u00fcm ya\u015famlar\u0131nda do\u011fru yoldan ayr\u0131lm\u0131\u015f kal\u0131rlar. \u0130kincilere gelince, onlar do\u011fruyu yanl\u0131\u015ftan ay\u0131rt etme konusunda kendilerini yeti\u015ftirenlerden daha az becerikli olduklar\u0131 yarg\u0131s\u0131na varacak kadar ak\u0131ll\u0131 ya da al\u00e7akg\u00f6n\u00fcll\u00fc olduklar\u0131ndan daha iyisini kendileri aramaktansa ba\u015fkalar\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerini izlemekle yetinirler.<\/p>\n

Bana gelince, tek bir hocam olsayd\u0131 ya da en bilgililerin g\u00f6r\u00fc\u015fleri aras\u0131nda her zaman s\u00fcregelmi\u015f ayr\u0131l\u0131klar\u0131 bilmeseydim ku\u015fkusuz ben de bu sonuncular aras\u0131nda olurdum. Ama \u00e7ok garip ve pek de inan\u0131l\u0131r olmayan \u015feylerin bile baz\u0131 filozoflarca s\u00f6ylendi\u011fini daha kolej s\u0131ralar\u0131nda \u00f6\u011frenmi\u015ftim; o zamandan beri yolculuk yaparken duygular\u0131 duygular\u0131m\u0131za olduk\u00e7a ters d\u00fc\u015fen kimselerin b\u00f6yle olmakla barbar ya da vah\u015fi olmad\u0131klar\u0131n\u0131, ama pek \u00e7oklar\u0131n\u0131n uslar\u0131n\u0131 bizim kadar hatta bizden daha iyi kulland\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fcm; sonra, Frans\u0131zlar ya da Almanlar aras\u0131nda yeti\u015fen bir ki\u015finin, ayn\u0131 ruhu ta\u015f\u0131yarak, t\u00fcm ya\u015fam\u0131n\u0131 \u00c7inliler ya da yamyamlar aras\u0131nda ge\u00e7irmi\u015f olsayd\u0131, \u015fimdiki durumundan ne kadar ayr\u0131 durumda olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm; sonra da giysilerimizin bi\u00e7imine kadar, on y\u0131l \u00f6nce be\u011fendi\u011fimiz ve belki on y\u0131l sonra da be\u011fenece\u011fimiz \u015feyin bug\u00fcn bize ne kadar garip ve ne kadar g\u00fcl\u00fcn\u00e7 geldi\u011fini g\u00f6rd\u00fcm ve \u015fu sonuca vard\u0131m: bizi inand\u0131ran \u015fey, herhangi bir kesin bilgiden \u00e7ok al\u0131\u015fk\u0131 ve \u00f6rnektir; bununla birlikte g\u00f6r\u00fc\u015flerin \u00e7oklu\u011fu ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 biraz g\u00fc\u00e7 do\u011frular i\u00e7in hi\u00e7 de de\u011ferli bir kan\u0131t de\u011fildir, \u00e7\u00fcnk\u00fc bir toplumdan \u00e7ok, tek bir adam\u0131n onlar\u0131 ortaya \u00e7\u0131karmas\u0131 \u00e7ok daha olas\u0131d\u0131r; b\u00f6ylece g\u00f6r\u00fc\u015fleri ba\u015fkalar\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerinden \u00fcst\u00fcn tutulabilecek tek bir kimse g\u00f6remiyordum, bu durumda kendi yolumu kendim bulmak durumunda kald\u0131m.<\/p>\n

Ama yaln\u0131z ve karanl\u0131kta y\u00fcr\u00fcyen bir adam gibi \u00e7ok yava\u015f gitmeye ve her \u015feyde \u00e7ok sak\u0131n\u0131k davranmaya karar verdim, \u00f6yle ki \u00e7ok yava\u015f ilerlersem en az\u0131ndan kendimi d\u00fc\u015fmekten koruyacakt\u0131m. Ayr\u0131ca, yazaca\u011f\u0131m kitab\u0131n tasar\u0131s\u0131n\u0131 yapmaya ve zihnimin yatk\u0131n olabilece\u011fi her \u015feyin bilgisine ula\u015fmak i\u00e7in do\u011fru y\u00f6ntemi ara\u015ft\u0131rmaya zaman ay\u0131rmadan \u00f6nce, daha \u00f6nceleri usun s\u00fczgecinden ge\u00e7irmeden do\u011fru oldu\u011funa inand\u0131\u011f\u0131m g\u00f6r\u00fc\u015flerin t\u00fcm\u00fcn\u00fc yanl\u0131\u015f diye bir yana atmak istemedim.<\/p>\n

Gen\u00e7ken felsefenin b\u00f6l\u00fcmlerinden mant\u0131\u011f\u0131, matematiklerden geometricilerin ayr\u0131\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131 ve cebiri biraz olsun incelemi\u015ftim, bunlar tasar\u0131ma baz\u0131 katk\u0131lar\u0131 olacak gibi g\u00f6r\u00fcnen \u00fc\u00e7 sanat ya da bilimdi. (13) Ama onlar\u0131 incelerken g\u00f6rd\u00fcm ki mant\u0131k s\u00f6zkonusu oldu\u011funda onun tas\u0131mlar\u0131 ve \u00f6b\u00fcr bilgilerinin \u00e7o\u011fu ba\u015fkalar\u0131na yeni bir \u015fey \u00f6\u011fretmekten \u00e7ok bilinen \u015feyleri a\u00e7\u0131klamaya yar\u0131yordu (14), bilinmeyen \u015feyler \u00fczerine yarg\u0131ya varmadan konu\u015fmaktan ba\u015fka i\u015fe yaramayan Lullus (15) sanat\u0131 gibi. Ger\u00e7ekten, mant\u0131k \u00e7ok do\u011fru ve \u00e7ok iyi pek \u00e7ok kural i\u00e7ermesine kar\u015f\u0131n, onda araya kar\u0131\u015fm\u0131\u015f o kadar \u00e7ok zararl\u0131 ve gereksiz ba\u015fka kural vard\u0131r ki onlar\u0131 ay\u0131klamak hemen hemen hen\u00fcz yontulmam\u0131\u015f bir mermer kitlesinden bir Diana ya da bir Minerva \u00e7\u0131karmak kadar g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Sonra, eskilerin ayr\u0131\u015ft\u0131rmas\u0131na ve yenilerin cebirine gelince, \u00e7ok soyut konularla ilgilenmeleri ve hi\u00e7bir i\u015fe yaramaz g\u00f6r\u00fcnmeleri d\u0131\u015f\u0131nda, birincisi her zaman bi\u00e7imlerin belirlenmesiyle s\u0131n\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131r ve imgelemi yormadan anl\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015ft\u0131ramaz; ikinciye gelince, baz\u0131 kurallara ve baz\u0131 rakamlara o kadar ba\u011f\u0131ml\u0131d\u0131r ki zihni geli\u015ftiren bir bilim olmak yerine zihni engelleyen kar\u0131\u015f\u0131k ve karanl\u0131k bir sanat olur. Bu, her \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fcn yararlar\u0131n\u0131 i\u00e7eren ve yanl\u0131\u015flar\u0131n\u0131 d\u0131\u015flayan ba\u015fka bir y\u00f6ntem aramak gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmeme neden oldu. Yasalar\u0131n \u00e7oklu\u011fu \u00e7ok zaman k\u00f6t\u00fcl\u00fcklere \u00f6z\u00fcrler sa\u011flar, oysa az say\u0131da olan ama insanlar\u0131n s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya uydu\u011fu yasalara sahip olan bir devlet daha iyi \u00f6rg\u00fctlenmi\u015ftir; bunun gibi mant\u0131\u011f\u0131 olu\u015fturan \u00e7ok say\u0131da kural yerine d\u00f6rt kural\u0131n bana yetece\u011fine inand\u0131m, yeter ki onlara uymaktan bir kere bile geri kalmamak konusunda sa\u011flam ve de\u011fi\u015fmez bir karar alm\u0131\u015f olay\u0131m.<\/p>\n

Birincisi, do\u011frulu\u011funu apa\u00e7\u0131k bilmedi\u011fim bir \u015feyi do\u011fru diye almamak, yani acelecilikten ve \u00f6nyarg\u0131dan \u00f6zenle ka\u00e7\u0131nmak, yarg\u0131lar\u0131mda zihnime a\u00e7\u0131k ve se\u00e7ik bir bi\u00e7imde gelen ve hi\u00e7bir bi\u00e7imde ku\u015fkuya koyamad\u0131\u011f\u0131m \u015feylerin d\u0131\u015f\u0131nda herhangi bir \u015feyi tan\u0131mamak.<\/p>\n

\u0130kincisi, inceleyece\u011fim g\u00fc\u00e7l\u00fcklerden her birini olabildi\u011fince par\u00e7alara ay\u0131rmak ve onlar\u0131 en iyi \u00e7\u00f6z\u00fcmlenebilecek duruma getirmek.<\/p>\n

\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, d\u00fc\u015f\u00fcncelerimi en basit ve tan\u0131nmas\u0131 en kolay olan nesnelerden ba\u015flayarak ve yava\u015f yava\u015f, derece derece ilerleyerek en karma\u015f\u0131k bilgilere kadar g\u00f6t\u00fcrmek ve do\u011fal olarak birbiri ard\u0131ndan gelmeyen \u015feyler aras\u0131nda da bir d\u00fczen varsaymak.(16)<\/p>\n

Sonuncusu, her yerde b\u00fct\u00fcnsel saymalar ve en genel g\u00f6zden ge\u00e7irmeler yaparak hi\u00e7bir \u015feyi d\u0131\u015fta b\u0131rakmad\u0131\u011f\u0131mdan g\u00fcvenli olmak.(17)<\/p>\n

Geometricilerin en g\u00fc\u00e7 g\u00f6stermelere ula\u015fmak i\u00e7in kullanma al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda olduklar\u0131 t\u00fcm\u00fcyle basit ve kolay olan bu uzun nedenler zinciri, insanlar\u0131n bilgisine ula\u015fabildikleri her \u015feyin ayn\u0131 bi\u00e7imde birbirine ba\u011fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve do\u011fru olmayan bir \u015feyi do\u011fru diye almamak ve birinin \u00f6b\u00fcr\u00fcnden \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 s\u0131ray\u0131 izlemek ko\u015fuluyla bunlardan eri\u015filmeyecek kadar uzak ve bulunamayacak kadar gizli bir \u015feyin kalmayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnme olana\u011f\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131 bana. B\u00f6ylece hangi \u015feylerle ba\u015flamak gerekti\u011fini aramakta \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7ekmedim: \u00e7\u00fcnk\u00fc en basit ve tan\u0131nmas\u0131 en kolay \u015feylerle ba\u015flamak gerekti\u011fini zaten biliyordum; bilimlerde \u00f6nceden do\u011fruyu ara\u015ft\u0131rm\u0131\u015f olanlar aras\u0131nda yaln\u0131zca matematik\u00e7ilerin baz\u0131 g\u00f6stermeler yani baz\u0131 kesin ve apa\u00e7\u0131k nedenler bulabildi\u011fini g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutarak, onlar\u0131n inceledikleri ayn\u0131 \u015feylerden ba\u015flamam gerekti\u011finden ku\u015fkuya d\u00fc\u015fm\u00fcyordum; bundan bekledi\u011fim tek yarar zihnimi do\u011frularla beslenmeye ve bo\u015f nedenlerle yetinmemeye al\u0131\u015ft\u0131rmakt\u0131. Ama bunun i\u00e7in genellikle matematikler (18) denilen t\u00fcm \u00f6zel bilimleri \u00f6\u011frenmeye \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 ama\u00e7 edinmedim, bu bilimlerin konular\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fik olmas\u0131na kar\u015f\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fcn \u00e7e\u015fitli ili\u015fkiler ya da oranlardan ba\u015fka bir \u015feyi incelememek konusunda birbirlerine uymaktan geri durmad\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6rerek, bu oranlar\u0131, onlar\u0131n bana bilgiyi daha kolay sa\u011flayacak \u015feylerde bulunduklar\u0131n\u0131 varsayarak ve daha sonra uygun gelecekleri t\u00fcm \u015feylere daha iyi uygulanabilmeleri i\u00e7in onlar\u0131 hi\u00e7bir bi\u00e7imde zorlamayarak, genel olarak yaln\u0131zca bu oranlar\u0131 incelememin daha iyi olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm. Sonra onlar\u0131 bilmek i\u00e7in bazen herbirini \u00f6zellikle ele almak ve bazen de onlar\u0131 yaln\u0131zca an\u0131msamak ya da bir\u00e7o\u011funu birlikte anlamak gereksinimi duyaca\u011f\u0131m\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutarak, d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm ki, onlar\u0131 ayr\u0131ca incelemem i\u00e7in \u00e7izgiler olarak tasarlamam gerekiyordu; \u00e7\u00fcnk\u00fc onlardan ne daha basit bir \u015fey bulabiliyor, ne de imgelemim ve duyular\u0131mla onlardan daha se\u00e7ik olarak kurgulayabilece\u011fim herhangi bir \u015fey g\u00f6rebiliyordum; ne var ki onlar\u0131 an\u0131msamak ya da bir\u00e7o\u011funu bir arada kavramak i\u00e7in onlar\u0131 olabildi\u011fince k\u0131sa baz\u0131 i\u015faretlerle a\u00e7\u0131klamam gerekiyordu; b\u00f6ylece geometrik ayr\u0131\u015ft\u0131rman\u0131n ve cebirin en iyi yanlar\u0131n\u0131 al\u0131yor ve birinin yanl\u0131\u015f\u0131n\u0131 \u00f6b\u00fcr\u00fcyle d\u00fczeltiyordum.(19)<\/p>\n

Ger\u00e7ekten, se\u00e7mi\u015f oldu\u011fum bu pek az ilkeye tam tam\u0131na uymak bana genel olanlardan ba\u015flayarak bu iki bilimin kapsad\u0131\u011f\u0131 t\u00fcm sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zme kolayl\u0131\u011f\u0131n\u0131 verdi, \u00f6yle ki en basit ve en genel olanlardan ba\u015flayarak onlar\u0131 incelemeye iki \u00fc\u00e7 ay\u0131m\u0131 verdim, buldu\u011fum her do\u011fru sonra ba\u015fkalar\u0131n\u0131 bilmeme yarayacak bir kural oldu, b\u00f6ylece eskiden bana \u00e7ok g\u00fc\u00e7 gelen pek \u00e7ok sorunun da \u00fcstesinden geldim, ama sonuna do\u011fru bilmediklerimin de hangi yolla ve nereye kadar \u00e7\u00f6z\u00fclebilece\u011fini belirleyebildi\u011fimi de san\u0131yorum. Her \u015feyin bir do\u011frusu oldu\u011funu, o do\u011fruya ula\u015fan herhangi bir ki\u015finin o \u015feyi bilinebilece\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde bildi\u011fini, \u00f6rne\u011fin aritmetik \u00f6\u011frenmi\u015f bir \u00e7ocu\u011fun kurallara uyarak bir toplama yapt\u0131\u011f\u0131nda ele ald\u0131\u011f\u0131 toplam konusunda insan zihninin bulabilece\u011fi her \u015feyi buldu\u011fundan g\u00fcvenli oldu\u011funu bilirseniz s\u00f6ylediklerimin pek de bo\u015f \u015feyler olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6receksiniz. \u00c7\u00fcnk\u00fc, sonunda, do\u011fru s\u0131ray\u0131 izlemeyi ve aran\u0131lan \u015feyin t\u00fcm ko\u015fullar\u0131n\u0131n tam tam\u0131na say\u0131m\u0131n\u0131 yapmay\u0131 \u00f6\u011freten y\u00f6ntem, aritmeti\u011fin kurallar\u0131na kesinli\u011fi veren her \u015feyi i\u00e7erir.<\/p>\n

Ama bu y\u00f6ntemde beni en \u00e7ok ho\u015fnut eden \u015fey onunla her konuda usumu yetkin olarak de\u011filse bile en az\u0131ndan g\u00fcc\u00fcm\u00fcn yetti\u011fince en iyi bi\u00e7imde kullanmaktan g\u00fcvenli olmamd\u0131; ayr\u0131ca, bu y\u00f6ntemi uygularken zihnimin konular\u0131n\u0131 yava\u015f yava\u015f daha a\u00e7\u0131k ve daha se\u00e7ik bir bi\u00e7imde kavramaya al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 seziyordum ve bu y\u00f6ntemi \u00f6zel herhangi bir konuya ba\u011f\u0131ml\u0131 k\u0131lmadan cebirin g\u00fc\u00e7l\u00fcklerinde yapt\u0131\u011f\u0131m gibi ba\u015fka bilimlerin g\u00fc\u00e7l\u00fcklerine de yararl\u0131 bir bi\u00e7imde uygulamay\u0131 tasarl\u0131yordum. Bunun i\u00e7in kendini ortaya koyan her \u015feyi hemen incelemeye giri\u015fmem do\u011fru olmazd\u0131; \u00e7\u00fcnk\u00fc, bu, y\u00f6ntemimin belirledi\u011fi d\u00fczene ters d\u00fc\u015ferdi. Ancak onlar\u0131n ilkelerinin t\u00fcm\u00fcyle felsefeden al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve felsefede \u015fu g\u00fcne kadar do\u011fru ilkeler bulmad\u0131\u011f\u0131m\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutarak, her \u015feyden \u00f6nce felsefede do\u011fru ilkeler yerle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015fmam gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm; bu da d\u00fcnyan\u0131n en \u00f6nemli \u015feyiydi ve ben acelecili\u011fin ve \u00f6nyarg\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131n en \u00e7ok korkulas\u0131 oldu\u011fu yerde, o zamanki yirmi \u00fc\u00e7 ya\u015f\u0131mdan daha olgun bir ya\u015fa ermeden, o zamandan \u00f6nce edinmi\u015f oldu\u011fum t\u00fcm yanl\u0131\u015f g\u00f6r\u00fc\u015fleri s\u00f6k\u00fcp atarak oldu\u011fu kadar, daha sonra usavurmalar\u0131ma konu olacak pek \u00e7ok deney toplamak ve benimsemi\u015f oldu\u011fum y\u00f6ntemde giderek daha g\u00fc\u00e7l\u00fc olmak i\u00e7in bir tak\u0131m al\u0131\u015ft\u0131rmalar yaparak kendimi haz\u0131rlamadan, onda en u\u00e7 noktaya varmaya kalkmamal\u0131yd\u0131m. (20)<\/p>\n

D\u0130PNOTLAR
\n<\/strong>
\n9.<\/strong> Filozofun burada s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fi sava\u015flar Otuz Y\u0131l Sava\u015flar\u0131’d\u0131r. 1618-1648 aras\u0131nda Avrupa’y\u0131, \u00f6zellikle Kutsal \u0130mparatorluk topraklar\u0131n\u0131 kana bulam\u0131\u015f olan bu sava\u015flar din sava\u015flar\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcndeydi ama \u00f6zellikle Habsburglarla Burbonlar\u0131 kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya getiriyordu, yani siyasal bir anla\u015fmazl\u0131\u011fa dayan\u0131yordu. Fransa’yla \u0130spanya aras\u0131nda 1659’a kadar uzayan Otuz Y\u0131l Sava\u015flar\u0131 Kutsal \u0130mparatorluk’un par\u00e7alanmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131.
\n10.<\/strong> Bohemya (1617) ve Macaristan (1618) kral\u0131 Ferdinand imparatorluk tac\u0131n\u0131 giyerek Ferdinand II von Habsburg ad\u0131n\u0131 ald\u0131. Karl von Habsburg’un o\u011flu ve Maximilian II’nin ye\u011feniydi.1578’de Graz’da do\u011fmu\u015f, 1637’de Viyana’da \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr.
\n11.<\/strong> Biz “soba ba\u015f\u0131nda” diye \u00e7evirdik ama Descartes dans un po\u00eale yani “sobada” diyor ve elbette “sobayla \u0131s\u0131t\u0131lm\u0131\u015f odada” demek istiyor.
\n12.<\/strong> Descartes mitolojide Sparta’n\u0131n kurucusu olarak ad\u0131 ge\u00e7en Lykurgos’dan s\u00f6z ediyor. B\u00fcy\u00fck bir gezgin oldu\u011fu, Sparta yasalar\u0131n\u0131 haz\u0131rlad\u0131ktan sonra \u00e7\u0131k\u0131p gitti\u011fi ve bir daha d\u00f6nmedi\u011fi s\u00f6ylenir.
\n13.<\/strong> Descartes burada \u00f6zellikle eski bir tart\u0131\u015fmay\u0131 belirtir: mant\u0131k bir sanat m\u0131, yoksa bir bilim midir? Filozof, Aziz Tommaso’ya dayanan bir \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc benimsemi\u015f gibidir: mant\u0131k hem bir bilimdir, hem de ba\u015fka bilimlerin kurulmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan bir sanatt\u0131r.
\n14.<\/strong> Her zaman skolasti\u011fe y\u00f6neltilen ba\u015fl\u0131ca ele\u015ftiri budur: tasar\u0131m y\u00f6nteminde sonu\u00e7 ya da varg\u0131 do\u011frudan do\u011fruya \u00f6nc\u00fcllerden \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131r, bir ba\u015fka deyi\u015fle \u00e7\u0131kar\u0131mla elde edilen bilgi \u00f6nc\u00fcllerde zaten i\u00e7erilmi\u015ftir, dolay\u0131s\u0131yla bu \u00e7er\u00e7evede t\u00fcmdengelim yapmak yeni bir \u015fey s\u00f6ylemek de\u011fil, yaln\u0131zca bilineni yinelemektir. “B\u00fct\u00fcn insanlar \u00f6l\u00fcml\u00fcd\u00fcr \/ Sokrates insand\u0131r \/ Sokrates de \u00f6l\u00fcml\u00fcd\u00fcr” dedi\u011fimde Sokrates’in \u00f6l\u00fcml\u00fc olu\u015funu do\u011frudan do\u011fruya insan\u0131n \u00f6l\u00fcml\u00fc olmas\u0131ndan \u00e7\u0131kar\u0131yorum. Bu bi\u00e7imsel y\u00f6nteme kar\u015f\u0131 Descartes matematiksel t\u00fcmdengelimi \u00f6nerecektir.
\n15.<\/strong> \u00d6zg\u00fcn metinde ad\u0131 “Lulle” olarak ge\u00e7en ki\u015finin as\u0131l ad\u0131 Lulio’dur (Latince’si Lullus). Raimondo Lulio (Katalanca’s\u0131 Ramon Llull) 1233’te Parma’da do\u011fmu\u015f, 1315’te Bugia’da \u00f6lm\u00fc\u015f bir \u0130spanyol dinbilimcisidir ve M\u00fcsl\u00fcmanlara, \u00f6zellikle \u0130bni R\u00fc\u015fd’e ve yanda\u015flar\u0131na d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131yla bilinir. \u0130sa’y\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnde g\u00f6r\u00fcp evini bark\u0131n\u0131 b\u0131rakan ve yollara d\u00fc\u015fen Lulio 1265’te ke\u015fi\u015f oldu ve M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131kla sava\u015f\u0131ma girebilmek i\u00e7in Arap\u00e7a \u00f6\u011frendi. B\u00fcy\u00fck sanat diye adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bir mant\u0131k y\u00f6ntemi bulmu\u015ftu, bu y\u00f6ntem s\u00f6zde en derin do\u011frular\u0131 kavramlardan olu\u015fan bir t\u00fcr cebirle ortaya koyuyordu. Ona g\u00f6re us her \u015feyi, inanc\u0131n gizlerini bile ortaya koyabilirdi. Descartes dostu Beeckman’a yazd\u0131\u011f\u0131 29 Nisan 1619 tarihli mektupta \u015f\u00f6yle diyor: “\u00dc\u00e7 g\u00fcn \u00f6nce Dordrecht’de bir handa bilgin bir ki\u015fiyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131m, onunla Lullus’un Ars parva’s\u0131 \u00fczerine s\u00f6yle\u015ftik. \u00d6v\u00fcn\u00fcyordu: bu sanat\u0131n kurallar\u0131n\u0131 \u00f6yle bir ustal\u0131kla kullan\u0131yormu\u015f ki, kendi s\u00f6ylemesine g\u00f6re, hangi konuda olursa olsun bir saat konu\u015fabiliyormu\u015f, sonra ayn\u0131 konu \u00fczerinde bir saat daha konu\u015fmas\u0131 istenirse, \u00f6ncekilerden t\u00fcm\u00fcyle ayr\u0131 s\u00f6zler bulmas\u0131 istenirse yirmi saat bile konu\u015fabiliyormu\u015f. Buna inanabiliyorsan\u0131z onu kendiniz de g\u00f6rebilirsiniz. Bu adam biraz geveze bir ya\u015fl\u0131yd\u0131 ve onun kitaptan edinilmi\u015f bilgileri beyninde olmaktan \u00e7ok dudaklar\u0131n\u0131n ucundayd\u0131.”
\n16.<\/strong> Birinci ve ikinci kural\u0131 Descartes daha \u00f6nce Usun y\u00f6netimi i\u00e7in kurallar’da tek bir kural olarak vermi\u015fti, buna g\u00f6re y\u00f6ntemin \u00f6z\u00fc basitten bile\u015fi\u011fe ve bile\u015fikten basite ilerlemeye dayan\u0131yordu. Bu iki y\u00f6nl\u00fc ilerlemede basite ula\u015fmak bir t\u00fcr ayr\u0131\u015ft\u0131rmayla, basitten bile\u015fi\u011fe ya da b\u00fct\u00fcne gitmek de bir t\u00fcr bile\u015ftirmeyle ger\u00e7ekle\u015fiyordu. Usun y\u00f6netimi i\u00e7in kurallar’\u0131n V. kural\u0131nda Descartes \u015f\u00f6yle der: “T\u00fcm y\u00f6ntem baz\u0131 do\u011frular\u0131 ortaya koyabilmek i\u00e7in zihnimizin g\u00f6zlerini kendilerine do\u011fru \u00e7evirmek durumunda oldu\u011fumuz nesnelerin d\u00fczeninde ve konumunda yatar. En karma\u015f\u0131k ve karanl\u0131k \u00f6nermeleri derece derece en basit \u00f6nermelere indirgiyorsak, sonra da t\u00fcm \u00f6nermelerin en basitlerinin sezgisinden gene derece derece t\u00fcm \u00f6b\u00fcrlerinin bilgisine y\u00fckselmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorsak bu y\u00f6ntemi ger\u00e7e\u011fe uygun bi\u00e7imde izliyoruz demektir.”
\n17.<\/strong> Sayma y\u00f6ntemi bir b\u00fct\u00fcnde t\u00fcm \u00f6\u011feleri g\u00f6zden ge\u00e7irmek, onlardan hi\u00e7birini d\u0131\u015fta b\u0131rakmad\u0131\u011f\u0131m\u0131zdan g\u00fcvenli olabilmek i\u00e7in onlar\u0131 yeniden yeniden saymak anlam\u0131na gelir. Daha \u00e7ok t\u00fcmdengelime a\u011f\u0131rl\u0131k veren Descartes -onun bilgi kuram\u0131 da bunu gerektirmektedir- t\u00fcmevar\u0131m\u0131 daha \u00e7ok bir sayma i\u015flemi olarak g\u00f6r\u00fcr, bu noktada Bacon’\u0131n y\u00f6ntem anlay\u0131\u015f\u0131ndan iyiden iyiye ayr\u0131l\u0131r. Descartes Kurallar’\u0131n yedincisinde “Bu sayma ya da t\u00fcmevar\u0131m, \u00f6nerilen bir soruya ba\u011fl\u0131 olan her \u015feyin yeniden g\u00f6zden ge\u00e7irilmesidir” diye bir a\u00e7\u0131klamada bulunur. Yedinci kural \u015f\u00f6yledir: “Bilimi yetkin k\u0131lmak i\u00e7in konumuzu ilgilendiren her \u015feyi d\u00fc\u015f\u00fcncenin s\u00fcrekli ve tam anlam\u0131nda kesiksiz bir devinimiyle b\u00fct\u00fcn\u00fc i\u00e7inde ve teker teker g\u00f6zden ge\u00e7irmek ve onlar\u0131 yeterli ve d\u00fczenli bir saymada bir araya getirmek gerekir.”
\n18.<\/strong> Skolastikler g\u00f6kbilim, m\u00fczik, optik gibi bilimleri “matematikler” diye adland\u0131r\u0131rlard\u0131. Descartes da bu terimi \u00e7ok s\u0131k kullan\u0131r.
\n19.<\/strong> Descartes burada bize cebir i\u015faretlerinde yapt\u0131\u011f\u0131 yenili\u011fi an\u0131msat\u0131yor. Onun amac\u0131 ayr\u0131 ayr\u0131 alanlar\u0131 teker teker incelemek de\u011fil, b\u00fct\u00fcn bu alanlar\u0131 kucaklayacak ve a\u00e7\u0131klayacak evrensel bir bilim kurmakt\u0131r, bir ba\u015fka deyi\u015fle evrensel matemati\u011fi ger\u00e7ekle\u015ftirmektir. O aritmetik ve geometri ikilemini ortadan kald\u0131rmak i\u00e7in say\u0131lar\u0131 “\u00e7izgiler”le (s\u00fcrekli nicelikler) a\u00e7\u0131kl\u0131yor.
\n20.<\/strong> Felsefe t\u00fcm \u00f6b\u00fcr bilimleri \u00f6nceler, \u00e7\u00fcnk\u00fc onlar\u0131n ilkelerini kendinde bar\u0131nd\u0131r\u0131r. Metafizik temellendirme en \u00f6nemli temellendirme olarak daha sonraya b\u0131rak\u0131lmal\u0131d\u0131r. Bu y\u00fczden Descartes d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn ilk d\u00f6neminde bir bilim adam\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcn\u00fcrken daha sonra metafizi\u011fe y\u00f6nelecektir.<\/p>\n

