{"id":9577,"date":"2019-03-14T19:44:13","date_gmt":"2019-03-14T19:44:13","guid":{"rendered":"http:\/\/circassiancenter.com\/tr\/?p=9577"},"modified":"2025-08-23T21:48:49","modified_gmt":"2025-08-23T18:48:49","slug":"metafizik-uzerine-konusma","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/metafizik-uzerine-konusma\/","title":{"rendered":"METAF\u0130Z\u0130K \u00dcZER\u0130NE KONU\u015eMA"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/p>\n

Gottfried Wilhelm Leibniz<\/span><\/span><\/strong>
\n<\/span><\/b>Metaf\u0131z\u0131k \u00dczerine Konu\u015fma
\n\u00c7eviri: Af\u015far Timu\u00e7in<\/span><\/p>\n

O zamanlar Almanya
\n<\/b>
\nLeibniz d\u00fcnyaya geldi\u011finde Otuz Y\u0131l Sava\u015flar\u0131 (1618-1648) hen\u00fcz sona ermi\u015f de\u011fildi. \u0130spanya, Avrupa \u00fclkeleri \u00fczerindeki bask\u0131c\u0131 g\u00fcc\u00fcn\u00fc art\u0131k koruyamaz olmu\u015ftu, Felipe IV’\u00fcn (1621-1655) ve ona canla ba\u015fla destek olan kont-d\u00fck Olivares’in \u00e7abalar\u0131na kar\u015f\u0131n eski g\u00fcc\u00fcn\u00fc yitirmeye do\u011fru gidiyordu. 1640’da Portekizliler ayakland\u0131lar. Avrupa iyiden iyiye kar\u0131\u015f\u0131kt\u0131. Fransa’da da g\u00fc\u00e7 zamanlar ya\u015fanmaktayd\u0131, iki Fronde olay\u0131 d\u00fcnyan\u0131n merkezi g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcndeki Fransa’y\u0131 temelden sarsm\u0131\u015ft\u0131 (1648-1649, 1650-1653). Yeni\u00e7a\u011f’\u0131n ba\u015flar\u0131nda \u0130spanyollar\u0131 ve \u0130talyanlar\u0131 yeni d\u00fcnya d\u00fczenini olu\u015fturmakta \u00f6ne ge\u00e7iren geli\u015fimler durur gibi olmu\u015f, a\u011f\u0131rl\u0131k Fransa’ya ve \u0130ngiltere’ye kaym\u0131\u015ft\u0131. K\u00fclt\u00fcr d\u00fczeyinde \u00e7ok b\u00fcy\u00fck geli\u015fimler ya\u015fanmaktayd\u0131. Bu geli\u015fimlerin temelinde elbette toplumsal, siyasal ve iktisadi etkenleri aramak do\u011fru olur. Avrupa ortak bir s\u0131k\u0131nt\u0131y\u0131 ya\u015f\u0131yor da olsa ko\u015fullar \u00fclkeler a\u00e7\u0131s\u0131ndan olduk\u00e7a ayr\u0131yd\u0131.<\/p>\n

Genel g\u00f6r\u00fcn\u00fcm XVI. y\u00fczy\u0131lda Almanlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6zellikle s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131d\u0131r. Bu y\u00fczy\u0131lda feodal ya\u015fam ko\u015fullar\u0131ndan h\u0131zla s\u0131yr\u0131l\u0131p sermayeci ili\u015fkiler i\u00e7ine giren Fransa ve \u0130ngiltere’ye kar\u015f\u0131 Almanya hen\u00fcz feodal ya\u015fam ko\u015fullar\u0131n\u0131n doru\u011fundad\u0131r ya da feodallik orada yeni yeni \u00e7\u00f6z\u00fclmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Almanya’da olduk\u00e7a ge\u00e7 zamanda, a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 XIII. y\u00fczy\u0131lda kurulan feodal d\u00fczen \u00fclkenin siyasal par\u00e7al\u0131l\u0131\u011f\u0131 y\u00fcz\u00fcnden ba\u015fka \u00fclkelere g\u00f6re \u00e7ok daha kal\u0131c\u0131 \u00f6zellikler g\u00f6steriyordu. Genel \u00f6l\u00e7\u00fcler i\u00e7inde Almanya’da iktisadi ya\u015fam Avrupa’n\u0131n \u00f6b\u00fcr \u00fclkelerinde oldu\u011fundan \u00e7ok daha geriydi. Almanya b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc bir \u00fclke de\u011fildi, b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc duruma gelmeye yatk\u0131n da g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyordu, orada bir b\u00f6lgenin yap\u0131s\u0131 bir ba\u015fka b\u00f6lgenin yap\u0131s\u0131na hi\u00e7 mi hi\u00e7 benzemiyordu. O zaman\u0131n Almanya’s\u0131 aralar\u0131nda b\u00fcy\u00fck uzakl\u0131klar olan \u00e7iftliklerden olu\u015fmu\u015ftu. Ad\u0131 b\u00fcy\u00fck kendi g\u00fc\u00e7s\u00fcz Kutsal Roma Germen \u0130mparatorlu\u011fu \u00fclkenin \u00fcst\u00fcnde ince bir zar, \u00e7\u00fcr\u00fck bir \u00f6rt\u00fc, \u00e7atlamaya haz\u0131r bir kabuk gibiydi. Kutsall\u0131kla dini, Romal\u0131 olu\u015fla eski Roma’n\u0131n g\u00f6rkemini, Germen olu\u015fla ulusal b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcren bu ad\u0131 var kendi yok imparatorluk s\u0131n\u0131rlar\u0131 \u00e7ok belirgin bir b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc belirlemekten uzakt\u0131. Ayr\u0131ca bu imparatorluktan herkes daha de\u011fi\u015fik bir b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc anlayabilirdi. \u00d6rne\u011fin Yvon Belaval’e g\u00f6re Almanya “Leibniz’in d\u00fc\u015f\u00fcncelerinde her zaman Alsace’\u0131, Lorraine’i, \u0130spanyol Hollandas\u0131’n\u0131, hatta Besan\u00e7on’u, Dauphine’yi ve Arles Krall\u0131\u011f\u0131’n\u0131 i\u00e7erecekti”.<\/p>\n

Bug\u00fcnk\u00fc Almanya’n\u0131n temelini ya da ilk bi\u00e7imini olu\u015fturan o g\u00fcnk\u00fc topraklarda Viyana’daki Habsburglar\u0131n y\u00f6netti\u011fi \u00fc\u00e7 y\u00fcz altm\u0131\u015f devlet vard\u0131. \u0130mparatoru yedi se\u00e7ici prens se\u00e7iyordu, bunlardan \u00fc\u00e7\u00fc (Mainz, K\u00f6ln, Trier) dinsel nitelikliydi. Otuz Y\u0131l Sava\u015flar\u0131’n\u0131 sona erdiren Westfalen antla\u015fmalar\u0131 (1648) sonras\u0131nda Alman prensliklerinin durumu hi\u00e7 de i\u00e7 a\u00e7\u0131c\u0131 de\u011fildi. Almanya’n\u0131n siyasal konumu bu antla\u015fmalarla b\u00fcy\u00fck bir de\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011frad\u0131. Se\u00e7icilerin say\u0131s\u0131 yediden sekize \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131, \u00fc\u00e7 y\u00fcz elli Alman devletine egemenlik tan\u0131nd\u0131. \u0130yiden iyiye k\u00fc\u00e7\u00fclen Kutsal \u0130mparatorluk hemen t\u00fcm g\u00fcc\u00fcn\u00fc yitirmi\u015f gibiydi. “Sonu\u00e7? Alman n\u00fcfusu on alt\u0131 milyondan alt\u0131 milyona d\u00fc\u015ft\u00fc. Baz\u0131 kentler insanlar\u0131n\u0131n d\u00f6rtte \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fc yitirdiler (Aachen); K\u00f6ln’de bin iki y\u00fcz ev kald\u0131; Berlin’de art\u0131k alt\u0131 bin insan vard\u0131; M\u00fcnchen’de dokuz bin, Augsburg’da on sekiz bin insan vard\u0131; yaln\u0131zca Frankfurt, Leipzig, Hamburg a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131 az \u00e7ok korudular” (Yvon Belaval). Leibniz \u015f\u00f6yle yazar: “\u00dclke hemen hemen yar\u0131 yar\u0131ya \u00e7ocuklardan olu\u015fuyordu. Sava\u015f yeniden ba\u015flasayd\u0131 do\u011facak ku\u015faklar\u0131n tohumu yok edilmi\u015f olaca\u011f\u0131ndan zavall\u0131 Almanya’n\u0131n b\u00fcy\u00fck bir par\u00e7as\u0131 \u00e7\u00f6le d\u00f6necekti diye korkuya kap\u0131lmak hi\u00e7 de yanl\u0131\u015f olmazd\u0131.” Topraklar\u0131n \u00fc\u00e7te biri art\u0131k ekilip bi\u00e7ilmiyordu. Th\u00fcringen’de k\u00fc\u00e7\u00fck ve b\u00fcy\u00fckba\u015f hayvanlar\u0131n alt\u0131da be\u015fi yok oldu. K\u00f6yl\u00fcler neredeyse k\u00f6le durumuna d\u00fc\u015ft\u00fcler. Almanya sava\u015f\u0131n yaralar\u0131n\u0131 ancak bir y\u00fczy\u0131l i\u00e7inde sarabilecektir.<\/p>\n

Da\u011f\u0131lm\u0131\u015f \u00fclkenin s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131 filozofu
\n<\/b>
\nAlmanya yak\u0131n zamanlara kadar b\u00fct\u00fcnle\u015fememi\u015f bir \u00fclke olman\u0131n, ulusal birimlerin olu\u015ftu\u011fu bir d\u00f6nemde ulusal bir birlik olu\u015fturamaman\u0131n s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131n\u0131 \u00e7ekecektir. Luther’in \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnde geli\u015fen Reform devinimi b\u00f6ylesi bir b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn kurulabilmesi yolunda bir ad\u0131m de\u011fil miydi? Leibniz bu konuda \u015f\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr: “B\u00fcy\u00fck Reform Bat\u0131’da \u00e7ok \u015feyin durumunu b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde de\u011fi\u015ftirdi ve bir b\u00f6l\u00fcnme getirdi; bu b\u00f6l\u00fcnmeyle k\u00f6ken olarak T\u00f6ton dili konu\u015fan halklar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc, dilinin k\u00f6keni Latince olan halklardan koptu.” \u0130nan\u00e7ta kilisenin g\u00fcc\u00fcn\u00fc k\u0131rmaya, y\u00fckselen kentsoylu s\u0131n\u0131f\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fc din adamlar\u0131 s\u0131n\u0131f\u0131na benimsetmeye y\u00f6nelen Reform devinimi Avrupa’da dinsel b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc par\u00e7alay\u0131p \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. Ger\u00e7ekte Reform bir b\u00fct\u00fcnle\u015fme \u00e7abas\u0131 olmaktan \u00e7ok din adamlar\u0131 s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fc k\u0131rma denemesiydi, bu y\u00fczden Alman kentsoylular\u0131n\u0131n giri\u015fti\u011fi bu devinime kentsoylulu\u011fun g\u00fc\u00e7lenmesiyle gelen yeni ya\u015fam ko\u015fullar\u0131n\u0131n t\u00fcketmekte oldu\u011fu soylu s\u0131n\u0131f\u0131 da kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131: Alman topraklar\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7te birini elinde tutan kilise bu saltanat\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde soylular\u0131n topraklar\u0131na el koyarak kazanm\u0131\u015ft\u0131, \u015fimdi de soylular kentsoylular\u0131n pe\u015fine tak\u0131larak topraklar\u0131n\u0131 geri alma giri\u015fiminde bulunuyorlard\u0131. Soylular\u0131n kentsoylularla i\u015fbirli\u011fi yapmas\u0131 ya da onlar\u0131n arkas\u0131na tak\u0131lmas\u0131 biraz garip bir tablo ortaya koyuyordu. Elbet koca bir Reform’u bir iki nedene ba\u011flay\u0131p \u00e7\u0131kamay\u0131z, onun geli\u015fiminde kilisenin i\u015flevleri d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131km\u0131\u015f olmas\u0131yla gelen bir d\u00fczenleme \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fc ve yeni ya\u015fam ko\u015fullar\u0131n\u0131n zorunlu k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir laiklik istemi de belirleyiciydi.<\/p>\n

Luther’le Calvin’in tam bir yar\u0131\u015fa d\u00f6nen \u00e7eki\u015fmeleri tarikat say\u0131s\u0131n\u0131 art\u0131r\u0131nca dinsel b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn ulusal b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc geli\u015ftirece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesi ortadan silindi. Oysa o d\u00f6nem tam anlam\u0131nda ulusal b\u00fct\u00fcnl\u00fcklerin kurulma ve geli\u015fmesi d\u00f6nemiydi. Kuzey’de Luther’in a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 yolda Protestanl\u0131k geli\u015firken Katoliklik de \u00f6zellikle G\u00fcney’de varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 korudu, ayr\u0131ca g\u00fc\u00e7lendi. K\u0131sacas\u0131 XV. ve XVI. y\u00fczy\u0131llarda R\u00f6nesans’\u0131n getirdi\u011fi insanc\u0131 de\u011ferler kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir sars\u0131nt\u0131 ge\u00e7iren din kurumlar\u0131 XVII. y\u00fczy\u0131lda toparland\u0131lar, eskisinden \u00e7ok daha g\u00fc\u00e7l\u00fc ve \u00e7ok daha bilin\u00e7li bir bi\u00e7imde ya\u015fama a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131 koymaya y\u00f6neldiler ve \u00f6zellikle “misyonerlik” yoluyla d\u00fcnyaya a\u00e7\u0131lmaya ba\u015flad\u0131lar. Pek \u00e7ok ayd\u0131n\u0131n bu zamanlarda tanr\u0131tan\u0131maz diye izlenmesi ve tutuklanmas\u0131 bu g\u00fc\u00e7lenmenin bir g\u00f6stergesi oldu\u011fu kadar krallar\u0131n s\u0131n\u0131flararas\u0131 dengeyi bozmama \u00f6zeniyle ilgilidir. R\u00f6nesans insanc\u0131l\u0131\u011f\u0131yla gelen \u00f6zg\u00fcr d\u00fc\u015f\u00fcnce ve \u00f6zg\u00fcr d\u00fc\u015f\u00fcnceyle gelen “bu d\u00fcnya” tutkusu insanlar\u0131n dikkatini dinden daha de\u011fi\u015fik alanlara \u00e7evirmi\u015fti. Yeni d\u00fc\u015f\u00fcnce dinsel dogmalar \u00fczerine de\u011fil, Stoa us\u00e7ulu\u011fu \u00fczerine, Epikuros hazc\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00fczerine ve Pyrrhon’dan kalma gibi g\u00f6r\u00fcnen ama onu \u00e7ok a\u015fan bir ku\u015fkuculuk d\u00fc\u015f\u00fcncesi \u00fczerine temelleniyordu. Kilise bu pagan anlay\u0131\u015flar\u0131na kar\u015f\u0131 kendi g\u00fcc\u00fcn\u00fc ortaya koymal\u0131yd\u0131.<\/p>\n

Bu arada Almanya iyile\u015fmez par\u00e7alanm\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7inde a\u015f\u0131lmaz gibi duran binbir sorunla eski yap\u0131s\u0131 i\u00e7inde hemen hemen oldu\u011fu gibi kald\u0131. B\u00fct\u00fcnle\u015fmenin iki y\u00fcz\u00fc vard\u0131, ulusal y\u00fcz\u00fc ve dinsel y\u00fcz\u00fc. \u0130mparatorluk s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde kalan kiliseleri birle\u015ftirme \u00e7abas\u0131 Leibniz’in b\u00fct\u00fcn bir \u00f6mr\u00fcn\u00fc kapsayacakt\u0131r. Bu da\u011f\u0131lm\u0131\u015fl\u0131k i\u00e7inde Almanya’da felsefenin, sanat\u0131n ve bilimlerin durumu da pek i\u00e7 a\u00e7\u0131c\u0131 de\u011fildi. Almanya Fransa’daki ve \u0130ngiltere’deki k\u00fclt\u00fcr geli\u015fimlerine ayak uydurabilecek gibi g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyordu. Leibniz sorumlu bir ayd\u0131n olarak bu durumdan \u015fu s\u00f6zlerle yak\u0131n\u0131r: “Genellikle Almanya’da b\u00fcy\u00fck bir yanl\u0131\u015f ya\u015fan\u0131yor, bu yanl\u0131\u015f soylu s\u0131n\u0131f\u0131m\u0131z\u0131n, se\u00e7kin insanlar\u0131m\u0131z\u0131n, hatta akarc\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131n (1) \u0130ngilizlerde oldu\u011fu gibi bilime ya da Frans\u0131zlarda oldu\u011fu gibi manevi tart\u0131\u015fmalara ya da d\u00fc\u015f\u00fcnce yap\u0131tlar\u0131na y\u00f6nelmiyor olu\u015fudur, yaln\u0131zca i\u00e7kiye ve kumara y\u00f6neliyor olu\u015fudur.” Leibniz’e g\u00f6re Almanya’da insanlar kad\u0131na ve paraya tutkundurlar. Gen\u00e7lerin e\u011fitimi tam anlam\u0131yla k\u00f6t\u00fcd\u00fcr, gen\u00e7ler safahata y\u00f6nelme e\u011filimindedirler. Yurt sevgisi diye bir \u015fey bilmezler. \u0130lgisizlik veba gibi her yan\u0131 kas\u0131p kavurmaktad\u0131r. Ger\u00e7ekte yak\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bu yak\u0131nmalar\u0131n y\u00fczde y\u00fcz kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclecektir. Ancak Leibniz dinsel ve ulusal par\u00e7alanm\u0131\u015fl\u0131k i\u00e7inde bulunan Almanya’n\u0131n ger\u00e7ek anlamda s\u0131k\u0131nt\u0131da hatta bir a\u00e7mazda oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Onun ba\u015fl\u0131ca sorunu budur.<\/p>\n

D\u00fc\u015f\u00fcnceye adanm\u0131\u015f bir ya\u015fam XVII. y\u00fczy\u0131l felsefe a\u00e7\u0131s\u0131ndan epeyce zengin bir d\u00f6nem oldu. M.\u00d6. IV. y\u00fczy\u0131ldan sonra kendini ahlak sorunlar\u0131nda s\u0131n\u0131rlayan ve b\u00f6ylece bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 son derece daraltan, \u00e7e\u015fitli anlay\u0131\u015flarda zaman zaman da bir kar\u015f\u0131-felsefe \u00f6zelli\u011fi g\u00f6steren felsefe yirmi bir y\u00fczy\u0131l sonra yeniden eski derinli\u011fine ve \u00e7e\u015fitlili\u011fine kavu\u015fmu\u015f oldu, ayr\u0131ca eski zamanlarda benzeri g\u00f6r\u00fclmemi\u015f olan bir dizgecili\u011fe ve y\u00f6ntemlili\u011fe ula\u015ft\u0131. Felsefenin ilk b\u00fcy\u00fck adlar\u0131 olan Sokrates’de, Platon’da ve Aristoteles’de herhangi bir d\u00fczen kayg\u0131s\u0131 d\u00fczeyini a\u015fmayan y\u00f6ntemlilik kavray\u0131\u015f\u0131 bu yeni d\u00f6nemde ger\u00e7ek bir y\u00f6ntem anlay\u0131\u015f\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcrken dizgesellik genel bir toparlay\u0131c\u0131l\u0131k olmaktan \u00e7ok \u00f6tede felsefenin zorunlu bir \u00f6\u011fesi durumuna geldi. XVII. y\u00fczy\u0131l denilince \u00fc\u00e7 b\u00fcy\u00fck filozofu, Descartes’\u0131, Spinoza’y\u0131 ve Leibniz’i d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcz \u00f6ncelikle. Spinoza ve Leibniz y\u00fczde y\u00fcz Descartes\u00e7\u0131 bir tutum almaks\u0131z\u0131n Descartes’\u0131n yolunu izlemi\u015fler, onun a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 yoldan biri daha maddeci, \u00f6b\u00fcr\u00fc daha ruh\u00e7u bir d\u00fczlemde yeni felsefeler geli\u015ftirmi\u015flerdir. Platon’un ve Aristoteles’in, \u00f6zellikle Aristoteles’in felsefede uzun y\u00fczy\u0131llar boyu s\u00fcrm\u00fc\u015f olan do\u011frudan do\u011fruya etkinli\u011fi art\u0131k do\u011fal ya da dolayl\u0131 bir etkinli\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n

Her \u00fc\u00e7 filozof da r\u00f6nesans ayd\u0131nlar\u0131ndan kalma bir \u00e7al\u0131\u015fkanl\u0131kla felsefeye y\u00f6nelip bir d\u00f6nemin \u00fc\u00e7 b\u00fcy\u00fck yap\u0131 ta\u015f\u0131 oldular. Cizvitlerin La Fl\u00e8che okulunda eksiksiz bir skolastik \u00f6\u011frenimi g\u00f6ren, daha sonra yo\u011fun bir felsefe \u00e7abas\u0131na giren Descartes; \u0130branice, Latince ve Frans\u0131zca’y\u0131 \u00e7ok iyi \u00f6\u011frenmi\u015f olan ve g\u00fcndelik ya\u015fam\u0131n gelgitleri d\u0131\u015f\u0131nda t\u00fcm ya\u015fam\u0131n\u0131 felsefeye adayan Spinoza yeni felsefenin \u00f6nc\u00fcleri olurken ard\u0131llar\u0131 Leibniz (Descartes’tan elli y\u0131l, Spinoza’ dan on d\u00f6rt y\u0131l sonra d\u00fcnyaya gelmi\u015ftir) \u00e7ok erken geli\u015fmi\u015f bir dahi \u00f6rne\u011fi \u00e7izerek yeni bilimsel ve felsefi kavray\u0131\u015f\u0131n \u00f6nc\u00fcleri aras\u0131nda en \u00f6nemli yerlerden birini alm\u0131\u015ft\u0131r. Leibniz’in belirtti\u011fi gibi Descartes’tan ge\u00e7meden Yeni\u00e7a\u011f’\u0131 kavramak nas\u0131l zorsa bizim gibi d\u00fc\u015f\u00fcnen pek \u00e7ok ki\u015finin de benimseyece\u011fi gibi Leibniz’den ge\u00e7meden geli\u015fim fikrini kavramak olas\u0131 de\u011fildir. Yeni felsefeyi do\u011fru olarak kavrayabilmek i\u00e7in bu \u00fc\u00e7 filozofun bilgi d\u00fcnyas\u0131na ayr\u0131nt\u0131lar\u0131yla girmekte yarar vard\u0131r.<\/p>\n

Alman filozofu Leibniz Slav k\u00f6kenli bir ailenin \u00e7ocu\u011fudur. Onun ad\u0131n\u0131 tam olarak s\u00f6yleyebilmek bizim i\u00e7in g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Bu konuda Almanlar bile g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7eker. Filozofun ad\u0131n\u0131 baz\u0131 kaynaklarda Leibniz, baz\u0131 kaynaklarda Leibnitz diye yazarlar. Ger\u00e7ekte onun ad\u0131n\u0131 Alman dilinin ko\u015fullar\u0131 i\u00e7inde Lubenicz diye yazmak ve Leubn\u00fctz gibi okumak gerekiyordu belki de. (Yvon Belaval’e g\u00f6re filozofun ad\u0131 pek \u00e7ok bi\u00e7imde yaz\u0131labilir ve okunabilirdi: Leibniz, Leibnitz, Leibn\u00fczius, Leibn\u00fctz, Leubnutz, Lubeniecz vb). Ancak bu yaz\u0131\u015f ve bu okuyu\u015flar\u0131n da Almancaya uyarl\u0131 oldu\u011fu kesin de\u011fildir. Slavcadaki “nicz”in Almancada “nitch” olmas\u0131 gerekiyordu. Baz\u0131 yazarlar onun ad\u0131n\u0131 Leibnitz diye yazmay\u0131 ye\u011flerler. Kendisi Leibniz’ i daha uygun g\u00f6rm\u00fc\u015f, ad\u0131n\u0131 hep \u00f6yle yazm\u0131\u015ft\u0131r. Biz de filozofun ad\u0131n\u0131 Leibniz diye yaz\u0131yor ancak bu ad\u0131 do\u011fru \u00fcnleyebilece\u011fimizi hi\u00e7bir zaman d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyoruz, herhangi bir filozofun ad\u0131n\u0131 kendi dilinde do\u011fru okumak gibi bir y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in buna gerek de g\u00f6rm\u00fcyoruz.<\/p>\n

Dehan\u0131n ilk at\u0131l\u0131mlar\u0131
\n<\/b>
\nGottfried Wilhelm Leibniz 1 Haziran l646’da Leipzig’de do\u011fdu. Birka\u00e7 ku\u015fak \u00f6nce Almanya’ya yerle\u015fmi\u015f Slav k\u00f6kenli Lutherci bir aileden geliyordu. Babas\u0131 Friedrich Leibniz \u00fcniversite hocas\u0131yd\u0131, ahlak dersleri veriyordu, ayn\u0131 zamanda hukuk\u00e7uydu. Annesi Catharina Schmuck bir hukuk profes\u00f6r\u00fcn\u00fcn k\u0131z\u0131yd\u0131. Gottfried Wilhelm babas\u0131n\u0131 yitirdi\u011finde alt\u0131 ya\u015f\u0131ndayd\u0131. O y\u0131l Nikolai-Schule’de ilk\u00f6\u011frenimine ba\u015flad\u0131. Ancak ya\u015fam\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc babas\u0131ndan kalan geni\u015f kitapl\u0131kta ge\u00e7iriyordu. Kendi kendine Yunanca ve Latince \u00f6\u011frendi, \u00f6zellikle Platon’u ve Aristoteles’i okudu, daha geni\u015f \u00e7er\u00e7evede Eski\u00e7a\u011f’\u0131n t\u00fcm filozoflar\u0131n\u0131 ve skolastikleri inceledi. On be\u015f ya\u015f\u0131ndan sonra Bacon’a, Campanella’ya, Galileo Galilei’ye, Descartes’a y\u00f6neldi. l66l’de yani on be\u015f ya\u015f\u0131nda Leipzig \u00dcniversitesi’ne girdi\u011finde felsefesinin temellerini atm\u0131\u015f bulunuyordu. Daha sonra, 1714’te yazd\u0131\u011f\u0131 bir mektupta \u015f\u00f6yle diyecektir: “On be\u015f ya\u015flar\u0131mdayken Leipzig y\u00f6resindeki Rosenthal korusunda eskilerin ve skolastiklerin t\u00f6zsel bi\u00e7imlerini benimsesem mi benimsemesem mi sorusundan kurtulmak i\u00e7in gezindi\u011fimi an\u0131ms\u0131yorum.” Filozof bu gen\u00e7 ya\u015flar\u0131nda daha \u00e7ok Descartes mekani\u011fine ilgi duydu ve bu onu matemati\u011fe y\u00f6neltti.<\/p>\n