Sonunda, nas\u0131l oturdu\u011fumuz evi yeniden yapmaya ba\u015flamadan \u00f6nce onu y\u0131kmak, gere\u00e7 sa\u011flamak ve mimar bulmak ya da kendimiz mimarl\u0131k yapmak, bu arada \u00f6zenle plan \u00e7izmek yetmezse, ayn\u0131 zamanda bu i\u015f s\u00fcrerken rahat\u00e7a oturulacak bir ba\u015fka ev bulmak gerekirse, i\u015fte tam bunun gibi usum beni yarg\u0131lar\u0131mda karars\u0131z olmaya zorlarken eylemlerimde karars\u0131z kalmayay\u0131m (21) ve elimden geldi\u011fince mutlu ya\u015famay\u0131 bundan b\u00f6yle elden b\u0131rakmayay\u0131m diye kendime, sizinle payla\u015fmak istedi\u011fim \u00fc\u00e7 ya da d\u00f6rt kuraldan olu\u015fan, ge\u00e7ici bir ahlak anlay\u0131\u015f\u0131 geli\u015ftirdim.<\/p>\n

Birincisi, Tanr\u0131’n\u0131n \u00e7ocuklu\u011fumdan beri yeti\u015fmem i\u00e7in bana ba\u011f\u0131\u015flad\u0131\u011f\u0131 dine s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya ba\u011fl\u0131 kalarak \u00fclkemin yasalar\u0131na ve al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131na uymak ve t\u00fcm \u00f6b\u00fcr konularda birlikte ya\u015fayaca\u011f\u0131m en sa\u011fduyulu kimselerin uygulamada hep birlikte benimsedi\u011fi en \u0131l\u0131ml\u0131 ve a\u015f\u0131r\u0131l\u0131ktan en uzak g\u00f6r\u00fc\u015fleri izleyerek kendimi y\u00f6netmektir. \u00c7\u00fcnk\u00fc kendi g\u00f6r\u00fc\u015flerimin t\u00fcm\u00fcn\u00fc yeniden incelemeyi istedi\u011fimden onlar\u0131 yok saymaya ba\u015flar ba\u015flamaz en sa\u011fduyulu kimselerin g\u00f6r\u00fc\u015flerini izlemekten daha iyi bir \u015fey yapamayaca\u011f\u0131ma g\u00fcveniyordum. \u0130ranl\u0131lar ya da \u00c7inliler aras\u0131nda bizim aram\u0131zda olanlar kadar sa\u011fduyulu kimseler olabilse de, bana birlikte ya\u015fayacaklar\u0131m\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerini kendime \u00f6rnek almak daha yararl\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu; g\u00f6r\u00fc\u015flerinin ger\u00e7ekten ne oldu\u011funu bilmek i\u00e7in, yaln\u0131zca g\u00f6reneklerimizin bozulmu\u015flu\u011fundan inand\u0131\u011f\u0131 her \u015feyi s\u00f6yleyecek pek az insan bulundu\u011fundan de\u011fil, ama bir\u00e7o\u011funun kendilerinin de bunu bilmemesinden \u00f6t\u00fcr\u00fc s\u00f6ylediklerinden \u00e7ok yapt\u0131klar\u0131na bakmam gerekiyordu; \u00e7\u00fcnk\u00fc insan\u0131n bir \u015feye inanmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan d\u00fc\u015f\u00fcnce eylemiyle insan\u0131n bir \u015feye inand\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmesini sa\u011flayan d\u00fc\u015f\u00fcnce eylemi birbirinden ayr\u0131d\u0131r, genellikle onlardan biri varsa \u00f6b\u00fcr\u00fc yoktur. Ayn\u0131 yayg\u0131nl\u0131kta benimsenen bir\u00e7ok g\u00f6r\u00fc\u015f aras\u0131ndan ben en \u0131l\u0131ml\u0131lar\u0131n\u0131 se\u00e7iyordum: \u00e7\u00fcnk\u00fc bunlar uygulamaya her zaman en uygun olanlard\u0131 ve t\u00fcm a\u015f\u0131r\u0131l\u0131klar k\u00f6t\u00fc say\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan b\u00fcy\u00fck bir olas\u0131l\u0131kla en iyileriydi; \u00f6te yandan a\u015f\u0131r\u0131 noktalardan birini se\u00e7mi\u015fsem, yan\u0131ld\u0131\u011f\u0131mda do\u011fru yoldan iyice ayr\u0131lmamam i\u00e7in, \u00f6b\u00fcr a\u015f\u0131r\u0131 noktaya tutunmam gerekecekti. \u00d6zellikle insan\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc k\u0131s\u0131tlayan t\u00fcm y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckleri a\u015f\u0131r\u0131l\u0131klar aras\u0131na koyuyordum. Benim bu s\u00f6ylediklerimden iyi bir ama\u00e7la zay\u0131f ruhlar\u0131n karars\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 gidermek i\u00e7in ya da hatta dind\u0131\u015f\u0131 bir ama\u00e7la insanlar aras\u0131ndaki ticari ili\u015fkilerin g\u00fcvenli\u011fi i\u00e7in tutarl\u0131 olmay\u0131 gerektiren yeminlerin ya da s\u00f6zle\u015fmelerin dayand\u0131\u011f\u0131 yasalar\u0131 do\u011fru bulmad\u0131\u011f\u0131m sonucu \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131n ama, d\u00fcnyada her zaman ayn\u0131 durumda kalan herhangi bir \u015fey g\u00f6rmedi\u011fim i\u00e7in ve kendi pay\u0131ma yarg\u0131lar\u0131m\u0131 giderek yetkinle\u015ftirmeye ve onlar\u0131 daha k\u00f6t\u00fc k\u0131lmamaya karar verdi\u011fim i\u00e7in, onaylad\u0131\u011f\u0131m baz\u0131 \u015feyler art\u0131k iyi olmad\u0131klar\u0131nda ya da art\u0131k onlar\u0131 \u00f6yle de\u011ferlendirmedi\u011fimde bu \u015feyleri iyi diye almaya kendimi zorlayacak olursam, sa\u011fduyuya kar\u015f\u0131 b\u00fcy\u00fck bir yanl\u0131\u015f yapm\u0131\u015f olaca\u011f\u0131m\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcm.<\/p>\n

\u0130kinci kural\u0131m, eylemlerimde elimden geldi\u011fince tutarl\u0131 ve kararl\u0131 olmak ve en ku\u015fku g\u00f6t\u00fcr\u00fcr g\u00f6r\u00fc\u015flerin bile bir kere \u00e7ok g\u00fcvenli olduklar\u0131na karar verdi\u011fim zaman onlar\u0131 diren\u00e7le izlemek olacakt\u0131. Bu konuda, ormanda yolunu \u015fa\u015f\u0131rm\u0131\u015f yolcular\u0131 \u00f6rnek alacakt\u0131m, ormanda yolunu \u015fa\u015f\u0131rm\u0131\u015f yolcular bir o yana bir bu yana f\u0131r d\u00f6nerek dola\u015fmamal\u0131lar, bir yerde durup kalmamal\u0131lar da, ama olabildi\u011fince ayn\u0131 y\u00f6ne do\u011fru hep dosdo\u011fru y\u00fcr\u00fcmeliler ve ba\u015flang\u0131\u00e7ta o yolu se\u00e7meye belki yaln\u0131z rastlant\u0131yla karar vermi\u015f olsalar da s\u0131radan nedenlerle yollar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmemeliler: \u00e7\u00fcnk\u00fc bu yolla tam istedikleri yere gidemeseler de hi\u00e7 de\u011filse sonunda b\u00fcy\u00fck bir olas\u0131l\u0131kla bir orman\u0131n ortas\u0131nda olmaktan daha iyi bir yere varacaklard\u0131r. B\u00f6ylece ya\u015fam\u0131n eylemleri insana s\u00fcre tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131ndan, \u00e7ok kesin bir do\u011fru vard\u0131r, o da en do\u011fru g\u00f6r\u00fc\u015fleri belirleyecek durumda olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman en olas\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fleri izlemek zorunda oldu\u011fumuzdur; ayr\u0131ca g\u00f6r\u00fc\u015flerden hangisinin hangisinden daha olas\u0131 oldu\u011funu belirleyemedi\u011fimiz zaman bunlar\u0131n baz\u0131lar\u0131 \u00fczerinde karar k\u0131lmam\u0131z ve sonra bunlar\u0131n uygulamayla ilgili olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutarak bunlar\u0131 ku\u015fku g\u00f6t\u00fcr\u00fcr g\u00f6r\u00fc\u015fler olarak de\u011fil de do\u011fru ve kesin g\u00f6r\u00fc\u015fler olarak de\u011ferlendirmemiz gerekir, \u00e7\u00fcnk\u00fc bizi buna iten bir neden vard\u0131r. Bu, rasgele iyi diye uygulad\u0131klar\u0131 \u015feyleri sonra k\u00f6t\u00fc diye yarg\u0131layan zay\u0131f ve karars\u0131z insanlar\u0131n vicdanlar\u0131n\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131ran t\u00fcm pi\u015fmanl\u0131klardan ve azaplardan hemen kurtulmam\u0131 sa\u011flad\u0131.<\/p>\n

\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc kural\u0131m (22), her zaman yazg\u0131dan \u00e7ok kendimi yenmeye, d\u00fcnyan\u0131n d\u00fczenini de\u011fi\u015ftirmekten \u00e7ok arzular\u0131m\u0131 de\u011fi\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015fmak ve genellikle d\u00fc\u015f\u00fcncemizin d\u0131\u015f\u0131nda herhangi bir \u015feye t\u00fcm\u00fcyle egemen olamayaca\u011f\u0131m\u0131za g\u00f6re, d\u0131\u015f\u0131m\u0131zdaki \u015feylerle ilgili olarak elimizden geleni yapt\u0131ktan sonra bizi ba\u015farmaktan al\u0131koyan her \u015feyin bizim a\u00e7\u0131m\u0131zdan mutlak olarak olanaks\u0131z oldu\u011funa inanmaya al\u0131\u015fmakt\u0131r. Bu beni elimde olmayan bir gelecekle ilgili isteklere kap\u0131lmaktan ve b\u00f6ylece kendimi ho\u015fnut etmekten engellemek konusunda yeterli g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu. \u00c7\u00fcnk\u00fc istemimiz do\u011fal olarak yaln\u0131zca anl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n ona herhangi bir bi\u00e7imde olas\u0131 g\u00f6sterdi\u011fi \u015feyleri arzulamaya y\u00f6neldi\u011finden, elbette bizim d\u0131\u015f\u0131m\u0131zda olan t\u00fcm iyi \u015feyleri ayn\u0131 zamanda g\u00fcc\u00fcm\u00fcz\u00fc a\u015fan \u015feyler diye belirlersek, do\u011fu\u015fumuza ba\u011fl\u0131 g\u00f6r\u00fcnen yoksunluklar kendi yanl\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131n sonucu olmad\u0131\u011f\u0131 zaman \u00c7in ya da Meksika krall\u0131klar\u0131na sahip olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131za \u00fcz\u00fclmeyiz; hep denildi\u011fi gibi zorunluluklar\u0131 erdem sayarak, hastaysak sa\u011fl\u0131kl\u0131 olmay\u0131 ya da hapisteysek \u00f6zg\u00fcr olmay\u0131, elmaslardan daha diren\u00e7li maddelerden yap\u0131lm\u0131\u015f bedenlere ya da ku\u015flar gibi u\u00e7mak i\u00e7in kanatlara sahip olmay\u0131 istemeyece\u011fiz. Ama her \u015feye bu a\u00e7\u0131dan bakmaya al\u0131\u015fmak i\u00e7in uzun bir \u00e7abaya ve hep kendi \u00fcst\u00fcne d\u00fc\u015fen bir d\u00fc\u015f\u00fcnceye gereksinim oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyorum; ve eskiden yazg\u0131n\u0131n egemenli\u011finden kendini kurtaran, ac\u0131lara ve yoksullu\u011fa kar\u015f\u0131n mutlulukta tanr\u0131lar\u0131yla yar\u0131\u015fan bu filozoflar\u0131n (Stoac\u0131lar) gizi \u00f6zellikle buna dayan\u0131yordu. \u00c7\u00fcnk\u00fc hep do\u011fan\u0131n kendileri i\u00e7in \u00e7izdi\u011fi s\u0131n\u0131rlar\u0131 belirlemeye \u00e7al\u0131\u015farak d\u00fc\u015f\u00fcncelerinden ba\u015fka hi\u00e7bir \u015feye egemen olamayacaklar\u0131na, bunun onlar\u0131 ba\u015fka \u015feyler i\u00e7in herhangi bir heyecan duymaktan al\u0131koyaca\u011f\u0131na iyice inan\u0131yorlard\u0131; d\u00fc\u015f\u00fcncelerini \u00f6ylesine mutlak bir bi\u00e7imde kullan\u0131yorlard\u0131 ki, do\u011fan\u0131n ve yazg\u0131n\u0131n \u00e7ok\u00e7a destekledi\u011fi ama bu felsefeye ba\u011fl\u0131 olmad\u0131klar\u0131 i\u00e7in her istediklerini kullanamayan insanlardan kendilerini daha zengin, daha g\u00fc\u00e7l\u00fc, daha \u00f6zg\u00fcr, daha mutlu saymakta bir bak\u0131ma hakl\u0131yd\u0131lar.<\/p>\n

Sonunda, bu ahlak anlay\u0131\u015f\u0131na sonu\u00e7 olarak, bu ya\u015famda insanlar\u0131n en iyiyi se\u00e7meye \u00e7al\u0131\u015fmak i\u00e7in yapt\u0131klar\u0131 \u00e7e\u015fitli i\u015fleri g\u00f6zden ge\u00e7irmeyi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm (23); ba\u015fkalar\u0131n\u0131n i\u015flerinden s\u00f6z etmek istemeden, kendi i\u015fimde de bulundu\u011fum yerden, yani t\u00fcm ya\u015fam\u0131m\u0131 usumu geli\u015ftirmeye ve kendimi y\u00fck\u00fcml\u00fc k\u0131ld\u0131\u011f\u0131m y\u00f6ntemi izleyerek elimden geldi\u011fince do\u011frunun bilgisinde ilerlemeye adamay\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmekten daha iyisini yapamayaca\u011f\u0131m\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordum. Bu y\u00f6ntemi kullanmaya ba\u015flayal\u0131 \u00f6ylesine b\u00fcy\u00fck sevin\u00e7ler ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131m ki, bu ya\u015famda ondan daha tatl\u0131, daha masum bir sevin\u00e7 olabilece\u011fini sanm\u0131yordum; her g\u00fcn bu y\u00f6ntemle bana olduk\u00e7a \u00f6nemli g\u00f6r\u00fcnen ve genellikle ba\u015fka insanlar\u0131n bilmedi\u011fi baz\u0131 do\u011frular ortaya koyarak ruhumu \u00f6ylesine sevin\u00e7le dolduruyordum ki bunun \u00f6tesinde hi\u00e7bir \u015fey beni ilgilendirmiyordu. Ayr\u0131ca \u00f6nceki \u00fc\u00e7 kural yaln\u0131zca kendimi yeti\u015ftirmeyi s\u00fcrd\u00fcrmem amac\u0131na y\u00f6nelikti: Tanr\u0131 do\u011fruyla yanl\u0131\u015f\u0131 ay\u0131rt etmemiz i\u00e7in her birimize bir \u0131\u015f\u0131k vermi\u015f oldu\u011fundan zaman\u0131 gelince onlar\u0131 incelemek i\u00e7in kendi yarg\u0131 g\u00fcc\u00fcm\u00fc kullanmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeseydim bir an bile ba\u015fkalar\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015fleriyle yetinmek zorunda oldu\u011fuma inanmazd\u0131m ve ba\u015fkalar\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerini izleyerek, varsa daha iyilerini bulmak i\u00e7in hi\u00e7bir f\u0131rsat\u0131 ka\u00e7\u0131rmad\u0131\u011f\u0131ma inanabilseydim tedirginlikten kurtulmazd\u0131m. Sonunda, g\u00fcc\u00fcm\u00fcn yetti\u011fince t\u00fcm bilgileri edinmemi sa\u011flayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnerek bir yol izlemeseydim ve ayn\u0131 yolla elimde olan t\u00fcm ger\u00e7ek iyilikleri de edinmeyi d\u00fc\u015f\u00fcnmeseydim, ne arzular\u0131m\u0131 s\u0131n\u0131rlayabilir ne de mutlu olabilirdim, \u00f6yle ki istemimiz ancak anl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n ona iyi ya da k\u00f6t\u00fc g\u00f6sterdi\u011fine g\u00f6re herhangi bir \u015feyi istemeye ya da yads\u0131maya y\u00f6neldi\u011finden iyi yapmak i\u00e7in iyi yarg\u0131lamak yeterlidir ve en iyiyi yapabilmek i\u00e7in de yani t\u00fcm erdemleri elde edebilmek ve onunla birlikte elde edilebilecek t\u00fcm iyilikleri elde edebilmek i\u00e7in olabildi\u011fince iyi yarg\u0131lamak yeterlidir, bu kesin oldu\u011fu zaman mutlu olmamak olas\u0131 de\u011fildir.<\/p>\n

B\u00f6ylece bu kurallar\u0131 koyduktan ve onlar\u0131 inanc\u0131mda her zaman birinci yeri alan inan\u00e7 do\u011frular\u0131yla birlikte bir yana ay\u0131rd\u0131ktan sonra geri kalan t\u00fcm g\u00f6r\u00fc\u015flerimden \u00f6zg\u00fcrce kurtulmaya giri\u015febilece\u011fim yarg\u0131s\u0131na vard\u0131m. \u00d6yle ki, bunu bu d\u00fc\u015f\u00fcnceleri elde etti\u011fim soba ba\u015f\u0131nda daha uzun s\u00fcre kapan\u0131p kalmaktan \u00e7ok insanlarla konu\u015farak daha iyi ba\u015faraca\u011f\u0131m\u0131 umuyordum, k\u0131\u015f daha bitmeden yola koyuldum. Sonra, dokuz y\u0131l boyunca d\u00fcnyada orada burada dola\u015fmaktan ba\u015fka bir \u015fey yapmad\u0131m; d\u00fcnyada oynanan t\u00fcm komedilerde oyuncu olmaktan \u00e7ok izleyici olmaya \u00e7al\u0131\u015farak ku\u015fku g\u00f6t\u00fcrebilecek ve bizi yan\u0131ltabilecek her konu \u00fczerinde \u00f6zellikle d\u00fc\u015f\u00fcnerek, zihnimden, ona daha \u00f6nce s\u0131zm\u0131\u015f olabilecek t\u00fcm yanl\u0131\u015flar\u0131 temizliyordum. Bunun i\u00e7in, ku\u015fkulanmak i\u00e7in ku\u015fkulanan ve her zaman \u00e7\u00f6z\u00fcms\u00fcz olmay\u0131 isteyen ku\u015fkular\u0131 \u00f6rnek al\u0131yor de\u011fildim: \u00e7\u00fcnk\u00fc, tersine, t\u00fcm amac\u0131m kesin olarak g\u00fcvenli olmaya ve kayay\u0131 ya da kili bulmak i\u00e7in kaygan topra\u011f\u0131 ve kumu atmaya y\u00f6nelmekti. San\u0131r\u0131m bu da benim olduk\u00e7a ba\u015far\u0131l\u0131 olmam\u0131 sa\u011fl\u0131yordu, \u00f6yle ki inceledi\u011fim \u00f6nermelerin yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ya da kesinliksizli\u011fini zay\u0131f san\u0131larla de\u011fil, a\u00e7\u0131k ve g\u00fcvenli usavurmalarla ortaya \u00e7\u0131karmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, onlarda \u00e7ok ku\u015fku g\u00f6t\u00fcr\u00fcr \u015feylerle kar\u015f\u0131la\u015fmad\u0131m, kesin hi\u00e7bir \u015fey i\u00e7ermedikleri zaman bile onlardan her zaman olduk\u00e7a kesin baz\u0131 sonu\u00e7lar \u00e7\u0131kar\u0131yordum. Eski bir evi y\u0131karken onun y\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 do\u011fal olarak yenisini yapmakta kullanmak i\u00e7in saklad\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi, k\u00f6t\u00fc temellendirilmi\u015f diye d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm g\u00f6r\u00fc\u015flerimin t\u00fcm\u00fcn\u00fc y\u0131karken \u00e7e\u015fitli g\u00f6zlemler yap\u0131yordum ve bir\u00e7ok deney kazan\u0131yordum, bunlar o zamandan beri daha kesin g\u00f6r\u00fc\u015fleri olu\u015fturmakta bana yard\u0131mc\u0131 oldular. Ayr\u0131ca, kendim i\u00e7in ortaya koydu\u011fum y\u00f6ntemi kullanmay\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyordum; \u00e7\u00fcnk\u00fc genel olarak t\u00fcm d\u00fc\u015f\u00fcncelerimi onun kurallar\u0131na g\u00f6re y\u00f6nlendirmenin \u00f6tesinde, zaman zaman kendime birka\u00e7 saat ay\u0131r\u0131p onu \u00f6zel olarak matemati\u011fin g\u00fc\u00e7l\u00fcklerine ya da bu kitapta a\u00e7\u0131klanm\u0131\u015f olan bir\u00e7o\u011funda g\u00f6rece\u011finiz gibi, \u00f6b\u00fcr bilimlerin yeterince sa\u011flam bulmad\u0131\u011f\u0131m t\u00fcm ilkelerinden ayr\u0131 tutarak matematiklerdeki g\u00fc\u00e7l\u00fcklerle az \u00e7ok benzer k\u0131ld\u0131\u011f\u0131m ba\u015fka g\u00fc\u00e7l\u00fcklere uyguluyordum. B\u00f6ylece, g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte tatl\u0131 ve masum bir ya\u015fam ge\u00e7irmekten ba\u015fka bir i\u015fi olmad\u0131\u011f\u0131ndan hazlar\u0131 k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerden ay\u0131rmakla u\u011fra\u015fan ve bo\u015f vakitlerinde s\u0131k\u0131lmamak i\u00e7in yara\u015f\u0131r olan t\u00fcm e\u011flencelerden yararlanan biri gibi, belki kitap okumaktan ya da bilim adamlar\u0131yla g\u00f6r\u00fc\u015fmekten daha \u00e7ok amac\u0131m\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmeyi ve do\u011frunun bilgisinden yararlanmay\u0131 elden b\u0131rakm\u0131yordum.<\/p>\n

Bununla birlikte, bilginler aras\u0131nda tart\u0131\u015f\u0131lagelen g\u00fc\u00e7l\u00fcklerle ilgili se\u00e7imimi yapmadan, ge\u00e7erli felsefeden daha kesin hi\u00e7bir felsefenin temellerini ara\u015ft\u0131rmaya ba\u015flamadan, bu dokuz y\u0131l gelip ge\u00e7ti.<\/p>\n