Leibniz, Leipzig \u00dcniversitesi’nde Jacob Thomasius’un derslerini izledi. Bu \u00fcnl\u00fc felsefe adam\u0131 felsefe tarihi alan\u0131ndaki bilgisiyle Leibniz’in yeti\u015fmesine b\u00fcy\u00fck katk\u0131da bulundu. Leibniz o s\u0131rada Bacon’la ve Descartes’la oldu\u011fu kadar Hobbes’la da ilgilenmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Bu ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 sonucunda Descartes’\u0131n mekanik\u00e7i anlay\u0131\u015f\u0131na ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 giderek artacakt\u0131r. Ancak o hi\u00e7bir zaman k\u00f6r\u00fc k\u00f6r\u00fcne bir Descartes izleyicisi olmayacak, \u00f6rne\u011fin Aristoteles metafizi\u011finden kalan ve Descartes’\u0131n hi\u00e7 benimsemedi\u011fi sonu\u00e7sal neden fikrini yeniden felsefeye getirecektir. Bu da onun dinci bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n zorunlu denebilecek bir sonucudur, her dinci bak\u0131\u015f do\u011fada bir ereklilik g\u00f6rmek ister. Oysa Descartes Aristoteles’in d\u00f6rt nedeninden (etkin neden, bi\u00e7imsel neden, maddesel neden, sonu\u00e7sal neden) yaln\u0131zca etkin nedeni benimsemi\u015fti. Leibniz l663’te “bireyle\u015fme” konulu teziyle \u00fcniversiteyi bitirirken de skolastik felsefeyle ilgili bir konuyu ele almaktayd\u0131. O, bireyle\u015fme ilkesi sorununa adc\u0131 bir \u00e7\u00f6z\u00fcm getiriyordu. Evet, “bireyle\u015fme” skolastik felsefeden kalma bir kavramd\u0131r, \u0130bni Sina’n\u0131n metinlerini Latince’ye \u00e7eviren Eucken taraf\u0131ndan felsefeye sokulmu\u015ftur. Leibniz de bireyle\u015fme sorunu \u00e7er\u00e7evesinde bir varl\u0131\u011f\u0131n yaln\u0131zca \u00f6zg\u00fcl bir tipe sahip olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ayn\u0131 zamanda tekil, somut, uzayda ve zamanda belirgin bir varolu\u015fa sahip oldu\u011funu “De principio individui” adl\u0131 bu \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Yvon Belaval bu tezle ilgili olarak \u015funlar\u0131 s\u00f6yler: “Leibniz’in bakaloryas\u0131n\u0131 almak i\u00e7in 1663 may\u0131s\u0131nda verdi\u011fi tezi “De principio individui” adc\u0131l\u0131ktan yana \u00e7\u0131kar. Yarat\u0131lm\u0131\u015f t\u00f6zler bireysellik ilkelerini bi\u00e7imde de maddede de bulmazlar, b\u00fct\u00fcnsel birliklerinde bulurlar (bi\u00e7im ve madde); bi\u00e7imle madde, \u00f6zle varolu\u015f, t\u00fcrle \u00f6zg\u00fcl ayr\u0131m aras\u0131nda ussal bir ay\u0131rma s\u00f6z konusudur; do\u011fa kendi kendini bireyselle\u015ftirir yani ilk maddenin devinimi \u00f6zel varl\u0131klar\u0131 olu\u015fturmak i\u00e7in yeterlidir, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u015feylerin izleri Tanr\u0131’da varolduklar\u0131 s\u00fcrece \u00f6l\u00fcms\u00fczd\u00fcrler.” Leibniz o y\u0131l Jena \u00dcniversitesi’nde metafizik\u00e7i, hukuk\u00e7u, matematik\u00e7i Erhard Weigel’in derslerini izledi ve mant\u0131kla ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar yapt\u0131. Felsefe dilini basitle\u015ftirmek ve felsefi ara\u015ft\u0131rmay\u0131 matematiksel ara\u015ft\u0131rmaya benzer k\u0131lmak d\u00fc\u015f\u00fcncesi onda o zamanlar olu\u015fmaya ba\u015flad\u0131. “1663’te Jena’dan d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcnde hukuk bilimi ad\u0131na her \u015feyi y\u00fcz\u00fcst\u00fc b\u0131rak\u0131r. Yapt\u0131\u011f\u0131 tarih ve felsefe ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 kolayl\u0131kla hukuku \u00e7ok basit bulur ve kuramda oyalanmadan hemen uygulamaya ge\u00e7er. Savc\u0131 yard\u0131mc\u0131s\u0131 olan bir dostu onu mahkemeye g\u00f6t\u00fcr\u00fcr, ona okumas\u0131 i\u00e7in kararlar bulup verir, yasa \u00f6rnekleri g\u00f6sterir. (..) \u00d6\u011frencimiz hukuk biliminin derinliklerine erkenden girer. Yarg\u0131\u00e7l\u0131k mesle\u011fini pek sever, ancak avukatlar\u0131n ayr\u0131nt\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan nefret eder” (Y. Belaval).<\/p>\n

6 \u015eubat l664’te Leibniz annesini yitirmi\u015f, bu y\u00fczden Brunswick’de hukuk\u00e7u olan day\u0131s\u0131 Johann Strauch’un yan\u0131na yerle\u015fmi\u015f ve hukuk konular\u0131nda ara\u015ft\u0131rmalara ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Ayn\u0131 zamanda Altdorf’da (N\u00fcrnberg yak\u0131nlar\u0131) “De casibus perplexis in jure” (Hukukta g\u00fc\u00e7 durumlar) adl\u0131 doktora tezini yazd\u0131. Bu arada N\u00fcrnberg’de Rosenkreuz tarikat\u0131na girdi, tarikata girmekle kalmad\u0131, \u00f6rg\u00fct\u00fcn sekreteri oldu. O s\u0131ra simyac\u0131lar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla ve yap\u0131tlar\u0131yla ilgilenmeye ba\u015flad\u0131. Tarikattaki e\u011filimlerin tersine bo\u015f inanca dayal\u0131 fikirlerle ilgilenmek yerine kimya \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na y\u00f6neldi. l667’de Leibniz, Mainz Se\u00e7icisi’nin eski dan\u0131\u015fman\u0131 olan Boineburg baronuyla dostluk kurdu, bir “Nova methodus discendae docendaeque jurispuridentiae” (Hukuku \u00f6\u011frenmek ve \u00f6\u011fretmek i\u00e7in yeni y\u00f6ntem) yazd\u0131 ve baronun \u00f6nerisiyle onu Se\u00e7ici’ye kendi eliyle sundu. B\u00f6ylece hukuk\u00e7u Lasser’le birlikte \u00e7al\u0131\u015fma olana\u011f\u0131 sa\u011flad\u0131. Bu kitap hukuk \u00f6\u011fretiminde yeni bir y\u00f6ntem \u00f6nerirken hukuka kesinli\u011fi ve apa\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 getirmeyi ama\u00e7l\u0131yordu. Leibniz’in o g\u00fcnleriyle ilgili olarak E. Boutroux \u015f\u00f6yle der: “Onun N\u00fcrnberg’de kalmaktan sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 en b\u00fcy\u00fck yarar 1667 ilkyaz\u0131nda Almanya’n\u0131n en se\u00e7kin devlet adamlar\u0131ndan biri olan Boineburg baronuyla yani Mainz se\u00e7icisi Johann Philippe’in eski birinci \u00f6zel dan\u0131\u015fman\u0131yla tan\u0131\u015fmak ve b\u00f6ylece b\u00fcy\u00fck bir g\u00fc\u00e7 kazanmak oldu. Siyaset adam\u0131yla bilgin aras\u0131nda birdenbire \u00e7ok de\u011ferli bir yak\u0131nl\u0131k kuruldu: o zamana kadar okullar\u0131n dar \u00e7er\u00e7evesini a\u015famam\u0131\u015f olan Leibniz dostunun yard\u0131m\u0131yla toplum ve siyaset ya\u015fam\u0131n\u0131n geni\u015f alan\u0131na girdi.”<\/p>\n

Paris yolculu\u011fu ve son \u00e7al\u0131\u015fmalar
\n<\/b>
\nl667-l668’de “Confessio naturae contra atheistas” (Tanr\u0131tan\u0131mazlara kar\u015f\u0131 do\u011fan\u0131n tan\u0131kl\u0131\u011f\u0131) adl\u0131 yap\u0131t\u0131n\u0131 yazd\u0131. 1668’de yay\u0131mlanan bu tantanal\u0131 ba\u015fl\u0131kl\u0131 kitab\u0131nda Leibniz t\u0131pk\u0131 Bacon gibi az felsefenin insan\u0131 dinden edece\u011fini ve yeterli felsefenin ya da \u00e7ok felsefenin dine ba\u011flayaca\u011f\u0131n\u0131 savundu. Boineburg’un arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla yay\u0131mlanan bu yap\u0131t\u0131nda filozof ayr\u0131ca H\u0131ristiyan kiliselerinin birle\u015ftirilmesi i\u00e7in g\u00f6r\u00fc\u015fler \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyordu. Leibniz l669 y\u0131l\u0131n\u0131 \u00e7e\u015fitli siyasal ili\u015fkiler i\u00e7inde ge\u00e7irdi. O y\u0131l ilgin\u00e7 bir kitap yay\u0131mlad\u0131: “Defensio trintitatis per nova repeta logica” (Yeni mant\u0131ksal bulu\u015flar\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda teslisin savunulmas\u0131). Leibniz l670’de Mainz Se\u00e7icisi’nin saray\u0131na dan\u0131\u015fman olarak atand\u0131. Bu s\u0131rada Boineburg baronunun iste\u011fi \u00fczerine bir XVI. y\u00fczy\u0131l insanc\u0131s\u0131n\u0131n, Marius Nigolius’un bir yap\u0131t\u0131n\u0131 yeniden bask\u0131ya haz\u0131rlad\u0131. “Antibarbarus” adl\u0131 bu yap\u0131t skolastik d\u00fc\u015f\u00fcnceye y\u00f6nelik bir ele\u015ftiriydi.<\/p>\n

Yazar bu kitab\u0131nda yeni d\u00fc\u015f\u00fcnceyi savunuyor, skolastik d\u00fc\u015f\u00fcnceyi yerden yere vuruyordu. Leibniz bu kitaba yazd\u0131\u011f\u0131 \u00f6ns\u00f6zde yazar\u0131n a\u015f\u0131r\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 belirtmekten geri kalmad\u0131. 1672’de iki fizik kitab\u0131 yay\u0131mlad\u0131: “Theoria motus abstracti” (Soyut devinim kuram\u0131) ve “Theoria motus concreti” (Somut devinim kuram\u0131). Bunlardan soyutla ilgili olan\u0131 Londra krall\u0131k toplulu\u011funa, somutla ilgili olan\u0131 Frans\u0131z bilimler akademisine sunuldu. Leibniz her iki kitab\u0131nda sonsuzk\u00fc\u00e7\u00fck hesab\u0131n\u0131 fizi\u011fe uygulamaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bu kitaplar\u0131n as\u0131l \u00f6nemi Descartes\u00e7\u0131 \u00f6\u011fretiye y\u00f6nelttikleri ele\u015ftiriden gelir. Descartes’\u0131n uzam kavray\u0131\u015f\u0131 Leibniz’in d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131na ters d\u00fc\u015fer. Descartes’\u0131n \u00f6\u011fretisinde uzam maddenin \u00f6z\u00fcd\u00fcr. Descartes uzam\u0131 “i\u00e7sel yer” diye adland\u0131r\u0131yor, uzamda i\u00e7erilmi\u015f cismin uzamdan ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 yaln\u0131zca d\u00fc\u015f\u00fcncemizden gelir diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. Ona g\u00f6re uzam\u0131 olu\u015fturan \u015fey cismi de olu\u015fturan \u015feydi. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f elbette H\u0131ristiyan dogmalar\u0131na ayk\u0131r\u0131d\u0131r. Leibniz sorunu \u015f\u00f6yle koyuyordu: uzam cisimlerin \u00f6z\u00fc olamaz, cisimde daha \u00fcst d\u00fczeyde bir \u015feylerin bulunmas\u0131 gerekir. Uzamdan ba\u011f\u0131ms\u0131z olan bu \u015fey de t\u00f6zd\u00fcr. Leibniz b\u00f6ylece yeni bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcnceden uzakla\u015fmaks\u0131z\u0131n eski felsefenin t\u00f6z kavray\u0131\u015f\u0131na ba\u011flan\u0131yor, ruhsal olanla cisimsel olan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ayr\u0131 ayr\u0131 belirleyerek bu iki \u015fey aras\u0131na bir ge\u00e7i\u015f yeri koyuyordu. B\u00f6ylece H\u0131ristiyan inanc\u0131n\u0131n dogmalar\u0131 da zedelenmemi\u015f oluyordu. Leibniz’e g\u00f6re zaman nas\u0131l art arda geli\u015fin d\u00fczenini veriyorsa uzam da yan yana geli\u015fin d\u00fczenini veriyordu.<\/p>\n

Leibniz l672’de diplomatik bir ama\u00e7la Paris’e gitti. Amac\u0131 Fransa k\u0131ral\u0131 Louis XIV’\u00fc M\u0131s\u0131r’\u0131 ele ge\u00e7irmesi i\u00e7in y\u00f6nlendirmekti. Bu giri\u015fim Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu’nun ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 yolunda \u00f6nemli bir ad\u0131m olacakt\u0131. Tasar\u0131n\u0131n temelinde Almanya i\u00e7in tehlike sayd\u0131\u011f\u0131 Louis XIV’\u00fcn g\u00fcc\u00fcn\u00fc k\u0131rma d\u00fc\u015f\u00fcncesi yat\u0131yordu. Filozof Paris’te Ha\u00e7l\u0131 Seferleri d\u00f6neminin \u00e7oktan kapand\u0131\u011f\u0131 gibi bir yan\u0131t almakla d\u00fc\u015f k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131na u\u011frad\u0131. Y. Belaval bu konuda \u015funlar\u0131 yazar: “1672! Leibniz bu y\u0131l\u0131 ka\u00e7 kez ac\u0131 \u00e7ekerek anacakt\u0131r. Paris’e yeni varm\u0131\u015ft\u0131r, 6 May\u0131s g\u00fcn\u00fcd\u00fcr, Louis XIV Hollanda’ya sava\u015f a\u00e7ar. Bundan b\u00f6yle M\u0131s\u0131r’a sefer d\u00fczenleme tasar\u0131s\u0131n\u0131 kim umursayacak! 21 Haziran’da Pomponne Ha\u00e7l\u0131 Seferleri’nin Saint Louis’den bu yana anlam\u0131n\u0131 yitirdi\u011fi yan\u0131t\u0131n\u0131 verir.” (Frans\u0131zlar\u0131n M\u0131s\u0131r kar\u015f\u0131s\u0131ndaki duygular\u0131 olduk\u00e7a \u00e7eli\u015fiktir. Onlar hem M\u0131s\u0131r’\u0131 ele ge\u00e7irmek isterler, hem de Osmanl\u0131larla aray\u0131 bozmak istemezler. Sonunda Talleyrand’\u0131n \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fcyle ve Bonaparte’\u0131n giri\u015fimiyle 5 Mart 1789’da M\u0131s\u0131r seferine giri\u015firler. 23 Temmuz’da Kahire d\u00fc\u015fer. Ancak bir s\u00fcre sonra Frans\u0131zlar \u00e7e\u015fitli nedenlerle M\u0131s\u0131r’dan \u00e7ekilirler.)<\/p>\n

Leibniz ‘in Paris’e gitmekten amac\u0131 siyasal oldu\u011fu kadar da bilimseldi: Paris bilimin, felsefenin ve sanat\u0131n merkeziydi, Frans\u0131zca bir d\u00fcnya diliydi, evrensel ge\u00e7erlilikte bir dildi. Frans\u0131z edebiyat\u0131 d\u00fcnyan\u0131n ilgisini \u00fczerine \u00e7ekmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Leibniz Paris’te geli\u015fmekte olan k\u00fclt\u00fcr de\u011ferlerini yak\u0131ndan tan\u0131d\u0131. Filozof bu arada 1673’te Londra’ya gidip d\u00f6nd\u00fc. Y\u0131l\u0131n ilk \u00fc\u00e7 ay\u0131n\u0131 orada ge\u00e7irdi, Wren, Oldenburg gibi matematik\u00e7ilerle g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fc, fizik\u00e7i Boyle’la dostluk kurdu. Paris’e d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcnde Pascal’\u0131n matematik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 inceledi, matematik\u00e7i ve g\u00f6kbilimci Huygens’le bir s\u00fcre \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Malebranche’la tan\u0131\u015fma olana\u011f\u0131 buldu. K. Fischer bu durumun Leibniz’e \u00e7ok \u015fey katt\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirerek \u015f\u00f6yle der: “Paris’te kal\u0131\u015f onun i\u00e7in son derece yararl\u0131 oldu. O y\u00fczy\u0131lda o bir Frans\u0131z yazar\u0131 olmasayd\u0131 Avrupal\u0131 bir yazar olamazd\u0131. Leibniz bunu Paris’te ger\u00e7ekle\u015ftirdi. (..) Birinci s\u0131n\u0131f matematik\u00e7i kat\u0131na Paris’te y\u00fckselmi\u015ftir Leibniz, yoksa o zaman\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncesi i\u00e7inde Almanya’da kalsayd\u0131 bu yere ne yapsa \u00e7\u0131kamazd\u0131.” Leibniz’in ba\u015fl\u0131ca yap\u0131tlar\u0131n\u0131 Frans\u0131z diliyle yazm\u0131\u015f olmas\u0131 bu \u00e7er\u00e7evede elbette olduk\u00e7a anlaml\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Leibniz 1676’da Pascal’\u0131n yapm\u0131\u015f oldu\u011fu hesap makinesini geli\u015ftirdi. Yaln\u0131zca toplama \u00e7\u0131karma yapan makine bundan b\u00f6yle \u00e7arpma ve b\u00f6lme de yapacakt\u0131, hatta k\u00f6k alma i\u015flemlerinde kullan\u0131labilecekti. 1676 Ekiminde filozof \u00fclkesine d\u00f6nd\u00fc. Ge\u00e7erken Londra’ya ve Amsterdam’a u\u011frad\u0131. Londra’da daha \u00f6nceki yolculu\u011funda tan\u0131m\u0131\u015f oldu\u011fu \u00fcnl\u00fc geometri bilgini Collins’le ve \u00fcnl\u00fc fizik\u00e7i, matematik\u00e7i, g\u00f6kbilimci Newton’la g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fc. Newton’la aralar\u0131nda bu g\u00f6r\u00fc\u015fmeden sonra \u00f6fke ve ku\u015fku dolu bir k\u0131rg\u0131nl\u0131k geli\u015fti. Bu 1676 y\u0131l\u0131 Leibniz i\u00e7in olduk\u00e7a verimli ya da \u00f6nemli bir y\u0131ld\u0131r. Leibniz 1676’da insanl\u0131k tarihinin en \u00f6nemli bulu\u015flar\u0131ndan birini ger\u00e7ekle\u015ftirdi, diferansiyel hesab\u0131n\u0131 buldu. Bu bulu\u015fuyla matemati\u011fi yeni bir bilim durumuna getirdi, “s\u00fcrekli”yi ve “sonsuzk\u00fc\u00e7\u00fck”\u00fc ortaya koydu. Diferansiyel hesab\u0131n\u0131n bulunu\u015fu Leibniz’le Newton’\u0131n aras\u0131n\u0131 a\u00e7t\u0131. Ortaya konan bulu\u015flar aras\u0131ndaki yak\u0131nl\u0131k Londra g\u00f6r\u00fc\u015fmesinin bir sonucu muydu? Bu hesab\u0131 \u00f6nce Leibniz mi, Newton mu bulmu\u015ftu? Newton’\u0131n fl\u00fcksiyonlar y\u00f6ntemi dedi\u011fi \u015fey Leibniz’in yeni bulu\u015fuyla neredeyse \u00f6zde\u015fti. Emile Boutroux bu konuda \u015f\u00f6yle der: “Newton fl\u00fcksiyonlar\u0131n de\u011fi\u015fimlerini cisimlerin devinimleriyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rarak h\u0131z fikrini yeni hesab\u0131n\u0131n temeline koyuyordu. Leibniz buna kar\u015f\u0131l\u0131k bu yeni ara\u015ft\u0131rmaya sonsuzk\u00fc\u00e7\u00fck nicelikler kavram\u0131n\u0131 getirerek fizik d\u00fcnyadan al\u0131nm\u0131\u015f bir imgeden de\u011fil de metafizik bir noktadan yola \u00e7\u0131k\u0131yordu.” Leibniz \u00fclkesine d\u00f6nerken Amsterdam’da Spinoza’yla da bir g\u00f6r\u00fc\u015fme yapm\u0131\u015ft\u0131. l672 y\u0131l\u0131n\u0131n sonlar\u0131nda Boineburg baronu, bir y\u0131l sonra Mainz se\u00e7icisi bu d\u00fcnyadan ayr\u0131lm\u0131\u015flard\u0131. l676’da Leibniz Braunschweig-L\u00fcneburg d\u00fck\u00fcn\u00fcn \u00f6nerisiyle Hannover’de kitapl\u0131k memuru oldu. 1677-1679 aras\u0131nda din i\u015flerine a\u011f\u0131rl\u0131k veren filozof kiliseleri birle\u015ftirme giri\u015fimlerini s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc, bunun i\u00e7in katolik inanc\u0131n\u0131n savunucusu olan Frans\u0131z d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fc Bossuet’yle mektupla\u015ft\u0131, bu arada piskopos Spizola’yla yaz\u0131\u015ft\u0131. Bossuet’nin uzla\u015fmaz ki\u015fili\u011fi Leibniz’in g\u00fcc\u00fcn\u00fc k\u0131r\u0131yordu.<\/p>\n

O s\u0131ralar Leibniz Harz maden i\u015fletmelerinin yenile\u015ftirilmesi i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmalar yapt\u0131, bu arada baz\u0131 kayalar\u0131n d\u0131\u015f as\u0131ll\u0131, baz\u0131lar\u0131n\u0131n da i\u00e7 as\u0131ll\u0131 oldu\u011funu g\u00f6sterdi. 1678’de Hannover’da y\u00fcksek mahkeme \u00fcyesi se\u00e7ildi. l682’de Leipzig’de “Acta eruditorum” adl\u0131 bilimsel bir derginin kurulmas\u0131na katk\u0131da bulundu. l685’te Braunschweig hanedan\u0131n\u0131n resmi tarih\u00e7isi oldu. l686’da felsefesinin b\u00fct\u00fcn\u00fcn\u00fc \u00f6zetledi\u011fi, ince olmas\u0131na kar\u015f\u0131n temel kitaplar\u0131ndan biri say\u0131lan “Discours de metaphysique”i (Metafizik \u00fczerine konu\u015fma) yazd\u0131. Frans\u0131zca yaz\u0131lm\u0131\u015f olan ve ilk bas\u0131m\u0131 1846’da yap\u0131labilen bu yap\u0131t\u0131 kesin bi\u00e7imiyle 1907’de Henri Lestienne yay\u0131mlad\u0131. Bu yap\u0131t\u0131nda Leibniz Tanr\u0131’y\u0131 geni\u015f \u00e7er\u00e7eveli bir bi\u00e7imde tan\u0131tlamaya giri\u015fti ve ileride “monad” diye belirleyece\u011fi “bireysel t\u00f6z”\u00fc a\u00e7\u0131klad\u0131. Bu yap\u0131t Leibniz’i kavramakta \u00e7ok \u00f6nemli bir kaynakt\u0131r. 1686’da filozof kiliselerin birle\u015ftirilmesi konusunda yeni \u00e7\u00f6z\u00fcmler getiren “Systema theologicum”u da \u00e7\u0131kard\u0131. O y\u0131l\u0131n bir \u00fcr\u00fcn\u00fc daha oldu: “Brevis demonstratio erroris memorabilis Cartesii” (Descartes’\u0131n \u00f6nemli bir yan\u0131lg\u0131s\u0131yla ilgili k\u0131sa belirleme). Bu kitab\u0131nda Leibniz Descartes’\u0131n cisimlerin \u00e7arp\u0131\u015fmas\u0131yla ilgili kuram\u0131n\u0131 ele\u015ftirmi\u015ftir. l687-l690 aras\u0131nda filozof Avusturya, Almanya ve \u0130talya’ya yolculuklar yapt\u0131. Braunschweig hanedan\u0131n\u0131n tarihini yazabilmek i\u00e7in belgeler topluyordu. Bu yolculuklar\u0131 s\u0131ras\u0131nda pek \u00e7ok bilim, din ve siyaset adam\u0131yla yak\u0131nl\u0131k kurdu.<\/p>\n

l690’da Locke’un \u00fcnl\u00fc kitab\u0131 “Essay concerning human understanding” (\u0130nsan anl\u0131\u011f\u0131 \u00fczerine deneme) yay\u0131mland\u0131 (kitab\u0131n geni\u015fletilmi\u015f bas\u0131mlar\u0131 l694, l697, l699, l705’te yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r). Bu kitapta Leibniz felsefesine taban tabana kar\u015f\u0131t g\u00f6r\u00fc\u015fler \u00f6ne s\u00fcr\u00fclmektedir. Spinoza’n\u0131n ya\u015f\u0131t\u0131 olan ingiliz filozofu Locke Aristoteles\u00e7i bir \u00e7izgide felsefesini geli\u015ftirmi\u015ftir, oysa Leibniz tam anlam\u0131nda Platoncu bir felsefe anlay\u0131\u015f\u0131 geli\u015ftirmektedir. 1690 ayn\u0131 zamanda filozofun “\u00f6ncesel uyum” kuram\u0131n\u0131 ortaya att\u0131\u011f\u0131 y\u0131ld\u0131r. Bir y\u0131l sonra Leibniz “Si l’essence du corps consiste dans l’\u00e9tendue” (Cisimlerin t\u00f6z\u00fc uzamda m\u0131d\u0131r) adl\u0131 bir kitap\u00e7\u0131k \u00e7\u0131kard\u0131. 1692’de Hannover devletinin se\u00e7icilik almas\u0131na katk\u0131da bulunan Leibniz 1693’te “Codex juris gentium diplomaticus”u (\u0130nsan haklar\u0131n\u0131n siyaset yasas\u0131) yay\u0131mlad\u0131. 1694’te “Sur la reforma de la philosophie premi\u00e8re et sur la notion de substance” (\u0130lk felsefenin yeniden d\u00fczenlenmesi ve t\u00f6z kavram\u0131 \u00fczerine) adl\u0131 kitab\u0131n\u0131 \u00e7\u0131kard\u0131. Bir y\u0131l sonra \u00e7\u0131kan “Syst\u00e8me nouveau de la nature et de la communication des substances”da (Do\u011fa \u00fczerine ve t\u00f6zlerin ili\u015fkisi \u00fczerine yeni dizge) \u00f6ncesel uyumu a\u00e7\u0131kl\u0131yordu.<\/p>\n