Daha \u00f6nce ayn\u0131 ama\u00e7lar\u0131 olsa da ba\u015faramad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sand\u0131\u011f\u0131m bir\u00e7ok \u00fcst\u00fcn insan \u00f6rne\u011fi bana o kadar \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrd\u00fc ki baz\u0131lar\u0131n\u0131n ba\u015fard\u0131\u011f\u0131m s\u00f6ylentisini yayd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmeseydim, belki de o an bu i\u015fe giri\u015fmeye cesaret edemezdim. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc neye dayand\u0131rd\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6yleyemiyorum; konu\u015fmalar\u0131m\u0131n buna baz\u0131 katk\u0131lar\u0131 olduysa, bu biraz okumu\u015f olanlar\u0131n yapma al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda olmad\u0131\u011f\u0131 gibi, bilmedi\u011fim \u015feyi en i\u00e7tenlikle dosdo\u011fru s\u00f6yleyerek ve belki de hi\u00e7bir \u00f6\u011fretiyle \u00f6v\u00fcnmeden daha \u00e7ok ba\u015fkalar\u0131n\u0131n kesin sayd\u0131\u011f\u0131 pek \u00e7ok \u015feyden ku\u015fkulan\u0131yor olu\u015fumun nedenlerin g\u00f6stermem olmu\u015f olmal\u0131d\u0131r. Ama kendini oldu\u011fundan ba\u015fka biri gibi almak istemeyecek kadar onurlu oldu\u011fum i\u00e7in, bana verilen \u00fcne yara\u015f\u0131r olmaya t\u00fcm ara\u00e7lar\u0131 kullanarak \u00e7al\u0131\u015fmam gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordum; tam sekiz y\u0131l \u00f6nce bu arzuyla tan\u0131d\u0131klar\u0131m\u0131n bulunabilece\u011fi her yerden uzakla\u015fmaya ve buraya (24) \u00e7ekilmeye karar verdim, bu \u00fclkede uzun s\u00fcren sava\u015f (25) \u00f6yle bir d\u00fczen kurmu\u015ftur ki orada bulunan ordular ancak bar\u0131\u015f\u0131n meyvelerinden olabildi\u011fince g\u00fcvenli bir bi\u00e7imde yararlanmay\u0131 sa\u011flas\u0131n diye olu\u015fturulmu\u015f gibidir; b\u00f6ylece \u00e7ok etkin ve ba\u015fkalar\u0131n\u0131n i\u015flerine merakl\u0131 olmaktan \u00e7ok, kendi i\u015flerinde \u00e7ok \u00f6zenli olan b\u00fcy\u00fck bir insan kalabal\u0131\u011f\u0131n\u0131n aras\u0131nda, en kalabal\u0131k kentlerde, hi\u00e7bir kolayl\u0131ktan yoksun kalmadan en uzak \u00e7\u00f6llerdeki kadar yaln\u0131z ve kopmu\u015f ya\u015fayabildim.<\/p>\n

D\u0130PNOTLAR
\n<\/strong>
\n21.<\/strong> Kuramda \u00e7\u00f6z\u00fclmemi\u015f sorun bizi ask\u0131da b\u0131rak\u0131r, g\u00fc\u00e7l\u00fcklere iter. Eylemde \u00e7\u00f6z\u00fclmemi\u015f sorun ya\u015fama say\u0131s\u0131z g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7\u0131kar\u0131r. \u00c7\u00f6z\u00fcms\u00fczl\u00fck kuramda oldu\u011fu kadar eylemde de tedirgin eder filozofu. Eylem alan\u0131nda karars\u0131zl\u0131\u011f\u0131 gidermek i\u00e7in baz\u0131 davran\u0131\u015f kurallar\u0131n\u0131 benimsemek gerekmektedir.
\n22.<\/strong> \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc kural t\u00fcm\u00fcyle Stoac\u0131 bir kavray\u0131\u015f\u0131 i\u00e7erir. Bu \u00e7er\u00e7evede bu kural t\u00fcm\u00fcyle kendine s\u00f6z ge\u00e7irebilme ya da kendine egemen olma d\u00fc\u015f\u00fcncesine dayan\u0131r. Descartes, Stoa filozoflar\u0131nda yetkin bilgin tipini bulur.
\n23.<\/strong> Burada d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc bir kural kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor. Zaten Descartes \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u00f6l\u00fcm\u00fcn ba\u015flar\u0131nda “\u00fc\u00e7 ya da d\u00f6rt kuraldan olu\u015fan” demi\u015fti. Filozof, y\u00f6ntemini ortaya koyarken yapt\u0131\u011f\u0131 gibi, burada da kendisi i\u00e7in benimsenebilir bir form\u00fcl ortaya koyuyor. \u0130lk \u00fc\u00e7 kural herkes i\u00e7in ge\u00e7erli olabilirken, bu \u00f6rt\u00fcl\u00fc d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc kural Descartes’\u0131n ki\u015fisel se\u00e7imleriyle ilgilidir.
\n24.<\/strong> Descartes “buraya” derken “Hollanda’ya” demek istemektedir. Hollanda Descartes i\u00e7in t\u00fcm d\u00fc\u015f\u00fcncesini geli\u015ftirmesine olanak verecek dingin bir ortamd\u0131r. Siyasal kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar i\u00e7indeki Fransa b\u00f6yle bir geli\u015fim i\u00e7in elveri\u015fli de\u011fildir. M. Leroy’n\u0131n dedi\u011fi gibi, Descartes “Fransa’dan, kral\u0131ndan ve ailesinden ka\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r”. Leroy’ya g\u00f6re “Ya\u015fam\u0131 bir tehlikeden aral\u0131ks\u0131z ka\u00e7\u0131\u015ft\u0131r. O bu tehlikeyi a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya koymaz. Ancak bu tehlike mektuplar\u0131nda ve gezi notlar\u0131nda sezilir”.
\n25.<\/strong> Hollandal\u0131lar\u0131n \u0130spanyollarla sava\u015f\u0131. 1572’de ba\u015flayan bu sava\u015f 1648’e kadar s\u00fcrd\u00fc. XVII. y\u00fczy\u0131l\u0131n Hollandas\u0131 bug\u00fcnk\u00fc Hollanda’dan \u00e7ok b\u00fcy\u00fckt\u00fc, bug\u00fcnk\u00fc Bel\u00e7ika, L\u00fcksemburg, bir b\u00f6l\u00fcm Fransa topra\u011f\u0131n\u0131 i\u00e7eriyordu. Bu topraklar uzun s\u00fcre Kutsal Roma Germen \u0130mparatorlu\u011fu’na ba\u011fl\u0131 kald\u0131. \u0130mparatorlu\u011fun par\u00e7alanmas\u0131yla \u0130spanyollar\u0131n denetimine giren \u00fclkede geli\u015fmekte olan ulusall\u0131k bilinci halk\u0131 toplum sorunlar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda duyarl\u0131 k\u0131l\u0131yordu. 1566 ve 1572 ayaklanmalar\u0131, ard\u0131ndan 1576 ayaklanmas\u0131 \u0130spanyollarca kanl\u0131 bir bi\u00e7imde bast\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Orada \u00fczerinde durdu\u011fum ilk d\u00fc\u015f\u00fcncelerden s\u00f6z etmeli miyim bilmem; \u00e7\u00fcnk\u00fc onlar \u00f6ylesine metafizik (26) ve \u00f6ylesine herkesi ilgilendirmeyen d\u00fc\u015f\u00fcncelerdir ki onlar belki de herkesin be\u011fenisine uygun d\u00fc\u015fmeyecektir. Bununla birlikte edindi\u011fim temellerin olduk\u00e7a sa\u011flam olduklar\u0131 yarg\u0131s\u0131na var\u0131labilmesi i\u00e7in, ondan bir bi\u00e7imde s\u00f6z etmek zorunday\u0131m. Yukar\u0131da s\u00f6ylendi\u011fi gibi, g\u00f6renekler s\u00f6z konusu oldu\u011funda, olduk\u00e7a kesinliksiz oldu\u011fu bilinen g\u00f6r\u00fc\u015flerin bazen ku\u015fku g\u00f6t\u00fcrmez g\u00f6r\u00fc\u015fler gibi al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fini \u00e7oktand\u0131r belirtmi\u015ftim; ama o s\u0131rada yaln\u0131zca do\u011fruyu ara\u015ft\u0131rmakla u\u011fra\u015fmak istedi\u011fimden, tam tersini yapmam ve kendilerinden en k\u00fc\u00e7\u00fck bir ku\u015fku duyabilece\u011fim her \u015feyi bundan sonra inanc\u0131mda t\u00fcm\u00fcyle ku\u015fku g\u00f6t\u00fcrmez baz\u0131 \u015feylerin kalm\u0131\u015f olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmek i\u00e7in mutlak olarak yanl\u0131\u015f diye atmam gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordum. B\u00f6ylece duyular\u0131m\u0131z bazen iyi aldatt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, onlar\u0131n bize d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc bi\u00e7imde herhangi bir \u015feyin varolmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 varsaymak istedim. \u00c7\u00fcnk\u00fc geometrinin en basit konular\u0131yla ilgili olarak bile usavurmalar yaparken yan\u0131lan ve mant\u0131k yanl\u0131\u015flar\u0131 yapan insanlar oldu\u011fu i\u00e7in, benim de ba\u015fkalar\u0131 kadar yan\u0131labilece\u011fim yarg\u0131s\u0131na vararak, daha \u00f6nce g\u00f6stermeler i\u00e7in ald\u0131\u011f\u0131m t\u00fcm nedenleri yanl\u0131\u015f diye at\u0131yordum. Sonunda uyan\u0131kken zihnimde bulunan baz\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncelerin, hi\u00e7biri do\u011fru olmamakla birlikte, uyurken de akl\u0131ma gelebildi\u011fini g\u00f6rerek, o zamana kadar zihnime girmi\u015f olan t\u00fcm \u015feylerin d\u00fc\u015flerimdeki yan\u0131lsamalar kadar do\u011fru olabilece\u011fini varsaymaya karar verdim (27). Ama hemen sonra, b\u00f6ylece her \u015feyin yanl\u0131\u015f oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmek istedi\u011fim s\u0131rada, bunu d\u00fc\u015f\u00fcnen “ben”in zorunlu olarak herhangi bir \u015fey olmas\u0131 gerekti\u011fini g\u00f6rd\u00fcm. D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum \u00f6yleyse var\u0131m do\u011frusunun ku\u015fkucular\u0131n t\u00fcm a\u015f\u0131r\u0131 varsay\u0131mlar\u0131yla sars\u0131lmayacak kadar sa\u011flam ve g\u00fcvenli oldu\u011funu belirlerken, bu do\u011fruyu, ara\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131m felsefenin ilk ilkesi olarak hi\u00e7bir ku\u015fkuya d\u00fc\u015fmeden alabilece\u011fime karar verdim.<\/p>\n

Sonra, ne oldu\u011fumu dikkatle inceleyerek, hi\u00e7bir bedenim olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, bulunabilece\u011fim hi\u00e7bir d\u00fcnya, hi\u00e7bir yer olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 varsayabilece\u011fimi, ama buna g\u00f6re varolmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 varsayamayaca\u011f\u0131m\u0131, tersine ba\u015fka \u015feylerin do\u011frulu\u011fundan ku\u015fkulanmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor olu\u015fumdan varoldu\u011fum sonucunun apa\u00e7\u0131k ve kesin bir bi\u00e7imde ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131, oysa d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi b\u0131raksayd\u0131m tasarlad\u0131\u011f\u0131m t\u00fcm ba\u015fka \u015feyler do\u011fru olsalar bile varoldu\u011fuma inanmam i\u00e7in elimde hi\u00e7bir neden bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rerek, t\u00fcm \u00f6z\u00fc ya da do\u011fas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmekten ba\u015fka bir \u015fey olmayan ve varolmak i\u00e7in herhangi bir yere gereksinimi olmayan, herhangi maddesel bir \u015feye ba\u011f\u0131ml\u0131 olamayan bir t\u00f6z oldu\u011fumu anlad\u0131m. \u00d6yle ki bu ben yani kendisiyle neysem o oldu\u011fum ruh, bedenden t\u00fcm\u00fcyle ayr\u0131d\u0131r, hatta bedenden daha kolay tan\u0131n\u0131r ve beden olmad\u0131\u011f\u0131nda bile o kendisi olmaktan \u00e7\u0131kmaz.<\/p>\n

Bundan sonra genellikle bir \u00f6nermenin do\u011fru ve kesin olmas\u0131 i\u00e7in gereken \u015feyi inceleyecektim; \u00e7\u00fcnk\u00fc b\u00f6yle oldu\u011funu bildi\u011fim bir \u00f6nerme buldu\u011fuma g\u00f6re, bu kesinli\u011fin neye dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 da bilmem gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm. O d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum \u00f6yleyse var\u0131m’da d\u00fc\u015f\u00fcnmek i\u00e7in varolmak gerekti\u011fini \u00e7ok a\u00e7\u0131k g\u00f6rmemden ba\u015fka bana do\u011fruyu s\u00f6yledi\u011fime g\u00fcvenmemi sa\u011flayan hi\u00e7bir \u015feyin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rerek, \u00e7ok a\u00e7\u0131k ve \u00e7ok se\u00e7ik kavrad\u0131\u011f\u0131m \u015feylerin hep do\u011fru oldu\u011funu, ama yaln\u0131zca se\u00e7ik olarak kavrad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015feylerin neler oldu\u011funu iyi belirlemekte baz\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fckler bulundu\u011funu genel kural olarak alabilece\u011fim yarg\u0131s\u0131na vard\u0131m.<\/p>\n

Bundan sonra, ku\u015fkuland\u0131\u011f\u0131m \u015fey \u00fczerine ve buna g\u00f6re varl\u0131\u011f\u0131m\u0131n t\u00fcm\u00fcyle yetkin olmay\u0131\u015f\u0131 \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnerek, bilmenin ku\u015fkulanmaktan daha b\u00fcy\u00fck bir yetkinlik oldu\u011funu a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fcp, oldu\u011fumdan daha yetkin herhangi bir \u015feyi d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi nereden \u00f6\u011frendi\u011fimi ara\u015ft\u0131rmay\u0131 tasarlad\u0131m; bunu daha yetkin herhangi bir varl\u0131ktan \u00f6\u011frenmi\u015f olabilece\u011fimi apa\u00e7\u0131k anlad\u0131m. Benim d\u0131\u015f\u0131mda g\u00f6k, yer, \u0131\u015f\u0131k, s\u0131cakl\u0131k ve daha ba\u015fka bir\u00e7ok \u015feyin d\u00fc\u015f\u00fcncesine gelince, onlar\u0131n nereden geldi\u011fini bilmekte o kadar zorluk \u00e7ekmiyordum, \u00e7\u00fcnk\u00fc onlarda onlar\u0131 benden \u00fcst\u00fcn k\u0131lacak gibi g\u00f6r\u00fcnen hi\u00e7bir \u015fey belirlemedi\u011fimden, do\u011fruysalar bu baz\u0131 yetkinlikleri olan do\u011fama ba\u011fl\u0131 olmalar\u0131ndand\u0131; do\u011fru de\u011filseler onlar\u0131 hi\u00e7likten getirdi\u011fime yani bende bir eksiklik bulunmas\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc bende olduklar\u0131na inanabilirdim. Ama bu benim varl\u0131\u011f\u0131mdan daha yetkin bir varl\u0131k fikri i\u00e7in ayn\u0131 olamazd\u0131: \u00e7\u00fcnk\u00fc onu hi\u00e7likten getirmek a\u00e7\u0131k\u00e7a olanaks\u0131zd\u0131; daha yetkinin daha az yetkinden gelmesi ve ona ba\u011f\u0131ml\u0131 olmas\u0131 bir \u015feyin hi\u00e7likten gelmesinden daha az ayk\u0131r\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in onu kendimden de getiremezdim. B\u00f6ylece yetkinlik fikrinin ger\u00e7ekten benim olmad\u0131\u011f\u0131m kadar yetkin olan ve bende herhangi bir fikri bulunabilen t\u00fcm yetkinlikleri kendinde ta\u015f\u0131yan bir do\u011fa taraf\u0131ndan yani bir s\u00f6zc\u00fckle a\u00e7\u0131klamam gerekirse Tanr\u0131 taraf\u0131ndan bana konmu\u015f olmas\u0131 gerekiyordu (28). Ayr\u0131ca, bende hi\u00e7 bulunmayan baz\u0131 yetkinlikler tan\u0131yorsam varolan tek varl\u0131k ben de\u011fildim (burada izninizle Okul’un s\u00f6zc\u00fcklerini \u00f6zg\u00fcrce kullanaca\u011f\u0131m), ama kendisine ba\u011f\u0131ml\u0131 oldu\u011fum, bende olan her \u015feyi kendisinden ald\u0131\u011f\u0131m daha yetkin ba\u015fka herhangi bir varl\u0131\u011f\u0131n bulunmas\u0131 zorunlu olarak gerekiyordu. \u00c7\u00fcnk\u00fc yaln\u0131z ve ba\u015fkas\u0131ndan t\u00fcm\u00fcyle ba\u011f\u0131ms\u0131z olsayd\u0131m, \u00f6yle ki yetkin varl\u0131ktan pay ald\u0131\u011f\u0131m bu az yetkinlik t\u00fcm\u00fcyle benden gelseydi, ayn\u0131 nedenle kendim bende eksik oldu\u011funu bildi\u011fim her \u015feyi kendimin k\u0131labilirdim, b\u00f6ylece kendim sonsuz, \u00f6l\u00fcms\u00fcz, de\u011fi\u015fmez, tam bilen, tam g\u00fc\u00e7l\u00fc ve sonunda Tanr\u0131’da varoldu\u011funu belirleyebildi\u011fim t\u00fcm yetkinlikleri olan bir varl\u0131k olurdum. \u00c7\u00fcnk\u00fc Tanr\u0131’n\u0131n do\u011fas\u0131n\u0131 tan\u0131mak i\u00e7in yapt\u0131\u011f\u0131m usavurmalar\u0131 izleyerek benim do\u011fam\u0131n g\u00fcc\u00fc \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde ancak kendimde herhangi bir fikrini buldu\u011fum her \u015feye sahip olman\u0131n yetkinlik olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6zden ge\u00e7iriyordum ve herhangi bir yetersizlik g\u00f6steren \u015feylerden hi\u00e7birinin onda bulunmad\u0131\u011f\u0131na ama t\u00fcm \u00f6b\u00fcrlerinin onda bulundu\u011funa g\u00fcveniyordum. Ku\u015fku, de\u011fi\u015fkenlik, h\u00fcz\u00fcn ve benzeri \u015feylerin, onda bulunamayaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyordum, ben de onlardan uzak olsam \u00e7ok ho\u015fnut olurdum. Sonra, bundan ba\u015fka bende duyulur ve cisimsel bir\u00e7ok \u015feyin fikri vard\u0131: \u00e7\u00fcnk\u00fc d\u00fc\u015f g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fc ve g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm ya da imgeledi\u011fim her \u015feyin yanl\u0131\u015f oldu\u011funu varsaysam da ger\u00e7ekte d\u00fc\u015f\u00fcncemde onlar\u0131n fikirlerinin varoldu\u011funu yads\u0131yamazd\u0131m; ama daha \u00f6nceden kendimde \u00e7ok a\u00e7\u0131k olarak ruhsal do\u011fan\u0131n cisimsel do\u011fadan ayr\u0131 oldu\u011funu bildi\u011fimden her bile\u015fimin ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 g\u00f6sterdi\u011fini, ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131n da a\u00e7\u0131k\u00e7a bir eksiklik oldu\u011funu belirleyerek buradan bu iki do\u011fadan olu\u015fmu\u015f olan Tanr\u0131’da bir yetkinlik varolamayaca\u011f\u0131, buna g\u00f6re Tanr\u0131’n\u0131n b\u00f6yle olmad\u0131\u011f\u0131 yarg\u0131s\u0131na vard\u0131m; ama d\u00fcnyada baz\u0131 cisimler ya da hi\u00e7 de tam yetkin olmayan baz\u0131 ruhlar ya da ba\u015fka varl\u0131klar varsa onlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 onun g\u00fcc\u00fcne ba\u011f\u0131ml\u0131 olmal\u0131yd\u0131, \u00f6yle ki bir an bile onlar onsuz varolmay\u0131 s\u00fcrd\u00fcremezlerdi. (29)<\/p>\n

Bundan sonra ba\u015fka do\u011frular\u0131 ara\u015ft\u0131rmak ve geometricilerin konusunu ele almak istedim, bu konuyu uzunluk, geni\u015flik ve y\u00fckseklik ya da derinlik a\u00e7\u0131s\u0131ndan s\u00fcrekli bir cisim ya da s\u0131n\u0131rs\u0131z olarak yayg\u0131n bir uzam olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordum; \u00e7e\u015fitli par\u00e7alara b\u00f6l\u00fcnebilen, \u00e7e\u015fitli bi\u00e7imleri ve b\u00fcy\u00fckl\u00fckleri olan, her t\u00fcrl\u00fc devinime ve yer de\u011fi\u015ftirmeye yatk\u0131n bir uzam; \u00e7\u00fcnk\u00fc geometreciler b\u00fct\u00fcn bu \u015feylerin kendi konular\u0131 i\u00e7inde oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler. Herkesin ona ulad\u0131\u011f\u0131 bu b\u00fcy\u00fck kesinli\u011fin ancak az \u00f6nce s\u00f6yledi\u011fim kural\u0131 izleyerek apa\u00e7\u0131k kavrad\u0131klar\u0131 \u015fey \u00fczerine kurulmu\u015f oldu\u011funu g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutarak, onun konular\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na g\u00fcvenmemi sa\u011flayan onda hi\u00e7bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da g\u00f6rd\u00fcm. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00f6rne\u011fin bir \u00fc\u00e7gen tasarlayarak onun \u00fc\u00e7 a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n iki dik a\u00e7\u0131ya e\u015fit olmas\u0131 gerekti\u011fini pek g\u00fczel g\u00f6r\u00fcyordum; ama bunun i\u00e7in beni d\u00fcnyada herhangi bir \u00fc\u00e7gen bulundu\u011funa inand\u0131racak hi\u00e7bir \u015fey g\u00f6remiyordum. Oysa yetkin bir varl\u0131ktan edindi\u011fim fikri inceleyerek t\u0131pk\u0131 bir \u00fc\u00e7genden edindi\u011fim fikirde onun \u00fc\u00e7 a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n iki dik a\u00e7\u0131ya e\u015fit olmas\u0131n\u0131n ya da bir k\u00fcre fikrinde onun her par\u00e7as\u0131n\u0131n merkezinden e\u015fit uzakl\u0131kta olmas\u0131n\u0131n bulunmas\u0131 gibi, hatta daha da apa\u00e7\u0131k olarak varolu\u015fun onda bulundu\u011funu g\u00f6r\u00fcyordum; sonu\u00e7 olarak, yetkin varl\u0131k olan Tanr\u0131’n\u0131n oldu\u011fu ya da varoldu\u011fu, geometrinin herhangi bir g\u00f6stermesinden daha az kesin de\u011fildir.<\/p>\n

Ama onu tan\u0131man\u0131n hatta onun ruhunun ne oldu\u011funu tan\u0131man\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fcne inanan pek\u00e7ok ki\u015finin bulunmas\u0131n\u0131n nedeni, onlar\u0131n zihinlerini duyulur \u015feylerin \u00f6tesine y\u00fckseltememeleridir; onlar maddi \u015feyler i\u00e7in \u00f6zel bir d\u00fc\u015f\u00fcnme bi\u00e7imi olan her \u015feyi ancak imgeleyerek belirleme bi\u00e7imine \u00e7ok\u00e7a al\u0131\u015f\u0131k olduklar\u0131ndan, imgelenebilir olmayan herhangi bir \u015fey onlara kavran\u0131labilir g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor. Okullarda filozoflar\u0131n temel kural olarak ald\u0131klar\u0131 \u015feyde apa\u00e7\u0131k g\u00f6r\u00fcn\u00fcr olan, duyularda bulunmayan \u015feyin anl\u0131kta bulunamayaca\u011f\u0131d\u0131r (30); bununla birlikte Tanr\u0131’n\u0131n ve ruhun fikirlerinin duyularda olamayaca\u011f\u0131 da kesindir. Bana \u00f6yle geliyor ki onlar\u0131 anlamak i\u00e7in imgelemlerini kullanmak isteyenler, t\u00fcm\u00fcyle sesleri i\u015fitmek ya da kokular\u0131 almak i\u00e7in g\u00f6zlerini kullanmak isteyenler gibidirler: ancak \u015fu ayr\u0131mla ki g\u00f6rme duyusu g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc nesnelerin do\u011frulu\u011fu konusunda bizi koklama ya da i\u015fitme duyular\u0131ndan daha g\u00fcvenli k\u0131lmaz; oysa anl\u0131\u011f\u0131m\u0131z i\u015fe kar\u0131\u015fmazsa ne imgelemimiz, ne duyular\u0131m\u0131z bizi herhangi bir \u015feyden g\u00fcvenli k\u0131labilecektir.<\/p>\n