Johann Friedrich’in yerine ge\u00e7mi\u015f olan karde\u015fi Ernst-August 1696’da Leibniz’i dan\u0131\u015fman yapt\u0131. Filozof 1697’de “Sur l’origine radicale des choses”u (\u015eeylerin k\u00f6kel kayna\u011f\u0131 \u00fczerine) yay\u0131mlad\u0131. Bu kitapta filozof d\u00fcnyam\u0131z\u0131 “olas\u0131 d\u00fcnyalar\u0131n en g\u00fczeli” diye belirleyen kuram\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131kl\u0131yordu. 1698’de Ernst-August \u00f6ld\u00fc. O y\u0131l Leibniz “De ipsa natura sive de vi insita actionibusque creaturarum”u (Do\u011fan\u0131n kendisi \u00fczerine ya da i\u00e7kin g\u00fc\u00e7 \u00fczerine ve yarat\u0131klar\u0131n eylemleri \u00fczerine) adl\u0131 kitap\u00e7\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00e7\u0131kard\u0131. Bu \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda filozof do\u011fa ve sonluluk \u00fczerine ortaya konulmu\u015f olan fikirlerin modern mekaniklik fikriyle pek g\u00fczel ba\u011fda\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunuyordu. Felsefe \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n yan\u0131nda Leibniz \u00fclkesinin k\u00fclt\u00fcr sorunlar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zebilmek i\u00e7in tasar\u0131lar geli\u015ftiriyordu, bunun i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fcnsel ve siyasal d\u00fczeyde \u00e7e\u015fitli ili\u015fkiler kurmaktayd\u0131. Paris’teki ve Londra’daki bilimler akademisine benzer bir kurulu\u015fu ger\u00e7ekle\u015ftirebilmek i\u00e7in \u00e7ok emek harcad\u0131. Bu yolda Brandenburg se\u00e7icisine (gelece\u011fin Prusya kral\u0131 Friedrich bir kurulu\u015f tasla\u011f\u0131 sundu. Berlin Bilimler Derne\u011fi Leibniz’in tasar\u0131s\u0131na g\u00f6re 11 Temmuz 1700’de kuruldu. Ba\u015flang\u0131\u00e7 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 Avrupa’y\u0131 kas\u0131p kavurmakta olan sava\u015flar y\u00fcz\u00fcnden pek \u00e7etin ge\u00e7ti. Kurum Friedrich II’nin katk\u0131s\u0131yla 1744’te Bilimler Akademisi ad\u0131n\u0131 ald\u0131. Bu arada Leibniz Braunschweig hanedan\u0131n\u0131n tarihiyle ilgili belgeleri 1701’den sonra yay\u0131mlad\u0131. Bu \u00e7al\u0131\u015fma eski Almanya \u00fczerine ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir tarih incelemesidir.<\/p>\n

Leibniz l703’te temel kitaplar\u0131ndan biri olan ve Locke’u ele\u015ftirmek \u00fczere yazd\u0131\u011f\u0131 “Nouveaux essais sur l’entendement humain” (\u0130nsan anl\u0131\u011f\u0131 \u00fczerine yeni deneme) adl\u0131 yap\u0131t\u0131n\u0131 kotar\u0131r, ancak Locke 28 Ekim l704’de \u00f6l\u00fcnce Leibniz bu \u00e7ok \u00f6nemli yap\u0131t\u0131n\u0131 yay\u0131mlamaktan ahlaksal kayg\u0131larla vazge\u00e7er. Oysa bu \u00e7al\u0131\u015fma Leibniz felsefesini a\u00e7\u0131klayan temel ve geni\u015f bir \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131r. Bu \u00e7al\u0131\u015fmada Locke’un “tabula rasa” kuram\u0131 ele\u015ftirilir ve do\u011fu\u015ftan fikirlerin varl\u0131\u011f\u0131 savunulur. l7l0’da temel kitaplar\u0131ndan biri olan “Essais de th\u00e9odic\u00e9e” (Tanr\u0131bilgisi \u00fczerine deneme) yay\u0131mlan\u0131r. Bu kitap Frans\u0131z filozofu Pierre Bayle’e yan\u0131t niteli\u011fi ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Leibniz bu kitab\u0131nda d\u00fcnyam\u0131z\u0131n olas\u0131 d\u00fcnyalar\u0131n en g\u00fczeli oldu\u011funu savunan o iyimser g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc \u00fczerinde durur. Protestanl\u0131\u011f\u0131n do\u011frular\u0131ndan \u00e7ok ho\u015fg\u00f6r\u00fc anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 benimseyen Bayle \u00f6zellikle tart\u0131\u015fma bilmez ki\u015filer olarak belirledi\u011fi dinbilimcileri k\u0131yas\u0131ya ele\u015ftirir. O ger\u00e7ekte Leibniz’in t\u00f6z anlay\u0131\u015f\u0131na da kar\u015f\u0131d\u0131r, hem \u00e7ok basit olan hem de hi\u00e7bir d\u0131\u015f neden olmaks\u0131z\u0131n de\u011fi\u015fik alg\u0131lara ula\u015fabilen monadlar ona kavran\u0131lamaz g\u00f6r\u00fcnmektedir. Pierre Bayle kolay kolay dize gelmeyen kavgac\u0131 ki\u015fili\u011fiyle “inanc\u0131n evrensel olmas\u0131 do\u011fru olmas\u0131n\u0131 gerektirmez” diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Bayle’e g\u00f6re filozoflar ba\u015fkalar\u0131n\u0131n \u00f6nerdi\u011fi \u015feyleri benimsemekle de\u011fil, nesneleri inceden inceye ara\u015ft\u0131rmakla y\u00fck\u00fcml\u00fcd\u00fcrler. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fleri onu Leibniz’le ve din adamlar\u0131yla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya getirmi\u015ftir. Bayle yaln\u0131z cizvitlerin de\u011fil, protestan papazlar\u0131n\u0131n da \u00f6fkesini \u00e7ekiyordu. Bayle’e kar\u015f\u0131 tanr\u0131sal adaleti savunan “Th\u00e9odic\u00e9e” mezheplerin birle\u015ftirilmesi yolunda bir \u00e7abay\u0131 ortaya koyar.<\/p>\n

Leibniz bir yandan mezhepleri birle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken bir yandan da t\u00fcm H\u0131ristiyan \u00fclkelerinin karde\u015f\u00e7e ya\u015famas\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in yollar ar\u0131yor, bu arada Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu’nu ortadan kald\u0131rma yolunda bir M\u0131s\u0131r seferini ger\u00e7ekle\u015ftirebilmek i\u00e7in \u00e7e\u015fitli ili\u015fkilere giriyordu. Amac\u0131 elbette Frans\u0131zlar\u0131n dikkatini Almanya’dan ba\u015fka bir y\u00f6ne y\u00f6neltmekti. Louis XIV’\u00fcn kap\u0131s\u0131n\u0131 \u00e7alm\u0131\u015f, ancak hi\u00e7bir olumlu sonu\u00e7 alamam\u0131\u015ft\u0131. Bir kap\u0131 daha \u00e7ald\u0131. Osmanl\u0131lar\u0131n Demirba\u015f \u015earl diye adland\u0131rd\u0131klar\u0131 Karl XII’yle ili\u015fki kurdu. Kral Pultava sava\u015f\u0131nda yenilince filozofun umutlar\u0131 suya d\u00fc\u015ft\u00fc. Umut Rusya \u00e7ar\u0131 B\u00fcy\u00fck Petro’dayd\u0131. Leibniz’in b\u00fcy\u00fck Petro’ya yakla\u015fmas\u0131 \u00e7ok kolay olmad\u0131. \u00c7ar uzla\u015fmaz bir ki\u015fiydi, \u00fclkesini ileri bir \u00fclke durumuna getirmekten ba\u015fka bir sorunla ilgilenmiyordu. Leibniz \u00c7ar’\u0131n dostu ve Viyana’daki el\u00e7isi Baron Urbich’in arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla \u00c7ar’a bir k\u00fclt\u00fcr kalk\u0131nmas\u0131 tasar\u0131s\u0131 sundu. Tasar\u0131da Petersburg’da bir bilimler akademisi kurulmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesi de yer al\u0131yordu. Akademi Rusya’daki k\u00fclt\u00fcr kalk\u0131nmas\u0131n\u0131n merkezi olacakt\u0131. Leibniz ayr\u0131ca b\u00fct\u00fcn Rusya’da kitapl\u0131klar, laboratuvarlar, ara\u015ft\u0131rma merkezleri kurulmas\u0131n\u0131 \u00f6neriyordu. Filozof 1711 Ekiminde \u00e7arla g\u00f6r\u00fc\u015fme olana\u011f\u0131 buldu. Ard\u0131ndan hemen Avusturya’ya \u00e7a\u011f\u0131r\u0131ld\u0131: imparator Karl VI kendisine bir \u015feyler soracakt\u0131. Ancak imparatora yak\u0131nla\u015fabilece\u011fini san\u0131rken d\u00fc\u015f k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131na u\u011frad\u0131.<\/p>\n

Leibniz l7l4’e do\u011fru \u00fcnl\u00fc yap\u0131t\u0131 “Monadologie”yi yay\u0131mlad\u0131. O bu yap\u0131t\u0131n\u0131 \u00fcnl\u00fc Frans\u0131z komutan\u0131 Eug\u00e8ne de Savoie i\u00e7in kaleme alm\u0131\u015ft\u0131. Bu kitap ba\u015ftan sona monadlar \u00f6\u011fretisini a\u00e7\u0131kl\u0131yordu. Leibniz ayn\u0131 y\u0131l “Principes de yla nature et de la gr\u00e2ce fond\u00e9es en raison”u (Do\u011fan\u0131n ve tanr\u0131vergisinin usla temellenmi\u015f ilkeleri) yay\u0131mlad\u0131. Sonra yeniden Hannover’a yerle\u015fti. B\u00fcy\u00fck Britanya ve \u0130rlanda kral\u0131 olan Hannover Se\u00e7icisi George I’e yak\u0131nla\u015ft\u0131. Filozofun George I gibi ne yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmeyen, tutars\u0131zl\u0131klar\u0131yla \u00fcnl\u00fc birinden yard\u0131m ummas\u0131 anla\u015f\u0131l\u0131r gibi de\u011fildi. 1701 tarihli Act of Settlement ile \u0130ngiltere taht\u0131n\u0131n veraset hakk\u0131 Hannoverl\u0131lara b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. George I annesinin ve daha sonra Krali\u00e7e Anne’in \u00f6l\u00fcm\u00fc \u00fczerine tahta oturmu\u015ftu. D\u00fcnyas\u0131n\u0131 kad\u0131nlarla ve \u00e7\u0131kar hesaplar\u0131yla dolduran, \u0130ngilizce \u00f6\u011frenmek zahmetine bile katlanmam\u0131\u015f olan George I Leibniz’i hi\u00e7 mi hi\u00e7 ciddiye almad\u0131, onunla \u0130ngiltere’ye yolculuk yapmak bile istemedi. Filozof son y\u0131llar\u0131n\u0131 orada yaln\u0131zl\u0131k i\u00e7inde ge\u00e7irdi. Onun inan\u00e7l\u0131 ama \u00f6zg\u00fcr bak\u0131\u015f bi\u00e7imine al\u0131\u015famayan din adamlar\u0131 onu inan\u00e7s\u0131zl\u0131kla su\u00e7lad\u0131lar. Bu anlams\u0131z bask\u0131lar alt\u0131nda yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131 se\u00e7en Leibniz l7l6’da Hannover’da d\u00fcnyaya g\u00f6zlerini kapad\u0131. Locke’u ele\u015ftirmek i\u00e7in yazm\u0131\u015f oldu\u011fu temel kitab\u0131 ancak l765’te yay\u0131mlanabilmi\u015ftir.<\/p>\n

Se\u00e7mecilik ve b\u00fct\u00fcnc\u00fc bak\u0131\u015f<\/p>\n

<\/b>Alman felsefesinin temel bir \u00f6zelli\u011fi durumuna gelmi\u015f olan \u00e7etrefillik Leibniz’le ba\u015flar dersek filozofa az da olsa haks\u0131zl\u0131k etmi\u015f olur muyuz? Leibniz felsefesinin Kant, Hegel, Fichte felsefelerinden daha az bulan\u0131k oldu\u011funu s\u00f6ylemek belki de do\u011fru olacakt\u0131r. Leibniz’i okumakta Emile Boutroux gibi felsefe adamlar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck kolayl\u0131k sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Felsefe tarih\u00e7isi F. Challaye bu konuda Boutroux’nun katk\u0131s\u0131n\u0131 “Petite histoire des grandes philosophies” (B\u00fcy\u00fck felsefelerin k\u00fc\u00e7\u00fck tarihi) adl\u0131 kitab\u0131nda \u015f\u00f6yle belirler: “Monadoloji gibi \u00e7ok g\u00fc\u00e7 bir kitap da Emile Boutroux’nun e\u015fsiz “Giri\u015f”inin ve notlar\u0131n\u0131n sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 ayd\u0131nlatmalar\u0131 kullanmak ko\u015fuluyla okunabilir. Derin bir ara\u015ft\u0131rmada bu “Giri\u015f”, \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131 olarak al\u0131nabilece\u011fi gibi Maurice Halbwachs’\u0131n “Leibniz”i de kaynaklar\u0131yla birlikte kullan\u0131labilir.” Biz bu \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck tan\u0131tma \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda Boutroux’dan, Halbwachs’dan yararland\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi Leibniz ara\u015ft\u0131rmas\u0131na y\u0131llar\u0131n\u0131 vermi\u015f olan Yvon Belaval’in kitaplar\u0131ndan da yararlanmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k. Ama elbette en \u00f6nemli kayna\u011f\u0131m\u0131z Leibniz’in kendi yap\u0131tlar\u0131yd\u0131.<\/p>\n

Leibniz Almanlar\u0131n ilk b\u00fcy\u00fck filozofudur. O, Descartes’\u0131n ve \u00f6b\u00fcrlerinin izinde yeni bir felsefe kurarken \u00f6nderini ya da \u00f6nderlerini ele\u015ftirmekten geri kalmam\u0131\u015ft\u0131r. Descartes’tan ge\u00e7meden yeni felsefenin iyi anla\u015f\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 bildiren filozof, Aristoteles\u00e7i \u00e7izgideki filozoflar\u0131n, bu arada Locke’un felsefesine taban tabana kar\u015f\u0131t bir felsefe geli\u015ftirmi\u015ftir. “Yeni deneme”nin \u00f6ns\u00f6z\u00fcnde \u015funlar\u0131 s\u00f6yler: “K\u0131sacas\u0131, Deneme’nin yazar\u0131 benim de alk\u0131\u015flad\u0131\u011f\u0131m nice g\u00fczel \u015fey s\u00f6yl\u00fcyor olursa olsun, dizgelerimiz birbirinden ayr\u0131d\u0131r. Onunki daha \u00e7ok Aristoteles’in dizgesine ba\u011fl\u0131d\u0131r, benimki Platon’unkine, ikimiz de bir\u00e7ok bak\u0131mdan bu iki filozofun \u00f6\u011fretisinden uzakta olsak bile.” Descartes\u00e7\u0131 Leibniz, \u00f6nderi gibi k\u00f6ktenci olmay\u0131 ye\u011flememi\u015f, daha \u00e7ok se\u00e7meci bir felsefe olu\u015fturmak yoluna gitmi\u015ftir. O, skolastikler kar\u015f\u0131s\u0131nda Descartes kadar k\u00f6ktenci ya da ac\u0131mas\u0131z de\u011fildir. Descartes’a g\u00f6re Aristoteles’in ard\u0131l\u0131 olan bu dinci filozoflar sa\u011fl\u0131kl\u0131 hi\u00e7bir g\u00f6r\u00fc\u015f ortaya koyamam\u0131\u015flard\u0131r. Leibniz \u015f\u00f6yle der: “San\u0131r\u0131m eskilerin de, derin d\u00fc\u015f\u00fcnce al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na ermi\u015f, birka\u00e7 y\u00fczy\u0131l \u00f6nce dinbilim ve felsefe \u00f6\u011fretmi\u015f, i\u00e7lerinden baz\u0131lar\u0131 azizlik kat\u0131na y\u00fckselmi\u015f usta ki\u015filerin de s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz \u015feyler \u00fczerine bilgisi olmu\u015ftur; onlar\u0131 bug\u00fcn g\u00f6zden d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f bulunan t\u00f6zsel bi\u00e7imlerin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 benimsemeye ve korumaya y\u00f6nelten bu bilgidir. Ama onlar bizim yeni filozoflar toplulu\u011funun sand\u0131\u011f\u0131 gibi ne \u00f6ylesine do\u011frular\u0131n uza\u011f\u0131ndad\u0131rlar, ne de \u00f6ylesine g\u00fcl\u00fcn\u00e7 durumdad\u0131rlar. ” Leibniz b\u00f6ylece kendinden \u00f6nceki d\u00fc\u015f\u00fcnce etkinliklerini tam anlam\u0131nda b\u00fct\u00fcnselci ama ayn\u0131 zamanda ay\u0131klamac\u0131 bir bak\u0131\u015fla de\u011ferlendirmeye y\u00f6nelir. En de\u011ferli \u00f6\u011felerden yepyeni bir b\u00fct\u00fcn olu\u015fturmak ister gibidir.<\/p>\n

F.-J. Thonnard “Pr\u00e9cis d’histoire de la philosophie” adl\u0131 kitab\u0131nda \u015f\u00f6yle der: “Yazar\u0131 kadar karma\u015f\u0131k olan Leibniz’in yap\u0131t\u0131 modern kavray\u0131\u015f\u0131 hem durdurur, hem ileriye g\u00f6t\u00fcr\u00fcr gibidir: \u00f6nce geleneksel \u00f6\u011freti ad\u0131na Descartes’\u0131n bireycili\u011fine ve y\u0131k\u0131c\u0131 ele\u015ftirisine kar\u015f\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc bir tepki olarak g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Leibniz eskilere sayg\u0131 g\u00f6sterir, onlardan yararlan\u0131r: amac\u0131 t\u00fcm dizgelerin do\u011fru \u00f6\u011feleriyle kurulmu\u015f olan ve “Philosophia perennis” olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 \u015feyi ortaya koymakt\u0131r. Genel kavray\u0131\u015f\u0131 Descartes\u00e7\u0131l\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 gibidir, yaz\u0131lar\u0131nda Tommasocu fikirler \u00e7ok\u00e7a g\u00f6r\u00fclebilir. Bununla birlikte, ger\u00e7ekte bu felsefenin ruhunu olu\u015fturan ilke hi\u00e7 de Tommasocu de\u011fildir, Descartes\u00e7\u0131d\u0131r. Bu, deneyin d\u0131\u015f\u0131nda d\u00fcnyay\u0131 yeniden kurma \u00e7abas\u0131d\u0131r, bu yolda basit \u00f6gelerin belirlenmesine ve matemati\u011fin kesin y\u00f6ntemine uygun olarak onlar\u0131n b\u00fct\u00fcnle\u015ftirilmesine dayan\u0131r.”<\/p>\n

Leibniz felsefesi bir b\u00fct\u00fcnsellik felsefesidir. Leibniz belli konulara a\u011f\u0131rl\u0131k vermek yerine b\u00fct\u00fcn\u00fc kapsayan bir a\u00e7\u0131klama getirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. O, t\u00fcm modern filozoflar\u0131n tersine, kendinden \u00f6nceki felsefeleri k\u0131l\u0131 k\u0131rk yararcas\u0131na ara\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Ona g\u00f6re en olumsuz g\u00f6r\u00fcnen d\u00fc\u015f\u00fcncede bile yararl\u0131 bir yan bulabiliriz. Ancak, filozof, o d\u00f6nemde \u00e7ok tutulan g\u00f6kbilgisi (astroloji) gibi temelsiz bilgi alanlar\u0131ndan uzak kalmaya \u00f6zen g\u00f6stermi\u015ftir. \u015e\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr: Do\u011fulular tanr\u0131sall\u0131k konusunda \u00e7ok g\u00fczel ve \u00e7ok b\u00fcy\u00fck g\u00f6r\u00fc\u015fler \u00f6ne s\u00fcrm\u00fc\u015flerdir. Yunanl\u0131lar usavurma y\u00f6ntemini ve bilimi ortaya koydular. Kilise babalar\u0131 Yunan felsefesindeki uyars\u0131z \u00f6\u011feleri temizlediler. Skolastikler pagan felsefelerindeki az \u00e7ok uyarl\u0131 bilgileri H\u0131ristiyan d\u00fc\u015f\u00fcncesine uydurmak i\u00e7in \u00e7aba g\u00f6sterdiler. Orta\u00e7a\u011f’\u0131n barbar s\u00fcpr\u00fcnt\u00fcleri aras\u0131nda alt\u0131nlar gizlenmi\u015ftir. Ve sonunda diyebiliriz ki Descartes do\u011fru d\u00fc\u015f\u00fcnceye ge\u00e7i\u015f yeridir. Bu y\u00fczden Leibniz g\u00f6z\u00fcn\u00fc eskiden ay\u0131ramaz, durmadan eski felsefeleri ara\u015ft\u0131r\u0131r, Platon’da, Aristoteles’te, Aziz Tommaso’da, hatta eski atomcularda, ama \u00f6zellikle Descartes’ta kendisi i\u00e7in \u00e7ok de\u011ferli hazineler bulmaktad\u0131r.<\/p>\n

Leibniz se\u00e7mecidir, evet, hem de her kayna\u011fa y\u00f6nelmeye haz\u0131r bir se\u00e7mecidir. Bacon ve Descartes’\u0131n yerden yere vurdu\u011fu skolastiklere arka \u00e7\u0131ksa da onlar gibi yapmaz, yani bir iki kaynakla yetinmez, \u00f6rne\u011fin biraz Plaaton, biraz da Aristoteles yeterlidir deyip \u00e7\u0131kmaz. Amac\u0131 \u00f6\u011fretiler aras\u0131nda bir uzla\u015fma ortaya koyabilmektir. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda o bir deneycidir: zihnimiz kendinde bir tak\u0131m do\u011frular\u0131n tohumlar\u0131n\u0131 ya da taslaklar\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yor olsa da, bu tohumlar\u0131 ye\u015fertebilmek i\u00e7in ya da taslaklar\u0131n i\u00e7ini doldurabilmek i\u00e7in deney bir zorunluluk olacakt\u0131r. Tam anlam\u0131yla bir do\u011fu\u015ftanc\u0131 olan Platon bile d\u0131\u015f d\u00fcnya nesnelerinin uyar\u0131c\u0131 ya da k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131c\u0131 etkisini g\u00f6rmezden gelmiyordu. Leibniz bu deneyci bak\u0131\u015f\u0131n\u0131 mant\u0131\u011f\u0131n ve matemati\u011fin dayanaklar\u0131yla besler. Deney tek ba\u015f\u0131na yeterli de\u011fildir, deney denen \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131ndan daha sa\u011flam yerlere varmak gerekir. Leibniz felsefesini kurarken kendinden \u00f6ncekileri titizlikle incelemi\u015ftir. Emile Boutroux bu konuda \u015f\u00f6yle der: “Kendinden \u00f6nceki t\u00fcm modern filozoflardan ayr\u0131 olarak Leibniz \u00f6ncekilerin \u00f6\u011fretilerini tan\u0131maya y\u00f6nelir. Eskilere b\u00fcy\u00fck sayg\u0131 g\u00f6sterir. Aziz Tommaso’ya de\u011fer verdi\u011fi gibi Bacon ve Descartes’a da de\u011fer verir. O, felsefesini temellendirirken, ayn\u0131 zamanda din ve ahlak birli\u011fini sa\u011flamak, dini ve ahlak\u0131 usun ayd\u0131nlat\u0131c\u0131 g\u00fcc\u00fcyle temellendirmek istemi\u015ftir. Burada onun salt dinci ya da us\u00e7u bir tutum i\u00e7inde oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmek yanl\u0131\u015fa d\u00fc\u015fmek olur. l7l2’de \u00c7ar B\u00fcy\u00fck Petro’ya yazd\u0131\u011f\u0131 mektupta \u015f\u00f6yle diyordu: “Ben \u00fclkeleri i\u00e7in ya da herhangi bir ulus i\u00e7in kendinden ge\u00e7en insanlardan de\u011filim; t\u00fcm\u00fcyle insan t\u00fcr\u00fcn\u00fcn iyili\u011fi i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum. G\u00f6kleri yurdum olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum, mayas\u0131 sa\u011flam insanlar\u0131 yurtta\u015flar\u0131m olarak g\u00f6r\u00fcyorum.” O bir filozof olarak her zaman en kapsay\u0131c\u0131 olan\u0131 \u00f6ng\u00f6recektir, evrensele ula\u015fmak isteyecektir, b\u00fct\u00fcn insan i\u00e7in olan\u0131 bulup g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015facakt\u0131r. Evrensele ula\u015fma konusunda Leibniz tam anlam\u0131yla Descartes\u00e7\u0131 bir \u00f6zen i\u00e7indedir.<\/p>\n

Evrensel bilim aray\u0131\u015f\u0131
\n<\/b>
\nFelsefe i\u00e7in “caract\u00e9ristique g\u00e9n\u00e9rale” ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi bir “genel i\u015faretler dili” tasarlad\u0131. Descartes’\u0131n her \u015feyi kapsamaya \u00e7al\u0131\u015fan evrenselci bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na uygun bir bi\u00e7imde Leibniz matemati\u011fi and\u0131ran ama matematikle do\u011frudan yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131 olmayan, ancak t\u00fcm temel sorunlar\u0131 matematikte oldu\u011fu gibi apa\u00e7\u0131k bir bi\u00e7imde \u00e7\u00f6zmemize olanak veren evrensel bir bilim kurabilmek i\u00e7in uzun y\u0131llar \u00e7aba g\u00f6sterdi. Descartes’\u0131n \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc apa\u00e7\u0131kl\u0131k b\u00f6yle bir bilimle sa\u011flanabilirdi. Bu biraz da her kap\u0131y\u0131 kolayca a\u00e7abilecek bir a\u00e7k\u0131 tasarlamakt\u0131r. B\u00f6ylece bir i\u015faretler dilini tam bir g\u00fcvenlik i\u00e7inde kullanabilece\u011fimiz bir alan kurulmu\u015f olacakt\u0131r. Bu konuda E. Boutroux \u015funlar\u0131 yaz\u0131yor: “Matematiksel dizilerdeki uyu\u015fumla b\u00fcy\u00fclenmi\u015f olarak, felsefe i\u00e7in benzer uyu\u015fum yasalar\u0131 bulmaya giri\u015fti, ortak fikirler temelinde ayr\u0131\u015ft\u0131rma yoluyla basit fikirleri \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeyi ve onlar\u0131 \u00f6zel i\u015faretlerle belirlemeyi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc. B\u00f6ylece d\u00fc\u015f\u00fcncenin alfabesi ve yaz\u0131s\u0131 bir kez bulundu mu felsefenin t\u00fcm sorunlar\u0131 mant\u0131ksal hesaplamaya indirgenecekti, t\u0131pk\u0131 matematiksel uyu\u015fumlarda oldu\u011fu gibi. Bu felsefi uyu\u015fumlara \u00f6rnek olarak Leibniz kategorik tas\u0131m\u0131n t\u00fcm olas\u0131 bi\u00e7imlerini g\u00f6steriyordu.” Bu fikirler ilk olarak Leibniz’in 1666’da yazd\u0131\u011f\u0131 “Arte combinatoria”da yer alm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Leibniz’e g\u00f6re g\u00fcndelik dille bilim ya da felsefe konular\u0131na y\u00f6nelmekte say\u0131s\u0131z sak\u0131nca vard\u0131r. Bu konuda Maurice Halbwachs bize \u015funlar\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor: “\u0130nsanlar birbirleriyle s\u00fcrekli tak\u0131\u015f\u0131yorlarsa bu onlardan baz\u0131lar\u0131n\u0131n ya da hem birilerinin, hem \u00f6b\u00fcrlerinin k\u00f6t\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor olmas\u0131ndand\u0131r. Pek \u00e7ok ki\u015fi bir usavurman\u0131n sonucunu almakta pek h\u0131zl\u0131 gider, ilkeleri ve ara terimleri ayd\u0131nlatmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmez; dilin en b\u00fcy\u00fck yararlar\u0131ndan biri olan k\u0131saltmak ve yo\u011funla\u015ft\u0131rmak edimi burada kocaman bir uyars\u0131zl\u0131k olur: insanlar konu\u015ftuklar\u0131 gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler ve k\u00f6t\u00fc konu\u015fuldu\u011fu da hep g\u00f6zden ka\u00e7ar. \u0130\u015fi bilimsel anlamda kan\u0131tlar ortaya koymak olan mant\u0131k\u00e7\u0131lar bile birbirlerini anlayamazlar. (..) Bilginler genellikle s\u00f6zc\u00fckleri tan\u0131mlamakta \u00f6zenli de\u011fillerdir, onlar\u0131 tan\u0131mlad\u0131klar\u0131 zaman da bunu kendilerine \u00e7ok ayd\u0131nl\u0131k g\u00f6r\u00fcnen s\u00f6zc\u00fckler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla yaparlar ki bunlar da hemen hi\u00e7bir zaman karanl\u0131\u011f\u0131 ortadan kald\u0131rmaz. G\u00fcndelik kullan\u0131ma g\u00f6re bir terim kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman bu kullan\u0131m\u0131n uyarl\u0131 oldu\u011fu san\u0131l\u0131r. Ama g\u00fcndelik dil hi\u00e7bir zaman kendini do\u011frulayamaz.”<\/p>\n