Sonunda Tanr\u0131’n\u0131n ve kendi ruhlar\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na yeterince inanmayan insanlar varsa onlar belki daha g\u00fcvenli diye d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fckleri bir bedeni olmak, y\u0131ld\u0131zlar\u0131n, bir yer’in ve benzer \u015feylerin olmas\u0131 gibi t\u00fcm ba\u015fka \u015feylerin g\u00f6sterdi\u011fim nedenlerle daha az kesin oldu\u011funu bilsinler isterim. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu \u015feylerle ilgili ahl\u00e2ki bir g\u00fcvence bulunsa da \u00f6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ki, garip olmad\u0131k\u00e7a ondan ku\u015fkuya d\u00fc\u015femeyiz, metafizik bir kesinlik s\u00f6z konusu oldu\u011funda t\u0131pk\u0131 uykuda oldu\u011fu gibi ger\u00e7ekte hi\u00e7 de \u00f6yle olmad\u0131\u011f\u0131 halde bir ba\u015fka bedenimiz oldu\u011funu, ba\u015fka y\u0131ld\u0131zlar\u0131 ve ba\u015fka bir d\u00fcnyay\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz\u00fc d\u00fc\u015fleyebildi\u011fimizi g\u00f6z \u00f6n\u00fcne ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, bu \u015feylerin varl\u0131\u011f\u0131na g\u00fcvenmemek i\u00e7in yeterli neden olmad\u0131\u011f\u0131ndan bunu mant\u0131ks\u0131zl\u0131\u011fa d\u00fc\u015fmeden yads\u0131yamay\u0131z. Genellikle d\u00fc\u015fte ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z, hi\u00e7 de daha az canl\u0131 ve daha az kesin olmayan d\u00fc\u015f\u00fcncelerin \u00f6b\u00fcrlerinden daha bo\u015f oldu\u011fu nereden biliniyor? En iyi zek\u00e2lar bunu istedikleri kadar incelesinler, onlar\u0131n Tanr\u0131’n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6nceden varsayamazlarsa bu ku\u015fkuyu gidermek i\u00e7in yeterli olan herhangi bir neden g\u00f6steremeyeceklerini san\u0131yorum. \u00c7\u00fcnk\u00fc, ilk olarak, biraz \u00f6nce kural olarak alm\u0131\u015f oldu\u011fum \u015fey, yani \u00e7ok a\u00e7\u0131k ve se\u00e7ik olarak kavrad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015feylerin t\u00fcm\u00fc do\u011frudur kural\u0131, Tanr\u0131’n\u0131n olu\u015fuyla ve varolu\u015fuyla ve yetkin bir varl\u0131k olu\u015fuyla ve bizde bulunan her \u015feyin ondan geliyor olu\u015fuyla belirgindir. Buradan, ger\u00e7ek \u015feyler olan, a\u00e7\u0131k ve se\u00e7ik olduklar\u0131 her \u015feyde Tanr\u0131’dan gelen fikirlerimizin ya da kavramlar\u0131m\u0131z\u0131n ancak do\u011fru olabilece\u011fi \u00e7\u0131kar. \u00d6yle ki genellikle yanl\u0131\u015fl\u0131k i\u00e7eren fikirlerimiz ya da kavramlar\u0131m\u0131z varsa hi\u00e7likten pay ald\u0131klar\u0131 i\u00e7in onlarda kar\u0131\u015f\u0131k ve bulan\u0131k baz\u0131 \u015feyler olabilir, yani onlar bizde biz tam yetkin olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z i\u00e7in kar\u0131\u015f\u0131kt\u0131rlar. Yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131n ya da yetkin olmay\u0131\u015f\u0131n Tanr\u0131’dan gelmesinde, do\u011frunun ve yetkinli\u011fin hi\u00e7likten gelmesinde oldu\u011fundan daha az ayk\u0131r\u0131l\u0131k olmad\u0131\u011f\u0131 apa\u00e7\u0131kt\u0131r. Ama bizde ger\u00e7ek ve do\u011fru olan\u0131n yetkin ve sonsuz bir varl\u0131ktan geldi\u011fini bilmeseydik, fikirlerimiz ne kadar a\u00e7\u0131k ve se\u00e7ik olsalar da, onlar\u0131n do\u011fru olma yetkinli\u011fine ula\u015fm\u0131\u015f olmalar\u0131n\u0131 sa\u011flayan herhangi bir nedenimiz olmayacakt\u0131.<\/p>\n

Oysa Tanr\u0131’n\u0131n ve ruhun bilgisi bizi b\u00f6ylece bu kural\u0131n kesinli\u011fine ula\u015ft\u0131rd\u0131ktan sonra, uyurken g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz d\u00fc\u015flerin, uyan\u0131kken sahip oldu\u011fumuz d\u00fc\u015f\u00fcncelerin do\u011frulu\u011fundan bizi hi\u00e7bir bi\u00e7imde ku\u015fkuya d\u00fc\u015f\u00fcrmeyece\u011fini bilmek kolayd\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc uyurken de \u00e7ok se\u00e7ik herhangi bir fikir usumuza gelse, \u00f6rne\u011fin bir geometrici uykusunda herhangi bir yeni g\u00f6sterme ortaya koysa, uykusu bu g\u00f6stermenin do\u011fru olmas\u0131n\u0131 engellemeyecektir. D\u00fc\u015flerimizin en s\u0131radan yan\u0131lg\u0131s\u0131na gelince, bu yan\u0131lg\u0131 d\u00fc\u015flerimizin \u00e7e\u015fitli nesneleri t\u0131pk\u0131 d\u0131\u015f duyular\u0131m\u0131z\u0131n sundu\u011fu gibi sunmas\u0131ndan gelir, bu yan\u0131lg\u0131 bize b\u00f6ylesi fikirlerin do\u011frulu\u011fundan ku\u015fkuya d\u00fc\u015fme f\u0131rsat\u0131n\u0131 vermek a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli de\u011fildir, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu fikirler uykuda olmasak da bizi yan\u0131ltabilirler: sar\u0131l\u0131k olanlar\u0131n t\u00fcm renkleri sar\u0131 g\u00f6rmesi ya da y\u0131ld\u0131zlar\u0131n ve \u00e7ok uzak ba\u015fka cisimlerin bize oldu\u011fundan k\u00fc\u00e7\u00fck g\u00f6r\u00fcnmesi gibi. \u00c7\u00fcnk\u00fc sonunda, ister uyan\u0131k olal\u0131m ister uyuyor olal\u0131m, ancak usumuzun apa\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131yla kendimizi inanmaya b\u0131rakmal\u0131y\u0131z. \u0130mgelemimiz ya da duyular\u0131m\u0131z de\u011fil de usumuz dedi\u011fime dikkat edilsin. \u00d6yle ki, g\u00fcne\u015fi \u00e7ok a\u00e7\u0131k olarak g\u00f6rmemiz onun g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz b\u00fcy\u00fckl\u00fckte oldu\u011fu yarg\u0131s\u0131na varmam\u0131z\u0131 gerektirmez; bir ke\u00e7i bedeni \u00fczerine konulmu\u015f bir aslan ba\u015f\u0131n\u0131 se\u00e7ik olarak pek g\u00fczel tasarlayabiliriz, bunun i\u00e7in d\u00fcnyada b\u00f6yle bir yarat\u0131k oldu\u011fu sonucunu \u00e7\u0131karmak gerekmez: \u00e7\u00fcnk\u00fc us bize b\u00f6yle g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz ya da imgeledi\u011fimiz \u015feyin do\u011fru olmas\u0131 gerekti\u011fini bildirmez. Ama bize t\u00fcm fikirlerimizin ya da kavramlar\u0131m\u0131z\u0131n herhangi bir do\u011fruluk temeline sahip olmas\u0131 gerekti\u011fini bildirir; \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00e7ok yetkin ve \u00e7ok do\u011fru olan Tanr\u0131’n\u0131n onlar\u0131 bize bir do\u011fruluk temeli olmadan koymu\u015f olmas\u0131 olas\u0131 de\u011fildir. Bazen imgelediklerimiz uykuda uyan\u0131kkenki kadar ya da daha canl\u0131 ve kesin olsa da, usavurmalar\u0131m\u0131z uykuda uyan\u0131kken oldu\u011fundan daha apa\u00e7\u0131k ve daha b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc olamaz; bundan \u00f6t\u00fcr\u00fc usumuz bize, biz tam yetkin olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z i\u00e7in, d\u00fc\u015f\u00fcncelerimizin t\u00fcm\u00fcyle do\u011fru olamayaca\u011f\u0131n\u0131, bu nedenle do\u011fruluk i\u00e7eren d\u00fc\u015f\u00fcncelerimizin uykuda elde etti\u011fimiz d\u00fc\u015f\u00fcncelerden \u00e7ok, uyan\u0131kken elde etti\u011fimiz d\u00fc\u015f\u00fcncelerde bulunabilece\u011fini bildirir.<\/p>\n

D\u0130PNOTLAR
\n<\/strong>
\n26.<\/strong> Descartes “metafizik” s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc soyut anlam\u0131nda kullanmaktad\u0131r. Yoksa Descartes’\u0131n bu \u00e7er\u00e7evede t\u00fcm aray\u0131\u015flar\u0131 metafizik aray\u0131\u015flard\u0131r.
\n27. <\/strong>Descartes burada ku\u015fkuyu d\u00fcnyan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131ndan ku\u015fkulanma noktas\u0131na kadar g\u00f6t\u00fcr\u00fcr.
\n28. <\/strong>Tanr\u0131 fikri do\u011fu\u015ftand\u0131r, bununla birlikte \u00f6b\u00fcr do\u011fu\u015ftan fikirlerden ayr\u0131 olarak, do\u011frudan do\u011fruya kendini vareden tanr\u0131sal g\u00fcc\u00fcn belirtisini ta\u015f\u0131r, “bana konmu\u015f” s\u00f6z\u00fc de do\u011frudan do\u011fruya bunun bir g\u00f6stergesidir. Descartes’da do\u011fu\u015ftan fikirler, imgelemimizin olu\u015fturdu\u011fu fikirlerden de, duyu organlar\u0131m\u0131z arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla elde etti\u011fimiz fikirlerden de daha belirleyicidir. Yapay fikirler ve edinilmi\u015f fikirler do\u011fu\u015ftan fikirlerce belirlenmelidirler.
\n29. <\/strong>Descartes burada “s\u00fcrekli yaratma” fikrini ortaya koyuyor. Yarat\u0131c\u0131 g\u00fc\u00e7 yarat\u0131c\u0131s\u0131 \u00fczerinde aral\u0131ks\u0131z etkindir yani her an etkindir. Her varl\u0131k bu yarat\u0131c\u0131 etkinlik i\u00e7inde olmaktan bir an bile uzakla\u015famaz.
\n30. <\/strong>\u015eu form\u00fcl ya da temel ilke skolastikler i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemlidir: Nihil est in intellectu quod prius non fuerit in sensu (zihinde hi\u00e7bir \u015fey yoktur ki daha \u00f6nce duyularda olmu\u015f olmas\u0131n). Bu Aristoteles\u00e7i anlamda bir ger\u00e7ek\u00e7ilik bildirisidir.<\/p>\n

Bu ilk do\u011frulardan \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131m \u00f6b\u00fcr do\u011frular zincirinin t\u00fcm\u00fcn\u00fc izlemekten ve burada g\u00f6stermekten sevin\u00e7 duyaca\u011f\u0131m. Ama bu ama\u00e7la bozu\u015fmak istemedi\u011fim bilginler aras\u0131nda tart\u0131\u015fmal\u0131 olan pek \u00e7ok sorundan \u015fimdi s\u00f6z etmem gerekecekti, be nedenle bu konuda \u00e7ekimser kalmam\u0131n ve insanlar\u0131n \u00f6zel olarak bilgilendirilmesinin daha yararl\u0131 olup olmayaca\u011f\u0131n\u0131 daha bilge olanlar\u0131n yarg\u0131s\u0131na b\u0131rakmak i\u00e7in, yaln\u0131zca genel olarak onlar\u0131n neler oldu\u011funu s\u00f6ylememin daha iyi olaca\u011f\u0131n\u0131 san\u0131r\u0131m. Her zaman Tanr\u0131’n\u0131n ve ruhun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermek i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131m ilkeden ba\u015fka hi\u00e7bir ilke tasarlamamak ve bana daha \u00f6nce geometricilerin yapt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6stermelerden daha a\u00e7\u0131k ve daha kesin g\u00f6r\u00fcnmeyen hi\u00e7bir \u015feyi do\u011fru diye almamak konusunda ald\u0131\u011f\u0131m karara ba\u011fl\u0131 kald\u0131m. Bununla birlikte diyebilirim ki yaln\u0131zca felsefede incelenmesine al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f t\u00fcm genel g\u00fc\u00e7l\u00fcklerle ilgili olarak k\u0131sa zamanda beni ho\u015fnut edecek arac\u0131 bulmakla kalmad\u0131m, ama baz\u0131 yasalar da ortaya koydum; Tanr\u0131 bu yasalar\u0131 do\u011fada \u00f6ylesine ge\u00e7erli k\u0131lm\u0131\u015f ve onlardan ruhlar\u0131m\u0131za \u00f6ylesine kavramlar i\u015flemi\u015ftir ki onlar \u00fczerine yeterince kafa yorduktan sonra, onlar\u0131n d\u00fcnyada olan ya da olu\u015fan her \u015feyde tam olarak g\u00f6zlemlenebilece\u011finden ku\u015fkuya d\u00fc\u015femeyiz. Sonra, bu yasalar\u0131n s\u0131ras\u0131n\u0131 inceleyerek daha \u00f6nce \u00f6\u011frenmi\u015f oldu\u011fum ya da hatta \u00f6\u011frenmeyi umdu\u011fum en yararl\u0131 ve en \u00f6nemli pek \u00e7ok do\u011fruyu ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015f oldu\u011fumu san\u0131yorum. (31)<\/p>\n

Bu do\u011frular\u0131n ba\u015fl\u0131calar\u0131n\u0131, baz\u0131 nedenlerin beni yay\u0131mlamaktan al\u0131koydu\u011fu bir incelemede (32) a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m; burada onun i\u00e7eri\u011fini k\u0131saca anlatmaktan daha iyi bir i\u015f yapamayaca\u011f\u0131m\u0131 san\u0131yorum. Bu kitab\u0131 yazmadan \u00f6nce maddi \u015feylerin do\u011fas\u0131yla ilgili olarak bildi\u011fimi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm her \u015feyi onun kapsam\u0131na almak amac\u0131ndayd\u0131m. Ama nas\u0131l ressamlar d\u00fcz bir tabloda kat\u0131 bir cismin \u00e7e\u015fitli y\u00fczlerini t\u00fcm\u00fcyle ayn\u0131 bi\u00e7imde iyi g\u00f6steremediklerinden, onlardan yaln\u0131zca \u0131\u015f\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 koyduklar\u0131 ba\u015fl\u0131calar\u0131ndan birini se\u00e7erler ve \u00f6b\u00fcrlerini g\u00f6lgelendirerek onlar\u0131 ancak birinciye g\u00f6re g\u00f6r\u00fclebildikleri \u00f6l\u00e7\u00fcde g\u00f6sterirlerse, ben de b\u00f6ylece d\u00fc\u015f\u00fcncemde varolan her \u015feyi konu\u015fmama koyamayaca\u011f\u0131mdan korkarak, orada yaln\u0131zca \u0131\u015f\u0131ktan ne anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131 uzun uzun a\u00e7\u0131klamaya giri\u015ftim; sonra, \u0131\u015f\u0131ktan yola \u00e7\u0131karak, \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n hemen t\u00fcm\u00fcyle kendilerinden \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 g\u00fcne\u015ften ve sabit y\u0131ld\u0131zlardan, \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 ge\u00e7irdi\u011fi i\u00e7in g\u00f6klerden, \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 yans\u0131tt\u0131klar\u0131 i\u00e7in gezegenlerden, kuyrukluy\u0131ld\u0131zlardan ve d\u00fcnyadan, \u00f6zellikle renkli ya da saydam ya da \u0131\u015f\u0131lt\u0131l\u0131 olduklar\u0131 i\u00e7in yerde olan t\u00fcm cisimlerden ve sonunda bunlar\u0131n izleyicisi oldu\u011fu i\u00e7in insandan baz\u0131 \u015feyler katmaya giri\u015ftim.<\/p>\n

Hatta t\u00fcm bu \u015feyleri biraz g\u00f6lgelemek i\u00e7in ve bilginler aras\u0131nda benimsenmi\u015f g\u00f6r\u00fc\u015fleri izlemek ya da yads\u0131mak zorunda kalmadan, onlarla ilgili yarg\u0131m\u0131 daha \u00f6zg\u00fcrce s\u00f6yleyebilmek ad\u0131na, t\u00fcm bu d\u00fcnyay\u0131 burada onlar\u0131n tart\u0131\u015fmalar\u0131na b\u0131rakmaya ve \u015fimdi Tanr\u0131’n\u0131n herhangi bir yerde, d\u00fc\u015fsel uzaylarda, yeter maddeyle yarataca\u011f\u0131, bu maddenin \u00e7e\u015fitli par\u00e7alar\u0131n\u0131 da \u00e7e\u015fitli bi\u00e7imlerde ve d\u00fczen d\u0131\u015f\u0131nda devindirerek, ancak \u015fairlerin tasarlayabilece\u011fi kadar kar\u0131\u015f\u0131k bir kaos olu\u015fturaca\u011f\u0131, sonra da do\u011fay\u0131 her zamanki yard\u0131m\u0131n\u0131 g\u00f6stererek ortaya koydu\u011fu yasalara g\u00f6re devinmeye b\u0131rakaca\u011f\u0131 yeni bir d\u00fcnyada olup biteceklerden s\u00f6z etmeye karar verdim.<\/p>\n

B\u00f6ylece, ilk olarak bu maddeyi tan\u0131tlad\u0131m ve d\u00fcnyada ondan az \u00f6nce Tanr\u0131’yla ve ruhla ilgili olarak s\u00f6yledi\u011fim \u015fey d\u0131\u015f\u0131nda, bence daha a\u00e7\u0131k ve daha anla\u015f\u0131l\u0131r hi\u00e7bir \u015fey bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m; \u00e7\u00fcnk\u00fc hatta okullarda tart\u0131\u015f\u0131lan bu bi\u00e7imlerden ya da niteliklerden hi\u00e7birinin kesinlikle onda olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, bilmezden gelinemeyecek \u00f6l\u00e7\u00fcde genellikle bilgisi ruhlar\u0131m\u0131zda do\u011fal olarak bulunmayan hi\u00e7bir \u015feyin onda bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 tasarlad\u0131m.<\/p>\n

Ayr\u0131ca, do\u011fa yasalar\u0131n\u0131n neler oldu\u011funu g\u00f6sterdim; nedenlerimi Tanr\u0131’n\u0131n sonsuz yetkinliklerinden ba\u015fka hi\u00e7bir ilkeye dayand\u0131rmadan, ku\u015fkuya d\u00fc\u015f\u00fclebilen t\u00fcm nedenleri g\u00f6stermeye ve Tanr\u0131 bir\u00e7ok d\u00fcnya yaratsayd\u0131 bile onlar\u0131n her birinde bu nedenlerin g\u00f6zlemlenmi\u015f olmaktan geri kalmayaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m. Bundan sonra, bu kaosun maddesinin en b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn bu yasalara g\u00f6re nas\u0131l kendisini g\u00f6klerimize benzer k\u0131lar bi\u00e7imde haz\u0131rlanmas\u0131 ve d\u00fczenlenmesi gerekti\u011fini g\u00f6sterdim; bununla birlikte, onun par\u00e7alar\u0131ndan baz\u0131lar\u0131n\u0131n nas\u0131l bir d\u00fcnyay\u0131 ve baz\u0131lar\u0131n\u0131n gezegenleri ve kuyruklu y\u0131ld\u0131zlar\u0131 ve baz\u0131lar\u0131n\u0131n da bir g\u00fcne\u015fi ve sabit y\u0131ld\u0131zlar\u0131 olu\u015fturmas\u0131 gerekti\u011fini g\u00f6sterdim.<\/p>\n

Burada \u0131\u015f\u0131k konusunu geni\u015fleterek g\u00fcne\u015fte ve y\u0131ld\u0131zlarda bulunmas\u0131 gereken \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n ne oldu\u011funu uzun uzad\u0131ya a\u00e7\u0131klad\u0131m ve buradan onun bir anda g\u00f6klerin u\u00e7suz bucaks\u0131z uzay\u0131ndan nas\u0131l ge\u00e7ti\u011fini ve onun nas\u0131l gezegenlerden ve kuyruklu y\u0131ld\u0131zlardan yere do\u011fru yans\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131m. Ona t\u00f6zle, durumla, devinimlerle, g\u00f6klerin ve y\u0131ld\u0131zlar\u0131n t\u00fcm \u00e7e\u015fitli nitelikleriyle ilgili pek\u00e7ok \u015feyi de ekledim; \u00f6yle ki bu d\u00fcnyada bulunan \u015feylerde, tan\u0131tlad\u0131\u011f\u0131m d\u00fcnyada olanlara t\u00fcm\u00fcyle benzemeyen ya da en az\u0131ndan benzemez g\u00f6r\u00fcnen hi\u00e7bir \u015fey g\u00f6r\u00fcnmedi\u011fini tan\u0131tlamak i\u00e7in yeterince konu\u015ftu\u011fumu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordum. Bundan sonra \u00f6zellikle tasarlamama kar\u015f\u0131n, onun t\u00fcm par\u00e7alar\u0131n\u0131n t\u00fcm\u00fcyle merkeze do\u011fru nas\u0131l y\u00f6neldi\u011fini; y\u00fczeyindeki suyun ve havan\u0131n nas\u0131l bulundu\u011funu, g\u00f6klerin ve y\u0131ld\u0131zlar\u0131n \u00f6zellikle ay\u0131n konumunun her y\u00f6n\u00fcyle denizlerimizde g\u00f6r\u00fclene benzer bi\u00e7imde gelgit olay\u0131na neden olmas\u0131 gerekti\u011fini; bundan ba\u015fka d\u00f6nenceler aras\u0131nda da g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi do\u011fudan bat\u0131ya belli bir ak\u0131\u015f\u0131n, su ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n oldu\u011fu kadar hava ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n nas\u0131l olu\u015ftu\u011funu; orada da\u011flar\u0131n, denizlerin, p\u0131narlar\u0131n ve \u0131rmaklar\u0131n do\u011fal olarak nas\u0131l olu\u015fabildi\u011fini ve madenlerin ocaklara nas\u0131l girdi\u011fini ve tarlalarda bitkilerin nas\u0131l yeti\u015fti\u011fini ve genellikle kar\u0131\u015f\u0131k ya da bile\u015fik denilen t\u00fcm cisimlerin orada nas\u0131l olu\u015ftu\u011funu g\u00f6sterdim.<\/p>\n

Y\u0131ld\u0131zlardan sonra d\u00fcnyada ba\u015fka \u015feyler aras\u0131nda yaln\u0131zca ate\u015f \u0131\u015f\u0131k \u00fcretti\u011finden ate\u015fin do\u011fas\u0131yla ilgili her \u015feyin nas\u0131l olu\u015ftu\u011funu, ate\u015fin nas\u0131l beslendi\u011fini; bazen onun nas\u0131l \u0131\u015f\u0131k vermeden s\u0131cak oldu\u011funu ve bazen de s\u0131cak olmadan \u0131\u015f\u0131k verdi\u011fini; \u00e7e\u015fitli cisimlerde nas\u0131l \u00e7e\u015fitli renkler ve \u00e7e\u015fitli ba\u015fka nitelikler olu\u015fturdu\u011funu; baz\u0131lar\u0131n\u0131 nas\u0131l eritti\u011fini ve baz\u0131lar\u0131n\u0131 da nas\u0131l sertle\u015ftirdi\u011fini; hemen her \u015feyi nas\u0131l t\u00fcketebildi\u011fini ya da onlar\u0131 k\u00fcle ve dumana d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrebildi\u011fini; sonunda eylemin \u015fiddetiyle nas\u0131l bu k\u00fcllerden cam olu\u015fturdu\u011funu \u00e7ok a\u00e7\u0131k anlatmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m; k\u00fcllerin cama d\u00f6n\u00fc\u015fmesi bana do\u011fada olabilecek d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlerin herhangi biri kadar \u00e7ekici g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in onu tan\u0131tlamaktan \u00f6zellikle haz duydum.<\/p>\n

Bununla birlikte, t\u00fcm bu \u015feylerden bu d\u00fcnyan\u0131n \u00f6nerdi\u011fim bi\u00e7imde yarat\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011fu sonucunu \u00e7\u0131karmak istemiyordum; \u00e7\u00fcnk\u00fc Tanr\u0131’n\u0131n ba\u015flang\u0131\u00e7tan beri d\u00fcnyay\u0131 olmas\u0131 gerekti\u011fi gibi yaratm\u0131\u015f olmas\u0131 ger\u00e7e\u011fe \u00e7ok daha yak\u0131nd\u0131r. Ama Tanr\u0131’n\u0131n \u015fimdi d\u00fcnyay\u0131 korumakta kulland\u0131\u011f\u0131 eylemin d\u00fcnyay\u0131 yarat\u0131rken kulland\u0131\u011f\u0131 eylemle tam tam\u0131na ayn\u0131 oldu\u011fu kesindir ve bu tanr\u0131bilimciler aras\u0131nda ortak olarak benimsenmi\u015f bir g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fcr; ba\u015flang\u0131\u00e7ta Tanr\u0131 ona kaosunkinden daha ba\u015fka bir bi\u00e7im vermemi\u015f olsa da do\u011fa yasalar\u0131n\u0131 kurarak ona her zamanki gibi devinebilmesi i\u00e7in gereken yard\u0131m\u0131 yapt\u0131, buna g\u00f6re yarat\u0131l\u0131\u015f mucizesini zedelemeden t\u00fcm\u00fcyle maddi olan \u015feylerin zamanla \u015fimdi oldu\u011funu g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi olabilece\u011fine inan\u0131labilir. Onlar\u0131n do\u011fas\u0131n\u0131 bu bi\u00e7imde, onlar yava\u015f yava\u015f do\u011farken g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc zaman anlamak, t\u00fcm\u00fcyle olu\u015ftuklar\u0131 zaman anlamaktan \u00e7ok daha kolayd\u0131r.<\/p>\n

Cans\u0131z cisimlerin ve bitkilerin tan\u0131tlamas\u0131ndan hayvanlar\u0131n, \u00f6zellikle insanlar\u0131n tan\u0131tlamas\u0131na ge\u00e7tim. Ama bunlar \u00fczerine \u00f6tekilerle ilgili olarak konu\u015ftu\u011fum bi\u00e7imde konu\u015fmak i\u00e7in, etkileri nedenlerle g\u00f6stererek do\u011fan\u0131n onlar\u0131 \u00fcretmek \u00fczere hangi tohumlar\u0131 ne bi\u00e7imde kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stererek konu\u015fmak i\u00e7in yeterli bilgiye ula\u015fm\u0131\u015f olmad\u0131\u011f\u0131mdan, organlar\u0131n d\u0131\u015f bi\u00e7imiyle oldu\u011fu kadar i\u00e7 bi\u00e7imiyle de t\u00fcm\u00fcyle bedenlerimizden birine benzeyen ve Tanr\u0131’n\u0131n tan\u0131tlam\u0131\u015f oldu\u011fum maddeden daha ba\u015fka bir maddeyle olu\u015fturmad\u0131\u011f\u0131, ba\u015flang\u0131\u00e7ta kendisine hi\u00e7bir ussal ruh, bitki ya da hayvan ruhu yerine ge\u00e7ecek hi\u00e7bir \u015fey koymad\u0131\u011f\u0131, yaln\u0131zca y\u00fcre\u011finde daha \u00f6nce anlatm\u0131\u015f oldu\u011fum, kurumadan \u00f6nce kapat\u0131lan otu \u0131s\u0131tan ya da \u00fcz\u00fcm art\u0131\u011f\u0131 \u00fczerine b\u0131rak\u0131lan yeni \u015farab\u0131 kaynatan ate\u015fe benzer \u0131\u015f\u0131ks\u0131z ate\u015flerden birini yakt\u0131\u011f\u0131 bir insan bedeni olu\u015fturdu\u011funu varsaymakla yetindim. \u00c7\u00fcnk\u00fc bundan sonra bedende olabilecek i\u015flevleri g\u00f6zden ge\u00e7irdi\u011fimde, orada d\u00fc\u015f\u00fcncenin d\u0131\u015f\u0131nda, dolay\u0131s\u0131yla ruhun yani yukar\u0131da do\u011fas\u0131 yaln\u0131zca d\u00fc\u015f\u00fcnmek olan diye belirledi\u011fimiz b\u00f6l\u00fcm\u00fcn, bedenden ayr\u0131 olan b\u00f6l\u00fcm\u00fcn hi\u00e7bir katk\u0131s\u0131 olmadan bizde bulunabilecek ve hepsi birbirinin ayn\u0131 olan i\u015flevleri g\u00f6r\u00fcyordum; bu a\u00e7\u0131dan usu olmayan hayvanlar\u0131n bize benzedi\u011fi s\u00f6ylenilebilir: bunun i\u00e7in onda d\u00fc\u015f\u00fcnceye ba\u011fl\u0131 olmakla insan olmam\u0131zdan \u00f6t\u00fcr\u00fc bize \u00f6zg\u00fc olan i\u015flevlerin hi\u00e7birini bulamad\u0131m, oysa Tanr\u0131’n\u0131n kutsal bir ruh yaratm\u0131\u015f ve tan\u0131tlad\u0131\u011f\u0131m bi\u00e7imde onu bu bedenle birle\u015ftirmi\u015f oldu\u011funu varsayarak onda bu i\u015flevlerin hepsini buluyordum.<\/p>\n

Ama orada bu konuyu hangi bi\u00e7imde inceledi\u011fimin g\u00f6r\u00fclebilmesi i\u00e7in buraya y\u00fcre\u011fin ve atardamarlar\u0131n deviniminin a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 koymak istiyorum, bu devinim hayvanlarda g\u00f6zlemlenen ilk ve en genel devimin oldu\u011fundan ona g\u00f6re t\u00fcm \u00f6b\u00fcr devinimlerle ilgili olarak ne d\u00fc\u015f\u00fcnmek gerekti\u011fi \u00fczerine kolayca yarg\u0131ya var\u0131lacakt\u0131r. Onunla ilgili s\u00f6yleyeceklerimi anlamakta \u00e7ok\u00e7a g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7ekilmemesi i\u00e7in, anatomiyle ilgili olmayanlar\u0131n bunu okumadan \u00f6nce, akci\u011ferleri olan herhangi iri bir hayvan\u0131n her y\u00f6nde insan\u0131nkine olduk\u00e7a benzeyen y\u00fcre\u011fini kestirerek orada bulunan iki oday\u0131 ya da bo\u015flu\u011fu g\u00f6rebilme zahmetine katlanmalar\u0131n\u0131 isterdim. \u0130lkin, y\u00fcre\u011fin sa\u011f yan\u0131nda bulunan odaya \u00e7ok geni\u015f iki boru ba\u011flan\u0131r, bunlardan biri kan\u0131n ba\u015fl\u0131ca toplay\u0131c\u0131s\u0131 olan ana toplardamard\u0131r, bedenin t\u00fcm \u00f6b\u00fcr toplardamarlar\u0131 bir a\u011fa\u00e7 g\u00f6vdesini and\u0131ran bu ana toplardamar\u0131n dallar\u0131 gibidirler; \u00f6b\u00fcr\u00fc atan toplardamard\u0131r, b\u00f6ylece yanl\u0131\u015f adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r, ger\u00e7ekte kayna\u011f\u0131n\u0131 y\u00fcrekten alan, y\u00fcrekten \u00e7\u0131kt\u0131ktan sonra akci\u011ferlerin her yan\u0131na yay\u0131larak bir\u00e7ok dallara ayr\u0131lan bir atardamard\u0131r. Sonra, y\u00fcre\u011fin sol yan\u0131nda olan odadan ayn\u0131 bi\u00e7imde iki boru \u00e7\u0131kar, bunlar birinciler kadar ya da daha geni\u015ftirler, bunlardan biri toplayan atardamard\u0131r, bu da yanl\u0131\u015f adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc akci\u011ferlerden gelen bir toplardamardan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir, akci\u011ferlerde atan toplardamar\u0131n dallar\u0131yla ve solunumla gelen havan\u0131n girdi\u011fi bo\u011faz denilen yolun dallar\u0131yla birbirine ge\u00e7mi\u015ftir; \u00f6b\u00fcr\u00fc y\u00fcrekten \u00e7\u0131karak dallar\u0131n\u0131 t\u00fcm bedene g\u00f6nderen ana toplardamard\u0131r. Bu iki bo\u015flukta bulunan d\u00f6rt a\u011fz\u0131 a\u00e7an ve kapayan, t\u0131pk\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck kap\u0131lara benzeyen on iki k\u00fc\u00e7\u00fck deriyi de \u00f6zenle g\u00f6rmelerini isterdim: bunlar\u0131n \u00fc\u00e7\u00fc ana toplardamar\u0131n giri\u015fine \u00f6ylesine yerle\u015fmi\u015flerdir ki ana toplardamardaki kan\u0131n hi\u00e7bir bi\u00e7imde y\u00fcre\u011fin sa\u011f bo\u015flu\u011funa akmas\u0131n\u0131 engellemezler, bununla birlikte kan\u0131n oradan \u00e7\u0131kabilmesine kesinlikle engel olurlar; atan toplardamar\u0131n giri\u015finde bulunan \u00fc\u00e7\u00fc, t\u00fcm\u00fcyle tersine konumlanm\u0131\u015f olarak, bu bo\u015flukta olan kan\u0131n akci\u011ferlere ge\u00e7mesine olanak verirler ama akci\u011ferlerde olan\u0131n oradan d\u00f6nmesine olanak vermezler; bunun gibi, toplayan atardamar\u0131n giri\u015finde bulunan \u00f6b\u00fcr ikisi kan\u0131 akci\u011ferlerden y\u00fcre\u011fin sol bo\u015flu\u011funa akmaya b\u0131rak\u0131rlar ama d\u00f6nmesine kar\u015f\u0131 dururlar; ana atardamar\u0131n giri\u015finde bulunan \u00fc\u00e7\u00fc de kan\u0131n y\u00fcrekten \u00e7\u0131kmas\u0131na olanak verirler ama oraya d\u00f6nmesine engel olurlar. Toplayan atardamar\u0131n a\u011fz\u0131 bulundu\u011fu yer dolay\u0131s\u0131yla oval oldu\u011fundan kolayca iki deriyle kapanabilir, oysa \u00f6b\u00fcrlerinin a\u011f\u0131zlar\u0131 yuvarlak olduklar\u0131ndan \u00fc\u00e7 deriyle daha iyi kapanabilirler, bu y\u00fczden bu derilerin say\u0131s\u0131 i\u00e7in ba\u015fka neden ara\u015ft\u0131rmak gerekmez. Ayr\u0131ca \u015funlar\u0131n g\u00f6r\u00fclmesini de isterdim: ana atardamar ve atan toplardamar toplayan atardamardan ve ana toplardamardan \u00e7ok daha sert ve sa\u011flam yap\u0131dad\u0131r; bu sonuncular y\u00fcre\u011fe girmeden \u00f6nce geni\u015fler ve orada y\u00fcre\u011finkine benzer bir etten olu\u015fmu\u015f ve kulaklar diye adland\u0131r\u0131lan iki kese yapar; y\u00fcrekte her zaman bedenin herhangi bir b\u00f6lgesinde oldu\u011fundan daha \u00e7ok s\u0131cakl\u0131k bulunur, sonunda genellikle herhangi \u00e7ok s\u0131cak bir boruya damla damla d\u00f6k\u00fclen t\u00fcm s\u0131v\u0131larda oldu\u011fu gibi y\u00fcre\u011fin bo\u015fluklar\u0131na herhangi bir kan damlas\u0131 girince bu s\u0131cakl\u0131kla \u00e7abucak \u015fi\u015fer ve geni\u015fler.<\/p>\n

\u00c7\u00fcnk\u00fc bundan sonra y\u00fcre\u011fin devinimini a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in ba\u015fka bir \u015fey s\u00f6ylemeye gereksinim duymuyorum, y\u00fcre\u011fin bo\u015fluklar\u0131 kanla dolu olmad\u0131\u011f\u0131 zaman zorunlu olarak kan ana toplardamardan sa\u011f bo\u015flu\u011fa ve toplayan atardamardan sol bo\u015flu\u011fa akar; \u00f6yle ki bu iki damar her zaman kanla doludur, onlar\u0131n y\u00fcre\u011fe a\u00e7\u0131lan a\u011f\u0131zlar\u0131 o s\u0131rada kapal\u0131 olamazlar; ama b\u00f6ylece y\u00fcre\u011fe gelen iki damla kan\u0131n y\u00fcre\u011fin her bir bo\u015flu\u011funa birer damlas\u0131 girer girmez, girdikleri a\u011f\u0131zlar \u00e7ok geni\u015f ve geldikleri damarlar kanla \u00e7ok dolu oldu\u011fundan \u00e7ok b\u00fcy\u00fck olabilen bu damlalar orada bulunan s\u0131cakl\u0131k nedeniyle yo\u011funluklar\u0131n\u0131 azalt\u0131rlar ve geni\u015flerler, b\u00f6ylece t\u00fcm y\u00fcre\u011fi \u015fi\u015firerek geldikleri iki damar\u0131n giri\u015findeki be\u015f k\u00fc\u00e7\u00fck kap\u0131y\u0131 iterler ve kapat\u0131rlar, b\u00f6ylece y\u00fcre\u011fe daha \u00e7ok kan\u0131n gelmesini engellerler; yava\u015f yava\u015f yo\u011funluklar\u0131n\u0131 azaltmay\u0131 s\u00fcrd\u00fcrerek \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131 iki damar\u0131n giri\u015findeki \u00f6b\u00fcr alt\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck kap\u0131y\u0131 iterler ve a\u00e7arlar, b\u00f6ylelikle atan toplardamar\u0131n t\u00fcm dallar\u0131n\u0131 y\u00fcrekle hemen ayn\u0131 anda \u015fi\u015firirler; hemen sonra y\u00fcre\u011fe giren kan\u0131n so\u011fumas\u0131 y\u00fcz\u00fcnden, bu atardamarlarda oldu\u011fu gibi, y\u00fcre\u011fin \u015fi\u015fli\u011fi iner, onlar\u0131n alt\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck kap\u0131s\u0131 kapan\u0131r, ana toplardamar\u0131n ve toplayan atardamar\u0131n be\u015f k\u00fc\u00e7\u00fck kapa\u011f\u0131 yeniden a\u00e7\u0131l\u0131r ve ba\u015fka iki kan damlas\u0131na ge\u00e7it verir ve ayn\u0131 \u00f6ncekiler gibi bunlar y\u00fcre\u011fi ve atardamarlar\u0131 kanla \u015fi\u015firirler. B\u00f6ylece y\u00fcre\u011fe giren kan y\u00fcre\u011fin kulaklar\u0131 denilen iki keseden ge\u00e7ti\u011fi i\u00e7in onlar\u0131n devinimi y\u00fcre\u011fin deviniminin tersidir ve y\u00fcrek \u015fi\u015fti\u011fi zaman onlar s\u00f6ner. \u00d6zetle, matematik g\u00f6stermelerin g\u00fcc\u00fcn\u00fc bilmeyenler ve do\u011fru nedenleri do\u011fruya benzerlerden ay\u0131rt etmeye al\u0131\u015f\u0131k olmayanlar bunu incelemeden yads\u0131ma yan\u0131lg\u0131s\u0131na d\u00fc\u015fmesinler diye onlar\u0131 \u015fu konuda bilgilendirmek isterim: a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131m bu devinim, zorunlu olarak y\u00fcrekte g\u00f6zle g\u00f6r\u00fclebilen organlar\u0131n tek konumundan ve orada parmaklarla duyumsanabilen s\u0131cakl\u0131ktan ve deneyle tan\u0131nabilen kan\u0131n do\u011fas\u0131ndan \u00e7\u0131kar, t\u0131pk\u0131 bir saatin devinimi nas\u0131l dengeleme a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131n ve \u00e7arklar\u0131n\u0131n g\u00fcc\u00fcnden, durumundan, bi\u00e7iminden olu\u015fursa.<\/p>\n

Ama toplardamarlardan y\u00fcre\u011fe b\u00f6yle s\u00fcrekli akan kan\u0131n nas\u0131l hi\u00e7 t\u00fckenmedi\u011fi ve y\u00fcrekten ge\u00e7en t\u00fcm kan oraya vard\u0131\u011f\u0131 halde atardamarlar\u0131n nas\u0131l kanla iyiden iyiye dolmad\u0131\u011f\u0131 sorulursa buna \u0130ngiltere’den bir hekimin (33) yazm\u0131\u015f oldu\u011fundan ba\u015fka bir yan\u0131t\u0131m yok; bu konuda buzlar\u0131 k\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ve atardamarlar\u0131n u\u00e7lar\u0131nda bir\u00e7ok ge\u00e7it bulundu\u011funu, atardamarlar\u0131n y\u00fcrekten ald\u0131klar\u0131 kan\u0131n buradan toplardamarlar\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fck dallar\u0131na girdi\u011fini, oradan da hemen y\u00fcre\u011fe d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, buna g\u00f6re kan\u0131n ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n s\u00fcrekli bir dola\u015f\u0131mdan ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011freten ilk ki\u015fi oldu\u011fu i\u00e7in onu \u00f6vmek gerekir. Bu cerrahlar\u0131n s\u0131radan deneyleriyle \u00e7ok iyi kan\u0131tlan\u0131r, onlar toplardamar\u0131 a\u00e7t\u0131klar\u0131 yerin \u00fcst\u00fcnde kolu pek s\u0131kmadan ba\u011flayarak oradan kan\u0131 ba\u011flamad\u0131klar\u0131 zamankinden daha bol ak\u0131t\u0131rlar. Kolu a\u015fa\u011f\u0131dan, a\u00e7t\u0131klar\u0131 yerle el aras\u0131nda ba\u011flarlarsa ya da yukar\u0131dan \u00e7ok s\u0131k\u0131 ba\u011flarlarsa tam tersi olacakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc, besbelli, az s\u0131k\u0131lm\u0131\u015f ba\u011f kolda olan kan\u0131n toplardamarlarla y\u00fcre\u011fe d\u00f6nmesini engelleyebilir, toplardamarlar\u0131n alt\u0131nda bulunduklar\u0131 ve derileri daha kat\u0131 oldu\u011fundan daha g\u00fc\u00e7 s\u0131k\u0131ld\u0131klar\u0131 i\u00e7in kan\u0131n atardamarlarla her zaman yeniden kola gelmesini engelleyemez, ayn\u0131 zamanda atardamarlarla ele ula\u015fmak i\u00e7in oradan toplardamarlarla y\u00fcre\u011fe d\u00f6nmek \u00fczere harcayaca\u011f\u0131 g\u00fc\u00e7ten daha b\u00fcy\u00fck bir g\u00fc\u00e7 harcar. Bu kan toplardamarlar\u0131n birinde bulunan a\u00e7\u0131kl\u0131ktan \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re onun atardamarlardan toplardamarlara ge\u00e7ebilmesi i\u00e7in ba\u011f\u0131n alt\u0131nda baz\u0131 ge\u00e7itlerin bulunmas\u0131 gerekir. Harvey kan\u0131n ak\u0131\u015f\u0131yla ilgili olarak s\u00f6yledi\u011fi \u015feyi de pek g\u00fczel kan\u0131tl\u0131yor, buna g\u00f6re toplardamarlar boyunca \u00e7e\u015fitli yerlere yerle\u015fmi\u015f baz\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck deriler vard\u0131r, bunlar kan\u0131n bedenin ortas\u0131ndan u\u00e7lara do\u011fru ge\u00e7mesine hi\u00e7 olanak vermezler ama yaln\u0131zca u\u00e7lardan y\u00fcre\u011fe d\u00f6nmesine olanak verirler; ayr\u0131ca Harvey y\u00fcre\u011fe pek yak\u0131n bir yerde s\u0131k\u0131ca ba\u011flanm\u0131\u015f olsa da, tek bir atardamar y\u00fcrekle ba\u011f aras\u0131nda kesildi\u011fi zaman bu atardamardan \u00e7ok k\u0131sa s\u00fcrede bedende olan t\u00fcm kan\u0131n \u00e7\u0131kabildi\u011fini g\u00f6sterdi\u011fi deneyle de bu ak\u0131\u015f\u0131 pek g\u00fczel kan\u0131tl\u0131yor, \u00f6yle ki oradan \u00e7\u0131kacak kan\u0131n ba\u015fka bir yerden gelmi\u015f olmas\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmek i\u00e7in hi\u00e7bir neden yoktur.<\/p>\n

Ama kan\u0131n bu deviniminin ger\u00e7ek nedeninin s\u00f6yledi\u011fim neden oldu\u011funu g\u00f6steren pek \u00e7ok ba\u015fka \u015fey vard\u0131r (34). \u0130lkin, toplardamarlardan \u00e7\u0131kan kanla atardamarlardan \u00e7\u0131kan kan aras\u0131nda belirtilen ayr\u0131m\u0131n nedeni \u015fudur: y\u00fcrekten ge\u00e7erken yo\u011funlu\u011funu azaltm\u0131\u015f ve s\u00fcz\u00fclm\u00fc\u015f olan kan, y\u00fcrekten \u00e7\u0131kt\u0131ktan hemen sonra yani atardamarlarda, y\u00fcre\u011fe girmeden az \u00f6nce oldu\u011fundan, yani toplardamarlarda oldu\u011fundan daha ince, daha canl\u0131, daha s\u0131cakt\u0131r. Dikkat edilirse bu ayr\u0131m y\u00fcre\u011fin yak\u0131nlar\u0131nda iyi g\u00f6r\u00fcl\u00fcrken y\u00fcrekten en uzak yerlerde o kadar iyi g\u00f6r\u00fclmez. Sonra, atan toplardamar\u0131 ve ana atardamar\u0131 olu\u015fturan derilerin sertli\u011fi kan\u0131n onlara kar\u015f\u0131 toplardamarlara kar\u015f\u0131 oldu\u011fundan daha g\u00fc\u00e7l\u00fc vurdu\u011funu yeterince g\u00f6sterir. Ni\u00e7in y\u00fcre\u011fin sol bo\u015flu\u011fu ve ana toplardamar y\u00fcre\u011fin sa\u011f bo\u015flu\u011fundan, ana toplardamardan do\u011frudan do\u011fruya gelen kandan daha incedir, daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir bi\u00e7imde ve daha kolayca yo\u011funlu\u011funu azalt\u0131r. Hekimler kan\u0131n do\u011fas\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmesine g\u00f6re y\u00fcre\u011fin s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131yla \u00f6ncekinden az ya da \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc ve az ya da \u00e7ok h\u0131zl\u0131 bi\u00e7imde yo\u011funlu\u011funu azaltabilece\u011fini bilmeselerdi nabz\u0131 yoklayarak ne bulabilirlerdi? Bu s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n \u00f6b\u00fcr \u00fcyelere nas\u0131l ge\u00e7ti\u011fi incelenirse, y\u00fcrekten ge\u00e7erken \u0131s\u0131nan kan\u0131n arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla y\u00fcrekten t\u00fcm bedene yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 benimsemek gerekmez mi? Herhangi bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn kan\u0131 at\u0131l\u0131rsa, ayn\u0131 yolla s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n at\u0131lmas\u0131 da buradan geliyor; y\u00fcrek k\u0131zg\u0131n demir kadar s\u0131cak olsa da, oraya s\u00fcrekli kan g\u00f6ndermezse ayaklar\u0131 ve elleri \u0131s\u0131tmakta yeterli olmayacakt\u0131r. Sonra da buradan solunumun ger\u00e7ek i\u015flevinin y\u00fcre\u011fin sa\u011f bo\u015flu\u011fundan yo\u011funlu\u011funu azaltm\u0131\u015f ve bu\u011fuya d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f olarak akci\u011ferlere gelen kan\u0131 orada sol bo\u015flu\u011fa d\u00f6k\u00fclmeden \u00f6nce kal\u0131nla\u015ft\u0131rmak ve yeniden kana d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmek i\u00e7in akci\u011ferlere yeterli taze hava sa\u011flamak oldu\u011fu bilinir, bu olmadan kan\u0131n y\u00fcrekteki ate\u015fi beslemeye yarayan \u00f6zelli\u011fi olamazd\u0131. Akci\u011ferleri olmayan hayvanlarda y\u00fcrekte ancak tek bir bo\u015fluk oldu\u011funun g\u00f6r\u00fclmesini do\u011frulayan budur, \u00e7ocuklar annelerinin karn\u0131ndayken akci\u011ferlerini kullanamad\u0131klar\u0131 i\u00e7in onlarda y\u00fcre\u011fin sol bo\u015flu\u011funda ana toplardamarla kan\u0131n akt\u0131\u011f\u0131 tek bir a\u011f\u0131z vard\u0131r ve oradan bir yol, atan toplardamardan ana atardamara akci\u011ferden ge\u00e7meden gelir. Sonra, y\u00fcrek atardamarlarla s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 ve onunla birlikte midede bulunan yiyecekleri eritmeye yard\u0131m eden kan\u0131n en ak\u0131c\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fcnden bir par\u00e7as\u0131n\u0131 mideye g\u00f6ndermese, midede sindirim nas\u0131l yap\u0131l\u0131rd\u0131? Kan\u0131n y\u00fcrekten ard\u0131 ard\u0131na belki y\u00fcz belki iki y\u00fczden \u00e7ok ge\u00e7erek s\u00fcz\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutulursa bu yiyeceklerin \u00f6zsuyunu kana d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren eylemi tan\u0131mak kolay olmaz m\u0131? Beslenmeyi ve bedende bulunan \u00e7e\u015fitli beden s\u0131v\u0131lar\u0131n\u0131n olu\u015fumunu a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in, y\u00fcrekten atardamarlar\u0131n u\u00e7lar\u0131na do\u011fru yo\u011funlu\u011funu azaltarak ge\u00e7en kan\u0131n g\u00fcc\u00fcyle bu kan\u0131n par\u00e7alar\u0131ndan baz\u0131lar\u0131n\u0131n bulunduklar\u0131 \u00fcyelerin par\u00e7alar\u0131 aras\u0131nda durduklar\u0131n\u0131 ve orada kovduklar\u0131 ba\u015fka par\u00e7alar\u0131n yerine ge\u00e7tiklerini s\u00f6ylemekten ba\u015fka bir \u015feye gereksinim var m\u0131; \u00e7e\u015fitli bi\u00e7imlerde delinmi\u015f olan ve \u00e7e\u015fitli tohumlar\u0131 birbirinden ay\u0131rmaya yarayan \u00e7e\u015fitli kalburlarda g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, kan\u0131n bu par\u00e7alar\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131 deliklerin durumuna, bi\u00e7imine ya da k\u00fc\u00e7\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcne g\u00f6re kimilerinin \u00f6b\u00fcrlerinden daha \u00e7ok belli yerlere gittiklerini s\u00f6ylemekten ba\u015fka bir \u015feye gereksinim var m\u0131? Sonunda t\u00fcm bu \u015feylerde en belirgin olan \u015fey \u00e7ok ince bir r\u00fczg\u00e2r gibi ya da daha \u00e7ok pek ar\u0131 ve pek canl\u0131 bir alev gibi b\u00fcy\u00fck bir bollukla y\u00fcrekten beyne y\u00fckselen, oradan sinirlerle kaslara ula\u015fan ve t\u00fcm \u00fcyelere devinimi veren can ruhlar\u0131n\u0131n olu\u015fumudur; kan\u0131n bu ruhlar\u0131 olu\u015fturan en uygun, en devingen ve en giri\u015fken b\u00f6l\u00fcmlerinin ba\u015fka yerlerden daha \u00e7ok beyne gitmelerine bir ba\u015fka neden d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez; \u00f6yle ki bu ruhlar\u0131 beyne ta\u015f\u0131yan atardamarlar y\u00fcrekten gelen t\u00fcm atardamarlar\u0131n en do\u011fru \u00e7izgide gelenleridir, do\u011fa yasalar\u0131yla ayn\u0131 olan mekani\u011fin kurallar\u0131na g\u00f6re t\u00fcm\u00fc i\u00e7in yeterli yer bulunmayan bir\u00e7ok \u015fey ayn\u0131 y\u00f6ne do\u011fru devinmeye y\u00f6neldi\u011finde oldu\u011fu gibi, y\u00fcre\u011fin sol bo\u015flu\u011fundan \u00e7\u0131kan kan par\u00e7alar\u0131 beyne y\u00f6neldi\u011finde onlar\u0131n en zay\u0131f ve en az devingen olanlar\u0131 en g\u00fc\u00e7l\u00fclerce sapt\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olduklar\u0131ndan bu yolla beyne yaln\u0131zca en g\u00fc\u00e7l\u00fcler ula\u015f\u0131r.<\/p>\n