Pekiyi, bu yeni simgesel dil nas\u0131l bir dil olacakt\u0131? Bu yeni dil elbette her insan\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncesini birine ya da birilerine, buradaki ya da bir ba\u015fka \u00fclkedeki birine ya da birilerine kolayca ula\u015ft\u0131raca\u011f\u0131 bir dil olmayacakt\u0131. “Evrensel dil fikirlerimizin alfabesi gibi olacakt\u0131: yarat\u0131lmas\u0131 g\u00fc\u00e7 olan bu dil kolayca \u00f6\u011frenilecekti…” (Halbwachs). Bu dil \u015feyleri bize bir ba\u015fka dilden daha etkili bir bi\u00e7imde sunacakt\u0131. Bizim g\u00fcndelik dilimiz \u015feylerle tam \u00e7ak\u0131\u015fmazken, s\u00f6zc\u00fcklerimiz belirledikleri nesnelere t\u0131pat\u0131p uymazken bu yeni dil bu \u00e7ak\u0131\u015fmay\u0131, bu uyumu sa\u011flayacakt\u0131. B\u00f6ylece bir halk dili, bir de bilgin dili s\u00f6z konusu olacakt\u0131. Bilgin dili g\u00f6stermeler ve bulu\u015flar i\u00e7in \u015fa\u015fmaz bir ara\u00e7 anlam\u0131na gelecekti. “\u0130yi d\u00fc\u015f\u00fcnmek do\u011fru konu\u015fmak kadar kolay olacakt\u0131; y\u00f6ntem bir oyun, d\u00fczen bir al\u0131\u015fkanl\u0131k olacakt\u0131” (Halbwachs). Herhangi bilimsel bir sorun ortaya at\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman tart\u0131\u015fmaya girmek gerekmeyecek, hemen k\u00e2\u011f\u0131d\u0131 kalemi al\u0131p hesaplama i\u015fine giri\u015filecekti. Bu, matematik hesaplama da sa\u011flama yapmak kadar basit bir i\u015flem olacakt\u0131. Bu dille ilgili olarak daha ne s\u00f6ylenebilir? “Leibniz onun \u00fczerinde hi\u00e7bir sonu\u00e7 elde edemeden bir \u00f6m\u00fcr boyu \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re bu evrensel dilin ne olabilece\u011fini s\u00f6ylemek elbette g\u00fc\u00e7t\u00fcr” (Halbwachs).<\/p>\n

Leibniz evrensel bir dil aramaya ya da yaratmaya y\u00f6nelirken elbette Descartes\u00e7\u0131 bir tutumu ger\u00e7ekle\u015ftiriyordu, onun bu y\u00f6neli\u015finde belirleyici olan \u00f6zellikle evrensele ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve apa\u00e7\u0131k olana olan tutkusuydu. Leibniz de Descartes gibi bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcncede evrensel apa\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcyordu. Bilimselli\u011fin bir boyutu evrensellikse \u00f6b\u00fcr boyutu apa\u00e7\u0131kl\u0131kt\u0131, hatta bu iki yan birbirinin i\u00e7inde gibiydi. Ancak b\u00f6ylesi bir amaca, bizi evrensel apa\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa bir \u00e7\u0131rp\u0131da ula\u015ft\u0131racak bir araca sahip olma amac\u0131na ula\u015fmak kolay m\u0131yd\u0131? Evrensel bir dile ula\u015fmak biraz da t\u00fcm bilimsel ve felsefi sorunlar\u0131n, t\u00fcm metafizik sorunlar\u0131n kolayca \u00e7\u00f6z\u00fclebilmesi olana\u011f\u0131n\u0131 sa\u011flamak de\u011fil miydi? Leibniz bu evrensel dil d\u00fczenini ger\u00e7ekle\u015ftirebilmi\u015f olsayd\u0131 bilimsel bulu\u015flar raslant\u0131ya kalmaktan kurtulacakt\u0131, hatta belki de bilimsel \u00e7aba \u00f6zel olarak \u00f6ng\u00f6r\u00fcy\u00fc gerektirmeyecekti: rastlant\u0131sal\u0131n yerini t\u00fcm\u00fcyle ussal dayanaklar\u0131 olan bir teknik uygulama alm\u0131\u015f olacakt\u0131. Her ne olursa olsun, Leibniz’in bu tasar\u0131s\u0131 bir dilek olmaktan \u00f6teye ge\u00e7emedi.<\/p>\n

Yeter neden ilkesi
\n<\/b>
\nVarl\u0131\u011f\u0131 do\u011fru olarak kavramak i\u00e7in g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerden \u00e7ok \u00f6ze y\u00f6nelmek gerekecektir. Bu yolda yap\u0131lacak bir ara\u015ft\u0131rma bize zorunluluklarla olas\u0131l\u0131klar aras\u0131nda bir ayr\u0131m yapma gere\u011fini duyuracakt\u0131r. Leibniz “\u00e7eli\u015fki ilkesi”nin ya da “\u00e7eli\u015fmezlik ilkesi”nin yan\u0131na “yeter neden ilkesi”ni koyar. Yeter neden ilkesi herhangi bir \u015feyin nedensiz ger\u00e7ekle\u015femeyece\u011fini g\u00f6sterir. Leibniz koydu\u011fu bu ilkeyi ayn\u0131 zamanda “belirleyici neden ilkesi” diye adland\u0131r\u0131r. Leibniz’e g\u00f6re ruhumuz yaln\u0131zca fikirleri de\u011fil, ilkeleri de bar\u0131nd\u0131r\u0131r. Bu ilkeler yaln\u0131zca \u00f6zde\u015flik ilkesi, \u00e7eli\u015fmezlik ilkesi, yeter neden ilkesi de\u011fildir, daha ba\u015fka ilkeler de vard\u0131r. Bunlar anl\u0131\u011f\u0131n do\u011fruca kendisinden elde etti\u011fi do\u011frulard\u0131r, \u00f6l\u00fcms\u00fcz do\u011frulard\u0131r. Bunlar\u0131n kar\u015f\u0131tlar\u0131 bizi zorda b\u0131rak\u0131r, \u00e7eli\u015fkiye d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcr. \u00c7eli\u015fmezlik ilkesine ba\u011fl\u0131 olan bu do\u011frular zorunludur yani onlar\u0131n ba\u015fka t\u00fcrl\u00fcs\u00fc olas\u0131 de\u011fildir. Usun do\u011frular\u0131 zorunluyken olgunun do\u011frular\u0131 olumsald\u0131r, bunlar ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc de olabilirdi diye d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz do\u011frulard\u0131r. Olgunun do\u011frular\u0131 yeter neden ilkesine ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bir ba\u015fka deyi\u015fle zorunlu \u00f6nermeler yaln\u0131zca tanr\u0131sal usa ba\u011fl\u0131d\u0131rlar, olumsal \u00f6nermeler tanr\u0131sal isteme ba\u011fl\u0131d\u0131rlar. Olumsal \u00f6nermeler Tanr\u0131’n\u0131n t\u00fcm \u00f6b\u00fcr d\u00fcnyalar aras\u0131ndan \u00f6zg\u00fcrce yaratmay\u0131 se\u00e7ti\u011fi ger\u00e7ek d\u00fcnyan\u0131n olgular\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klar. \u00d6te yandan, Descartes ve Spinoza gibi do\u011fu\u015ftan fikirlerin varl\u0131\u011f\u0131na inanan Leibniz, deneyi Spinoza gibi t\u00fcm\u00fcyle yarars\u0131z g\u00f6rmez, tersine ussal bilgiyle deneysel bilgiyi yan yana koyar ve b\u00f6ylece deneye belli bir a\u011f\u0131rl\u0131k verirken Descartes’a yakla\u015f\u0131r.<\/p>\n

Leibniz bize o zamana kadar varl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6sterilmemi\u015f bir ilkenin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirdi. Leibniz mant\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6nemli bir \u00f6\u011fesini olu\u015fturan bu ilke, yeter neden ilkesi, genel olarak mant\u0131\u011f\u0131n temel ya da ilksel \u00f6\u011fesi olarak bilinen \u00f6zde\u015flik ilkesinin e\u015fi gibiydi. Yeter neden ilkesi varolan her \u015feyin bir varolu\u015f nedeni oldu\u011funu g\u00f6sterir. Leibniz \u015f\u00f6yle der: “Hi\u00e7bir do\u011fru ya da varl\u0131k, hi\u00e7bir ger\u00e7ek \u00f6nerme onun neden b\u00f6yle oldu\u011funu ve ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirleyen yeterli bir neden olmaks\u0131z\u0131n varolamaz, bu nedenler genellikle bizce bilinmese de.” Leibniz’e g\u00f6re ruhumuz yaln\u0131zca kavramlar\u0131 ya da fikirleri de\u011fil bir tak\u0131m ilkeleri de i\u00e7erir. \u00d6zde\u015flik ilkesi bunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda gelir. Bu ilkeler aras\u0131nda bir de \u00e7eli\u015fmezlik ilkesi vard\u0131r. (“\u00c7eli\u015fkili iki ilkeden biri do\u011fru \u00f6b\u00fcr\u00fc yanl\u0131\u015ft\u0131r.”) Leibniz bu t\u00fcr do\u011frular\u0131, ruhun i\u00e7ermi\u015f oldu\u011fu do\u011frular\u0131 \u00f6l\u00fcms\u00fcz do\u011frular olarak belirler. Bu do\u011frular zorunlu olan do\u011frulard\u0131r. Ustan gelen bu do\u011frulardan ba\u015fka bir de deneyden gelen do\u011frular vard\u0131r. Usun do\u011frular\u0131 zorunluyken deneyden gelen do\u011frular ya da olgularla ilgili do\u011frular olumsald\u0131r. Deneyden edindi\u011fimiz do\u011frular “ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc de olabilirlerdi” dedi\u011fimiz do\u011frulard\u0131r. Bu do\u011frular neden b\u00f6yledirler? \u00d6rne\u011fin \u0130stanbul neden 1453 y\u0131l\u0131nda T\u00fcrklerin eline ge\u00e7mi\u015ftir? Bu soruyu yan\u0131tlamam\u0131z olas\u0131 de\u011fildir. Olgunun do\u011frular\u0131 i\u015fte o ad\u0131n\u0131 and\u0131\u011f\u0131m\u0131z yeter neden ilkesine dayan\u0131rlar. “La Monadologie”de Leibniz \u015f\u00f6yle der: “Do\u011frular iki \u00e7e\u015fittir, usavurmayla ilgili do\u011frular ve olguyla ilgili do\u011frular. Usavurmayla ilgili do\u011frular zorunludur ve kar\u015f\u0131tlar\u0131 olas\u0131 de\u011fildir, olguyla ilgili do\u011frular olumsald\u0131r ve kar\u015f\u0131tlar\u0131 olas\u0131d\u0131r.” Biz zorunlu \u00f6nermelerin apa\u00e7\u0131k kavram\u0131na ayr\u0131\u015ft\u0131rma yoluyla ula\u015f\u0131rken olumsal \u015feylerin apa\u00e7\u0131k kavram\u0131na hi\u00e7bir zaman ula\u015famay\u0131z. Olumsal \u015feylerin kavram\u0131na ancak Tanr\u0131 ula\u015f\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc onlar\u0131 o yaratm\u0131\u015ft\u0131r. Bizim i\u00e7in ancak bir yakla\u015f\u0131m s\u00f6z konusu olabilir.<\/p>\n

\u00d6yleyse yeter neden ilkesi tanr\u0131sal istemin ko\u015fuludur. Tanr\u0131sal ussall\u0131k zorunlulu\u011fu belirlerken tanr\u0131sal istem olumsall\u0131\u011f\u0131 belirler. Temelde iki ilke vard\u0131r. “Her varl\u0131k kendisinden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir” dedi\u011fimde \u00f6zde\u015fli\u011fi, “Hi\u00e7bir \u015fey yeter neden olmadan varolamaz” dedi\u011fimde yeter neden ilkesini belirlemi\u015f olurum. “Olumsalla zorunlu aras\u0131ndaki ayr\u0131m ger\u00e7ekle olas\u0131, varolu\u015fla \u00f6z aras\u0131ndaki ayr\u0131mla \u00f6zde\u015ftir. Bu ayr\u0131m\u0131n k\u00f6keni tanr\u0131sal iki niteliktedir, \u00f6zlerle ilgili olan anl\u0131kta ve varolu\u015flarla ilgili olan istemdedir” (E.Br\u00e9hier). B\u00f6ylece usun do\u011frular\u0131yla olgunun do\u011frular\u0131 tanr\u0131sal d\u00fczeyde de insani d\u00fczeyde de birbirlerinden ayr\u0131l\u0131rlar. “Usun \u00f6zde\u015flere indirgenebilen do\u011frular\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131t\u0131 \u00e7eli\u015fki i\u00e7eren do\u011frular\u0131n tersine olumsal do\u011frular ya da olgunun do\u011frular\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131t\u0131 \u00e7eli\u015fki i\u00e7ermeyen do\u011frulard\u0131r: \u00f6l\u00fcms\u00fcz do\u011frular\u0131n ‘metafizik zorunluluk’una metafizik zorunlulu\u011fun yoklu\u011fu kar\u015f\u0131t olur. Ama bu zorunlulu\u011fun yoklu\u011fu tam bir belirlenmezlik midir? Hay\u0131r, b\u00f6yle bir \u015fey s\u00f6z konusu olsayd\u0131 yeter neden ilkesine kar\u015f\u0131 olacakt\u0131. Ancak belirlenmi\u015f olmak zorunlu olmak de\u011fil midir, yani ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc olamamak de\u011fil midir? B\u00f6yle olsayd\u0131 olumsall\u0131\u011f\u0131n zorunluluktan bir ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 kalmayacakt\u0131. Belirlenme zorunlulu\u011fu gerektirir, ancak metafizik ya da mant\u0131ksal bir zorunlulu\u011fu de\u011fil, “ex hypothesi” bir zorunlulu\u011fu, sonu\u00e7la ilgili ya da ko\u015fulsal bir zorunlulu\u011fu gerektirir…” (Br\u00e9hier).<\/p>\n

T\u00f6z kavray\u0131\u015f\u0131na do\u011fru<\/b><\/p>\n

Ba\u015flang\u0131\u00e7ta eskilerin, \u00f6zellikle skolastiklerin etkisinde kalarak t\u00f6zsel bi\u00e7imleri benimseyen filozof daha sonra yenilerin etkisiyle mekani\u011fe ve matemati\u011fe yakla\u015facakt\u0131r. Ancak bu alanlarda son a\u00e7\u0131klamalara y\u00f6neldik\u00e7e metafizi\u011fe ba\u015fvurma zorunlulu\u011fu kendini g\u00f6sterecektir. Mekani\u011fin alan\u0131nda Aristoteles’in d\u00f6rt nedeninden ikisi, etkin nedenler ve maddesel nedenler ge\u00e7erlidir, hatta bir bak\u0131ma yaln\u0131zca etkin nedenler ge\u00e7erlidir, sonu\u00e7sal nedenlere ve bi\u00e7imsel nedenlere gerek yoktur. Leibniz bu alandaki bo\u015fluklar\u0131 g\u00f6rerek k\u00f6kl\u00fc \u00e7\u00f6z\u00fcmlere y\u00f6nelmek ister. Bu alanda en ilgin\u00e7 a\u00e7\u0131klamalar Descartes’tan ve atomculardan gelmi\u015ftir. Descartes’\u0131n a\u00e7\u0131klamalar\u0131 matemati\u011fe, atomcular\u0131n a\u00e7\u0131klamalar\u0131 mekani\u011fe dayanmaktad\u0131r. Descartes uzam’\u0131 maddenin \u00f6z\u00fc durumuna getirmi\u015fti, atomcular da maddeyi aralar\u0131nda bo\u015fluklar b\u0131rakan \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck ve b\u00f6l\u00fcnmez par\u00e7alara ay\u0131rm\u0131\u015flard\u0131. Birinde madde s\u00fcrekli, \u00f6b\u00fcr\u00fcnde kesintiliydi. Daha ba\u015fka \u00e7\u00f6z\u00fcmler de vard\u0131 ama genelde onlar rahat\u00e7a bu iki \u00e7\u00f6z\u00fcme indirgenebilirlerdi. Oysa bu iki \u00e7\u00f6z\u00fcm de Leibniz’e tutarl\u0131 g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyordu. O zaman filozof i\u00e7in eski t\u00f6zsel bi\u00e7imleri yeniden ele almak yararl\u0131 olacakt\u0131, ne var ki art\u0131k onu oldu\u011fu gibi benimsemek de olas\u0131 de\u011fildi.<\/p>\n

Leibniz mant\u0131kta d\u00fc\u015f\u00fcncenin sa\u011flam topra\u011f\u0131n\u0131, matematikte mant\u0131ksal g\u00f6stermenin olanaklar\u0131n\u0131 buluyordu. Deney ve mant\u0131k b\u00f6ylece metafizik d\u00fc\u015f\u00fcnceye tutarl\u0131 bir kaynak olu\u015fturacakt\u0131. Leibniz matemati\u011fe olan d\u00fc\u015fk\u00fcnl\u00fckte \u00f6b\u00fcr modern filozoflardan hi\u00e7 de geri kalm\u0131yordu. Y\u00f6ntem kavray\u0131\u015f\u0131yla matematik inanc\u0131 onda da neredeyse bir b\u00fct\u00fcn olu\u015fturuyordu. Matematik son zamanlarda b\u00fcy\u00fck bir ilerleme g\u00f6stermi\u015fti ve bu ilerlemeyi y\u00f6nteminin tutarl\u0131l\u0131\u011f\u0131na bor\u00e7luydu. Ancak Descartes gibi Leibniz de, \u00e7ok zaman yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi, do\u011frudan do\u011fruya matematik bir y\u00f6ntem geli\u015ftirmi\u015f de\u011fildir, tersine y\u00f6nteminde bir metafizi\u011fe ula\u015fmak i\u00e7in matematikten yard\u0131m ya da yarar ummu\u015ftur. Leibniz matemati\u011fi sa\u011flam bir dayanak olarak g\u00f6r\u00fcr. Ancak o her \u015feyden \u00f6nce bir metafizik\u00e7idir, bu y\u00fczden \u00f6ncelikle nedenler ara\u015ft\u0131rmas\u0131na y\u00f6nelir. Onun felsefede temel sorunu “t\u00f6z”d\u00fcr. Leibniz her zaman \u00e7ok ilgi duydu\u011fu mekaniklikten her zaman temeli olu\u015fturdu\u011funa inand\u0131\u011f\u0131 metafizi\u011fe bir kap\u0131 a\u00e7ar. Mekaniklik tek ba\u015f\u0131na yeterli de\u011fildir, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde do\u011frular bar\u0131nd\u0131rsa da bo\u015fluklarla doludur.<\/p>\n

\u015eimdi burada, bu metinde birka\u00e7 defa and\u0131\u011f\u0131m\u0131z “t\u00f6zsel bi\u00e7imler”in ne oldu\u011funa bir g\u00f6z atmakta yarar vard\u0131r. “T\u00f6z” kavram\u0131n\u0131n Aristoteles’e dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz. Aristoteles’e g\u00f6re t\u00f6z, bir t\u00fcmcede her zaman \u00f6zne olan \u015feydir. Ona g\u00f6re t\u00f6z olu\u015fturan \u015feyler basit cisimlerdir, onlar\u0131n bile\u015fikleri ve par\u00e7alar\u0131 da t\u00f6zd\u00fcr, ayr\u0131ca tanr\u0131sal varl\u0131klar da t\u00f6z diye belirlenmelidir. T\u00f6z bir ba\u015fka bak\u0131mdan varl\u0131klar\u0131 vareden niteliklerin de ad\u0131d\u0131r. T\u00f6z her varl\u0131\u011f\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fc ya da bi\u00e7imidir. Skolastiklerin “t\u00f6zsel bi\u00e7imler”ini de bu \u00e7er\u00e7evede anlamak gerekir. Aristoteles’in H\u0131ristiyan izleyicileri olan skolastikler i\u00e7in t\u00f6zsel bi\u00e7im varl\u0131kbilimsel ilkedir, onunla belirsiz madde yani basit g\u00fcc\u00fcll\u00fck etkin duruma girer, edimlile\u015fir. T\u00f6zsel bi\u00e7im, ayn\u0131 t\u00fcr\u00fcn bireylerine \u00f6zg\u00fc ortak do\u011fa diye anla\u015f\u0131lmal\u0131d\u0131r.Kendine \u00f6zg\u00fc bir varolu\u015f bi\u00e7imi olan ve bireylere g\u00f6re de\u011fi\u015fmeyen bir ortak do\u011fad\u0131r bu. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k raslant\u0131sal bi\u00e7im varolan \u015feyi bi\u00e7imlemekle birlikte onun do\u011fas\u0131n\u0131 belirlemez. Aziz Tommaso iki bi\u00e7im aras\u0131ndaki ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u015f\u00f6yle belirler: “T\u00f6zsel bir bi\u00e7im raslant\u0131sal bir bi\u00e7imden raslant\u0131sal bi\u00e7imin hi\u00e7bir bi\u00e7imde varl\u0131k sa\u011flamay\u0131\u015f\u0131yla, ancak bir varl\u0131k kipi sa\u011flay\u0131\u015f\u0131yla ayr\u0131l\u0131r. T\u00f6zsel bi\u00e7imse mutlak bir bi\u00e7imde varl\u0131\u011f\u0131 sa\u011flar.” T\u00f6z sorunu XVII. y\u00fczy\u0131ldan sonra felsefenin konusu olmaktan \u00e7\u0131kacakt\u0131r. Ancak Leibniz’de t\u00f6z ara\u015ft\u0131rmas\u0131 t\u00f6zsel bi\u00e7imler kavray\u0131\u015f\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ya da \u00e7ok \u00f6tesine ge\u00e7ecektir.
\n<\/p>\n

Monadlar \u00f6\u011fretisi<\/b><\/p>\n

Descartes do\u011fa olaylar\u0131n\u0131 mekanik\u00e7i bir anlay\u0131\u015fla ele almakta hakl\u0131yd\u0131, Leibniz de o yolu tuttu. Ancak Descartes’\u0131n uzamda maddenin \u00f6z\u00fcn\u00fc bulmas\u0131 anla\u015f\u0131l\u0131r gibi de\u011fildi, buna g\u00f6re filozof t\u00fcm varl\u0131\u011f\u0131 silme maddeyle dolduruyordu. Devinimin belli bir nicelikte oldu\u011fu ve bu niceli\u011fin hi\u00e7 de\u011fi\u015fmedi\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc de tutarl\u0131 de\u011fildi. Leibniz’e g\u00f6re cisimlerin \u00f6z\u00fcn\u00fc olu\u015fturan uzam de\u011fil g\u00fc\u00e7t\u00fc. Uzam, uzaml\u0131 cisimlerin d\u0131\u015f\u0131nda herhangi bir \u015fey olamazd\u0131. Uzam, yan yana gelen \u015feylerin ortaya koydu\u011fu d\u00fczenden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildi. Devinmeyen bir cisimde de bir direnme yatk\u0131nl\u0131\u011f\u0131, bir g\u00fc\u00e7 vard\u0131. Evrende varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 de\u011fi\u015fmeden s\u00fcrd\u00fcren \u015fey devinimin niceli\u011fi olamazd\u0131, g\u00fcc\u00fcn niceli\u011fi olabilirdi. Bu g\u00fcc\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 biz bir i\u00e7sel deneyle sezebilirdik. B\u00f6ylece Leibniz fizik d\u00fcnyadan metafizik d\u00fczeye bir ge\u00e7i\u015f yapmaktad\u0131r. Buna g\u00f6re maddenin temelinde uzams\u0131z t\u00f6zler vard\u0131r. Bu t\u00f6zleri Leibniz, Giordano Bruno’nun XVI. y\u00fczy\u0131lda ortaya koydu\u011fu bir terimi kullanarak “monad” diye adland\u0131rd\u0131.<\/p>\n