B\u00fct\u00fcn bu \u015feyleri daha \u00f6nce yay\u0131mlamay\u0131 ama\u00e7lad\u0131\u011f\u0131m incelemede olduk\u00e7a ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bi\u00e7imde a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131m. Sonra, kesildikten az sonra h\u00e2l\u00e2 devindikleri ve art\u0131k canl\u0131 olmamakla birlikte topra\u011f\u0131 kemirdikleri g\u00f6r\u00fclen ba\u015flarda oldu\u011fu gibi insan bedenindeki sinirlerin ve kaslar\u0131n ne gibi bir yap\u0131ya sahip olmas\u0131 gerekti\u011fini; beyinde uyan\u0131kl\u0131\u011f\u0131, uykuyu ve d\u00fc\u015fleri sa\u011flamak i\u00e7in hangi de\u011fi\u015fimlerin olmas\u0131 gerekti\u011fini; \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n, seslerin, kokular\u0131n, tatlar\u0131n, s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n ve t\u00fcm \u00f6b\u00fcr d\u0131\u015f nesnelerin niteliklerinin beyinde duyular arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla nas\u0131l \u00e7e\u015fitli fikirler olu\u015fturabildi\u011fini; a\u00e7l\u0131\u011f\u0131n, susuzlu\u011fun ve \u00f6b\u00fcr i\u00e7 tutkular\u0131n beyne kendi fikirlerini nas\u0131l g\u00f6nderebildiklerini; bu fikirleri edinen ortak duyunun; onlar\u0131 saklayan belle\u011fin; onlar\u0131 \u00e7e\u015fitli bi\u00e7imlerde de\u011fi\u015ftirebilen ve onlar\u0131n yenilerini olu\u015fturabilen ve b\u00f6ylece can ruhlar\u0131n\u0131 kaslara da\u011f\u0131tarak bedenin \u00fcyelerini, duyulara kendilerini sunan nesnelerin ve kendinde bulunan tutkular\u0131n etkisiyle, t\u0131pk\u0131 \u00fcyelerimizin istem kendilerini y\u00f6netmeden devinebilmeleri gibi \u00e7e\u015fitli bi\u00e7imlerde devindiren imgelemin ne olmas\u0131 gerekti\u011fini g\u00f6stermi\u015ftim. Bu durum her hayvan bedeninde bulunan kemiklerin, kaslar\u0131n, sinirlerin, atardamarlar\u0131n, toplardamarlar\u0131n ve t\u00fcm \u00f6b\u00fcr par\u00e7alar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7oklu\u011fuyla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda insan ustal\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00e7ok \u00e7e\u015fitli otomatlar\u0131 ya da devingen makineleri pek az par\u00e7a kullanarak olu\u015fturdu\u011funu bilip bedeni bir makine gibi g\u00f6recek olanlara hi\u00e7 de \u015fa\u015f\u0131las\u0131 gelmeyecektir; oysa Tanr\u0131’n\u0131n elleriyle yap\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011fundan o \u00f6b\u00fcrleriyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lamayacak kadar iyi d\u00fczenlenmi\u015ftir ve insanlar\u0131n tasarlad\u0131\u011f\u0131 makinelerin hi\u00e7birinde bulunmayacak bi\u00e7imde kendi kendine e\u015fsiz devinimler yapmaktad\u0131r.<\/p>\n

Burada \u015fu nokta \u00fczerinde \u00f6zellikle durmu\u015ftum: maymunun ya da usu olmayan bir ba\u015fka hayvan\u0131n organlar\u0131na ve y\u00fcz\u00fcne benzer bu t\u00fcr makineler olsayd\u0131, bu hayvanlarla her a\u00e7\u0131dan ayn\u0131 yap\u0131da olmayacaklar\u0131n\u0131 benimsemek i\u00e7in hi\u00e7bir nedenimiz olmayacakt\u0131; oysa bedenlerimize benzeyen ve ahlak a\u00e7\u0131s\u0131ndan eylemlerimize olabilece\u011fi kadar \u00f6yk\u00fcnen makineler olsayd\u0131, onlar\u0131n ger\u00e7ek insanlar olamayaca\u011f\u0131n\u0131 bilmek i\u00e7in \u00e7ok kesin iki nedenimiz olacakt\u0131.Bu nedenlerden birincisi: onlar hi\u00e7bir zaman bizim d\u00fc\u015f\u00fcncelerimizi ba\u015fkalar\u0131na bildirmek i\u00e7in yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi, s\u00f6zleri ve \u00f6b\u00fcr i\u015faretleri birle\u015ftirerek kullanamayacaklard\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc s\u00f6zleri y\u00fcksek sesle s\u00f6yleyen, hatta organlar\u0131nda baz\u0131 de\u011fi\u015fikliklere neden olan bedensel eylemler konusunda baz\u0131 s\u00f6zler s\u00f6yleyebilen, herhangi bir yerine dokunuldu\u011funda ne s\u00f6ylememi istiyorsunuz diye soran, bir ba\u015fka yerine dokunuldu\u011funda can\u0131n\u0131n ac\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve benzer \u015feyleri s\u00f6yleyebilen b\u00f6yle bir makinenin yap\u0131lmas\u0131 tasarlanabilse de, bu makine en \u015fa\u015fk\u0131n insanlar\u0131n bile yapabildi\u011fi gibi kar\u015f\u0131s\u0131ndakini yan\u0131tlamak i\u00e7in s\u00f6yleyece\u011fi \u015feyleri anlam\u0131na g\u00f6re \u00e7e\u015fitli bi\u00e7imlerde d\u00fczenleyemez. \u0130kincisi: onlar baz\u0131 \u015feyleri \u00e7ok iyi yapsalar da, hatta belki de bizlerden birinden daha iyi yapabilseler de baz\u0131 \u015feyleri kesinlikle eksik b\u0131rakacaklard\u0131r, bununla bilin\u00e7li olarak devinmedikleri ama yaln\u0131zca organlar\u0131n\u0131n konumuyla devindikleri g\u00f6r\u00fclecektir. \u00c7\u00fcnk\u00fc her t\u00fcr ko\u015fulda yararl\u0131 olabilen us evrensel bir ara\u00e7 oldu\u011fu halde, onun organlar\u0131n\u0131n her \u00f6zel eylem i\u00e7in baz\u0131 \u00f6zel konumlara gereksinimi vard\u0131r; ya\u015fam\u0131n t\u00fcm ko\u015fullar\u0131nda usumuzun bizi devindirdi\u011fi bi\u00e7imde onu devindirmek i\u00e7in bir makinede yeterince \u00e7e\u015fitli ara\u00e7lar bulunmas\u0131n\u0131n uygulamada olanaks\u0131zl\u0131\u011f\u0131 buradan gelir.<\/p>\n

Bu iki ayn\u0131 ara\u00e7la insanlarla hayvanlar aras\u0131ndaki ayr\u0131m da tan\u0131nabilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00e7ok \u015fa\u015fk\u0131n ve \u00e7ok aptal ki\u015filer de, bu arada deliler de i\u00e7inde, kendi d\u00fc\u015f\u00fcncelerini anlatmak i\u00e7in \u00e7e\u015fitli s\u00f6zlerden bir b\u00fct\u00fcn olu\u015fturmaya ve onlardan bir s\u00f6ylev kurmaya yatk\u0131n olmayan herhangi bir insan\u0131n olmamas\u0131, buna kar\u015f\u0131l\u0131k ne kadar yetkin ve olanakl\u0131 do\u011fmu\u015f olursa olsun bu gibi \u015feyleri yapabilecek insandan ba\u015fka bir hayvan\u0131n da bulunmamas\u0131 olduk\u00e7a belirleyicidir.<\/p>\n

Bu durum hayvanlardaki organlar\u0131n eksikli olmas\u0131ndan gelmez, \u00e7\u00fcnk\u00fc saksa\u011fanlar\u0131n ve papa\u011fanlar\u0131n s\u00f6zleri bizim gibi s\u00f6yleyebildiklerini, bununla birlikte bizim gibi konu\u015famad\u0131klar\u0131n\u0131 yani s\u00f6ylediklerini d\u00fc\u015f\u00fcnmediklerini g\u00f6r\u00fcyoruz; oysa ba\u015fkalar\u0131na s\u00f6z s\u00f6ylemeye yarayan organlardan hayvanlar kadar ya da onlardan daha yoksun olan sa\u011f\u0131r ve dilsiz do\u011fmu\u015f insanlar kendi kendilerine i\u015faretler uydurup kendi dillerini \u00f6\u011frenecek vakti olan ki\u015filere d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcklerini bu i\u015faretlerle anlat\u0131rlar. Bu da hayvanlar\u0131n insanlardan yaln\u0131zca daha az ussal olduklar\u0131n\u0131 de\u011fil, ama hi\u00e7 ussal olmad\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. \u00c7\u00fcnk\u00fc konu\u015fabilmek i\u00e7in \u00e7ok az us gerekti\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr; insanlar aras\u0131nda oldu\u011fu gibi ayn\u0131 t\u00fcrden hayvanlar aras\u0131nda da e\u015fitsizlik g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor olsa da ve kimilerini e\u011fitmek kimilerini e\u011fitmekten daha kolay olsa da, t\u00fcr\u00fcn\u00fcn en yetkini olan bir maymunun ya da bir papa\u011fan\u0131n bu konuda ruhu bizimkinden t\u00fcm\u00fcyle ayr\u0131 bir do\u011fadan olmasayd\u0131 onun en aptal bir \u00e7ocu\u011fa ya da beyni bozulmu\u015f bir \u00e7ocu\u011fa e\u015fit olamayaca\u011f\u0131na inan\u0131lamazd\u0131. Tutkular\u0131 g\u00f6steren ve hayvanlar kadar makinelerin da \u00f6yk\u00fcnebildi\u011fi do\u011fal devinimleri s\u00f6zlerle kar\u0131\u015ft\u0131rmamak gerekir; baz\u0131 eskilerin yapt\u0131\u011f\u0131 gibi, biz dillerini anlayamasak da, hayvanlar\u0131n konu\u015ftuklar\u0131n\u0131 da d\u00fc\u015f\u00fcnmemek gerekir: \u00e7\u00fcnk\u00fc bu do\u011fru olsayd\u0131 bir\u00e7ok organlar\u0131 bizimkine benzedi\u011finden, benzerlerine anlatt\u0131klar\u0131n\u0131 bize de anlatabileceklerdi.<\/p>\n

Yine \u00e7ok belirgin bir \u015fey de pek \u00e7ok hayvan\u0131n eylemlerinin baz\u0131lar\u0131nda bizden daha \u00e7ok ustal\u0131k g\u00f6stermelerine kar\u015f\u0131n, ayn\u0131 hayvanlar\u0131n pek \u00e7ok ba\u015fka \u015feyde hi\u00e7 ustal\u0131k g\u00f6stermedi\u011fidir; \u00f6yle ki onlar\u0131n baz\u0131 \u015feyleri bizden iyi yap\u0131\u015flar\u0131 zekalar\u0131 oldu\u011funu g\u00f6stermez; \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00f6yle olsayd\u0131 herhangi birimizden daha zeki olmalar\u0131 ve her \u015feyi daha iyi yapmalar\u0131 gerekirdi; ancak bu daha \u00e7ok onlar\u0131n zekalar\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, do\u011fan\u0131n onlar\u0131 organlar\u0131n\u0131n konumuna g\u00f6re devindirdi\u011fini g\u00f6sterir: \u00e7arklardan ve yaylardan olu\u015fan, t\u00fcm \u00f6zenimize kar\u015f\u0131n saatleri bizden daha do\u011fru belirleyen, zaman\u0131 bizden daha do\u011fru \u00f6l\u00e7en saatler gibi.<\/p>\n

Bundan sonra, ussal ruhu tan\u0131tlam\u0131\u015ft\u0131m, onun hi\u00e7bir bi\u00e7imde s\u00f6yledi\u011fim \u00f6b\u00fcr \u015feyler gibi maddenin g\u00fcc\u00fcnden \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015f olamayaca\u011f\u0131n\u0131 ama kesinlikle yarat\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 gerekti\u011fini ve onun insan bedeninde, gemisinde bir kaptan gibi \u00fcyelerini devindirmek i\u00e7in yerle\u015fmi\u015f olmas\u0131n\u0131n nas\u0131l yetmeyece\u011fini, ama bundan ba\u015fka bizimkilere benzer duygulara ve isteklere sahip olmak ve b\u00f6ylece ger\u00e7ek bir insan olu\u015fturmak i\u00e7in bedenle \u00e7ok s\u0131k\u0131 ba\u011flanm\u0131\u015f ve birle\u015fmi\u015f olmas\u0131na gereksinim oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftim. \u00d6zetle, burada en \u00f6nemli konulardan biri oldu\u011fundan, ruh konusu \u00fczerinde biraz geni\u015f\u00e7e durdum; \u00e7\u00fcnk\u00fc Tanr\u0131’y\u0131 yads\u0131yanlar\u0131n yeterince \u00e7\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fcm\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm yan\u0131lg\u0131s\u0131ndan sonra, hayvanlar\u0131n ruhlar\u0131n\u0131n bizimkiyle ayn\u0131 do\u011fadan olmas\u0131n\u0131n sonu\u00e7 olarak bu ya\u015famdan sonra sineklerden ve kar\u0131ncalardan daha \u00e7ok korkacak ya da umutlanacak hi\u00e7bir \u015feyimiz olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesi kadar hi\u00e7bir \u015fey, zay\u0131f ruhlar\u0131 erdemin do\u011fru yolundan uzakla\u015ft\u0131rmaz; oysa bu ruhlar\u0131n ne kadar de\u011fi\u015fik oldu\u011fu bilindi\u011fi zaman bizimkinin bedenden t\u00fcm\u00fcyle ba\u011f\u0131ms\u0131z ve dolay\u0131s\u0131yla \u00f6lmeye y\u00fck\u00fcml\u00fc olmayan bir do\u011fadan oldu\u011funu kan\u0131tlayan nedenler \u00e7ok daha iyi anla\u015f\u0131l\u0131r; sonra ruhumuzu yok edecek ba\u015fka nedenler g\u00f6r\u00fclmedi\u011finden buradan do\u011fal olarak ruhun \u00f6l\u00fcms\u00fcz oldu\u011fu yarg\u0131s\u0131na var\u0131l\u0131r.<\/p>\n

D\u0130PNOTLAR
\n<\/strong>
\n31.<\/strong> \u00d6nce d\u00fc\u015f\u00fcnceyle ortaya konulabilecek evrensel yasalar s\u00f6z konusudur. Bunlar matemati\u011fin ve mant\u0131\u011f\u0131n yasalar\u0131d\u0131r. Bu do\u011fu\u015ftan do\u011frular ruhumuzdad\u0131r, onlar\u0131n kayna\u011f\u0131 da do\u011fal olarak tanr\u0131sall\u0131kt\u0131r. Bu yasalar d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyam\u0131z\u0131 belirlemekle kalmazlar, t\u00fcm d\u00fcnyay\u0131 y\u00f6netirler, t\u00fcm d\u00fcnyan\u0131n olu\u015fum ko\u015fullar\u0131n\u0131 ve varolu\u015f ko\u015fullar\u0131n\u0131 belirlerler. Descartes onlar\u0131n belirleyicili\u011finde d\u00fcnyan\u0131n ya da fiziksel varl\u0131\u011f\u0131n yasalar\u0131n\u0131 ele al\u0131r.
\n32.<\/strong> Descartes k\u0131saca Le Monde (D\u00fcnya) diye bilinen Trait\u00e9 du monde et de la lumi\u00e8re’den s\u00f6z etmektedir. Descartes bu yap\u0131t\u0131n\u0131 yay\u0131mlamaktan ka\u00e7\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Bunun nedeni onun din ve siyaset \u00e7evreleri kar\u015f\u0131s\u0131ndaki tedirginli\u011fidir. O yaln\u0131zca Cizvitlerden de\u011fil, Protestanlardan da korkmaktad\u0131r; yaln\u0131zca bilim \u00e7evreleri de\u011fil, siyaset \u00e7evreleri de ona \u00fcrk\u00fcnt\u00fc verir. Galileo Galilei mahkum edildi\u011finde (1633) Descartes otuz iki ya\u015f\u0131ndad\u0131r, D\u00fcnya incelemesini yeni bitirmi\u015ftir, bu yap\u0131t\u0131nda Galilei gibi yeni g\u00f6r\u00fc\u015fler \u00f6nce s\u00fcrmektedir. Descartes Galilei’nin ba\u015f\u0131na gelenleri duyunca incelemeyi \u00e7ekmecenin alt\u0131na at\u0131verir. Bu inceleme Descartes’\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnden on d\u00f6rt y\u0131l sonra yay\u0131mlanabilmi\u015ftir. Descartes, Galilei’nin \u00e7a\u011fda\u015f bilimci bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na bir metafizik\u00e7i olarak kar\u015f\u0131d\u0131r. Mersenne’e yazd\u0131\u011f\u0131 11 Ekim 1638 tarihli mektupta Galilei i\u00e7in \u015funlar\u0131 yazar: “Do\u011fan\u0131n ilk nedenlerini g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutmadan baz\u0131 \u00f6zel durumlar\u0131n nedenlerini ara\u015ft\u0131rd\u0131 ve b\u00f6ylece temelsiz bir yap\u0131 kurdu.” Filozof, 1633’te Mersenne’e yazd\u0131\u011f\u0131 bir mektupta \u015f\u00f6yle diyordu: “\u00d6yle \u015fa\u015f\u0131rd\u0131m ki neredeyse b\u00fct\u00fcn yazd\u0131klar\u0131m\u0131 yakmaya ya da hi\u00e7 de\u011filse onlar\u0131 kimseye g\u00f6stermemeye karar verdim. A\u00e7\u0131k\u00e7a s\u00f6yleyeyim, d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc do\u011fru de\u011filse benim felsefemin dayanaklar\u0131 da yanl\u0131\u015f.”
\n33.<\/strong> \u0130ngiliz hekimi William Harvey (1578-1657) kan dola\u015f\u0131m\u0131n\u0131 buldu, b\u00fcy\u00fck ve k\u00fc\u00e7\u00fck kan dola\u015f\u0131m\u0131n\u0131n d\u00fczeneklerini g\u00f6sterdi. Harvey, Cambridge’de \u00f6\u011frenim g\u00f6r\u00fcrken o zamanlar t\u0131p alan\u0131nda b\u00fcy\u00fck at\u0131l\u0131mlar yapm\u0131\u015f olan Padova \u00dcniversitesi’ne gitti, \u00f6\u011frenimini d\u00f6rt y\u0131l i\u00e7inde orada tamamlad\u0131. \u0130ngiltere’ye d\u00f6n\u00fcnce kendinden \u00f6nce pek \u00e7ok hekimin ilgisini \u00e7ekmi\u015f olan kan dola\u015f\u0131m\u0131 sorununu ele ald\u0131. Ger\u00e7ekte kan damarlar\u0131n\u0131n birbirlerine ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu Hippokrates zaman\u0131ndan beri biliniyordu. Hippokrates \u015f\u00f6yle der: “T\u00fcm bedene yay\u0131lm\u0131\u015f olan damarlar bedeni ruhla, \u00f6zsuyuyla ve devinimle doldurmakla \u00f6zg\u00fcn tek bir damar\u0131n kollar\u0131ndan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildirler.” Hippokrates \u015f\u00f6yle s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr: “Bir damar\u0131n nerede ba\u015flay\u0131p nerede bitti\u011finin bilinmedi\u011fini biliyorum, \u00e7\u00fcnk\u00fc bir dairede ne ba\u015flang\u0131\u00e7 ne de biti\u015f vard\u0131r” (K. Walker, Histoire de la m\u00e9decine’e bak\u0131n\u0131z, Marabout, Verviers 1962, s. 130-131). “Kan dola\u015f\u0131m\u0131” terimini kullanan ilk ki\u015fi Harvey oldu. Daha \u00f6nce Vesalius damar dizgesini g\u00f6zlemlemi\u015f, bir organ\u0131 beslemekle y\u00fck\u00fcml\u00fc her ana atardamar\u0131n belli bir toplardamarla ilintili oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015fti. Kan dola\u015f\u0131m\u0131 konusunda kesin bilgiler ortaya koyma ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 Harvey g\u00f6sterdi, kan deviniminin dola\u015f\u0131ml\u0131 oldu\u011funu, bir ini\u015f \u00e7\u0131k\u0131\u015fla ger\u00e7ekle\u015fmedi\u011fini bildirdi.
\n34.<\/strong> Buraya kadar Harvey’i kan dola\u015f\u0131m\u0131n\u0131 buldu\u011fu i\u00e7in \u00f6ven Descartes bu noktada ondan ayr\u0131l\u0131r ve onu ele\u015ftirir. Harvey’e g\u00f6re kan\u0131 atardamarlara g\u00f6nderen y\u00fcre\u011fin kas\u0131lmas\u0131d\u0131r. Descartes’a g\u00f6reyse, kan\u0131 genle\u015ftiren y\u00fcrek \u0131s\u0131s\u0131 onun devinimini sa\u011flamaktad\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcm bu \u015feyleri i\u00e7eren incelememin sonuna geleli \u00fc\u00e7 y\u0131l oldu ve onu bir bas\u0131mc\u0131n\u0131n ellerine b\u0131rakmak i\u00e7in g\u00f6zden ge\u00e7irmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131mda, sayg\u0131 duydu\u011fum ve usum d\u00fc\u015f\u00fcncelerimi nas\u0131l belirlerse yetkesi de eylemlerimi \u00f6yle belirleyen ki\u015filerin daha \u00f6nce ba\u015fka birinin (35) yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 fizikle ilgili bir g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc uygun bulmad\u0131klar\u0131n\u0131 \u00f6\u011frendim; o g\u00f6r\u00fc\u015fte oldu\u011fumu s\u00f6ylemek istemiyorum ama onlar\u0131n denetiminden \u00f6nce dine ya da devlete zararl\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnebilece\u011fim dolay\u0131s\u0131yla usum beni inand\u0131rsayd\u0131, beni yazmaktan al\u0131koyacak herhangi bir \u015fey g\u00f6rmemi\u015f olsam da, \u00e7ok kesin g\u00f6stermeler olmadan inanc\u0131ma yenilerini katmaya, birinin zarar\u0131na d\u00f6nebilecek herhangi bir \u015feyi yazmamaya \u00e7ok \u00f6zen g\u00f6stermeme kar\u015f\u0131n, bu yan\u0131lg\u0131lardan herhangi birinin g\u00f6r\u00fc\u015flerim aras\u0131nda bulunabilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesi beni korkuttu. Bu beni onlar\u0131 yay\u0131mlamak i\u00e7in ald\u0131\u011f\u0131m karar\u0131 de\u011fi\u015ftirmek zorunda b\u0131rakmaya yeterli oldu. \u00c7\u00fcnk\u00fc daha \u00f6nce bu karar\u0131 almam i\u00e7in \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc nedenler olmas\u0131na kar\u015f\u0131n beni her zaman kitap yazma mesle\u011finden nefret ettiren e\u011filimim bana bundan ba\u011f\u0131\u015flanmak i\u00e7in hemen yeterli ba\u015fka nedenler buldurdu. \u015eu ya da bu y\u00f6nden \u00f6ylesine \u00e7e\u015fitli nedenler vard\u0131r ki onlar\u0131 benim yaln\u0131zca burada s\u00f6ylememde de\u011fil, belki halk\u0131n onlar\u0131 bilmesinde de yarar vard\u0131r.<\/p>\n

Ben hi\u00e7bir zaman d\u00fc\u015f\u00fcncemden gelen \u015feylere \u00e7ok g\u00fcvenmedim ve kulland\u0131\u011f\u0131m y\u00f6ntemde kuramsal bilimlerin alan\u0131na giren baz\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fckler konusunda ho\u015fnut etmekten ya da bu y\u00f6ntemin bana \u00f6\u011fretti\u011fi nedenlere g\u00f6re kendi g\u00f6reneklerimi d\u00fczenlemeye \u00e7al\u0131\u015fmaktan ba\u015fka meyveler toplad\u0131\u011f\u0131m s\u00fcrece onlarla ilgili herhangi bir \u015feyi yazmaya zorunlu oldu\u011fuma inanmad\u0131m. \u00c7\u00fcnk\u00fc g\u00f6reneklerle ilgili olan \u015fey i\u00e7in herkes kendi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne \u00f6yle \u00e7ok inanm\u0131\u015ft\u0131r ki e\u011fer Tanr\u0131 halklar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131na y\u00f6netici olarak ya da peygamber olmas\u0131 i\u00e7in yeterli kayrayla ve b\u00fcy\u00fck \u00e7abayla donatt\u0131\u011f\u0131 ki\u015filerden ba\u015fkalar\u0131na bu alanda bir \u015fey de\u011fi\u015ftirmeye giri\u015fmesi i\u00e7in olanak verseydi, ne kadar ba\u015f varsa o kadar d\u00fczenlemeci bulunacakt\u0131; kurgular\u0131m beni \u00e7ok ho\u015fnut etse de, ba\u015fkalar\u0131n\u0131n da onlar\u0131 belki daha \u00e7ok ho\u015fnut edecek kurgular\u0131 oldu\u011funa inand\u0131m.<\/p>\n

Ama fizikle ilgili baz\u0131 genel kavramlar edinir edinmez ve onlar\u0131 \u00e7e\u015fitli \u00f6zel g\u00fc\u00e7l\u00fcklerde denemeye ba\u015flay\u0131nca, bu kavramlar\u0131n bizi nerelere kadar y\u00f6nlendirebilece\u011fini ve bug\u00fcne kadar yararlan\u0131lan ilkelerden ne \u00f6l\u00e7\u00fcde ayr\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fcm, g\u00fcc\u00fcm\u00fcz yetti\u011fince t\u00fcm insanlar\u0131n ortak iyili\u011fini sa\u011flamaya bizi zorunlu k\u0131lan yasaya \u00e7ok\u00e7a kar\u015f\u0131 olmadan, onlar\u0131 sakl\u0131 tutamayaca\u011f\u0131ma inand\u0131m. \u00c7\u00fcnk\u00fc onlar bana ya\u015fama \u00e7ok yararl\u0131 olan bilgilere var\u0131labilece\u011fini ve okullarda \u00f6\u011fretilen kurgusal felsefe yerine onun i\u00e7in bir uygulama bulunabilece\u011fini, onunla ate\u015fin, suyun, havan\u0131n, y\u0131ld\u0131zlar\u0131n, g\u00f6klerin ve bizi \u00e7evreleyen t\u00fcm \u00f6b\u00fcr cisimlerin g\u00fcc\u00fcn\u00fc ve eylemlerini sanat\u00e7\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131n \u00e7e\u015fitli mesleklerini tan\u0131d\u0131\u011f\u0131m\u0131z kadar se\u00e7ik bir bi\u00e7imde tan\u0131yarak onlar\u0131 uyarl\u0131 olduklar\u0131 t\u00fcm i\u015flerde ayn\u0131 bi\u00e7imde kullanabilece\u011fimizi ve b\u00f6ylece kendimizi do\u011fan\u0131n efendileri ve sahipleri k\u0131labilece\u011fimizi g\u00f6stermi\u015fti.<\/p>\n

Bu yaln\u0131zca d\u00fcnyan\u0131n meyvelerinden ve onda bulunan t\u00fcm kolayl\u0131klardan hi\u00e7bir g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011fe u\u011framadan yararlanmay\u0131 sa\u011flayacak say\u0131s\u0131z makinenin yap\u0131m\u0131 i\u00e7in de\u011fil, ama \u00f6zelilkle ya\u015fam\u0131n ku\u015fkusuz ilk iyili\u011fi ve t\u00fcm \u00f6b\u00fcr iyiliklerinin temeli olan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n korunmas\u0131 i\u00e7in de istenir bir \u015feydir; \u00e7\u00fcnk\u00fc ruh bile mizaca ve bedenin organlar\u0131n\u0131n konumuna o kadar ba\u011f\u0131ml\u0131d\u0131r ki insanlar\u0131 hep birlikte \u015fimdiye kadar olduklar\u0131ndan daha bilge, daha usta k\u0131lacak bir ara\u00e7 bulma olana\u011f\u0131 olsa, bunun ancak hekimlikte aran\u0131labilece\u011fine inan\u0131yorum.<\/p>\n

Bug\u00fcn hekimlikte ge\u00e7erli olan bilgiler aras\u0131nda yarar\u0131 iyice belirgin pek az \u015fey oldu\u011fu do\u011frudur; ama onu k\u00fc\u00e7\u00fcmseme amac\u0131m olmasa da, hekimlik mesle\u011finde bilinenlerin bilinmesi gerekenler yan\u0131nda hi\u00e7bir \u015fey oldu\u011funu ve hastal\u0131klar\u0131n nedenleriyle ve do\u011fan\u0131n bize verdi\u011fi ila\u00e7lar\u0131n t\u00fcm\u00fcyle ilgili yeterli bilgimiz olsayd\u0131, bedenin oldu\u011fu kadar ruhun da say\u0131s\u0131z hastal\u0131klar\u0131ndan, hatta belki de ya\u015fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n g\u00fc\u00e7s\u00fczl\u00fc\u011f\u00fcnden kurtulunabilece\u011fini kabul etmeyecek meslekten ki\u015filer de i\u00e7inde, kimsenin olmayaca\u011f\u0131na inan\u0131yorum. Oysa t\u00fcm ya\u015fam\u0131m\u0131 \u00e7ok gerekli bir bilimin ara\u015ft\u0131rmas\u0131nda kullanmak amac\u0131yla ve ya\u015fam\u0131n k\u0131sal\u0131\u011f\u0131 ya da deney eksikli\u011fi y\u00fcz\u00fcnden engellenmi\u015f olmad\u0131k\u00e7a, onu izlersem kesin bir bi\u00e7imde bu bilimi bulaca\u011f\u0131m\u0131 sand\u0131\u011f\u0131m bir yola rastlam\u0131\u015f olarak bu iki engele kar\u015f\u0131 en iyi \u00e7arenin bulacaklar\u0131m\u0131n pek az\u0131n\u0131 halka sadakatle iletmek olaca\u011f\u0131na ve g\u00fc\u00e7l\u00fc zekalar\u0131, her birini e\u011filimine ve g\u00fcc\u00fcne g\u00f6re yap\u0131lmas\u0131 gereken deneylere yard\u0131m ederek ve \u00f6\u011frenecekleri t\u00fcm \u015feyleri halka da ileterek daha \u00f6teye ge\u00e7meye \u00e7a\u011f\u0131rmak olaca\u011f\u0131 yarg\u0131s\u0131na vard\u0131m; b\u00f6ylece sonuncular \u00f6ncekilerin ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 yerden ba\u015flayarak bir\u00e7oklar\u0131n\u0131n ya\u015famlar\u0131n\u0131 ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 birbirine ba\u011flayarak hep birlikte her birimizin tek ba\u015f\u0131na yapabilece\u011finden \u00e7ok daha uza\u011fa gidebilecektik (36).<\/p>\n

Ayn\u0131 zamanda, deneylerle ilgili olarak bilgide ilerlendi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde deneylerin gerekli oldu\u011funu g\u00f6rd\u00fcm. \u00c7\u00fcnk\u00fc ba\u015flang\u0131\u00e7ta ancak duyular\u0131m\u0131za kendi kendilerini sunan ve \u00fczerinde biraz d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcnce unutamayaca\u011f\u0131m\u0131z deneylerden yararlanmak daha az bulunur ve zor elde edilir deneyleri ara\u015ft\u0131rmaktan daha iyidir: bunun nedeni, bu daha az bulunur deneylerin en genel nedenleri bilinmedi\u011fi zaman ve ba\u011fl\u0131 olduklar\u0131 ko\u015fullar hemen her zaman g\u00f6zden ka\u00e7acak kadar \u00e7ok \u00f6zel ve \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck olduklar\u0131ndan, genellikle bizi yan\u0131lt\u0131yor olmalar\u0131d\u0131r. Ama benim burada izledi\u011fim d\u00fczen \u015fuydu. \u0130lkin genel olarak d\u00fcnyada olan ya da olabilecek olan her \u015feyin ilkelerini ya da ilk nedenlerini bulmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m, bu ama\u00e7la ne d\u00fcnyay\u0131 yaratan Tanr\u0131’dan ba\u015fka bir \u015feyi g\u00f6z \u00f6n\u00fcne ald\u0131m, ne de bu ilkeleri ruhumuzda do\u011fu\u015ftan bulunan baz\u0131 do\u011fruluk tohumlar\u0131ndan ba\u015fka bir \u015feyden \u00e7\u0131kard\u0131m.<\/p>\n

Bundan sonra bu nedenlerden \u00e7\u0131kabilecek ilk ve en s\u0131radan sonu\u00e7lar\u0131n neler oldu\u011funu inceledim ve b\u00f6ylece g\u00f6kleri, y\u0131ld\u0131zlar\u0131, d\u00fcnyay\u0131 ve hatta yery\u00fcz\u00fcnde suyu, havay\u0131, ate\u015fi, madenleri ve her \u015feyde en ortak, en basit, dolay\u0131s\u0131yla tan\u0131nmas\u0131 en kolay olan benzer baz\u0131 ba\u015fka \u015feyleri buldum san\u0131r\u0131m. Sonra daha \u00f6zel olan \u015feylere inmek istedi\u011fimde, onlar bana o kadar \u00e7e\u015fitli g\u00f6r\u00fcnd\u00fc ki yery\u00fcz\u00fcnde bulunan cisimlerin bi\u00e7imlerini ve t\u00fcrlerini, Tanr\u0131 isteminin yaratabilece\u011fi orada bulunabilecek say\u0131s\u0131z ba\u015fka \u015feylerden ay\u0131rabilmenin insan zihni i\u00e7in olas\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131na inand\u0131m, buna g\u00f6re sonu\u00e7lardan nedenlere ilerlemeden ve bir\u00e7ok \u00f6zel deneyden yararlanmadan onlar\u0131 kendimiz i\u00e7in kullanmam\u0131z\u0131n olas\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm. Bundan sonra da, zihnimi duyular\u0131ma sunulmu\u015f olan t\u00fcm nesnelere her y\u00f6nelti\u015fimde bulmu\u015f oldu\u011fum ilkelerle kolayca a\u00e7\u0131klayamayaca\u011f\u0131m herhangi bir \u015feyi belirlemedi\u011fimi \u00e7ekinmeden s\u00f6yleyebilirim.<\/p>\n

Ama do\u011fan\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fcn \u00e7ok b\u00fcy\u00fck ve pek geni\u015f ve bu ilkelerin \u00e7ok basit ve \u00e7ok genel oldu\u011funu, bu ilkelerden pek \u00e7ok \u00e7e\u015fitli bi\u00e7imde \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015f olabilecek hemen hemen ba\u015flang\u0131\u00e7ta tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131m hi\u00e7bir \u00f6zel sonu\u00e7 belirlemedi\u011fimi, benim en b\u00fcy\u00fck g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcn genelde bu sonu\u00e7lar\u0131n bu ilkelere hangi bi\u00e7imlerde ba\u011fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 bulmak oldu\u011funu a\u00e7\u0131k\u00e7a s\u00f6ylemem de gerekir. Bu konuda d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm tek \u00e7are, bu bi\u00e7imlerden biriyle a\u00e7\u0131kland\u0131klar\u0131 zaman verdikleri sonucun \u00f6b\u00fcrleriyle a\u00e7\u0131kland\u0131klar\u0131 zaman verecekleri sonu\u00e7la ayn\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 baz\u0131 deneylere yeniden y\u00f6nelmekti.<\/p>\n

\u00d6zetle, \u015fimdi bu sonuca yarayabilecek deneylerin \u00e7o\u011funu yapmaya ba\u015flamaya gereken y\u00f6n\u00fcn ne oldu\u011funu olduk\u00e7a iyi g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fc sand\u0131\u011f\u0131m bir yerdeydim; ama bu deneylerin neler oldu\u011funu da ve ellerim ve gelirim bin kere daha \u00e7ok olsa bile t\u00fcm\u00fcne yetmeyece\u011fi kadar \u00e7ok say\u0131da olduklar\u0131n\u0131 da g\u00f6r\u00fcyordum; \u00f6yle ki bundan b\u00f6yle, az ya da \u00e7ok deney yapma kolayl\u0131\u011f\u0131m olaca\u011f\u0131na g\u00f6re, do\u011fan\u0131n bilgisinde az ya da \u00e7ok ilerleyebilece\u011fim. Yazd\u0131\u011f\u0131m incelemede bunu anlatmaya ve halk\u0131n ondan sa\u011flayabilece\u011fi yarar\u0131 \u00e7ok a\u00e7\u0131k olarak g\u00f6stermeye ve genellikle insanlar\u0131n iyili\u011fini isteyen herkesi yani g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte ya da yaln\u0131zca g\u00f6r\u00fc\u015flerinde de\u011fil ger\u00e7ekten erdemli olan herkesi yapm\u0131\u015f olduklar\u0131n\u0131 benimle payla\u015fmaya ve yap\u0131lacak deneylerin ara\u015ft\u0131rmas\u0131nda bana yard\u0131m etmeleri i\u00e7in zorlamaya karar verdim.<\/p>\n

Ama o zamandan beri ba\u015fka nedenler g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc de\u011fi\u015ftirdi ve do\u011fruyu buldu\u011fum \u00f6l\u00e7\u00fcde \u00f6nemli oldu\u011fu yarg\u0131s\u0131na vard\u0131\u011f\u0131m her \u015feyi yazmay\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmenin ger\u00e7ekten gerekti\u011fini ve onlar\u0131 yay\u0131mlatmak istedi\u011fim zaman g\u00f6sterdi\u011fim \u00f6zenin ayn\u0131s\u0131n\u0131 g\u00f6stermeyi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm: b\u00f6ylece onlar\u0131 iyi incelemek i\u00e7in daha \u00e7ok f\u0131rsat\u0131m olacakt\u0131, ku\u015fkusuz insan pek \u00e7ok ki\u015finin g\u00f6rece\u011fine inand\u0131\u011f\u0131 \u015feylere yaln\u0131zca kendi i\u00e7in olanlardan \u00e7ok zaman daha yak\u0131ndan bakt\u0131\u011f\u0131 gibi, \u00e7o\u011funlukla onlar\u0131 kavramaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131mda bana do\u011fru g\u00f6r\u00fcnen \u015feyler onlar\u0131 k\u00e2\u011f\u0131da d\u00f6kmek istedi\u011fim zaman yanl\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcnd\u00fcler: g\u00fcc\u00fcm elverdi\u011fince halka yararl\u0131 olmak i\u00e7in hi\u00e7bir f\u0131rsat\u0131 ka\u00e7\u0131rmayacakt\u0131m, yaz\u0131lar\u0131m\u0131n bir de\u011feri varsa onlar\u0131 \u00f6l\u00fcm\u00fcmden sonra okuyanlar onlardan gerekti\u011fi gibi yararlanabileceklerdi ama ben ya\u015farken yay\u0131mlanmas\u0131na hi\u00e7bir zaman evet dememeliydim.<\/p>\n

\u00c7\u00fcnk\u00fc belki de kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015flara ve tart\u0131\u015fmalara konu olaca\u011f\u0131 i\u00e7in, hatta b\u00f6ylece bana kazand\u0131rabilece\u011fi \u00fcn kendimi yeti\u015ftirmeye kullanmak amac\u0131nda oldu\u011fum zaman\u0131 yitirmemden ba\u015fka bir \u015fey getirmeyecekti. \u00c7\u00fcnk\u00fc her ki\u015finin kendisinin oldu\u011fu kadar ba\u015fkalar\u0131n\u0131n iyili\u011fini de sa\u011flamak zorunda oldu\u011fu ve kimseye yararl\u0131 olmaman\u0131n tam olarak hi\u00e7bir \u015fey anlam\u0131na geldi\u011fi do\u011fru olsa da; emeklerimizin \u015fimdiki zamandan daha uzak zamanlara ula\u015fmas\u0131 gerekti\u011fi de, torunlar\u0131m\u0131za daha \u00e7ok yarar getiren ba\u015fka \u015feyler yapmak amac\u0131nda olundu\u011funda belki ya\u015fayanlara baz\u0131 yararlar getirecek \u015feyleri unutman\u0131n iyi oldu\u011fu da do\u011frudur. Ger\u00e7ekten, \u015funun bilinmesini \u00e7ok isterdim; bug\u00fcne kadar \u00f6\u011frendi\u011fim \u00e7ok az \u015fey, bilmedi\u011fim, \u00f6\u011frenmekten de umudumu yitirmedi\u011fim \u015feylerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, hemen hi\u00e7bir \u015feydir; \u00e7\u00fcnk\u00fc bilimlerde do\u011fruyu yava\u015f yava\u015f bulanlar\u0131n durumu, yoksul olduklar\u0131nda \u00e7ok emekle az kazan\u0131rken zengin olmaya ba\u015flay\u0131nca daha az emekle daha \u00e7ok kazan\u00e7 sa\u011flayanlar\u0131n durumuyla hemen hemen ayn\u0131d\u0131r. Ya da onlar\u0131, g\u00fcc\u00fc zaferleriyle orant\u0131l\u0131 olarak artan ve bir \u00e7arp\u0131\u015fmay\u0131 kaybedince durumu koruyabilmek i\u00e7in \u00e7arp\u0131\u015fmay\u0131 kazand\u0131ktan sonra kentleri ve eyaletleri ele ge\u00e7irmek yolunda varolandan daha b\u00fcy\u00fck ustal\u0131\u011fa gereksinimi olan ordu komutanlar\u0131na benzetebiliriz.<\/p>\n

\u00c7\u00fcnk\u00fc do\u011frunun bilgisine ula\u015fmam\u0131z\u0131 engelleyen t\u00fcm g\u00fc\u00e7l\u00fcklerin ve yanl\u0131\u015flar\u0131n \u00fcstesinden gelmeye \u00e7al\u0131\u015fmak ger\u00e7ekten sava\u015f vermektir, biraz genel ve \u00f6nemli bir konuyla ilgili baz\u0131 yanl\u0131\u015f g\u00f6r\u00fc\u015fler edinmek bir sava\u015f kaybetmektir; sonra, \u00f6nceki duruma yeniden d\u00f6nmek i\u00e7in g\u00fcvenilir ilkelere sahip olundu\u011funda, b\u00fcy\u00fck ilerlemeler yapmak ad\u0131na, gerekenden daha \u00e7ok ustal\u0131k gerekir. Kendi pay\u0131ma, daha \u00f6nce bilimlerde baz\u0131 do\u011frular bulmu\u015fsam (bu kitab\u0131n i\u00e7erdi\u011fi \u015feylerin baz\u0131 do\u011frular bulmu\u015f oldu\u011fum yarg\u0131s\u0131na vard\u0131raca\u011f\u0131n\u0131 umar\u0131m), bunun ancak a\u015ft\u0131\u011f\u0131m be\u015f ya da alt\u0131 temel g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fcn sonu\u00e7lar\u0131 ve ba\u011flant\u0131lar\u0131 oldu\u011funu ve kendi y\u00f6n\u00fcmden onlar\u0131 \u015fansl\u0131 oldu\u011fum sava\u015flar sayd\u0131\u011f\u0131m\u0131 s\u00f6yleyebilirim. Hatta ama\u00e7lar\u0131m\u0131 t\u00fcm\u00fcyle ger\u00e7ekle\u015ftirebilmek i\u00e7in onlara benzer iki ya da \u00fc\u00e7 sava\u015f\u0131 daha kazanmaya gereksinimim oldu\u011funu, ya\u015f\u0131m pek ilerlemi\u015f olmad\u0131\u011f\u0131ndan do\u011fan\u0131n ola\u011fan ak\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re bu sonu\u00e7 i\u00e7in hen\u00fcz yeterli zaman\u0131m olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fc s\u00f6ylemekten \u00e7ekinmeyece\u011fim.<\/p>\n

Ama kalan zaman\u0131m\u0131 iyi kullanma g\u00fcc\u00fcnden umutlu oldu\u011fum kadar tutumlu kullanmaya zorunlu oldu\u011fuma inan\u0131yorum; fizi\u011fimin temellerini yay\u0131mlarsam ku\u015fkusuz zaman\u0131m\u0131 yitirmek i\u00e7in bir\u00e7ok f\u0131rsat bulaca\u011f\u0131m. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu temellerin hemen t\u00fcm\u00fc onlar\u0131 benimsemek i\u00e7in yaln\u0131zca dinlemek gerekecek kadar apa\u00e7\u0131k olsa da, aralar\u0131nda g\u00f6stermelerle ortaya koyacak g\u00fc\u00e7te olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm bir tane bile bulunmasa da, onlar\u0131n ba\u015fka insanlar\u0131n \u00e7e\u015fitli g\u00f6r\u00fc\u015flerine uymas\u0131 t\u00fcm\u00fcyle olas\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131ndan do\u011furacaklar\u0131 kar\u015f\u0131tl\u0131klar\u0131n beni i\u015fimden \u00e7ok zaman al\u0131koyaca\u011f\u0131n\u0131 \u015fimdiden g\u00f6r\u00fcyorum.<\/p>\n

Bu kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131n bana yanl\u0131\u015flar\u0131m\u0131 tan\u0131tmak a\u00e7\u0131s\u0131ndan oldu\u011fu kadar, baz\u0131 iyi \u015feyler yapm\u0131\u015fsam ba\u015fkalar\u0131n\u0131n bununla onu daha iyi anlamalar\u0131n\u0131 sa\u011flamak a\u00e7\u0131s\u0131ndan da yararl\u0131 olaca\u011f\u0131 ve bir\u00e7ok ki\u015fi tek bir ki\u015fiden daha iyi g\u00f6rebilece\u011fi i\u00e7in onlar\u0131n \u015fimdiden bu temelleri kullanmaya ba\u015flayarak bulu\u015flar\u0131yla bana yard\u0131m edecekleri de s\u00f6ylenebilir. Ama kendimi yan\u0131lg\u0131lara son derece a\u00e7\u0131k biri olarak g\u00f6rsem de, usuma gelen ilk d\u00fc\u015f\u00fcncelere hemen hi\u00e7bir zaman g\u00fcvenmedi\u011fimi bilsem de, bana y\u00f6neltilen kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015flardan edindi\u011fim deney onlardan herhangi bir yarar ummam\u0131 engelliyor: \u00c7\u00fcnk\u00fc dost sayd\u0131\u011f\u0131m kimselerden oldu\u011fu kadar benimle bir ilgisi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm kimselerden de ve hatta bana besledikleri sevgi y\u00fcz\u00fcnden dostlar\u0131m\u0131n g\u00f6remedi\u011fi \u015feyleri k\u00f6t\u00fcl\u00fckleriyle ve k\u0131skan\u00e7l\u0131klar\u0131yla ortaya \u00e7\u0131karmaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131n\u0131 bildi\u011fim baz\u0131 kimselerin de yarg\u0131s\u0131na \u00e7ok defa tan\u0131k olmu\u015ftum; ama onlar\u0131n benim \u00f6ng\u00f6rmedi\u011fim bir \u015fey \u00fczerine bana kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131 pek olmad\u0131, b\u00f6yle bir \u015fey olmu\u015fsa o da benim konumdan \u00e7ok uzak olmu\u015ftur; \u00f6yle ki g\u00f6r\u00fc\u015flerimin benden daha az kat\u0131, benden daha az hak bilir herhangi bir ele\u015ftiricisiyle hemen hemen hi\u00e7 kar\u015f\u0131la\u015fmad\u0131m. Okullarda uygulanan tart\u0131\u015fmalarla \u00f6nceden bilinen herhangi bir do\u011frunun ortaya \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 hi\u00e7bir zaman g\u00f6rmedim, \u00e7\u00fcnk\u00fc her biri kazanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken nedenleri olumlu ve olumsuz y\u00f6nde tartmaktan \u00e7ok ger\u00e7ek gibi g\u00f6r\u00fcneni de\u011ferlendirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r; uzun s\u00fcre iyi avukat olmu\u015f olan ki\u015filer bu y\u00fczden daha sonra iyi yarg\u0131\u00e7 olamazlar.<\/p>\n

D\u00fc\u015f\u00fcncelerimin iletilmesinden ba\u015fkalar\u0131n\u0131n edinece\u011fi yarara gelince, bu yarar \u00e7ok b\u00fcy\u00fck olamazd\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc onlar\u0131 hen\u00fcz ileri g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015f de\u011fildim ve uygulamaya ge\u00e7meden \u00f6nce onlara pek \u00e7ok \u015feyin eklenmesine gereksinim vard\u0131. Bunu yapabilecek biri varsa o herkesten \u00e7ok ben olmal\u0131y\u0131m, bunu \u00f6v\u00fcnmeden s\u00f6yleyebilirim: elbette d\u00fcnyada zek\u00e2s\u0131 benimkiyle \u00f6l\u00e7\u00fclemeyecek kadar iyi pek \u00e7ok kimse yok de\u011fildir ama insan ba\u015fkas\u0131ndan \u00f6\u011frendi\u011fi bir \u015feyi kendi buldu\u011fu bir \u015fey kadar iyi kavray\u0131p kendinin k\u0131lamaz.<\/p>\n

Bu konuda \u00e7ok do\u011fru olan \u015fudur: \u00e7ok zeki kimselere g\u00f6r\u00fc\u015flerimden baz\u0131lar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131mda genellikle ben kendilerine anlat\u0131rken onlar\u0131 \u00e7ok se\u00e7ik olarak anlar g\u00f6r\u00fcnseler de, onlar\u0131 yinelediklerinde hemen her zaman onlar\u0131 bunlar benimdir diyemeyece\u011fim kadar de\u011fi\u015ftirmi\u015f olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fcm. Bu nedenle, benim bildirmedi\u011fim bir \u015feyi birileri benimmi\u015f gibi g\u00f6sterdikleri zaman, torunlar\u0131m\u0131z\u0131n buna inanmamalar\u0131n\u0131 dilemekle kendimi mutlu duyuyorum. Yaz\u0131lar\u0131 elimizde olmayan t\u00fcm eski filozoflara (37) y\u00fckletilen garipliklere hi\u00e7bir zaman \u015fa\u015fmad\u0131m ve bunun i\u00e7in, zamanlar\u0131nda en iyi zek\u00e2lar olduklar\u0131n\u0131 ama yaln\u0131zca bize k\u00f6t\u00fc iletilmi\u015f olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6rerek d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin \u00e7ok\u00e7a usd\u0131\u015f\u0131 oldu\u011fu yarg\u0131s\u0131na varmad\u0131m. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, onlar\u0131n \u00e7\u00f6mezlerinden hi\u00e7birinin hemen hi\u00e7bir zaman onlar\u0131 a\u015ft\u0131\u011f\u0131 olmam\u0131\u015ft\u0131r; \u015fimdi Aristoteles’in izleyicisi olanlar\u0131n en tutkulular\u0131 do\u011fan\u0131n bilgisine onun kadar ula\u015fabilmi\u015f olsalard\u0131, hatta daha \u00e7o\u011funu hi\u00e7bir zaman elde edememek ko\u015fuluyla da olsa kendilerini mutlu sayacaklard\u0131.<\/p>\n

Onlar tutunduklar\u0131 a\u011fa\u00e7tan daha y\u00fckse\u011fe \u00e7\u0131kmaya y\u00f6nelmeyen ve hatta genellikle tepeye kadar ilerledikten sonra yeni ba\u015ftan a\u015fa\u011f\u0131ya inen sarma\u015f\u0131klar gibidirler; \u00e7\u00fcnk\u00fc bence oradan yeniden a\u015fa\u011f\u0131ya inenler yani kaynaklar\u0131nda anla\u015f\u0131l\u0131r bi\u00e7imde a\u00e7\u0131klanm\u0131\u015f her \u015feyi bilmekten ho\u015fnut olmayanlar, bunun \u00f6tesinde \u00fcst\u00fcne hi\u00e7bir \u015fey s\u00f6ylemedikleri ve belki hi\u00e7bir zaman d\u00fc\u015f\u00fcnmedikleri pek \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fcn \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fc bulmak isteyenler bu g\u00fc\u00e7l\u00fckleri incelemekten ka\u00e7\u0131n\u0131rlar, b\u00f6ylece bir bi\u00e7imde kendilerini daha bilgisiz k\u0131larlar.<\/p>\n

Bununla birlikte, onlar\u0131n felsefe yapma bi\u00e7imleri ancak zihinleri \u00e7ok s\u0131radan ki\u015filere uygun d\u00fc\u015fer; \u00e7\u00fcnk\u00fc kulland\u0131klar\u0131 belirlemelerin ve ilkelerin karanl\u0131\u011f\u0131, onlar\u0131n her \u015fey \u00fczerine bilirmi\u015f gibi korkmadan konu\u015fabilmelerinin ve en ince ve en usta olanlara kar\u015f\u0131 onlar\u0131 inand\u0131racak ara\u00e7lar\u0131 olmaks\u0131z\u0131n, s\u00f6yledikleri her \u015feyi savunabilmelerinin nedenidir. Bu konuda onlar bana, g\u00f6z\u00fc g\u00f6ren bir ki\u015fiyle zorlu\u011fa d\u00fc\u015fmeden d\u00f6v\u00fc\u015fmek i\u00e7in onu \u00e7ok karanl\u0131k bir mahzenin dibine indirmek isteyen bir k\u00f6re benzer g\u00f6r\u00fcn\u00fcrler; diyebilirim ki kulland\u0131\u011f\u0131m felsefenin ilkelerini yay\u0131mlamaktan vazge\u00e7i\u015fimde bu gibilerin yararlar\u0131 vard\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu ilkeler \u00e7ok basit ve apa\u00e7\u0131k olduklar\u0131ndan ben bu ilkeleri yay\u0131mlarsam ayn\u0131 \u015feyi yapm\u0131\u015f ve onlara birka\u00e7 pencere a\u00e7m\u0131\u015f olaca\u011f\u0131m, b\u00f6ylece d\u00f6v\u00fc\u015fmek i\u00e7in indikleri mahzene \u0131\u015f\u0131k girmesini sa\u011flam\u0131\u015f olaca\u011f\u0131m.<\/p>\n