Evet, varl\u0131\u011f\u0131n k\u00f6keninde monadlar denen t\u00f6zleri buluruz. Leibniz kendi kuram\u0131n\u0131 monadoloji diye adland\u0131r\u0131r. Monad basit bir t\u00f6zd\u00fcr, yarat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Monadlar birbirlerinden ayr\u0131d\u0131rlar. Onlar\u0131 birbirlerinden ay\u0131ran alg\u0131lar\u0131d\u0131r. Burada alg\u0131 ne anlama geliyor? Alg\u0131 monad\u0131n kendi d\u0131\u015f\u0131na a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131d\u0131r, \u00f6b\u00fcr monadlara y\u00f6neli\u015fidir. Ancak, herbiri maddesiz olan monadlar\u0131n pencereleri yoktur, bu y\u00fczden ne onlara bir \u015fey girebilir, ne onlardan bir \u015fey \u00e7\u0131kabilir. Her monad \u00f6b\u00fcr monadlar\u0131n alg\u0131s\u0131na kendi i\u00e7inde var\u0131r. Evrenle ilgili bu alg\u0131 a\u00e7\u0131k ve se\u00e7ik de\u011fildir, onu a\u00e7\u0131k ve se\u00e7ik k\u0131lmak, alg\u0131da ve \u00fcstalg\u0131da belirginle\u015ftirmek gerekir. Alg\u0131 bilin\u00e7siz olabilir, yaln\u0131zca \u00fcstalg\u0131 bilin\u00e7lidir. Derin bir uykuya dald\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman oldu\u011fu gibi sezemedi\u011fimiz alg\u0131lar vard\u0131r. B\u00f6ylece Leibniz bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131n\u0131 ilk tan\u0131mlayan ki\u015fi olur. Monadlar s\u00fcrekli olarak bir alg\u0131dan bir ba\u015fka alg\u0131ya ge\u00e7erler, bu olguyu ya da ilkeyi a\u00e7l\u0131k diye adland\u0131rmak gerekir. Bu olu\u015fum bir i\u00e7 olu\u015fumdur, monadda olup biter, ancak bir monadda olurken ba\u015fka monadlarda da ger\u00e7ekle\u015fir. B\u00f6ylece her bir monad evrenin canl\u0131 bir aynas\u0131 olur. \u0130\u015fte bu noktada Leibniz d\u00fc\u015f\u00fcncesinin en \u00f6nemli yan\u0131 kendini g\u00f6sterir: Leibniz bize geli\u015fimi ilk tan\u0131mlayan filozof olmu\u015ftur. Ondan \u00f6nce geli\u015fim fikri yoktur. Aristoteles ve skolastikler ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 yerle bitti\u011fi yer ayn\u0131 olan dairesel devinimi en yetkin devinim say\u0131yorlard\u0131. Leibniz bize \u00e7izgisel devinimin ilk tan\u0131m\u0131n\u0131 yapt\u0131. Lebiniz’e g\u00f6re her monad t\u00fcm ge\u00e7mi\u015f \u00fczerinde, t\u00fcm \u015fimdi \u00fczerinde, t\u00fcm gelecek \u00fczerinde ya da evrenin t\u00fcm ge\u00e7mi\u015fi, \u015fimdisi, gelece\u011fi \u00fczerinde bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Leibniz \u015f\u00f6yle der: “Her t\u00f6z b\u00fct\u00fcn bir d\u00fcnya gibidir, Tanr\u0131’n\u0131n ya da t\u00fcm evrenin aynas\u0131 gibidir, her t\u00f6z Tanr\u0131’y\u0131 ya da evreni kendine g\u00f6re a\u00e7\u0131klar, her kent onu de\u011fi\u015fik yerlerden g\u00f6zleyene nas\u0131l de\u011fi\u015fik g\u00f6r\u00fcn\u00fcrse. B\u00f6ylece evren varolan t\u00f6zler say\u0131s\u0131nca \u00e7o\u011falm\u0131\u015ft\u0131r diyebiliriz bir bak\u0131ma. Ve Tanr\u0131’n\u0131n \u00fcn\u00fc de t\u00fcm de\u011fi\u015fik sunumlar\u0131 say\u0131s\u0131nca \u00e7o\u011falm\u0131\u015ft\u0131r. \u015e\u00f6yle de diyebiliriz: her t\u00f6z kendinde Tanr\u0131’n\u0131n sonsuz bilgeli\u011finin tamg\u00fc\u00e7l\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn \u00f6zyap\u0131s\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131r bir anlamda ve Tanr\u0131’ya becerebildi\u011fince \u00f6yk\u00fcn\u00fcr. \u00c7\u00fcnk\u00fc her t\u00f6z kar\u0131\u015f\u0131k bir bi\u00e7imde de olsa, evrende ge\u00e7mi\u015fle, \u015fimdiyle, gelecekle ilgili olarak her olan\u0131 a\u00e7\u0131klar, bu da sonsuz bir alg\u0131ya ya da bilgiye benzer. T\u00fcm \u00f6b\u00fcr t\u00f6zler de bunu a\u00e7\u0131klad\u0131klar\u0131ndan her t\u00f6z Yaratan’\u0131n t\u00fcm g\u00fc\u00e7l\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcne \u00f6yk\u00fcnerek kendi g\u00fcc\u00fcn\u00fc \u00f6b\u00fcr t\u00f6zler \u00fczerine yayar diyebiliriz.”Hep edim durumunda olan monadlarda “onlar\u0131 i\u00e7 etkinliklerinin kayna\u011f\u0131 k\u0131lan bir yeterlilik” vard\u0131r. Her monad ge\u00e7mi\u015finin izlerini ve gelece\u011finin tasla\u011f\u0131n\u0131 kendinde ta\u015f\u0131r.<\/p>\n

Leibniz “La Monadologie” adl\u0131 kitab\u0131nda \u00f6zetle \u015funlar\u0131 s\u00f6yler: “Burada s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz monad bile\u015fiklere kat\u0131lan basit bir t\u00f6zden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir; basit demek par\u00e7alar\u0131 olmayan demektir. Bile\u015fikler varoldu\u011funa g\u00f6re basit t\u00f6zlerin de varolmas\u0131 gerekir; \u00e7\u00fcnk\u00fc bile\u015fik, basitlerin bir toplam\u0131ndan ya da “aggregatum”undan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. Buna g\u00f6re par\u00e7alar\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 yerde ne uzam, ne bi\u00e7im, ne de olas\u0131 bir b\u00f6l\u00fcnebilirlik vard\u0131r. Ve bu monadlar do\u011fan\u0131n ger\u00e7ek atomlar\u0131d\u0131rlar, tek bir s\u00f6zc\u00fckle s\u00f6ylersek \u015feylerin \u00f6\u011feleridirler. Monadlar\u0131n pencereleri yoktur, bu y\u00fczden onlara bir \u015feyler girip \u00e7\u0131kamaz. B\u00f6ylece monada d\u0131\u015far\u0131dan ne bir t\u00f6z, ne bir raslant\u0131 girebilir. Bununla birlikte monadlar\u0131n baz\u0131 nitelikleri vard\u0131r, b\u00f6yle olmasayd\u0131 onlar varl\u0131k olamayacaklard\u0131.<\/p>\n

Niteliksiz monadlar e\u011fer varolsalard\u0131 bunlar birbirlerinden ayr\u0131lamayacaklard\u0131. Ayn\u0131 zamanda her monad\u0131n bir ba\u015fka monaddan ayr\u0131 olmas\u0131 gerekir. Yarat\u0131lm\u0131\u015f her varl\u0131k de\u011fi\u015fimin konusudur ve buna g\u00f6re yarat\u0131lm\u0131\u015f olan monad da b\u00f6yledir, bu de\u011fi\u015fiklik her bir monadda s\u00fcreklidir.<\/p>\n

“B\u00fct\u00fcn bu s\u00f6ylediklerimden \u00e7\u0131kan sonu\u00e7 \u015fudur: monadlar\u0131n de\u011fi\u015fimleri bir “i\u00e7 ilke”den gelmektedir, \u00e7\u00fcnk\u00fc bir d\u0131\u015f neden onu etkileyemeyecektir. Ancak, de\u011fi\u015fim ilkesinin d\u0131\u015f\u0131nda, bir de de\u011fi\u015fen \u015feyin ayr\u0131nt\u0131s\u0131 vard\u0131r ki deyim yerindeyse basit t\u00f6zlerin \u00f6zelli\u011fini ve \u00e7e\u015fitlili\u011fini olu\u015fturur. Bu ayr\u0131nt\u0131 birlikli olanda ya da basitte \u00e7oklu\u011fu i\u00e7erir. \u00c7\u00fcnk\u00fc her do\u011fal de\u011fi\u015fim derece derece oldu\u011fundan baz\u0131 \u015feyler de\u011fi\u015firken baz\u0131lar\u0131 oldu\u011fu gibi kalacakt\u0131r; sonu\u00e7 olarak basit t\u00f6zde duygulan\u0131mlar ve ili\u015fkiler \u00e7oklu\u011fu vard\u0131r, onun par\u00e7alar\u0131 olmasa da. “Birlik”te ya da basit t\u00f6zde bir \u00e7oklu\u011fu saran ve g\u00f6steren ge\u00e7ici durum alg\u0131 diye adland\u0131r\u0131lan \u015feyden ba\u015fkas\u0131 de\u011fildir, ancak onu \u00fcstalg\u0131dan ya da bilin\u00e7ten ay\u0131rmak gerekir. Bu konuda Descartes\u00e7\u0131lar \u00e7ok \u015feyi eksik tuttular, sezgisine var\u0131lamayan alg\u0131lar\u0131 yok sayd\u0131lar. Bir alg\u0131dan bir ba\u015fka alg\u0131ya de\u011fi\u015fimi ya da ge\u00e7i\u015fi sa\u011flayan i\u00e7 ilkenin edimi a\u00e7l\u0131k diye adland\u0131r\u0131labilir. Bizler alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z en k\u00fc\u00e7\u00fck bir d\u00fc\u015f\u00fcncenin nesnede bir \u00e7e\u015fitlili\u011fi i\u00e7erdi\u011fini g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde basit t\u00f6zde bir \u00e7oklu\u011fun deneyimini kendi kendimize ya\u015f\u0131yoruz. B\u00f6ylece ruhun basit bir t\u00f6z oldu\u011funu bilen t\u00fcm insanlar bu \u00e7oklu\u011fu monadda tan\u0131mak durumundad\u0131rlar. A\u00e7\u0131k a\u00e7\u0131k s\u00f6ylemek zorunda oldu\u011fumuz bir \u015fey var: alg\u0131 ve onunla ilgili olan \u015fey mekanik nedenlerle a\u00e7\u0131klanamazlar yani bi\u00e7imlerle ve devinimlerle a\u00e7\u0131klanamazlar. Alg\u0131lar\u0131 ve a\u00e7l\u0131klar\u0131 olan her \u015feyi ruh diye adland\u0131rmak istiyorsak o durumda t\u00fcm basit t\u00f6zler ya da yarat\u0131lm\u0131\u015f monadlar ruh diye adland\u0131r\u0131labilirler.”<\/p>\n

“Monad” terimini ilk olarak kullanan ki\u015fi Giordano Bruno (1550-1600) oldu. Bruno \u015feylerin \u00f6\u011felerini “monad” ya da “minima” diye adland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Bir dominiken rahibi olan ve Roma’da yak\u0131larak \u00f6ld\u00fcr\u00fclen Bruno, Ptolemaios’un Aristoteles’den kalma evren tablosunu y\u0131karken Copernicus dizgesine g\u00f6re evren a\u00e7\u0131klamalar\u0131 yapm\u0131\u015f, d\u00fcnyan\u0131n merkezi de \u00e7evresi de bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, uzay\u0131n say\u0131s\u0131z y\u0131ld\u0131zla dolu sonsuz bir bo\u015fluk oldu\u011funu bildirmi\u015fti. Bu y\u0131ld\u0131zlar evrensel bir geli\u015fime ya da evrime boyun e\u011fmekteydiler. Evren Tanr\u0131’n\u0131n ta kendisiydi. Bruno’ya g\u00f6re do\u011fa bir “monas monadum”du, ayn\u0131 zamanda hem “maximum” (her \u015fey ondayd\u0131) hem “minimum”du (her \u015fey ondan geliyordu). Leibniz’in bu monad fikrine Bruno’dan giderek ula\u015fm\u0131\u015f oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir, ancak Leibniz’in “monad”\u0131 gene de \u00f6zg\u00fcnd\u00fcr. O kendi monad kuram\u0131n\u0131 ba\u015ftan sona t\u00fcm incelikleriyle d\u00fc\u015f\u00fcne d\u00fc\u015f\u00fcne kurmu\u015ftur. E. Boutroux da bu konuda bize \u015funlar\u0131 s\u00f6yler: “Leibniz’in monad\u0131yla Bruno’nun monad\u0131 aras\u0131ndaki ayr\u0131m b\u00fcy\u00fckt\u00fcr. Bruno’nun monad\u0131 deyim yerindeyse bir “t\u00f6z-\u015fey”dir. Onun i\u00e7erdi\u011fi ruhsal \u00f6\u011fe ger\u00e7ekle\u015fecek bir bi\u00e7imdir. Leibniz’in monad\u0131 bir “t\u00f6z-\u00f6zne”dir. Onun ay\u0131r\u0131c\u0131 niteli\u011fi sunumdur, alg\u0131d\u0131r; onun \u00f6z\u00fc karma\u015f\u0131k bir alg\u0131dan se\u00e7ik bir alg\u0131ya ge\u00e7mektir.” <\/span><\/span><\/p>\n

Monadlar\u0131n temel nitelikleri ve kendili\u011findenlik<\/strong><\/p>\n

E. Boutroux monad konusunda bize \u015funlar\u0131 s\u00f6yler:<\/p>\n

“1. Ger\u00e7ek olarak basit olmakla monadlar do\u011fal olarak ne ba\u015flayabilir, ne de bitebilirler. \u00c7\u00fcnk\u00fc do\u011fal do\u011fumlar ve \u00f6l\u00fcmler bir kat\u0131\u015fmadan ya da ayr\u0131\u015fmadan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fillerdir. Ba\u015flang\u0131\u00e7lar\u0131 ancak bir yarat\u0131lma, biti\u015fleri de bir yok olma olabilir.<\/p>\n

2. Madde etkin olarak sonsuza b\u00f6l\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcne g\u00f6re ve her bile\u015fim basit \u00f6\u011feleri gerektirdi\u011fine g\u00f6re monadlar\u0131n say\u0131s\u0131 sonsuz olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

3. Belirlenmezler ilkesine g\u00f6re iki varl\u0131k se\u00e7ik olabilmek i\u00e7in say\u0131sal olmaktan daha de\u011fi\u015fik bir bi\u00e7imde ayr\u0131lmal\u0131d\u0131rlar. Basit yineleme, ruhun bir i\u015flemi olarak, kendinde \u015feylerle bir ayr\u0131l\u0131k ortaya koymayacakt\u0131r. \u0130ki varl\u0131\u011f\u0131n mutlak olarak se\u00e7ik olabilmesi i\u00e7in bu iki varl\u0131k i\u00e7sel belirlemelerle birbirinden ayr\u0131lmak zorundad\u0131r. \u00d6yleyse her monad\u0131n, i\u00e7sel olarak, insan ruhunun do\u011fas\u0131na benzer bir do\u011fas\u0131 vard\u0131r; bu do\u011fa her monadda o monada \u00f6zg\u00fc belirlenimlere sahiptir. 4. Yarat\u0131lm\u0131\u015f varl\u0131klar olarak monadlar zorunlu bi\u00e7imde de\u011fi\u015fime ba\u011f\u0131ml\u0131d\u0131rlar, bu de\u011fi\u015fim her birinde s\u00fcreklidir. Bu de\u011fi\u015fim nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kar? Her t\u00f6zde \u00f6b\u00fcr t\u00f6zlerin mekanik etkisiyle ortaya \u00e7\u0131kar diyebilir miyiz? Mekanik etki bir \u00e7arpmad\u0131r, par\u00e7alar\u0131n yer de\u011fi\u015ftirmesidir. Oysa ger\u00e7ek anlamda basit bir varl\u0131k olan monadda par\u00e7alar yoktur. \u00d6yleyse bir d\u0131\u015f etki s\u00f6z konusu de\u011fildir, bu belki de monadda de\u011fi\u015fimi do\u011furacak bir i\u00e7 ilke olacakt\u0131r. Monad kendili\u011findenlikle donanm\u0131\u015ft\u0131r, bu bir t\u00fcr cisimsel olmayan bir otomatt\u0131r. Buradan \u00e7\u0131kan sonu\u00e7 monaddaki durumlar\u0131n birbirinden do\u011fmakta oldu\u011fudur, \u00f6yle ki onlar\u0131n her birinde \u015fimdi ge\u00e7mi\u015fle doludur ve gelece\u011fin ilkesi olarak vard\u0131r. 5. Sonu\u00e7 olarak monaddaki \u00f6zg\u00fcll\u00fck ve kendili\u011findenlik neyle ilgilidir? \u00d6zg\u00fcll\u00fck de\u011fi\u015fimlerin ayr\u0131nt\u0131s\u0131d\u0131r. Ama her do\u011fal de\u011fi\u015fim derece derece oldu\u011fundan baz\u0131 \u015feyler de\u011fi\u015fir ve baz\u0131 \u015feyler oldu\u011fu gibi kal\u0131r. Sonu\u00e7 olarak monadda bir duygulan\u0131mlar ve ili\u015fkiler \u00e7e\u015fitlili\u011fi vard\u0131r. Ancak monad basittir. \u00c7oklukla basitli\u011fi nas\u0131l ba\u011fda\u015ft\u0131rmal\u0131? B\u00f6ylece birlikte bir \u00e7oklu\u011fu saran bir durum g\u00f6r\u00fcyoruz: bu durum alg\u0131d\u0131r. \u00d6yleyse her monada bireyli\u011fini kazand\u0131ran nitelik alg\u0131dan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir ve t\u00fcm monadlar alg\u0131yla donanm\u0131\u015flard\u0131r. Neyi alg\u0131larlar? T\u00fcm evreni alg\u0131larlar; \u00e7\u00fcnk\u00fc bo\u015fluk olanaks\u0131z oldu\u011fundan her \u015fey birbirine ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in b\u00fct\u00fcn\u00fc alg\u0131lamadan par\u00e7alar\u0131 alg\u0131lamak olas\u0131 de\u011fildir. Ancak her monad evreni kendine \u00f6zg\u00fc bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla alg\u0131lar, onun se\u00e7ik bir alg\u0131lama alan\u0131 vard\u0131r, onun d\u0131\u015f\u0131nda o \u015feyleri bulan\u0131k olarak g\u00f6r\u00fcr.”<\/p>\n

Burada Descartes\u00e7\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncenin “a\u00e7\u0131k” ve “se\u00e7ik” kavramlar\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r\u0131z. Bir alg\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131k olmas\u0131, nesnesini \u00f6b\u00fcr nesnelerden ay\u0131rabilmesi demektir. A\u00e7\u0131k olmayan bir alg\u0131 karanl\u0131k bir alg\u0131d\u0131r, nesnelerin birbirine kar\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir alg\u0131d\u0131r. Nesneleri ayr\u0131nt\u0131lar\u0131yla belirleyen bir alg\u0131 da se\u00e7ik olarak nitelendirilir. Bir alg\u0131 se\u00e7ik de\u011filse karma\u015f\u0131kt\u0131r. Bir alg\u0131 se\u00e7ikse zorunlu olarak a\u00e7\u0131k olacakt\u0131r. Demek ki alg\u0131n\u0131n dereceleri vard\u0131r. Alg\u0131n\u0131n dereceleri se\u00e7iklik dereceleridir. Bu noktada “alg\u0131” ve “\u00fcstalg\u0131” ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ba\u015flar. Bilincine var\u0131lm\u0131\u015f alg\u0131ya \u00fcstalg\u0131 demek gerekir. Her alg\u0131 bilin\u00e7li alg\u0131 de\u011fildir. Bilin\u00e7te kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmayan alg\u0131lar vard\u0131r. Alg\u0131lar\u0131n se\u00e7iklik \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc ayn\u0131 zamanda monadlar\u0131n yetkinlik \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n

\u00d6yleyse s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz kendili\u011findenlik nereden geliyor? Monad\u0131n kendili\u011findenli\u011fi do\u011frudan do\u011fruya onun etkinli\u011fiyle ilgilidir, daha do\u011frusu her monad\u0131n kendinde bir etkin g\u00fc\u00e7 olu\u015fturmas\u0131yla ilgilidir. Her monad aral\u0131ks\u0131z bir de\u011fi\u015fim i\u00e7indedir. De\u011fi\u015fim monad\u0131n do\u011fas\u0131nda bulundu\u011funa g\u00f6re onda her zaman bir alg\u0131dan ba\u015fka bir alg\u0131ya ge\u00e7i\u015f s\u00f6z konusudur. Bizim nas\u0131l istemimiz varsa, istemimize dayanarak ama\u00e7lar\u0131m\u0131z\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftiriyorsak, monad\u0131n da a\u00e7l\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r, bu a\u00e7l\u0131k onu bir i\u00e7sel durumdan bir ba\u015fka i\u00e7sel duruma ge\u00e7irir. Nas\u0131l bizim istemimiz bizi daha iyi bir duruma y\u00f6neltirse monad\u0131n a\u00e7l\u0131\u011f\u0131 da onu \u015fimdiki durumunu a\u015fan daha yetkin bir duruma ula\u015ft\u0131racakt\u0131r, yani daha se\u00e7ik alg\u0131lara g\u00f6t\u00fcrecektir. Maddede olan de\u011fi\u015fimin de ruhta olan de\u011fi\u015fimin de k\u00f6keninde bu etkinlik vard\u0131r. Buna g\u00f6re her ruhsal durum kendi yeter nedenini bir \u00f6nceki durumda bulacakt\u0131r. Bu i\u00e7sel bir olu\u015fumdur, herhangi bir d\u0131\u015f etkeni gerektirmez. Evet, bu olu\u015fumu ya da d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc yaln\u0131zca ruhta de\u011fil, t\u00fcm mekanik d\u00fczende ve t\u00fcm metafizik ortam\u0131nda bulabiliriz.<\/p>\n

K\u00f6k\u00fc Aristoteles’e kadar uzanan “t\u00f6z” kavram\u0131 \u00f6zellikle XVII. y\u00fczy\u0131l felsefelerinde bilgi kuram\u0131n\u0131n temel dayana\u011f\u0131n\u0131 olu\u015fturur. Bu kavram XVII. y\u00fczy\u0131ldan sonra felsefeden \u00e7ekilecektir. “Filozoflar t\u00f6zden s\u00f6z etmek konusunda giderek sak\u0131n\u0131k oldular, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu s\u00f6zc\u00fck genellikle bizim bilgisizli\u011fimizin simgesidir” der Halbwachs. Ancak Leibniz’in felsefesinde bu kavram temeli olu\u015fturur, \u00f6yle ki onu kald\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131z zaman b\u00fct\u00fcn bir dizge y\u0131k\u0131l\u0131p gidecektir. \u00c7a\u011fda\u015f d\u00fc\u015f\u00fcnce a\u00e7\u0131s\u0131ndan monad\u0131n en \u00f6nemli yan\u0131 bize geli\u015fim fikrini veren ge\u00e7mi\u015fli ve gelecekli bir varl\u0131k olu\u015fudur. Her monad t\u00fcm ge\u00e7mi\u015finin izlerini ve gelece\u011finin tasla\u011f\u0131n\u0131 kendinde ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re \u00e7izgisel geli\u015fim var demektir. XIX. y\u00fczy\u0131l felsefelerinde b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde yer alacak ve yeni tarih kavray\u0131\u015f\u0131n\u0131n k\u00f6kenini olu\u015fturacak olan geli\u015fim fikrinin ilk bi\u00e7imini ya da ilk a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 Leibniz’de buluyoruz.<\/p>\n

\u00d6ncesel uyum ve evrensel d\u00fczen
\n<\/strong>
\nBaz\u0131 monadlarda se\u00e7ik olarak bulunan \u015fey baz\u0131 monadlarda karma\u015f\u0131k ya da karanl\u0131kt\u0131r. Ne olursa olsun monadlar birbirleriyle uyumlu t\u00f6zlerdir, Tanr\u0131 onlar\u0131n aralar\u0131ndaki uyumu daha ba\u015flang\u0131\u00e7ta d\u00fczenlemi\u015ftir. Leibniz bu uyumu \u00f6ncesel uyum diye adland\u0131r\u0131r ve ruh-beden ili\u015fkisini de bu uyumla a\u00e7\u0131klar. \u00d6ncesel uyum bize k\u00f6kel bir kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131l\u0131\u011f\u0131 duyurmaktad\u0131r. \u015e\u00f6yle der Leibniz: “Tanr\u0131 evren \u00fczerinde sahip oldu\u011fu de\u011fi\u015fik g\u00f6r\u00fc\u015flerine g\u00f6re \u00e7e\u015fitli t\u00f6zler yarat\u0131r. Tanr\u0131’n\u0131n araya giri\u015fiyle her t\u00f6z\u00fcn kendine \u00f6zg\u00fc do\u011fas\u0131 \u015fu \u00f6zelli\u011fe sahip olmu\u015ftur: t\u00f6zlerden birinde olan bir \u015fey t\u00fcm \u00f6b\u00fcr t\u00f6zlerde olan biteni kar\u015f\u0131lar, ama t\u00f6zler birbirleri \u00fczerinde eylemde bulunmazlar.” \u00d6ncesel uyum ayn\u0131 zamanda Tanr\u0131’n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren bir kan\u0131t de\u011feri ta\u015f\u0131r. Leibniz \u015f\u00f6yle der: “Birbirine tam olarak uyan iki duvar saati ya da masa saati d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Bu uyum \u00fc\u00e7 bi\u00e7imde ger\u00e7ekle\u015febilir. Birincisi, bir saatin \u00f6b\u00fcr saat \u00fczerindeki etkisiyle olur; ikincisi, onlara bakan bir adam\u0131n \u00f6zeniyle olur; \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, onlar\u0131n tam uyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131yla olur.” Bu \u00e7er\u00e7evede birinci durum Descartes felsefesindeki ruh ve beden ili\u015fkisini, ikincisi Malebranche’\u0131n anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc de Leibniz’in \u00f6ncesel uyumunu a\u00e7\u0131klar. Leibniz, \u00f6ncesel uyum kavray\u0131\u015f\u0131yla hem beden ve ruh ili\u015fkisi sorununu, hem de t\u00fcm t\u00f6zlerin aralar\u0131ndaki ili\u015fki sorununu \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. \u00d6ncesel uyum buna g\u00f6re monadlar\u0131 birbirine ba\u011flayan ya da bir b\u00fct\u00fcnde bir araya getiren yasad\u0131r.<\/p>\n

Bu birbirleriyle tam bir uyum i\u00e7inde olan monad adl\u0131 t\u00f6zler aras\u0131nda bir s\u0131rad\u00fczeni vard\u0131r. Bir ba\u015fka deyi\u015fle evren s\u0131rad\u00fczenli t\u00f6zlerin kat\u0131\u015fmas\u0131yla olu\u015fmu\u015ftur. Bu t\u00f6zler alg\u0131lar\u0131n\u0131n az ya da \u00e7ok se\u00e7ik olu\u015flar\u0131na g\u00f6re az ya da \u00e7ok yetkindirler. En alt d\u00fczeydeki monadlar\u0131 Leibniz \u00e7\u0131r\u0131l\u00e7\u0131plak monadlar diye adland\u0131r\u0131r. Bunlar cisimlerin bile\u015fimine giren monadlard\u0131r. Bu kat bitkiler ve inorganik varl\u0131klar kat\u0131d\u0131r. Bu basit canl\u0131lar ya\u015famsall\u0131\u011f\u0131 olan ama d\u00fc\u015f\u00fcnselli\u011fi olmayan \u015feylerdir. Bunlar\u0131n bilinci yoktur, alg\u0131lar\u0131 sa\u011f\u0131rd\u0131r. B\u00f6ylece bu kat\u0131 “basit canl\u0131lar” kat\u0131 diye belirleyen Leibniz canl\u0131 madde fikrine y\u00f6nelmi\u015f olur. Der ki: “Belki de \u015fu mermer par\u00e7as\u0131 bir sonsuz canl\u0131 cisimler y\u0131\u011f\u0131n\u0131d\u0131r ya da bal\u0131klarla dolu bir g\u00f6l gibidir.” Bu “\u00e7\u0131r\u0131l\u00e7\u0131plak monadlar”\u0131n \u00fcst\u00fcnde hayvanlar kat\u0131 bulunur. B\u00f6ylece alttan yukar\u0131ya do\u011fru kesintisiz bir ge\u00e7i\u015fi, bir s\u00fcreklili\u011fi s\u00fcrd\u00fcrmek isteyen Leibniz bitkileri yetkin olmayan hayvanlar olarak g\u00f6r\u00fcr. Hayvanlar kesiminde alg\u0131lama daha se\u00e7iktir. \u00dcstelik hayvanlar\u0131n an\u0131lar\u0131 da vard\u0131r. Onlarda usu uzaktan yak\u0131ndan an\u0131msatan bir \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131m d\u00fczeninin varoldu\u011funu g\u00f6r\u00fcr\u00fcz, yani onlarda bir t\u00fcr kavray\u0131\u015fla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r\u0131z. Bu bir t\u00fcr deneysel kavray\u0131\u015ft\u0131r ki ger\u00e7ek d\u00fc\u015f\u00fcnsellikle ilgili de\u011fildir.<\/p>\n

\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc basamakta ussal varl\u0131klar yer al\u0131r. Zorunlu do\u011frulara ancak bu varl\u0131klar ula\u015fabilir. Bunlar usun ilkelerinden giderek hem kendi bilin\u00e7lerine var\u0131rlar, hem ba\u015fkalar\u0131n\u0131n ve Tanr\u0131’n\u0131n bilincine var\u0131rlar. “Ussal t\u00f6zlerle ussal olmayan t\u00f6zler aras\u0131ndaki ayr\u0131m aynayla aynaya bakan insan aras\u0131ndaki ayr\u0131m kadar b\u00fcy\u00fckt\u00fcr” der Leibniz. Hayvandan insana, usd\u0131\u015f\u0131 varl\u0131klardan ussal varl\u0131klara ge\u00e7i\u015f pek yumu\u015fak bir ge\u00e7i\u015f de\u011fildir, \u00e7\u00fcnk\u00fc insanla hayvan aras\u0131nda bir arayer, bir ara varl\u0131k saptamak olas\u0131 de\u011fildir. Bu basamaklar\u0131n en \u00fcst\u00fcnde Tanr\u0131 yer al\u0131r. O en yetkin monadd\u0131r, her \u015feyin \u00f6rne\u011fi ve yarat\u0131c\u0131s\u0131d\u0131r. Tanr\u0131sal zek\u00e2da sonsuz say\u0131da evren olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r. Bu olas\u0131l\u0131klardan herbirizorunlu olarak varolmak durumunda de\u011fildir. Tanr\u0131’n\u0131n \u00f6zg\u00fcr g\u00fcc\u00fc \u015fu ya da bu d\u00fcnyay\u0131 yarat\u0131p yaratmamakta da \u00f6zg\u00fcrd\u00fcr. Ancak ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z d\u00fcnya olabilecek d\u00fcnyalar\u0131n en g\u00fczelidir. Tanr\u0131 onca olabilir aras\u0131ndan onu se\u00e7ip ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015ftir. Yeter neden ilkesine g\u00f6re yarat\u0131lm\u0131\u015f olan bu d\u00fcnya g\u00fczellikte \u00f6b\u00fcrlerini a\u015far. Tanr\u0131 yaratmak i\u00e7in en zengin d\u00fcnyay\u0131 se\u00e7mi\u015ftir. Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z d\u00fcnya olas\u0131 d\u00fcnyalar\u0131n en g\u00fczelidir. F.-J. Thonnard bu konuda \u015f\u00f6yle der: “\u00c7eli\u015fki bar\u0131nd\u0131rmayan her \u015feyi tan\u0131makta olan tanr\u0131sal ussall\u0131kta sonsuz say\u0131da olas\u0131 evren vard\u0131r. Bu evrenlerden her biri, ayr\u0131 ayr\u0131 al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, tam anlam\u0131nda olas\u0131 olmakla, zorunlu bir varolu\u015f ko\u015fulu ortaya koymazlar. Tanr\u0131sal g\u00fc\u00e7, kendi olarak ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, bir zorunluluk de\u011fildir ve \u015fu ya da bu d\u00fcnyay\u0131 yaratmakta \u00f6zg\u00fcrd\u00fcr. Ancak onlar aralar\u0131nda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman, tanr\u0131sal erdeme ba\u011fl\u0131 olarak, i\u00e7lerinde bir tanesi vard\u0131r ki iyilikte t\u00fcm \u00f6b\u00fcrlerini geride b\u0131rak\u0131r, b\u00f6yle olunca onun varolu\u015fu bir gerekliliktir. Bu durumda tanr\u0131sal edim, yetkin olmamak gibi bir duruma d\u00fc\u015fmeyece\u011finden, bir yeter nedene sahip olacakt\u0131r ve bu neden de ancak en y\u00fcce iyi olabilir: \u00f6yleyse, bug\u00fcnk\u00fc d\u00fcnyan\u0131n olas\u0131 en iyi d\u00fcnya oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz.”<\/p>\n

Bilgi sorunu
\n<\/strong>
\nLeibniz daha \u00e7ok t\u00f6z sorunuyla ilgilendi, bilgi sorunu \u00fczerinde \u00e7ok\u00e7a durmad\u0131. Varl\u0131k a\u00e7\u0131klamas\u0131 zaten bilgi kuram\u0131 i\u00e7in belli bir veri sa\u011flamaktayd\u0131. Descartes bilgi sorunuyla enine boyuna ilgilenmi\u015f, fikirleri do\u011fu\u015ftan fikirler, edinilmi\u015f fikirler ve imgelemsel fikirler olmak \u00fczere \u00fc\u00e7e ay\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Descartes, bu \u00e7er\u00e7evede, Platon’un mutlak \u00fclk\u00fcc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc geride b\u0131rakarak deneye de belli bir yer verdi\u011fi gibi olanla yetinmeyip olas\u0131n\u0131n alan\u0131na a\u00e7\u0131lmak istemi\u015fti: imgelemsel bize olas\u0131n\u0131n yolunu a\u00e7acakt\u0131. Leibniz Platon’u erkenden okumu\u015f ve ona g\u00f6n\u00fclden ba\u011flanm\u0131\u015f bir filozof olarak \u00f6zellikle onun an\u0131msama kuram\u0131yla \u00e7ok\u00e7a ilgilenmi\u015fti. Leibniz \u00f6\u011fretisini Platon’un yolunda erkenden olu\u015fturdu, buna g\u00f6re \u015feylerin ruhsall\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00fczerinde bir etkisi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ruhun kendine yetti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. Onun bilgi kuram\u0131yla ilgilenmesi daha \u00e7ok Locke’un “Deneme”sine kar\u015f\u0131 bir “Yeni Deneme” yazma iste\u011fi i\u00e7inde s\u00f6zkonusu oldu, Locke’u ele\u015ftirmek gibi bir sorun olmasa belki Leibniz b\u00f6yle bir i\u015fe kalkmayacakt\u0131.<\/p>\n

Leibniz bizde baz\u0131 do\u011fu\u015ftan fikirlerin varoldu\u011funu bildirmekle yetindi, ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir fikirler ara\u015ft\u0131rmas\u0131 yapmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmedi. Zihnimizde bir tak\u0131m fikirler vard\u0131, bu fikirler \u015fu ya da bu bi\u00e7imde duyular\u0131m\u0131zdan gelme fikirler olamazd\u0131. Leibniz’e g\u00f6re t\u00fcm d\u00fc\u015f\u00fcncelerimiz ya da ruhumuzun t\u00fcm edimleri onun kendiyle ilgili \u015feylerdi. Burada filozofu tam anlam\u0131yla Platoncu bir \u00e7izgide g\u00f6r\u00fcyoruz. Buna g\u00f6re zihnimizdeki fikirler \u00f6nceseldir ya da zihnimizde fikirler \u00f6ncesel olarak vard\u0131r, ancak biz onlar\u0131 bir\u00e7\u0131rp\u0131da, g\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u00f6n\u00fcndeymi\u015f gibi g\u00f6remeyiz. \u00d6yleyse ruhumuz gibi ruhumuzun fikirleri de do\u011fu\u015ftan olmal\u0131d\u0131r. Demek ki Locke’un sand\u0131\u011f\u0131 gibi insan ruhu ba\u015flang\u0131\u00e7ta ba\u015ftan sona bo\u015f de\u011fildir, bir “tabula rasa” de\u011fildir: ruh ayr\u0131 ya da se\u00e7ik varl\u0131\u011f\u0131yla fikirleri kendinde ta\u015f\u0131r. B\u00f6ylece Platon’un an\u0131msamas\u0131nda oldu\u011fu gibi bilgiye y\u00f6nelen ruhun kendine d\u00f6nmesi, kendi \u00fcst\u00fcne kapanmas\u0131 gerekecektir. Kendine kapanan ruh ger\u00e7ek bilgiyi b\u00f6ylece kendinde bulacakt\u0131r. “Mekani\u011fin yasalar\u0131 gibi i\u00e7selli\u011fin de yasalar\u0131 vard\u0131r. Alg\u0131lar\u0131n zincirleme ba\u011flan\u0131\u015f\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in mekani\u011fin yasalar\u0131yla kar\u0131\u015fmayan bu yasalar tek ba\u015flar\u0131naym\u0131\u015f gibi, beden yokmu\u015f gibi eylemde bulunurlar. Bu yasalara g\u00f6re bir alg\u0131 bir ba\u015fka alg\u0131yla belirlenir, onda varolu\u015fu i\u00e7in gerekli her \u015feyi bulur. Buna g\u00f6re hi\u00e7bir ayr\u0131cal\u0131k s\u00f6zkonusu olmaks\u0131z\u0131n t\u00fcm fikirlerimiz, nesnesi metafizik olan fikirler kadar duyulur \u015feylerin fikirleri de, herhangi bir d\u0131\u015f \u00f6\u011fenin etkisi olmadan bizim zihinsel do\u011fam\u0131za ba\u011fl\u0131 olan ilksel temelden gelirler ve b\u00f6ylece zihnimiz bilginin geli\u015fmesinin kayna\u011f\u0131 oldu\u011fu gibi onun ilkelerinin de kayna\u011f\u0131 olur” (E. Boutroux). Bununla birlikte d\u0131\u015f d\u00fcnya vard\u0131r ve d\u0131\u015f d\u00fcnya bilgisi hi\u00e7bir \u015fey demek de\u011fildir. Uzam, uzaml\u0131 cisimlerin d\u0131\u015f\u0131nda bir \u015fey de\u011fildir. Uzay t\u00fcm olas\u0131 yan yana gelmelerin d\u00fczenidir, zaman da t\u00fcm olas\u0131 art arda geli\u015flerin d\u00fczenidir. T\u00fcm yarg\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131n temeli bizim d\u0131\u015f\u0131m\u0131zdad\u0131r, d\u00fcnyadad\u0131r, deneyseldir. Ancak deney bize hi\u00e7bir zaman kesinli\u011fi sa\u011flamaz. Leibniz’e g\u00f6re hayvanlar t\u00fcm\u00fcyle deneyseldirler, onlar ancak \u00f6rnekler \u00fczerine uyarlanabilirler: onlar\u0131n d\u00fcnyas\u0131nda ustan de\u011fil de usun g\u00f6lgesi gibi bir \u015feyden s\u00f6zedebiliriz. Oysa insan kesin bilgiler ortaya koyabilir. Yaln\u0131zca duyumdan gelen bilgilerin bizim i\u00e7in sa\u011flam dayanaklar olu\u015fturmas\u0131 olas\u0131 de\u011fildir, bu da bizde do\u011fu\u015ftan fikirlerin varoldu\u011funu kan\u0131tlar. Temel bilgiler duyulardan ge\u00e7meksizin zihnimizde varolmu\u015flard\u0131r. Onlar usavurmalar\u0131m\u0131z\u0131n sa\u011flam temellerini olu\u015ftururlar, ayn\u0131 zamanda duyu verileriyle ilgili olarak olas\u0131 \u00f6nermeler olu\u015fturmam\u0131z\u0131 sa\u011flarlar.<\/p>\n

Tanr\u0131 fikri ve ahlak anlay\u0131\u015f\u0131<\/p>\n

<\/strong>Platoncu Hegel felsefesi gibi Platoncu Leibniz felsefesi de her penceresinden Tanr\u0131 g\u00f6r\u00fcnen bir felsefedir. Leibniz’in dinsel inan\u00e7lar\u0131 felsefesinin rengini ve temel anlam\u0131n\u0131 da belirlemi\u015ftir. Leibniz felsefesinde hi\u00e7bir bilgi yoktur ki Tanr\u0131 sorununa ba\u011flanmas\u0131n. Bu felsefe dinsel bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla olmaktan \u00f6tede, do\u011faya, insan ya\u015fam\u0131na, temel insan sorunlar\u0131na getirdi\u011fi \u00e7ok \u00f6nemli a\u00e7\u0131klamalarla ilgimizi \u00e7eker. Leibniz \u00f6zellikle ilerleme d\u00fc\u015f\u00fcncesini temellendirerek \u00e7a\u011fda\u015f geli\u015fim anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n ilk bi\u00e7imini ortaya koymu\u015ftur. Ancak evrensel uyum gibi, s\u0131rad\u00fczenli varl\u0131k tablosu gibi sorunlar bu felsefeyi \u00f6zellikle dinsel k\u0131lar. Tanr\u0131’n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren en \u00f6nemli kan\u0131t \u00f6ncesel uyumun ta kendisidir. Bu Tanr\u0131 Spinoza’n\u0131n “Do\u011fal Tanr\u0131”s\u0131na ya da “Tanr\u0131-Do\u011fa”s\u0131na benzer bir Tanr\u0131 de\u011fildir. Spinoza’n\u0131n Tanr\u0131s\u0131 kendi kendini ancak kendine uymakla, kendi yasalar\u0131na uymakla \u00f6zg\u00fcr k\u0131lan bir Tanr\u0131’yd\u0131, gereklilikler d\u0131\u015f\u0131nda, do\u011fal gereklilikler d\u0131\u015f\u0131nda ba\u011f\u0131ms\u0131z bir “istem”i ortaya koymuyordu. Spinoza’n\u0131n Tanr\u0131s\u0131n\u0131 belirleyen ko\u015fullar Leibniz’e k\u00f6r bir gereklili\u011fin ko\u015fullar\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcnecektir.<\/p>\n

Leibniz’e g\u00f6re yaratt\u0131\u011f\u0131 evrende i\u00e7kin olmayan, yaratt\u0131\u011f\u0131 evreni a\u015fan Tanr\u0131 mutlak bir kendili\u011findenlik i\u00e7indedir. Onun sonsuz bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc vard\u0131r. Bununla birlikte o kendi kadar yetkin olmayan bir d\u00fcnya yaratm\u0131\u015ft\u0131r. D\u00fcnya \u00f6ylesine yetkin olsayd\u0131 onu Yaratan’la kar\u0131\u015ft\u0131rma, Yaratan’la bir tutma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 vard\u0131. Ancak bu d\u00fcnya gene de yetkinlikleri olan bir d\u00fcnyad\u0131r ya da bu d\u00fcnya yetkin olmayan olas\u0131 d\u00fcnyalar\u0131n en yetkini olarak varedilmi\u015ftir. Ayr\u0131ca onun yetkinli\u011fe do\u011fru geli\u015fti\u011fini de unutmamak gerekir. Demek ki d\u00fcnyan\u0131n varolu\u015funun temelinde tanr\u0131sal bir se\u00e7im s\u00f6zkonusudur. Tanr\u0131 en yetkin monadd\u0131r, her \u015feyin kayna\u011f\u0131d\u0131r, her \u015feyin hem \u00f6rne\u011fi hem yarat\u0131c\u0131s\u0131d\u0131r. Onda her \u015fey se\u00e7ik olarak bulunur. O mutlak olarak yetkindir, onun herhangi bir eksi\u011fi yoktur, o herhangi bir olmam\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131 bar\u0131nd\u0131rmaz. Do\u011fada bir\u00e7ok yetkinlikle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r\u0131z, Tanr\u0131 bu yetkinliklerin t\u00fcm\u00fcn\u00fc kucaklar. Bu eksiksiz yarat\u0131c\u0131 insan\u0131 da \u00f6zg\u00fcr bir varl\u0131k olarak yaratm\u0131\u015ft\u0131r. Tanr\u0131 gibi insan da geli\u015fig\u00fczel bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fck i\u00e7inde de\u011fildir. O da do\u011fal olarak her t\u00fcrl\u00fc etkinli\u011fini yeter neden ilkesine dayand\u0131racakt\u0131r.<\/p>\n

\u00d6zg\u00fcr insan\u0131 nas\u0131l tan\u0131mlamal\u0131? \u00d6zg\u00fcr insan her \u015feyden \u00f6nce sorumlu insand\u0131r. O Tanr\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda sorumludur. Leibniz’e g\u00f6re “Efendilerin en iyisi olan Tanr\u0131 yaln\u0131zca do\u011fru y\u00f6nelim bekler.” \u0130nsandan do\u011fru y\u00f6nelim bekleyen Tanr\u0131 insana ilgisiz de\u011fildir, insan\u0131n sorumlulu\u011fu buna g\u00f6re kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olan bir sorumluluktur. Tanr\u0131 insana her zaman do\u011fru yolu g\u00f6stermeye haz\u0131rd\u0131r. Tanr\u0131 insan\u0131 do\u011fru yola koymaz ama ona do\u011fru yolu g\u00f6sterir. “Y\u00fcce ve sonsuz bilgiye sahip olan Tanr\u0131 yaln\u0131zca metafizik anlamda de\u011fil ahlak anlam\u0131nda da en yetkin bi\u00e7imde etkindir.” \u0130nsan i\u00e7in \u00f6nemli olan Tanr\u0131’ya tam bir istekle y\u00f6neli\u015ftir. \u0130nsan Tanr\u0131’n\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fcn\u00fc ya da yap\u0131tlar\u0131n\u0131 ne \u00f6l\u00e7\u00fcde do\u011fru kavrarsa o \u00f6l\u00e7\u00fcde uygun yolu se\u00e7me \u015fans\u0131na ula\u015fm\u0131\u015f olacakt\u0131r. “Tanr\u0131’n\u0131n istedi\u011fini istemeye haz\u0131r olunmad\u0131\u011f\u0131 zaman Tanr\u0131’y\u0131 sevmek g\u00fc\u00e7t\u00fcr.” Buna g\u00f6re Tanr\u0131’n\u0131n istemiyle ba\u015f\u0131m\u0131za gelen her \u015feyden, iyi \u015feylerden oldu\u011fu kadar k\u00f6t\u00fc \u015feylerden de ho\u015fnut olmam\u0131z gerekir. “Usumuz yetti\u011fince Tanr\u0131’n\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fcr istemine g\u00f6re davranmal\u0131y\u0131z, bu arada genelin iyili\u011fine elimiz erdi\u011fince katk\u0131da bulunmaya \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131y\u0131z.”<\/p>\n

Leibniz felsefesi bize eylemlerimizin belirlenmi\u015f oldu\u011funu bildirir, bununla birlikte ahlaksal edimlere olanak verir. “Sonu\u00e7 olarak \u015funu \u00f6\u011fretir: eylemlerimiz bazen se\u00e7ik alg\u0131larca, bazen karma\u015f\u0131k alg\u0131larca belirlenmi\u015ftir. Leibniz’e g\u00f6re ahlaksal belirlenimin temeli buradad\u0131r.<\/p>\n

Se\u00e7ik alg\u0131larla belirlenmi\u015f eylemler iyidir, kar\u0131\u015f\u0131k alg\u0131larla belirlenmi\u015f eylemler k\u00f6t\u00fcd\u00fcr” (E. Boutroux). “\u0130yi”nin tek \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc, buna g\u00f6re, usun de\u011fi\u015fmez kural\u0131d\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u0130yi ancak ve ancak tanr\u0131sal us \u00fczerine temellenebilir. \u0130nsan i\u00e7in \u00f6nemli olan mutluluktur, bu yoldan mutlulu\u011fa ermektir. Buradaki mutluluk her zaman usun \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131ndan yararlanan mutluluk olacakt\u0131r. Ger\u00e7ekte bilgi gibi ahlakl\u0131l\u0131k da do\u011fu\u015ftand\u0131r, bir “vergi”dir. \u0130nsan\u0131n \u00f6z\u00fcnde hazza y\u00f6neli\u015f vard\u0131r, \u00f6nemli olan bu y\u00f6neli\u015fi erdemle g\u00f6t\u00fcrebilmektir ya da ger\u00e7ekle\u015ftirebilmektir. Ger\u00e7ek mutlulu\u011fa varman\u0131n tek yolu geli\u015fimdir, yetkinle\u015fme yolunda ilerleyi\u015ftir. Ruhumuz yetkinle\u015ftik\u00e7e sevinci ya\u015fayacakt\u0131r, her ad\u0131mda biraz daha sevin\u00e7li olacakt\u0131r, bu arada ba\u015fkalar\u0131n\u0131n sevincini ya\u015fama \u015fans\u0131n\u0131 elde etmi\u015f olacakt\u0131r. Demek ki insan ne \u00f6l\u00e7\u00fcde yetkinle\u015firse o \u00f6l\u00e7\u00fcde sevme \u015fans\u0131n\u0131 elde edebilir. Ba\u015fkalar\u0131n\u0131n sevincini ya\u015famak belli bir yetkinli\u011fi gerektirir. Bu d\u0131\u015fa d\u00f6n\u00fck sevgi bazen Tanr\u0131’ya, bazen de insanlara y\u00f6nelecektir. Erdemli ki\u015fi ba\u015fkalar\u0131n\u0131n yetkinli\u011fine ve sevincine kat\u0131lmay\u0131 bilen ki\u015fidir.<\/p>\n

Bu y\u00f6nelim en y\u00fcce amac\u0131n\u0131 gene Tanr\u0131’da bulur. Biz Tanr\u0131’y\u0131 hi\u00e7bir kar\u015f\u0131l\u0131k beklemeden severiz. Burada tam tam\u0131na yararg\u00f6zetmez bir y\u00f6nelim s\u00f6zkonusudur. Nas\u0131l hi\u00e7bir yararc\u0131l\u0131\u011fa d\u00fc\u015fmeden bir m\u00fczik par\u00e7as\u0131n\u0131 dinleyebiliyorsak ya da bir \u015fiiri okuyabiliyorsak Tanr\u0131’y\u0131 da \u00f6ylece izleyebiliriz. Tanr\u0131y\u0131 sevmek g\u00fczeldir, kendimizi Tanr\u0131’ya vermek \u00e7ok g\u00fczeldir. Kendimizi Tanr\u0131’ya vermek kendimizden vazge\u00e7mek anlam\u0131na gelmeyecektir. \u0130nsan Tanr\u0131 yolunda kendini bulur, Tanr\u0131’ya y\u00f6nelerek kendi yetkinli\u011fimizi kurar\u0131z, onun yetkinli\u011finde kendi yetkinli\u011fimizi ger\u00e7ekle\u015ftiririz, kendimizi daha yetkin bir varl\u0131k k\u0131lmaya do\u011fru gideriz. Bu tanr\u0131sal yetkinlik bize duyular\u0131n araya girdi\u011fi herhangi bir dolayl\u0131 ili\u015fkide de\u011fil, do\u011frudan do\u011fruya bir ili\u015fkide, tam tam\u0131na arac\u0131s\u0131z bir ili\u015fkide a\u00e7\u0131nacakt\u0131r. Ruhlararas\u0131 bir ili\u015fkiyle Tanr\u0131’n\u0131n ruhuna ula\u015fmakt\u0131r bu. Ger\u00e7ek a\u015fk Tanr\u0131 a\u015fk\u0131d\u0131r. Ger\u00e7ek ahlakl\u0131l\u0131k Tanr\u0131 yolunda olmay\u0131, Tanr\u0131’ya sevgiyle y\u00f6nelmeyi gerektirir.<\/p>\n

Siyaset ve hukuk
\n<\/strong>
\nXVII. y\u00fczy\u0131l filozoflar\u0131 i\u00e7inde siyasete b\u00fcy\u00fck bir e\u011filim g\u00f6steren yaln\u0131zca Leibniz olmu\u015ftur. Descartes elden ayaktan uzakta, bir soba ba\u015f\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcncelerini \u00f6rmeyi ye\u011flerken Spinoza kimseye g\u00f6r\u00fcnmeden ekmek paras\u0131n\u0131 \u00e7\u0131karmaya bak\u0131yordu, darac\u0131k bir yerde g\u00f6zl\u00fck cam\u0131 parlat\u0131yordu. Malebranche ve Pascal belli bir siyasal etkinlik i\u00e7inde de\u011fillerdi. Leibniz her zaman bir siyaset adam\u0131 gibi davrand\u0131. Bu davran\u0131\u015f\u0131nda ne kadar ba\u015far\u0131l\u0131 oldu\u011fu ayr\u0131 bir konudur. Emilienne Naert “La Pensee politique de Leibniz” (Leibniz’in siyasal d\u00fc\u015f\u00fcncesi) adl\u0131 kitab\u0131na \u015f\u00f6yle ba\u015flar: “Elbette klasik d\u00f6nemin t\u00fcm filozoflar\u0131 aras\u0131nda siyasete en etkin bi\u00e7imde girmi\u015f olan Leibniz’dir. Bug\u00fcn olsayd\u0131 onun i\u00e7in ‘g\u00fcd\u00fcml\u00fc bir yazar’ denebilirdi. Almanya’da bir soba ba\u015f\u0131n\u0131n yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131 onun d\u00fc\u015f\u00fcnmesi i\u00e7in elveri\u015fli de\u011fildir, o insanlar\u0131 ‘ormanlar\u0131n\u0131zda raslanan a\u011fa\u00e7lar ve orada otlayan hayvanlar’dan daha \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fcnmeyen Descartes gibi yapamazd\u0131, Hollanda’da bilinmeden tan\u0131nmadan yirmi y\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131n bir s\u00fcre ya\u015fayamazd\u0131. Spinoza gibi bir yoksul odac\u0131kta g\u00f6zl\u00fck cam\u0131 parlatarak d\u00fc\u015f\u00fcncelerini dokuyacak yerde ‘geni\u015f d\u00fcnya’da dola\u015fmay\u0131 ye\u011flemi\u015ftir. Zaman\u0131n\u0131n en \u00fcnl\u00fc insanlar\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r. (..) Her bilim onda merak uyand\u0131r\u0131r, insanla ilgili hi\u00e7bir \u015fey ona yabanc\u0131 de\u011fildir. O d\u00f6nemde, ‘Avrupa bilincinin bunal\u0131m\u0131’ d\u00f6neminde Avrupa’yla ilgili olabilen her \u015feyin a\u00e7\u0131k sezgisine ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. (..) Leibniz’in \u015fu s\u00f6zleri buradan gelir: ‘Biz kendimiz i\u00e7in varolmad\u0131k, toplumun iyili\u011fi i\u00e7in varolduk, par\u00e7alar nas\u0131l b\u00fct\u00fcn i\u00e7in varsalar…’ ”<\/p>\n