Ama en iyi zek\u00e2lar bile onlar\u0131 bilmek isteyecek durumda de\u011fildir: \u00e7\u00fcnk\u00fc her \u015feyden s\u00f6z etmek ve bilgin olma \u00fcn\u00fcn\u00fc kazanmak istediklerinde, bana, baz\u0131 \u015feylerde azar azar ortaya \u00e7\u0131kan ve ba\u015fka \u015feylerden s\u00f6z etmek gerekince insana i\u00e7tenlikle ben bunu bilmiyorum dedirten do\u011fruyu ara\u015ft\u0131rmaktan \u00e7ok, her alanda b\u00fcy\u00fck bir zahmete girmeden bulunabilecek varsay\u0131mla yetinerek daha kolay ula\u015facaklard\u0131r (38). Bilmedi\u011fi hi\u00e7bir \u015fey olmamak gururu yerine elbette daha benimsenir olan \u015feyi yani \u00e7ok az do\u011frunun bilgisine ula\u015fm\u0131\u015f olmay\u0131 se\u00e7erlerse ve benim izledi\u011fim yola benzer bir yol izlemek isterlerse, onlara bu konu\u015fmada s\u00f6yledi\u011fimden daha \u00e7ok bir \u015fey s\u00f6ylemem gerekmez.<\/p>\n

\u00c7\u00fcnk\u00fc benim yapt\u0131\u011f\u0131mdan \u00e7ok daha \u00f6teye gitmeye yatk\u0131nsalar bulmu\u015f oldu\u011fum, d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm her \u015feyi kendileri de nas\u0131l olsa bulacaklard\u0131r. Her \u015feyi her zaman ancak s\u0131ras\u0131yla izledi\u011fime g\u00f6re, h\u00e2l\u00e2 ortaya koymam gereken \u015feylerin daha \u00f6nce buldu\u011fum \u015feylerden daha g\u00fc\u00e7 ve daha gizli oldu\u011fu kesindir ve onlar bu \u015feyleri benden \u00e7ok kendilerinden \u00f6\u011frenmekten ho\u015fnut olacaklard\u0131r; ayr\u0131ca, \u00f6ncelikle kolay \u015feyleri ara\u015ft\u0131rarak ve yava\u015f yava\u015f, ad\u0131m ad\u0131m daha g\u00fc\u00e7 \u015feylere ge\u00e7erek kazanacaklar\u0131 al\u0131\u015fkanl\u0131k onlara benim t\u00fcm a\u00e7\u0131klamalar\u0131mdan daha yararl\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n

\u00d6yle ki kendi pay\u0131ma ben gen\u00e7li\u011fimden beri g\u00f6stermelerinden ba\u015flayarak ara\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131m t\u00fcm do\u011frular\u0131 bana \u00f6\u011fretmi\u015f olsalard\u0131, onlar\u0131 \u00f6\u011frenmek i\u00e7in hi\u00e7bir g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fcm olmasayd\u0131, belki de hi\u00e7bir zaman ba\u015fka do\u011frular\u0131 bilmeyecektim ve en az\u0131ndan onlar\u0131 ara\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m \u00f6l\u00e7\u00fcde her zaman onlar\u0131n yenilerini bulmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmenin al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve kolayl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kazanamayacakt\u0131m. \u00d6zetle, d\u00fcnyada ba\u015flayan\u0131n kendisinden ba\u015fka kimsenin \u00e7ok iyi sonu\u00e7land\u0131ramayaca\u011f\u0131 bir yap\u0131t varsa, o da benim \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m yap\u0131tt\u0131r.<\/p>\n

Ger\u00e7ekten, bu konuda yararl\u0131 olabilecek deneyleri bir insan t\u00fcm\u00fcyle tek ba\u015f\u0131na yapmakta yeterli olamaz, ama kendi ellerinden ba\u015fkas\u0131n\u0131 da bu i\u015fte yararl\u0131 bi\u00e7imde kullanamaz; bunu yapsa yapsa zanaat\u00e7\u0131lar\u0131n elleri ya da para vererek \u00e7al\u0131\u015ft\u0131raca\u011f\u0131 kimselerin elleri yapabilir, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00e7ok etkili bir ara\u00e7 olan kazanma umudu onun g\u00f6sterece\u011fi her \u015feyi onlara yapt\u0131rabilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc merakla ya da \u00f6\u011frenme arzusuyla belki ona yard\u0131m etmeyi isteyecek g\u00f6n\u00fcll\u00fclere gelince, genellikle verdikleri s\u00f6z yapt\u0131klar\u0131 i\u015ften daha \u00e7oktur ve onlar yaln\u0131zca hi\u00e7bir zaman ba\u015far\u0131lamayan g\u00fczel \u00f6nerilerde bulunurlar, bunun baz\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fcklerin a\u00e7\u0131klanmas\u0131yla ya da en az\u0131ndan bu i\u015f i\u00e7in yitirece\u011fi zamandan daha az zamana de\u011fmeyen birka\u00e7 \u00f6vg\u00fcyle ve birka\u00e7 yarars\u0131z s\u00f6zle \u00f6denmesini kesinlikle isterler.<\/p>\n

Ba\u015fkalar\u0131n\u0131n daha \u00f6nce yapm\u0131\u015f oldu\u011fu deneylere gelince, bunlar\u0131 ona iletmek istediklerinde bile bunlara giz diyenler bunu hi\u00e7bir zaman yapmazlar, bu deneylerin \u00e7o\u011fu \u00f6ylesine y\u00fczeysel ko\u015fullarla ya da bile\u015fenlerle kar\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r ki onlar\u0131n i\u00e7inden do\u011fruyu bilip \u00e7\u0131karmak son derece g\u00fc\u00e7 olacakt\u0131r; ayr\u0131ca bu deneyleri yapanlar\u0131n onlar\u0131 ilkelerine uygun g\u00f6stermeye \u00e7abalam\u0131\u015f olmalar\u0131 nedeniyle o bunlar\u0131 hemen t\u00fcm\u00fcyle \u00e7ok k\u00f6t\u00fc hatta \u00e7ok yanl\u0131\u015f a\u00e7\u0131klanm\u0131\u015f bulacakt\u0131r; aralar\u0131nda ona yarayan birka\u00e7 tane varsa onlar\u0131 se\u00e7mek i\u00e7in kullanmas\u0131 gereken zamanda o deneyler yeniden yap\u0131labilirdi.<\/p>\n

\u00d6yle ki d\u00fcnyada en b\u00fcy\u00fck \u015feyleri ve halka en yararl\u0131 \u015feyleri bulmaya yatk\u0131n oldu\u011fu kesin olarak bilinen bir kimse olsa, bu nedenle \u00f6b\u00fcr insanlar onun ama\u00e7lar\u0131na ula\u015fmas\u0131na t\u00fcm ara\u00e7lar\u0131yla yard\u0131ma \u00e7abalasalar, onun i\u00e7in gereksinimi olan deneylerin giderlerini kar\u015f\u0131lamaktan ve kimsenin uyars\u0131z davran\u0131\u015flar\u0131yla onun zaman\u0131n\u0131 elinden almas\u0131n\u0131 engellemekten ba\u015fka bir \u015fey yapabileceklerini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum. Ama ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir \u015fey s\u00f6z vermeyi isteyecek kadar kendime g\u00fcvenli olmad\u0131\u011f\u0131m gibi, devletin ama\u00e7lar\u0131mla \u00e7ok ilgilenmesi gerekti\u011fini d\u00fc\u015fleyecek kadar bo\u015f d\u00fc\u015f\u00fcnceler de beslemedi\u011fim gibi, hak etmedi\u011fime inan\u0131lacak herhangi bir iyili\u011fi kabul etmeyi isteyecek kadar s\u0131\u011f ruhlu da de\u011filim.<\/p>\n

Birbirine eklenen b\u00fct\u00fcn bu d\u00fc\u015f\u00fcnceler \u00fc\u00e7 y\u0131l \u00f6nce elimde bulunan incelemeyi tan\u0131tmak istemememe, hatta ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m s\u00fcrece b\u00f6ylesine genel ve fizi\u011fimin temellerini a\u00e7\u0131klayabilecek ba\u015fka hi\u00e7bir kitab\u0131 hi\u00e7 kimseye g\u00f6stermeme karar\u0131 almama neden oldu. Ama ondan sonra beni baz\u0131 \u00f6zel denemeleri buraya almak ve eylemlerimin ve ama\u00e7lar\u0131m\u0131n hesab\u0131n\u0131 halka vermek zorunda b\u0131rakan ba\u015fka iki neden ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Birincisi, bunu yapmazsam, daha \u00f6nce baz\u0131 yaz\u0131lar\u0131m\u0131 yay\u0131mlamak istedi\u011fimi bilen bir\u00e7ok ki\u015fi vazge\u00e7memin, \u00f6yle olmasa da benim zarar\u0131ma olabilecek nedenleri oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnebilirlerdi.<\/p>\n

\u00c7\u00fcnk\u00fc a\u015f\u0131r\u0131 \u00fcn\u00fc sevmesem de, hatta onun her \u015feyin \u00fczerinde sayd\u0131\u011f\u0131m dinginli\u011fe ayk\u0131r\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm i\u00e7in ondan nefret etti\u011fimi s\u00f6ylesem de, eylemlerimi su\u00e7 gibi gizlemeye de, tan\u0131nmam\u0131\u015f olmak i\u00e7in bir\u00e7ok \u00f6nlem almaya da hi\u00e7bir zaman \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131m; b\u00f6ylece kendime haks\u0131zl\u0131k etti\u011fime inand\u0131\u011f\u0131m kadar bunun arad\u0131\u011f\u0131m eksiksiz ruh dinginli\u011fini yeniden bozacak baz\u0131 kayg\u0131lar verebilece\u011fine de inand\u0131m. Her zaman tan\u0131nmaya da tan\u0131nmamaya da ilgisiz kald\u0131\u011f\u0131m i\u00e7in, baz\u0131 \u00fcnler elde etmemi engelleyemedim, en az\u0131ndan k\u00f6t\u00fc \u00fcn edinmekten kendimi korumak i\u00e7in elimden geleni yapmam gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm.<\/p>\n

Beni bunu yazmaya zorlayan \u00f6b\u00fcr neden \u015fudur: gereksinimim olan ve ba\u015fkas\u0131n\u0131n yard\u0131m\u0131 olmadan tek ba\u015f\u0131ma yapamayaca\u011f\u0131m bir\u00e7ok deney y\u00fcz\u00fcnden, devletin i\u015flerime b\u00fcy\u00fck ilgi g\u00f6sterece\u011fini ummak gibi bir d\u00fc\u015fe kap\u0131lmamakla birlikte, kendimi yeti\u015ftirmek konusundaki tasar\u0131m\u0131n her g\u00fcn gecikmeye u\u011frad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rerek, benden sonra geleceklere, tasar\u0131lar\u0131m\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmekte bana ne a\u00e7\u0131dan yard\u0131mlar\u0131 dokunabilece\u011fini anlatmay\u0131 geciktirmi\u015f olmasayd\u0131m onlara yapt\u0131\u011f\u0131mdan \u00e7ok daha iyilerini b\u0131rakabilirdim d\u00fc\u015f\u00fcncesini verip bir g\u00fcn beni su\u00e7lamalar\u0131na yol a\u00e7makla kendime k\u00f6t\u00fcl\u00fck etmek istemem.<\/p>\n

Bilimlerde neyi yapabilece\u011fimi ve neyi yapamayaca\u011f\u0131m\u0131 \u00e7ok a\u00e7\u0131k olarak g\u00f6stermeyi elden b\u0131rakmadan, \u00e7ok tart\u0131\u015fma konusu olmayan, ilkelerimle ilgili olarak istedi\u011fimden daha \u00e7o\u011funu s\u00f6ylemeye beni zorlamayan baz\u0131 konular\u0131 se\u00e7memin benim i\u00e7in kolay olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm. Bu konuda ba\u015far\u0131l\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131 s\u00f6yleyemem, yaz\u0131lar\u0131mdan kendim s\u00f6z ederek kimsenin yarg\u0131lar\u0131n\u0131 etkilemek de istemem; ama yaz\u0131lar\u0131m\u0131 incelemelerinden \u00e7ok ho\u015fnut olaca\u011f\u0131m ve daha \u00e7ok f\u0131rsatlar\u0131 olmas\u0131 i\u00e7in kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmay\u0131 isteyen herkesin bunlar\u0131 yay\u0131mc\u0131ma yollama zahmetini g\u00f6ze almalar\u0131n\u0131 rica ediyorum, onun arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla onlar\u0131n bilgisine ula\u015f\u0131nca ayn\u0131 zamanda yan\u0131tlar\u0131m\u0131n oraya ula\u015fmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m; bu yolla okuyucular birini ve \u00f6b\u00fcr\u00fcn\u00fc birlikte g\u00f6rerek ger\u00e7e\u011fin yarg\u0131s\u0131na \u00e7ok daha kolayl\u0131kla varacaklard\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc onlara uzun yan\u0131tlar vermeyi asla s\u00f6z vermiyorum, ancak yanl\u0131\u015flar\u0131m\u0131 bilirsem onlar\u0131 i\u00e7tenlikle bildirmeye ya da onlar\u0131 g\u00f6remezsem durmadan bir konudan bir konuya ge\u00e7memek i\u00e7in yeni hi\u00e7bir konunun a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 eklemeden yaln\u0131zca yazd\u0131\u011f\u0131m \u015feylerin savunmas\u0131 i\u00e7in gerekli oldu\u011funa inand\u0131\u011f\u0131m \u015feyleri s\u00f6ylemeye s\u00f6z veriyorum.<\/p>\n

Diyoptrik’in ve Meteorlar’\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131nda s\u00f6yledi\u011fim \u015feylerin baz\u0131lar\u0131, ilkin onlar\u0131 varsay\u0131mlar olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131mdan ve onlar\u0131 kan\u0131tlamak amac\u0131nda de\u011filmi\u015fim gibi g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcmden \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131k yaratt\u0131ysa, t\u00fcm\u00fcn\u00fc dikkatle okumak sabr\u0131n\u0131 g\u00f6sterirlerse onda arad\u0131klar\u0131n\u0131 bulacaklar\u0131n\u0131 umar\u0131m. \u00c7\u00fcnk\u00fc bana \u00f6yle geliyor ki orada nedenler aralar\u0131nda birbirini \u00f6yle bir bi\u00e7imde izliyor ki sonuncular onlar\u0131n nedeni olan birincilerle kan\u0131tlan\u0131yorlar, buna kar\u015f\u0131l\u0131k birinciler de onlar\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 olan sonuncularla kan\u0131tlan\u0131yorlar.<\/p>\n

Burada mant\u0131k\u00e7\u0131lar\u0131n d\u00f6ng\u00fc diye adland\u0131rd\u0131klar\u0131 yanl\u0131\u015fa d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcm d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmemelidir; \u00e7\u00fcnk\u00fc deney bu sonu\u00e7lar\u0131n \u00e7o\u011funu \u00e7ok kesin k\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan onlar\u0131 \u00e7\u0131karsad\u0131\u011f\u0131m nedenler onlar\u0131 kan\u0131tlamaya de\u011fil, a\u00e7\u0131klamaya yararlar; ama tam tersine bu nedenler sonu\u00e7larla kan\u0131tlan\u0131rlar. (39) Onlar\u0131 varsay\u0131mlar diye adland\u0131r\u0131\u015f\u0131m\u0131n nedeni onlar\u0131 yukar\u0131da a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131m bu ilk do\u011frulardan \u00e7\u0131karabilmeyi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcn bilinmesi i\u00e7indir, ama kendilerine iki \u00fc\u00e7 s\u00f6zc\u00fck s\u00f6ylenildi\u011finde ba\u015fkas\u0131n\u0131n yirmi y\u0131lda d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc hemen bir g\u00fcnde \u00f6\u011frendi\u011fini sanan, yan\u0131lmaya \u00e7ok\u00e7a e\u011filimli ve do\u011fruya yatk\u0131nl\u0131\u011f\u0131 az olan \u00e7ok kavray\u0131\u015fl\u0131 ve \u00e7ok canl\u0131 baz\u0131 zekalar\u0131n bundan benim ilkelerim diye d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fckleri \u015fey \u00fczerine sa\u00e7ma bir felsefe kurmak f\u0131rsat\u0131 bulmamalar\u0131n\u0131 ve onda yanl\u0131\u015f\u0131 bana y\u00fcklemelerini engellemek i\u00e7in \u00f6zellikle bu \u00e7\u0131karsamay\u0131 yapmaktan ka\u00e7\u0131nd\u0131m.<\/p>\n

\u00c7\u00fcnk\u00fc t\u00fcm\u00fc benim olan g\u00f6r\u00fc\u015flere gelince, yeni olduklar\u0131 i\u00e7in onlar\u0131 ho\u015fg\u00f6r\u00fcyor de\u011filim, \u00f6yle ki nedenleri iyice g\u00f6zden ge\u00e7irilirse \u00e7ok basit ve sa\u011fduyuya \u00e7ok uygun bulunacaklar\u0131na ve ayn\u0131 konularda elde edilebilecek ba\u015fka t\u00fcm g\u00f6r\u00fc\u015flerden daha az ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 ve daha az yabanc\u0131 g\u00f6r\u00fcneceklerine inan\u0131yorum. Bu g\u00f6r\u00fc\u015flerden hi\u00e7birinin ilk bulucusu olmakla \u00f6v\u00fcnmedi\u011fim gibi onlar\u0131 ba\u015fkalar\u0131 s\u00f6yledi ya da s\u00f6ylemedi diye de\u011fil, yaln\u0131zca us beni onlara inand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in benimsedim.<\/p>\n

Zanaat\u00e7\u0131lar Diyoptrik’te a\u00e7\u0131klanm\u0131\u015f olan bulu\u015fu hemen uygulayamazlarsa bunun i\u00e7in onun yanl\u0131\u015f oldu\u011funun s\u00f6ylenilebilece\u011fine inanm\u0131yorum: \u00c7\u00fcnk\u00fc onda tasarlad\u0131\u011f\u0131m makineleri hi\u00e7bir ko\u015fulunu eksik b\u0131rakmadan yapmak ve uyarlamak i\u00e7in ustal\u0131k ve al\u0131\u015fkanl\u0131k gerekti\u011fine g\u00f6re, ilk seferde ba\u015far\u0131ya ula\u015fm\u0131\u015f olsalard\u0131 bu beni kendisine iyi bir nota kitab\u0131 verilen herhangi birinin yaln\u0131zca bununla bir g\u00fcnde e\u015fsiz bi\u00e7imde lavta \u00e7almay\u0131 \u00f6\u011frenebildi\u011fini g\u00f6rmekten daha az \u015fa\u015f\u0131rtmazd\u0131. \u00d6nc\u00fclerimin dili olan Latince’yle de\u011fil de \u00fclkemin dili olan Frans\u0131zca’yla yaz\u0131\u015f\u0131m\u0131n nedeni, g\u00f6r\u00fc\u015flerimi ancak yaln\u0131zca kendi do\u011fal ar\u0131 uslar\u0131n\u0131 kullanan ki\u015filerin eski kitaplara inananlardan daha iyi yarg\u0131layacaklar\u0131n\u0131 ummamdand\u0131r. Sa\u011fduyuyu \u00f6\u011frenimle birle\u015ftirenlerin, ki yaln\u0131zca onlar benim yarg\u0131\u00e7lar\u0131m olsun isterim, nedenlerimi halk\u0131n diliyle a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131m i\u00e7in onlar\u0131 dinlemekten ka\u00e7\u0131nacak kadar Latince yanda\u015f\u0131 olmayacaklar\u0131na inan\u0131yorum.<\/p>\n

\u00d6zetle, burada bilimlerde gelecekte yapmay\u0131 umdu\u011fum ilerlemelerden \u00f6zellikle s\u00f6z etmek ve halk kar\u015f\u0131s\u0131nda yerine getirece\u011fime g\u00fcvenmedi\u011fim herhangi bir s\u00f6zle y\u00fck\u00fcml\u00fc olmak istemiyorum; ama yaln\u0131zca \u015funu s\u00f6yleyece\u011fim, ya\u015famak i\u00e7in bana kalan zaman\u0131 hekimlik i\u00e7in bug\u00fcne kadar olanlardan daha g\u00fcvenli kurallar\u0131n \u00e7\u0131kar\u0131labilece\u011fi do\u011fan\u0131n baz\u0131 bilgilerini edinmeye \u00e7al\u0131\u015fmaktan ba\u015fka bir \u015feye kullanmamaya karar verdim (40) ve e\u011filimim beni ba\u015fka her \u00e7e\u015fit tasar\u0131dan, \u00f6zellikle birilerine yararl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 gibi \u00f6b\u00fcrlerine de zararl\u0131 olmayan tasar\u0131lardan \u00f6ylesine uzakla\u015ft\u0131rd\u0131 ki baz\u0131 f\u0131rsatlar beni onlar\u0131 kullanmak zorunda b\u0131raksayd\u0131 bu i\u015fte ba\u015far\u0131l\u0131 olamazd\u0131m san\u0131yorum.<\/p>\n

Burada, d\u00fcnyada bana sayg\u0131nl\u0131k kazand\u0131rmaya yaramayaca\u011f\u0131n\u0131 bildi\u011fim bir \u015feyi a\u00e7\u0131kl\u0131yorum, bu sayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131 elde etmeyi de hi\u00e7bir zaman d\u00fc\u015f\u00fcnmedim; hi\u00e7 engellenmeden bo\u015f zamanlar\u0131mdan yararlanmam\u0131 sa\u011flayan ki\u015filere, bana d\u00fcnyan\u0131n en onurlu g\u00f6revlerini veren ki\u015filerden \u00e7ok daha ba\u011fl\u0131 olaca\u011f\u0131m.<\/p>\n

D\u0130PNOTLAR
\n<\/strong>
\n35.<\/strong> Descartes burada Galileo Galilei’den s\u00f6z ediyor.
\n36.<\/em><\/strong> Descartes burada bilimsel ilerlemeler i\u00e7in ortak \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n \u00f6neminden s\u00f6z ediyor. Onda bu t\u00fcr g\u00f6r\u00fc\u015flere pek rastlanmaz. O daha \u00e7ok kendi deneyimlerinden ve kendi ama\u00e7lar\u0131ndan s\u00f6z eder. Her zaman yaln\u0131z ya\u015famay\u0131 ye\u011fleyen Descartes’da birileriyle birlikte \u00e7al\u0131\u015fma iste\u011fi pek yoktur.
\n37<\/strong>. Sokrates’den \u00f6nceki filozoflar.
\n38.<\/strong> Descartes burada gene y\u00f6nteminin \u00f6z\u00fcn\u00fc duyurur bize: hi\u00e7bir olas\u0131 bilgiyi bilgi diye almamak, onu t\u00fcm\u00fcyle bilgi alan\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131karmak, yaln\u0131zca ve yaln\u0131zca kesin olan\u0131 benimsemek. Bu belirlemeyle Descartes Aristoteles’le ve ard\u0131llar\u0131yla yani skolastiklerle olan ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 bir kere daha ortaya koymu\u015f olur.
\n39.<\/strong> Ferdinand Alqui\u00e9’nin de belirtti\u011fi gibi, burada Descartes deneysel y\u00f6ntemden s\u00f6z etmektedir. Filozof olgular\u0131 “sonu\u00e7lar” diye al\u0131yor. Onlar\u0131n kan\u0131tlanmas\u0131 olas\u0131 de\u011fildir, \u00e7\u00fcnk\u00fc olay ya da sonu\u00e7 kan\u0131tlanamaz, onlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 ancak deneysel olarak saptanabilir. Ancak onlar\u0131 a\u00e7\u0131klamak gerekir. “Onlar ancak \u00e7\u0131karsand\u0131klar\u0131 ilkelere ba\u011fland\u0131klar\u0131nda a\u00e7\u0131klanm\u0131\u015f olurlar. \u00d6te yandan ilkeler de kendilerini varsay\u0131mlar olarak, san\u0131lar olarak ortaya koyarlar. Onlardan kalk\u0131larak deneye ula\u015f\u0131labildi\u011finde onlar olgularla a\u00e7\u0131klanm\u0131\u015f olurlar. Kesin olan, metinde de belirtildi\u011fi gibi, herhangi bir d\u00f6ng\u00fcn\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Bir ba\u015fka kesinlik de, b\u00f6yle bir y\u00f6ntemin bizi kesinli\u011fe g\u00f6t\u00fcremeyece\u011fidir, ancak olas\u0131l\u0131\u011fa g\u00f6t\u00fcrebilece\u011fidir, buna g\u00f6re Descartes’\u0131n ikinci b\u00f6l\u00fcmde belirtti\u011fi kurallara pek uymad\u0131\u011f\u0131d\u0131r” (F. Alqui\u00e9).
\n40. <\/strong>Ger\u00e7ekte Descartes bilimsel \u00e7abalar\u0131n\u0131 burada bitirir, bundan sonra metafizi\u011fe y\u00f6nelecektir. Onun bundan b\u00f6yle vaktini hekimli\u011fe ay\u0131raca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemesi anla\u015f\u0131l\u0131r gibi de\u011fildir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Descartes Fransızca’dan çeviren ve açıklamaları yazanlar: Afşar Timuçin – Yüksel Timuçin DESCARTES ÜZERİNE BİRKAÇ SÖZ Yöntem üzerine konuşma, Descartes’ın birinci dönem yapıtlarındandır. 1618’den 1637’ye kadar sürmüş olan bu birinci döneminde, Descartes bir filozoftan çok bir bilim adamıdır.  Dünya üzerine, insan üzerine, insanın evrendeki yeri üzerine evrensel bir bilim geliştirmeye yönelir. 1637’den sonranın Descartes’ı bir bilim […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_bbp_topic_count":0,"_bbp_reply_count":0,"_bbp_total_topic_count":0,"_bbp_total_reply_count":0,"_bbp_voice_count":0,"_bbp_anonymous_reply_count":0,"_bbp_topic_count_hidden":0,"_bbp_reply_count_hidden":0,"_bbp_forum_subforum_count":0,"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"0","ocean_second_sidebar":"0","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"0","ocean_custom_header_template":"0","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"0","ocean_menu_typo_font_family":"0","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"0","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"off","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[126],"tags":[],"class_list":["post-9551","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-aydin-adige-abhaz-gencligi","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9551","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9551"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9551\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9553,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9551\/revisions\/9553"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9551"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9551"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9551"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}