Leibniz siyaseti bir ya\u015fam bi\u00e7imi olarak benimserken siyasetle ilgili b\u00fcy\u00fck yap\u0131tlar vermedi, onun bu konudaki g\u00f6r\u00fc\u015flerini \u00e7e\u015fitli yaz\u0131lar\u0131ndan topluyoruz. Filozofa g\u00f6re siyaset t\u0131pk\u0131 hekimlik gibi, ahlak gibi bir yarar bilimidir, bir uygulama bilimidir, ya\u015fam\u0131 kolayla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 bir bilimdir. Y\u00f6neticinin mutlulu\u011fu kendini y\u00f6netti\u011fi insanlara adamas\u0131nda de\u011fil midir? Zaten soyut bir toplumsal mutluluk kavray\u0131\u015f\u0131 elbette ger\u00e7ekle ba\u011fda\u015fmayacakt\u0131r. Her ki\u015finin mutlulu\u011funu sa\u011flayan y\u00f6netim tart\u0131\u015fmas\u0131z en do\u011fru y\u00f6netim say\u0131lmal\u0131d\u0131r. Buna g\u00f6re her y\u00f6netim halk\u0131n ve devletin yarar\u0131n\u0131 g\u00f6zetmekle y\u00fck\u00fcml\u00fc olacakt\u0131r. \u0130nsan\u0131n ya da insanlar\u0131n mutlulu\u011funu \u00f6ng\u00f6ren her y\u00f6netici ger\u00e7ek bir kahraman olarak de\u011ferlendirilmelidir. Ancak bu \u00e7er\u00e7evede yararl\u0131 kavram\u0131yla onurlu kavram\u0131n\u0131 birbirinden ayr\u0131 tutmamak gerekir: bir toplum i\u00e7in yarar ne kadar \u00f6nemliyse onur da o kadar \u00f6nemlidir. \u0130\u015fte bu noktada do\u011fal hukukun i\u015fe kar\u0131\u015fmas\u0131 bir zorunluluk olur.<\/p>\n

T\u00fcm toplumlarda yararla onuru bir arada g\u00f6t\u00fcrecek olan, onlar\u0131 bir b\u00fct\u00fcnde bir araya getirme g\u00fcc\u00fc ta\u015f\u0131yan tek \u015fey do\u011fal hukuktur. Do\u011fal hukuktan evrensel hukuku, k\u00f6k\u00fc Tanr\u0131’ya dayanan kapsay\u0131c\u0131 hukuku, toplumlar\u0131n \u00f6zel \u00f6zelliklerine g\u00f6re olu\u015fturulmu\u015f olmayan hukuku anlamak gerekir. Bilindi\u011fi gibi toplumlar birbirlerinden \u00e7ok ayr\u0131 \u00f6zellikler ortaya koyarlar. Ancak her toplumda hukukun yani tanr\u0131sal ussall\u0131\u011f\u0131n egemen olmas\u0131 i\u00e7in \u00e7aba ve \u00f6zen g\u00f6stermek gerekecektir. Bu \u00e7er\u00e7evede do\u011fal hukuku olumlu hukukun \u00fcst\u00fcnde g\u00f6rmek gerekir, bir ba\u015fka deyi\u015fle ya\u015famsal gereksinimlerden do\u011fan hukuku do\u011fal hukukun belirleyicili\u011fine vermek gerekir. Adaleti olumlu hukukla s\u0131n\u0131rlarsak, yaln\u0131zca ona dayanarak ger\u00e7ekle\u015ftirmeye kalkarsak \u00f6zellikle uluslararas\u0131 hukuk i\u00e7in engeller koymu\u015f oluruz, a\u00e7mazlar olu\u015fturmu\u015f oluruz. Prenslerin dehas\u0131 do\u011fal hukukun bir evrensel hukuk olarak olumlu hukuk \u00fczerinde, olumlu hukukun \u00e7e\u015fitlilikleri \u00fczerinde egemen olmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacakt\u0131r. En iyi devlet mutlak yetkeyi en iyi ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015f devlet olmaktan \u00e7ok, g\u00fc\u00e7le erdemi bir b\u00fct\u00fcnde bir araya getirmi\u015f devlettir.<\/p>\n

\u0130yi bir devlet d\u00fczeni, sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir devlet d\u00fczeni apa\u00e7\u0131k yasalar \u00fczerine temellendirilebilir. Yasalar iyi bir devlet d\u00fczeninde herhangi bir yorumu gerektirmeyecek kadar belirgin ve belirleyici olacakt\u0131r. Toplumsal uyum ancak bu t\u00fcr yasalarla ger\u00e7ekle\u015ftirilebilir. Bulan\u0131k ya da kaygan yasalar toplumda karga\u015fay\u0131 getirecek ya da varolan karga\u015fay\u0131 art\u0131racak yasalard\u0131r. Her yarg\u0131c\u0131n kendine g\u00f6re yorumlayabildi\u011fi bir yasa toplumsal d\u00fczenin sa\u011fl\u0131ks\u0131zl\u0131\u011f\u0131na tan\u0131kl\u0131k eder. Demek ki hukuk alan\u0131nda ve oradan giderek genel toplumsal d\u00fczende usun egemenli\u011fini sa\u011flamak insanlar\u0131n mutlu ya\u015fayabilmeleri i\u00e7in bir zorunluluktur. Evet, mutluluk yaln\u0131zca bu ko\u015fulda olas\u0131d\u0131r. \u0130nsan insan\u0131n kurdu olmayacaksa bu d\u00fczende olmayabilir. K\u0131sacas\u0131 do\u011fal hukuk olmadan olumlu hukuk ger\u00e7ekle\u015fmez. Ancak, unutulmamas\u0131 gereken bir nokta da, toplumsal d\u00fczenlerin hi\u00e7bir zaman tam anlam\u0131yla yetkin d\u00fczenler olamayacaklar\u0131d\u0131r. \u00d6nemli olan bir toplumda belli bir mutlulu\u011fun, bir i\u00e7 ve d\u0131\u015f g\u00fcvenin sa\u011flanmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Leibniz’e g\u00f6re g\u00fcvenlik mutlulu\u011fun temel ko\u015fuludur. Yetkin devletlerde halk\u0131n mutlulu\u011fu birinci planda g\u00f6r\u00fcn\u00fcr bir \u00f6zelliktir, \u00e7\u00fcnk\u00fc en \u00e7ok \u00f6nemsenen \u015feydir. Bunun bir rejim sorunu olu\u015fturdu\u011funu s\u00f6yleyebilir miyiz? S\u00f6yleyemeyiz. Rejimler bi\u00e7imsellikleriyle \u00f6ne \u00e7\u0131karlar. \u00d6nemli olan \u015fu ya da bu rejimle y\u00f6netilmek de\u011fil, \u00f6nemli olan herhangi bir rejimle iyi y\u00f6netilmektir. Her y\u00f6netim bi\u00e7imi k\u00f6t\u00fc kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda halk\u0131n mutlulu\u011funa b\u00fcy\u00fck engeller \u00e7\u0131kar\u0131r. Her y\u00f6netim bi\u00e7imi iyi kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda halka en b\u00fcy\u00fck mutlulu\u011fu getirebilir. Beceriksiz ya da k\u00f6t\u00fc niyetli y\u00f6neticiler mutlu bir toplum d\u00fczeni yaratmakta her zaman eksik kalacaklard\u0131r. Leibniz bir mektubunda rejimleri nitelikleriyle belirlerken \u015funlar\u0131 s\u00f6yler: “Mutlak y\u00f6netimin amac\u0131 bizim \u015fimdiki kral\u0131m\u0131zda oldu\u011fu gibi erdemce ve us\u00e7a \u00fcnl\u00fc bir kahraman\u0131n egemen olmas\u0131d\u0131r. Soylulu\u011fun amac\u0131 y\u00f6netimi en bilge ve en usta ki\u015filere b\u0131rakmakt\u0131r. Demokrasinin amac\u0131 halklar\u0131 onlar i\u00e7in en iyi olanla bulu\u015fturmakt\u0131r.” Her rejim bir \u00fclkeye uygun d\u00fc\u015febilir, \u00f6nemli olan onu iyi kullanmakt\u0131r, halk\u0131n mutlulu\u011funu sa\u011flayacak bi\u00e7imde etkin k\u0131lmakt\u0131r.<\/p>\n

Ne olursa olsun Leibniz’e g\u00f6re y\u00f6netim her zaman g\u00fc\u00e7l\u00fc ki\u015filerin elinde olmal\u0131d\u0131r, erdemle g\u00fcc\u00fc bir araya getirmi\u015f ki\u015filerin elinde olmal\u0131d\u0131r. “En g\u00fc\u00e7l\u00fclerin her zaman en bilge, en bilgelerin de her zaman en g\u00fc\u00e7l\u00fc olmas\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcl\u00fcr.” Ancak bilgelik ya\u015famda \u00f6ylesine bol bulunan bir \u015fey de\u011fildir, bilgelik \u00e7ok g\u00fc\u00e7 kazan\u0131lan bir \u015feydir. Buna g\u00f6re, b\u00fcy\u00fck insanlar\u0131n \u00e7ok b\u00fcy\u00fck yanl\u0131\u015flar yapt\u0131\u011f\u0131na s\u0131k s\u0131k tan\u0131k oluruz. “Ayr\u0131ca bilgelik tan\u0131nmas\u0131 o kadar kolay bir \u015fey de\u011fildir.” \u0130\u015fte bu noktada \u00e7ok \u00f6nemli bir sorunla, prensin e\u011fitimi sorunuyla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r\u0131z. Prensin e\u011fitimi \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir \u00f6nem ta\u015f\u0131r. O her \u015feyden \u00f6nce bilgili bir insan olmal\u0131d\u0131r, bilgisiyle se\u00e7ilen bir insan olmal\u0131d\u0131r. Onun elbette t\u00fcm bilimlerin bilgilerini alm\u0131\u015f bir ki\u015fi olmas\u0131 beklenemez. Yetke olabilmesi i\u00e7in gerekli bilgileri ya da temel bilgileri almas\u0131 yeterlidir. Bu bilgiler \u015funlar olabilir: co\u011frafya, ahlak, siyaset, askerlik, konu\u015fma, yabanc\u0131 dil, yabanc\u0131 g\u00f6renekler…Bu bilgileri yaln\u0131zca okuyarak de\u011fil g\u00f6re g\u00f6re, ya\u015faya ya\u015faya, deneye deneye edinmek de gerekir. Prensin e\u011fitiminde kuramdan oldu\u011fu kadar, uygulamadan da yararlanmal\u0131d\u0131r.
\n<\/p>\n

Sonu\u00e7
\n<\/strong>
\nLeibniz felsefesi XVII. y\u00fczy\u0131l felsefelerinin en \u00f6nemlilerindendir. Descartes ve Spinoza felsefesiyle bir b\u00fct\u00fcn olu\u015fturur. Bacon ve Locke’un tersine bu \u00fc\u00e7 filozof tam anlam\u0131nda dizge filozoflar\u0131 oldular, d\u00fc\u015f\u00fcncelerini ussal bir b\u00fct\u00fcnl\u00fckte ortaya koydular; g\u00f6r\u00fc\u015flerinin \u00e7eli\u015fki bar\u0131nd\u0131rmamas\u0131na, t\u00fcm insan ve evren sorunlar\u0131n\u0131 kavramas\u0131na \u00f6zen g\u00f6sterdiler. Leibniz “Yeni deneme” adl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n ge\u00e7 yay\u0131mlanmas\u0131n\u0131n da etkisiyle g\u00fcn\u00fcnde yeter ilgiyi g\u00f6rememi\u015ftir. Bu ilgisizli\u011fin bir nedeni de o d\u00f6nemde Almanya’n\u0131n k\u00fclt\u00fcr a\u00e7\u0131s\u0131ndan Avrupa’n\u0131n ileri \u00fclkeleri aras\u0131nda say\u0131lmay\u0131\u015f\u0131 olabilir. Bilindi\u011fi gibi Leibniz en \u00f6nemli yap\u0131tlar\u0131n\u0131 Frans\u0131zca yazm\u0131\u015ft\u0131r. Leibniz felsefesi XVIII. y\u00fczy\u0131lda ilgi \u00e7ekti, Christian Wolff’dan ge\u00e7erek Kant’a ula\u015ft\u0131; denebilir ki Leibniz, Kant i\u00e7in g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131 oldu. Kant’\u0131n izinde giden Fichte de Leibniz’den \u00e7ok \u015fey edindi. Wolff, Leibniz’in basit bir a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131s\u0131 olarak kalmad\u0131, onu kendine g\u00f6re yorumlad\u0131, deyim yerindeyse onu e\u011fip b\u00fckt\u00fc; yeter neden ilkesini yok sayd\u0131, her \u015feyi \u00f6zde\u015flik ilkesine indirgedi. Gene de Leibniz’i yeniden varetmekte Wolff’un katk\u0131s\u0131 b\u00fcy\u00fck oldu.<\/p>\n

Monadlar kuram\u0131n\u0131n \u00e7ok a\u00e7\u0131k, \u00e7ok anla\u015f\u0131l\u0131r, \u00e7ok belirgin bir kuram oldu\u011funu s\u00f6ylemek zordur. Filozofu a\u015f\u0131r\u0131 \u00fclk\u00fcc\u00fcl\u00fc\u011fe g\u00f6t\u00fcren bu kuram pek \u00e7ok bak\u0131mdan bilin\u00e7lerde soru i\u015faretleri olu\u015fturan bir kuramd\u0131r. Leibniz de Descartes gibi yapm\u0131\u015f, metafizikte s\u0131n\u0131rlanmak istememi\u015f, felsefi d\u00fc\u015f\u00fcnce kadar bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcncede derinle\u015fmi\u015f bir filozoftur. O olgun bir filozof oldu\u011fu kadar bir matematik\u00e7idir, bir bilim adam\u0131d\u0131r, entegral ve diferansiyel hesab\u0131n\u0131 bulmu\u015ftur. T\u00fcm ya\u015fam\u0131 boyunca evrensel bir bilim olu\u015fturman\u0131n \u00e7abas\u0131 i\u00e7inde olmu\u015ftur. Descartes\u00e7\u0131 bir tutum i\u00e7inde Leibniz, matemati\u011fe benzeyen, varolan her \u015feyi \u00f6nsel olarak a\u00e7\u0131klayabilen bir bilimin d\u00fc\u015f\u00fcyle ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6yle bir \u015fey olmal\u0131 ki, insan zihni her alanda kar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131kan t\u00fcm sorunlar\u0131 matematikte oldu\u011fu gibi kesin ve ayd\u0131nl\u0131k bir bi\u00e7imde \u00e7\u00f6zebilmeli, diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. Bu yolda usavurmalar\u0131n yerine matematik hesab\u0131 koyabildi\u011fimiz zaman amaca ula\u015fm\u0131\u015f\u0131z demektir. B\u00f6ylece \u00e7e\u015fitli bilgi alanlar\u0131nda i\u015fe yarayacak bir i\u015faretler dili olu\u015fturulmu\u015f olacakt\u0131r. Leibniz bu i\u015faretler dizgesinin ad\u0131n\u0131 da koymu\u015ftu, ona “caract\u00e9ristique g\u00e9n\u00e9rale” demi\u015fti, ama kendisini bulamad\u0131.<\/p>\n

Leibniz evrensel bir bilime ula\u015fmakta u\u011frad\u0131\u011f\u0131 ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011fa siyasal ya\u015fam\u0131nda da u\u011frad\u0131. Ne mezhepleri birle\u015ftirebildi, ne Osmanl\u0131 saltanat\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131rabildi. \u00dcstelik bu son derece inan\u00e7l\u0131 filozof ya\u015fam\u0131n\u0131n sonlar\u0131nda inan\u00e7s\u0131zl\u0131kla su\u00e7land\u0131 ve kendi kabu\u011funa \u00e7ekildi. Ya\u015fam\u0131n \u00e7irkinlikleri, d\u00fcnyaya sonuna kadar a\u00e7\u0131k bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrden bir yaln\u0131z adam yaratmay\u0131 ba\u015farabildi. Ne olursa olsun o bir \u00e7a\u011f\u0131 ba\u015flatan d\u00fc\u015f\u00fcncenin \u00f6nderlerinden biri oldu. “Felsefe bir sevin\u00e7tir” adl\u0131 kitab\u0131m\u0131zda yer alan “Leibniz i\u00e7in notlar” adl\u0131 makalemizi \u015f\u00f6yle bitirmi\u015ftik, bu giri\u015f yaz\u0131s\u0131n\u0131 da gene \u00f6yle bitirelim: “Leibniz her \u015feyden \u00f6nce bir \u00e7al\u0131\u015fkanl\u0131k \u00f6rne\u011fiydi. R\u00f6nesans ayd\u0131nlar\u0131 gibiydi, \u00f6nceki zamanlar\u0131n bilgisine ula\u015fabilmek ve bu bilgilerden yeni bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 derleyebilmek i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00e7aba g\u00f6sterdi. Yads\u0131maktan \u00e7ok benimsemeye yatk\u0131nd\u0131, \u00f6zg\u00fcnden \u00e7ok varolan de\u011ferleri ar\u0131yordu, yeniyi ancak se\u00e7meci bir kavray\u0131\u015fla olandan bulup \u00e7\u0131karmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Siyasal saplant\u0131lar\u0131n\u0131n tam bir a\u00e7mazda son bulmas\u0131, dinsel \u00e7abalar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck bir sonu\u00e7 getirmemi\u015f olmas\u0131 onun d\u00fcnyayla ili\u015fkilerinde tutars\u0131z bir \u015feylerin oldu\u011funu a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6sterir gibidir. Ancak o bir filozof olarak, bir bilim adam\u0131 olarak \u00f6nemlidir. Felsefesi Platonculu\u011fun yeni bir yorumu olmaktan \u00f6tededir. \u0130lerleme ya da geli\u015fim fikrini ilkin onda buluruz. XIX. y\u00fczy\u0131lda tam olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kacak olan bu fikir XVII. y\u00fczy\u0131l\u0131n bu ilgin\u00e7 monad\u00e7\u0131l\u0131k \u00f6\u011fretisinde belli belirsiz a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131ksa da \u00f6nemli bir d\u00fc\u015f\u00fcnce a\u015famas\u0131n\u0131 ortaya koyar. Monadlar s\u00fcrekli bir de\u011fi\u015fim i\u00e7indedirler, her monadda ge\u00e7mi\u015finin izleri ve gelece\u011finin tasla\u011f\u0131 bulunur. Bir tek bu yan\u0131yla bile Leibniz felsefe tarihinin en \u00f6nemli doruklar\u0131ndan birini olu\u015fturur.”<\/p>\n

KAYNAKLAR<\/strong>
\nY. Belaval, Leibniz, Initiation a sa philosophie, J. Vrin, Paris 1975
\nY. Belaval, Leibniz, Critique de Descartes, Gallimard, Paris 1960
\nE. Brehier, Histoire de la philosophie II\/1, P.U.F., Paris 1968
\nF. Challaye, Petit histoire des grandes philosophies, Paris 1948
\nG. Friedmann, Leibniz et Spinoza, Gallimard, Paris 1946
\nM.Halbwachs, Leibniz, Lib. Paul Delaplane, Paris
\nM.G\u00f6kberk, Felsefe tarihi, Bilgi yay\u0131nevi, Ankara 1967
\nLeibniz, La Monadologie, Delagrave, Paris 1975
\nLeibniz, Essai de theodicee, Garnier-Flammarion, Paris 1969
\nLeibniz, Nouveaux essais sur l’entendement humain, Garnier-Flammarion, Paris 1966
\nE. Naert, La Pensee politique de Leibniz, P.U.F., Paris 1964
\nF.-J. Thonnard, Precis d’histoire de la philosophie, S. de St. Jean l’Evangeliste, Paris 1963
\nA. Timu\u00e7in, D\u00fc\u015f\u00fcnce tarihi, \u0130nsanc\u0131l yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 1997
\nA. Timu\u00e7in, Felsefe bir sevin\u00e7tir, \u0130nsanc\u0131l yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 1997<\/p>\n

Tanr\u0131sal yetkinlik \u00fczerine ve Tanr\u0131’n\u0131n her \u015feyi en istenir bi\u00e7imde yapt\u0131\u011f\u0131 \u00fczerine.
\n<\/strong>
\nSahip oldu\u011fumuz en yayg\u0131n ve en anlaml\u0131 Tanr\u0131 kavram\u0131, Tanr\u0131 mutlak olarak yetkin bir varl\u0131kt\u0131r s\u00f6zleriyle olduk\u00e7a iyi anlat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ne var ki bundan ne gibi sonu\u00e7lar \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fcyor. Bunu daha iyi kavrayabilmek i\u00e7in do\u011fada birbirinden t\u00fcm\u00fcyle ayr\u0131 yetkinlikler bulundu\u011funu, Tanr\u0131’n\u0131n bu yetkinliklerin t\u00fcm\u00fcne birden sahip oldu\u011funu, bu yetkinliklerden her birinin en y\u00fcksek derecede Tanr\u0131’ya \u00f6zg\u00fc oldu\u011funu belirtmek gerekir.<\/p>\n

Yetkinliklerin de ne oldu\u011funu bilmek gerekir. Yetkinli\u011fin olduk\u00e7a kesin belirtisi \u015fudur: son yetkinlik derecesine yatk\u0131n olmayan bi\u00e7imler ya da do\u011falar yetkin de\u011fillerdir, say\u0131n\u0131n ya da \u00e7izginin do\u011fas\u0131 b\u00f6yle bir do\u011fad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc say\u0131lar\u0131n en b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc (ya da t\u00fcm say\u0131lar\u0131n say\u0131s\u0131) kadar t\u00fcm \u00e7izgilerin en b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc de \u00e7eli\u015fki i\u00e7erir, ama en b\u00fcy\u00fck bilim ve tamg\u00fc\u00e7l\u00fcl\u00fck i\u00e7in olanaks\u0131z diye bir \u015fey yoktur. Sonu\u00e7 olarak g\u00fc\u00e7l\u00fcl\u00fck ve bilim yetkinliktirler ve Tanr\u0131’ya \u00f6zg\u00fc olduklar\u0131ndan s\u0131n\u0131rs\u0131zd\u0131rlar.<\/p>\n

Demek ki y\u00fcce ve sonsuz bilgeli\u011fe sahip olan Tanr\u0131 yaln\u0131zca metafizik anlamda de\u011fil, ahlak anlam\u0131nda da en yetkin bi\u00e7imde etkindir. Bu bizim a\u00e7\u0131m\u0131zdan \u015f\u00f6yle anlat\u0131labilir: Tanr\u0131’n\u0131n yap\u0131tlar\u0131 \u00fczerine ne \u00f6l\u00e7\u00fcde ayd\u0131nlan\u0131rsak ve ne \u00f6l\u00e7\u00fcde bilgili olursak bu yap\u0131tlar\u0131 o \u00f6l\u00e7\u00fcde \u00fcst\u00fcn bulmaya ve istenebilecek her \u015feye uygun bulmaya yatk\u0131n oluruz.<\/p>\n

Tanr\u0131’n\u0131n yap\u0131tlar\u0131nda iyilik bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ya da iyilik ve g\u00fczellik kurallar\u0131n\u0131n geli\u015fig\u00fczel oldu\u011funu savunanlara kar\u015f\u0131.<\/p>\n

B\u00f6ylece ben \u015feylerin do\u011fas\u0131nda ya da Tanr\u0131’n\u0131n bunlarla ilgili olarak sahip oldu\u011fu fikirlerde hi\u00e7bir iyilik ve yetkinlik kural\u0131 bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, Tanr\u0131’n\u0131n yap\u0131tlar\u0131n\u0131n ancak bi\u00e7imsel bir nedenle yani Tanr\u0131 taraf\u0131ndan yarat\u0131lm\u0131\u015f olmak nedeniyle iyi olduklar\u0131n\u0131 savunanlar\u0131n \u00e7ok uza\u011f\u0131nday\u0131m. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu b\u00f6yle olsayd\u0131, yap\u0131tlar\u0131n\u0131n yarat\u0131c\u0131s\u0131 oldu\u011funu bilen Tanr\u0131, Kutsal Kitap’\u0131n da belirtti\u011fi gibi, onlar\u0131 sonradan g\u00f6zlemleyip iyi buldu\u011funu a\u00e7\u0131klamazd\u0131. Kutsal Kitap, Tanr\u0131 yap\u0131tlar\u0131n\u0131n e\u015fsizli\u011fini bu yap\u0131tlara bakarak da anlayabilece\u011fimizi, hatta onlar\u0131 nedenlerine ba\u011flayan \u00e7\u0131plak d\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015flerini hi\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fcnmeden de onlar\u0131n e\u015fsizli\u011fini anlayabilece\u011fimizi bize g\u00f6stermek i\u00e7in bu insanbilimden yararlanm\u0131\u015f olabilir. Ger\u00e7ekten, yarat\u0131c\u0131y\u0131 ancak yap\u0131tlar\u0131n\u0131 inceleyerek kavrayabiliriz. A\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131, bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn tersi bir g\u00f6r\u00fc\u015f bana t\u00fcm\u00fcyle tehlikeli g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn tersi bir g\u00f6r\u00fc\u015f son yenilik\u00e7ilerin (2) g\u00f6r\u00fc\u015flerine \u00e7ok yak\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Bu ki\u015filere g\u00f6re evrenin g\u00fczelli\u011fi ve Tanr\u0131’n\u0131n yap\u0131tlar\u0131nda buldu\u011fumuz iyilik Tanr\u0131’y\u0131 kendilerine g\u00f6re anlayan insanlar\u0131n yan\u0131lg\u0131lar\u0131ndan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. Ayr\u0131ca, \u015feyler herhangi bir iyilik kural\u0131yla de\u011fil de Tanr\u0131’n\u0131n istemiyle iyidirler diyerek, bence hi\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fcnmeden Tanr\u0131 sevgisini ve Tanr\u0131’n\u0131n t\u00fcm de\u011ferini y\u0131k\u0131yorlar. Yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131n tersini yapt\u0131\u011f\u0131 zaman da \u00f6v\u00fclesi olan\u0131 yapt\u0131klar\u0131yla ne diye \u00f6vmeli? Demek ki, geriye yaln\u0131zca zorbaca bir g\u00fc\u00e7 kal\u0131nca, istem usun yerini tutunca, tiran\u0131n tan\u0131m\u0131na uygun olarak g\u00fc\u00e7l\u00fcn\u00fcn ho\u015funa giden do\u011fru olunca Tanr\u0131’n\u0131n adaleti ve bilgeli\u011fi nerede kal\u0131r? \u00d6te yandan, bence, her istem herhangi bir isteme nedeni gerektirir, bu neden de do\u011fal olarak istemi \u00f6nceler. Bunun i\u00e7in metafizikle ve geometriyle ilgili \u00f6l\u00fcms\u00fcz do\u011frular\u0131n ve buna ba\u011fl\u0131 olarak da iyilik, adalet ve yetkinlik kurallar\u0131n\u0131n ancak Tanr\u0131 isteminin bir sonucu oldu\u011funu s\u00f6yleyen baz\u0131 filozoflar\u0131n (3) bu s\u00f6zlerini t\u00fcm\u00fcyle garip buluyorum, oysa bence bunlar ancak Tanr\u0131’n\u0131n istemine de, \u00f6z\u00fcne de ba\u011fl\u0131 olmayan anl\u0131\u011f\u0131n\u0131n sonu\u00e7lar\u0131d\u0131rlar.<\/p>\n

Tanr\u0131 daha iyisini yapabilirdi diyen inananlara kar\u015f\u0131<\/strong><\/p>\n

Tanr\u0131 yap\u0131tlar\u0131n\u0131n en son yetkinlikte olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyerek ve Tanr\u0131 daha iyisini yapabilirdi diyerek y\u00fcrekli bir savunuya giren baz\u0131 \u00e7a\u011fda\u015flar\u0131n (4) g\u00f6r\u00fc\u015flerini de onaylam\u0131yorum. \u00c7\u00fcnk\u00fc bence bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn sonu\u00e7lar\u0131 Tanr\u0131’n\u0131n de\u011ferine t\u00fcm\u00fcyle ters d\u00fc\u015fer. “Uti minus malum habet rationem boni, ita minus bonum habet rationem mali.” (5) Eylemi elden geldi\u011fince yetkin yapmamak yetkinliksiz eylemde bulunmakt\u0131r. Falanca mimar yap\u0131t\u0131n\u0131 daha iyi yapabilirdi demek, o mimar\u0131n yap\u0131t\u0131nda eksiklik bulundu\u011funu s\u00f6ylemektir. Tanr\u0131 yap\u0131tlar\u0131n\u0131n iyili\u011fini do\u011frulayan Kutsal Kitap’a da kar\u015f\u0131tt\u0131r bu. \u00c7\u00fcnk\u00fc yetkinliksizlikler sonsuza kadar iner, \u00f6yle ki Tanr\u0131 yap\u0131t\u0131n\u0131 nas\u0131l yaparsa yaps\u0131n onun yap\u0131t\u0131 daha az yetkin yap\u0131tlarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda daha iyi olacakt\u0131r, yeterse bu. Ama b\u00f6yle \u00f6v\u00fclen bir \u015fey \u00f6v\u00fclmeye de\u011fer de\u011fildir. Tanr\u0131 kitab\u0131nda ve aziz babalar\u0131n yaz\u0131lar\u0131nda da benim g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc destekleyecek bir\u00e7ok b\u00f6l\u00fcm bulunaca\u011f\u0131na inan\u0131yorum. Ama onlarda bu yeni d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin (6) g\u00f6r\u00fc\u015flerini destekleyecek b\u00f6l\u00fcmler bulunmayacakt\u0131r. Bu yeni d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin g\u00f6r\u00fc\u015fleri bence t\u00fcm Eski\u00e7a\u011f’da bilinmeyen g\u00f6r\u00fc\u015flerdir, bu g\u00f6r\u00fc\u015fler evrenin genel uyumu ve Tanr\u0131 davran\u0131\u015f\u0131n\u0131n gizli nedenleri \u00fczerine sahip oldu\u011fumuz \u00e7ok az bir bilgi \u00fczerine temelleniyor. Bu da bir\u00e7ok \u015feyin daha iyi olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnme konusunda y\u00fcreklendiriyor bizi. Ayr\u0131ca bu yeniler baz\u0131 \u00e7ok ince d\u00fc\u015f\u00fcnceler \u00fczerinde diren\u00e7le duruyorlar, bu d\u00fc\u015f\u00fcnceler de pek sa\u011flam temelleri olmayan d\u00fc\u015f\u00fcncelerdir, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu ki\u015filer kendinden daha yetkin bir \u015fey bulunmayan bir yetkinin varl\u0131\u011f\u0131na inanmazlar, bu da bir yan\u0131lg\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Y\u00fcce usa g\u00f6re yetkinlik i\u00e7inde eylemde bulunmak en y\u00fcce \u00f6zg\u00fcrl\u00fck de\u011filmi\u015f gibi bu ki\u015filer b\u00f6ylece Tanr\u0131’n\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc desteklediklerine inan\u0131rlar. Tanr\u0131, isteminin herhangi bir nedeni olmadan eylemde bulunur diye d\u00fc\u015f\u00fcnmek, b\u00f6yle bir \u015feyin olamayaca\u011f\u0131 bir yana, Tanr\u0131’n\u0131n de\u011ferine yara\u015f\u0131r bir g\u00f6r\u00fc\u015f de\u011fildir. \u00d6rne\u011fin Tanr\u0131’n\u0131n A ile B aras\u0131nda bir se\u00e7im yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131, A’y\u0131 B’ye ye\u011f tutmas\u0131 i\u00e7in hi\u00e7bir neden bulunmamakla birlikte A’y\u0131 se\u00e7ti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnelim. En az\u0131ndan, bu eylem Tanr\u0131’ya yara\u015f\u0131r bir eylem de\u011fildir bana kal\u0131rsa. \u00c7\u00fcnk\u00fc her \u00f6vg\u00fcn\u00fcn “ex hypothesi” (7) olarak burada bulunmayan herhangi bir nedene dayanmas\u0131 gerekir. Oysa Tanr\u0131 kendine yara\u015fmayan bir eyleme giri\u015fmez bence.<\/p>\n

Tanr\u0131 sevgisi Tanr\u0131’n\u0131n yapt\u0131klar\u0131ndan tam anlam\u0131yla ho\u015fnut olmay\u0131 ve Tanr\u0131’n\u0131n yapt\u0131klar\u0131n\u0131 tam anlam\u0131yla benimsemeyi gerektirir, bunun i\u00e7in sekinci (8) olmak gerekmez.<\/p>\n

O b\u00fcy\u00fck do\u011frunun genel bilgisi, yani Tanr\u0131 olas\u0131 olan en yetkin ve en istenir bi\u00e7imde eylemde bulunur do\u011frusunun bilgisi, bence Tanr\u0131’ya her \u015feyin \u00fcst\u00fcnde bor\u00e7lu oldu\u011fumuz sevginin temelidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc seven ki\u015fi ho\u015fnutlu\u011funu sevgilisinin kendisinin ve eylemlerinin mutlulu\u011funda ya da yetkinli\u011finde arar. “Idem velle et idem nolle vera amicitia est.” (9) Bence,Tanr\u0131’n\u0131n istedi\u011fini istemeye haz\u0131r olunmad\u0131\u011f\u0131 zaman, onun istedi\u011fi \u015feyi de\u011fi\u015ftirmek g\u00fcc\u00fcne sahip olundu\u011fu zaman Tanr\u0131’y\u0131 sevmek g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Bana kal\u0131rsa, Tanr\u0131’n\u0131n yapt\u0131klar\u0131ndan ho\u015fnut olmayanlar, ama\u00e7lar\u0131 ayaklanmac\u0131lar\u0131n ama\u00e7lar\u0131ndan pek ayr\u0131 olmayan ho\u015fnutsuz uyruklara benzerler.<\/p>\n

Bu durumda, bu ilkelere g\u00f6re Tanr\u0131 sevgisine uygun olarak eylemde bulunmak i\u00e7in zor alt\u0131nda sab\u0131rl\u0131 olmam\u0131z yetmez, Tanr\u0131 istemiyle ba\u015f\u0131m\u0131za gelen her \u015feyden ho\u015fnut olmam\u0131z gerekir diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. B\u00f6yle bir benimseyi\u015fi ge\u00e7mi\u015fle ilgili olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Gelecek konusunda ne sekinci olmak do\u011fru, ne de eskilerin “logon aergon” yani tembel ak\u0131l dedi\u011fi sofistli\u011fe g\u00f6re elleri kollar\u0131 kavu\u015fturup Tanr\u0131’n\u0131n yapaca\u011f\u0131 \u015feyi beklemek do\u011frudur. Ama usumuz yetti\u011fince Tanr\u0131’n\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fcr istemine g\u00f6re davranmal\u0131y\u0131z, bu arada genelin iyili\u011fine elimiz erdi\u011fince katk\u0131da bulunmaya \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131y\u0131z, \u00f6zellikle bizimle ilgili olan\u0131n, bize yak\u0131n olan\u0131n, az \u00f6temizde olan\u0131n g\u00fczelli\u011fe ve yetkinli\u011fe ermesi i\u00e7in elimiz erdi\u011fince katk\u0131da bulunmaya \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131y\u0131z. \u00c7\u00fcnk\u00fc olaylar bize Tanr\u0131’n\u0131n iyi niyetimizin \u015fimdilik etkili olmas\u0131n\u0131 istemedi\u011fini g\u00f6sterse de, bundan Tanr\u0131 bizim yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 istemiyor diye bir anlam \u00e7\u0131karamay\u0131z. Tersine, efendilerin en iyisi olan Tanr\u0131 yaln\u0131zca do\u011fru y\u00f6nelim bekler, en iyi ama\u00e7lar\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilebilmesi i\u00e7in uygun olan yeri ve zaman\u0131 yaln\u0131zca o bilir.<\/p>\n

Tanr\u0131sal davran\u0131\u015f\u0131n yetkinli\u011fiyle ilgili kurallar\u0131n neye dayand\u0131\u011f\u0131, yollar\u0131n basitli\u011fiyle sonu\u00e7lar\u0131n zenginli\u011finin birbiriyle dengeli oldu\u011fu \u00fczerine.<\/p>\n

Tanr\u0131’ya g\u00fcvenmek, Tanr\u0131’n\u0131n her yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 iyi yapt\u0131\u011f\u0131na, Tanr\u0131’y\u0131 sevenlere hi\u00e7bir \u015feyin zarar vermeyece\u011fine inanmak gerekir demek ki. Ama \u00f6zellikle Tanr\u0131’y\u0131 bu evrensel d\u00fczeni se\u00e7meye, g\u00fcnahlara kar\u015f\u0131 diren\u00e7li olmaya, kurtar\u0131c\u0131 iyiliklerini belli bir bi\u00e7imde da\u011f\u0131tmaya g\u00f6t\u00fcren nedenleri tan\u0131maya \u00e7al\u0131\u015fmak sonlu bir ruhun yetkinliklerini a\u015far, hele bu ruh daha Tanr\u0131’y\u0131 g\u00f6rme sevincine ermemi\u015fse.<\/p>\n

Gene de \u015feylerin y\u00f6netiminde Tanr\u0131 kayras\u0131n\u0131n etkinli\u011fi konusunu ilgilendiren baz\u0131 genel belirlemelere ula\u015fmak olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r. \u015e\u00f6yle de diyebiliriz: yetkin bir bi\u00e7imde davranan ki\u015fi en iyi problemleri kurmay\u0131 bilen usta bir geometriciye benzer, yap\u0131n\u0131n yap\u0131m\u0131 i\u00e7in yerini ve paras\u0131n\u0131 en iyi kullanan, yap\u0131n\u0131n g\u00fczelli\u011fini bozabilecek \u015feyleri ortadan kald\u0131ran bir mimara benzer, hi\u00e7bir \u015feyi ham ve k\u0131s\u0131r b\u0131rakmayacak bi\u00e7imde mal\u0131n\u0131 m\u00fclk\u00fcn\u00fc kullanan iyi bir aile babas\u0131na benzer, istedi\u011fi etkiyi se\u00e7ilebilecek en basit yolla yaratabilen usta bir makiniste benzer, k\u00fc\u00e7\u00fcc\u00fck bir kitaba en b\u00fcy\u00fck g\u00fczellikleri s\u0131\u011fd\u0131ran bilgin bir yazara benzer. Varl\u0131klar\u0131n en yetkinleri, en az yer kaplayanlar\u0131, yani birbirlerini en az engelleyenleri ruhlard\u0131r. Ruhlar\u0131n yetkinli\u011fi erdemleridir. Bu y\u00fczden \u015fu konuda hi\u00e7bir ku\u015fkumuz olmamal\u0131d\u0131r: Tanr\u0131’n\u0131n ba\u015fl\u0131ca amac\u0131 ruhlar\u0131n mutlulu\u011fudur, Tanr\u0131 bu mutlulu\u011fu genel d\u00fczenin elverdi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde ger\u00e7ekle\u015ftirir. Bu konuda daha s\u00f6yleyeceklerimiz var.<\/p>\n

Tanr\u0131 yollar\u0131n\u0131n basitli\u011fi konusuna gelince, bu basitlik tam tam\u0131na ara\u00e7larla ilgilidir, buna kar\u015f\u0131l\u0131k \u00e7e\u015fitlilik, zenginlik, bolluk da ama\u00e7larla ya da sonu\u00e7larla ilgilidir. Bunlardan biri \u00f6b\u00fcr\u00fcyle dengeli olmal\u0131d\u0131r, nas\u0131l bir yap\u0131 i\u00e7in ayr\u0131lan paran\u0131n yap\u0131n\u0131n \u00f6ng\u00f6r\u00fclen b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc ve g\u00fczelli\u011fiyle dengeli olmas\u0131 gerekirse. Ger\u00e7ekten, Tanr\u0131 hi\u00e7bir harcamada bulunmaz. Tanr\u0131’n\u0131n harcamas\u0131 imgesel d\u00fcnyas\u0131n\u0131 yaratmak i\u00e7in varsay\u0131mlar ortaya koyup duran filozofun harcamas\u0131ndan daha azd\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc ger\u00e7ek bir d\u00fcnya yaratabilmek i\u00e7in kararlar vermek yeter Tanr\u0131’ya. Ama erdem konusunda kararlar ve varsay\u0131mlar birbirlerinden ne kadar ba\u011f\u0131ms\u0131z olurlarsa o \u00f6l\u00e7\u00fcde harcamalar\u0131n yerini tutarlar. \u00c7\u00fcnk\u00fc us varsay\u0131mlarda ya da ilkelerde \u00e7okluktan ka\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 buyurur. A\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 g\u00f6kbilimde her zaman en basit dizgenin benimsenmesi gibi.
\nTanr\u0131 d\u00fczeni a\u015fan hi\u00e7bir \u015fey yapmaz, d\u00fczenli olmayan olaylar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnemeyiz bile.<\/strong><\/p>\n

Genellikle Tanr\u0131’n\u0131n eylemlerini ola\u011fan eylemler ve ola\u011fan\u00fcst\u00fc eylemler olmak \u00fczere ikiye ay\u0131r\u0131rlar. Ama Tanr\u0131’n\u0131n d\u00fczen d\u0131\u015f\u0131nda hi\u00e7bir \u015fey yapmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmek do\u011fru olur. B\u00f6ylece ola\u011fan\u00fcst\u00fc diye al\u0131nan \u015feyler yarat\u0131klar aras\u0131nda kurulmu\u015f baz\u0131 \u00f6zel d\u00fczenlerle ilgilidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc, evrensel d\u00fczene gelince, bu d\u00fczende her \u015fey uyarl\u0131d\u0131r. Ger\u00e7ek olan yaln\u0131zca d\u00fcnyada tam tam\u0131na d\u00fczensiz bir \u015feyin varolamayaca\u011f\u0131 de\u011fil, ayn\u0131 zamanda b\u00f6yle bir \u015feyin tasarlanamayaca\u011f\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc birinin bakla fal\u0131 a\u00e7ar gibi g\u00fcl\u00fcn\u00e7 bir i\u015fe kalk\u0131p k\u00e2\u011f\u0131d\u0131n oras\u0131na buras\u0131na geli\u015fig\u00fczel bir bi\u00e7imde noktalar koydu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Bence, kavram\u0131 belli bir kurala g\u00f6re dura\u011fan ve birbi\u00e7im olan, b\u00f6ylece bir elin belirledi\u011fi bi\u00e7imde b\u00fct\u00fcn noktalar\u0131nda ge\u00e7ilebilen bir \u00e7izgi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir.<\/p>\n

Biri bir \u00e7\u0131rp\u0131da bir \u00e7izgi \u00e7iziversin, bu \u00e7izgi bazen do\u011fru, bazen daire, bazen daha ba\u015fka bir \u015fey olsun; bu \u00e7izginin t\u00fcm noktalar\u0131 i\u00e7in ortak olan, de\u011fi\u015fmelerin t\u00fcm\u00fcn\u00fc belirleyen bir kavram, bir kural, bir denklem bulunabilir. \u00d6rne\u011fin hi\u00e7bir insan y\u00fcz\u00fc yoktur ki \u00e7evresi geometrik bir \u00e7izginin par\u00e7as\u0131 olmas\u0131n ve belli bir d\u00fczenlenmi\u015f devinimle bir \u00e7\u0131rp\u0131da \u00e7izilmesin. Ama bir kural \u00e7ok karma\u015f\u0131ksa ona uygun olan \u015fey karma\u015f\u0131kl\u0131k diye al\u0131n\u0131r.<\/p>\n

B\u00f6ylece, denilebilir ki, Tanr\u0131 d\u00fcnyay\u0131 ne bi\u00e7imde yaratm\u0131\u015f olursa olsun, d\u00fcnya her zaman d\u00fczenli olacakt\u0131r ve belli bir genel d\u00fczen i\u00e7inde bulunacakt\u0131r. Ama Tanr\u0131 d\u00fcnyalar\u0131n en yetkinini se\u00e7mi\u015ftir, yani hem varsay\u0131mlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan en basit olan\u0131n\u0131, hem olgular a\u00e7\u0131s\u0131ndan en zengin olan\u0131n\u0131 se\u00e7mi\u015ftir – \u00e7izilmesi \u00e7ok kolay, \u00f6zellikleri ve sonu\u00e7lar\u0131 pek g\u00fczel ve pek geni\u015f bir geometrik \u00e7izgi gibi. Bu kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalar\u0131 tanr\u0131sal bilgeli\u011fin eksik bir g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcn\u00fc \u00e7izmek ve yeterince a\u00e7\u0131klanamayan \u015feyi herhangi bir bi\u00e7imde kavramak yolunda zihnimizi y\u00fckseltebilecek \u015feyi s\u00f6ylemek i\u00e7in yap\u0131yorum. Ama bunu yaparken t\u00fcm evrenin ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu b\u00fcy\u00fck gizi a\u00e7\u0131klamakta oldu\u011fumu s\u00f6ylemek istemiyorum.<\/p>\n

Mucizelerin ikincil kurallara kar\u015f\u0131t olmakla birlikte genel d\u00fczene uygun olduklar\u0131 \u00fczerine ve Tanr\u0131’n\u0131n genel ya da \u00f6zel herhangi bir isteme g\u00f6re neler isteyip nelere izin verece\u011fi \u00fczerine.<\/p>\n

D\u00fczende bulunmayan bir \u015fey kendini ger\u00e7ekle\u015ftiremeyece\u011fi i\u00e7in mucizeler de do\u011fal olaylar kadar d\u00fczenin i\u00e7indedirler. Bunlara do\u011fal olaylar diyoruz, \u00e7\u00fcnk\u00fc bunlar \u015feylerin do\u011fas\u0131 dedi\u011fimiz baz\u0131 ikincil kurallara uymaktad\u0131rlar. Ve diyebiliriz ki bu do\u011fa Tanr\u0131’n\u0131n bir al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131d\u0131r, Tanr\u0131 kendisini ve kurallar\u0131 kullanmaya g\u00f6t\u00fcren nedenden daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir neden u\u011fruna bu al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 b\u0131rakabilir.<\/p>\n

Genel ve \u00f6zel istemlere gelince, \u015feyleri ele al\u0131\u015f bi\u00e7imimizden giderek, Tanr\u0131 her \u015feyi se\u00e7mi\u015f oldu\u011fu en yetkin d\u00fczene uygun olan en genel istemine g\u00f6re yap\u0131yor diyebiliriz. Ama ayr\u0131ca Tanr\u0131’n\u0131n \u00f6zel istemleri de vard\u0131r, bu istemler yukar\u0131da and\u0131\u011f\u0131m\u0131z ikincil kurallar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kal\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc evrenin t\u00fcm s\u0131ras\u0131n\u0131 d\u00fczene koyan yasalar\u0131n en geneli kurald\u0131\u015f\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\u015eunu da s\u00f6yleyebiliriz: Tanr\u0131 kendi \u00f6zel isteminin nesnesi olan her \u015feyi ister; ama genel istemin nesnelerine gelince -\u00f6b\u00fcr yarat\u0131klar\u0131n ve \u00f6zel olarak da ussal yarat\u0131klar\u0131n eylemleri bunlardand\u0131r ve Tanr\u0131 bunlara y\u00f6nelmek ister- burada iki \u015feyi ay\u0131rdetmek gerekir: eylem kendinde iyiyse, diyebiliriz ki Tanr\u0131 bu eylemi ister ve bazen de buyurur, bu eylem ger\u00e7ekle\u015fmese de; ama eylem kendinde k\u00f6t\u00fcyse ve eylem -\u015feylerin d\u00fczeni, \u00f6zellikle de ceza ve kefaret k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc d\u00fczeltti\u011fi ve k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc bol bol dengeledi\u011fi i\u00e7in, bu durumda da d\u00fczende hi\u00e7 k\u00f6t\u00fcl\u00fck olmad\u0131\u011f\u0131 zamana g\u00f6re daha da yetkinlik bulunaca\u011f\u0131 i\u00e7in- ancak rastlant\u0131yla iyi duruma gelebiliyorsa, o zaman Tanr\u0131 kendi koydu\u011fu do\u011fa yasalar\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc eyleme y\u00f6nelse de -\u00e7\u00fcnk\u00fc bundan daha b\u00fcy\u00fck bir iyilik elde edebilecektir- o eylemi istedi\u011fi s\u00f6ylenemez ama o eyleme izin verdi\u011fi s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n

Tanr\u0131’n\u0131n eylemleriyle yarat\u0131klar\u0131n eylemlerini ay\u0131rdetmek i\u00e7in bireysel bir t\u00f6z kavram\u0131n\u0131n ne oldu\u011fu a\u00e7\u0131klan\u0131yor.<\/p>\n

Tanr\u0131’n\u0131n eylemlerini yarat\u0131klar\u0131n eylemlerinden ay\u0131rmak \u00e7ok g\u00fc\u00e7t\u00fcr; baz\u0131 insanlar Tanr\u0131’n\u0131n her \u015feyi yapt\u0131\u011f\u0131na inan\u0131rlar, baz\u0131lar\u0131na g\u00f6re de Tanr\u0131’n\u0131n t\u00fcm yapt\u0131\u011f\u0131 \u015fey daha \u00f6nce yarat\u0131klara vermi\u015f oldu\u011fu g\u00fcc\u00fc korumakt\u0131r: bunlardan birinin ya da \u00f6b\u00fcr\u00fcn\u00fcn ne \u00f6l\u00e7\u00fcde s\u00f6ylenebilece\u011fi a\u015fa\u011f\u0131da g\u00f6sterilecektir. Eylemler ve edimler tam tam\u0131na bireysel t\u00f6ze ba\u011fl\u0131 olduklar\u0131 i\u00e7in (actiones sunt suppositorum) (10) b\u00f6yle bir t\u00f6z\u00fcn ne oldu\u011funu a\u00e7\u0131klamak gerekir.<\/p>\n

Ger\u00e7ekten bir\u00e7ok y\u00fcklem bir tek \u00f6zneye ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu ve bu \u00f6zne de ba\u015fka herhangi bir \u00f6zneye ba\u011fl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 zaman buna bireysel t\u00f6z ad\u0131 verilir; dahas\u0131 var, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu a\u00e7\u0131klama s\u00f6zsel bir a\u00e7\u0131klamad\u0131r. \u00d6yleyse belli bir \u00f6zneye ger\u00e7ek olarak ba\u011fl\u0131 olman\u0131n ne anlama geldi\u011fini g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutmak gerekiyor.<\/p>\n

Elbette her do\u011fru \u00f6nermenin temeli \u015feylerin do\u011fas\u0131nda bulunur; bir \u00f6nerme \u00f6zde\u015f de\u011filse, yani y\u00fcklem a\u00e7\u0131k bir bi\u00e7imde \u00f6znede i\u00e7erilmi\u015f de\u011filse, onun \u00f6znede g\u00fcc\u00fcl olarak bulunmas\u0131 gerekir; filozoflar\u0131n y\u00fcklem \u00f6znededir derken “in-esse” diye belirledikleri \u015fey budur. Bu durumda her zaman \u00f6znenin terimi y\u00fcklemin terimini kapsayacakt\u0131r, \u00f6yle ki konunun kavram\u0131n\u0131 tam olarak anlayan bir ki\u015fi y\u00fcklemin ona ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu yarg\u0131s\u0131na varacakt\u0131r.<\/p>\n

Bu durumda \u015funu diyebiliriz: bireysel bir t\u00f6z\u00fcn do\u011fas\u0131 ya da tam bir varl\u0131\u011f\u0131n do\u011fas\u0131 \u00f6ylesine tam bir kavrama sahiptir ki ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu \u00f6znenin t\u00fcm y\u00fcklemlerini i\u00e7ermeye ve \u00e7\u0131karsatmaya yeterlidir. Oysa rastlant\u0131 dedi\u011fimiz \u015fey, kavram\u0131 ba\u011flanaca\u011f\u0131 \u00f6zneye ba\u011flanabilecek \u015feylerin t\u00fcm\u00fcn\u00fc i\u00e7ermeyen bir varl\u0131kt\u0131r. B\u00f6ylece B\u00fcy\u00fck \u0130skender’e ba\u011flanan kral niteli\u011fi, \u00f6zne g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutulmam\u0131\u015f oldu\u011fundan, bir birey i\u00e7in yeterince belirgin de\u011fildir ve ayn\u0131 \u00f6znenin \u00f6b\u00fcr niteliklerini i\u00e7ermez, oysa \u0130skender’in bireylik kavram\u0131n\u0131 ya da “o olu\u015f”unu g\u00f6ren Tanr\u0131, onda ayn\u0131 zamanda ger\u00e7ekten onunla ilgili olarak s\u00f6ylenebilecek t\u00fcm y\u00fcklemlerin temelini ve nedenini, \u00f6rne\u011fin onun Darius’u ve Porus’u yenece\u011fini, hatta do\u011fal bir \u00f6l\u00fcmle mi yoksa zehirlenerek mi \u00f6lece\u011fini “a priori” olarak (deneyle de\u011fil) g\u00f6r\u00fcr. Bizse bunu ancak tarihin yard\u0131m\u0131yla g\u00f6rebiliriz. Bu y\u00fczden, \u015feylerin ba\u011flant\u0131s\u0131n\u0131 tam olarak g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nca \u015funu s\u00f6yleyebiliriz: \u0130skender’in ruhunda her zaman ba\u015f\u0131na gelmi\u015f olan \u015feylerin kal\u0131nt\u0131lar\u0131, ba\u015f\u0131na gelecek olan \u015feylerin baz\u0131 belirtileri, evrende olup ge\u00e7en \u015feylerin izleri bulunmaktad\u0131r – evrende olup ge\u00e7en \u015feyleri bilmek yaln\u0131zca Tanr\u0131’ya \u00f6zg\u00fc de olsa.<\/p>\n

Her bir t\u00f6z\u00fcn kendi y\u00f6n\u00fcnden t\u00fcm evreni a\u00e7\u0131klamas\u0131 ve kavram\u0131nda t\u00fcm olaylar\u0131n i\u00e7erilmi\u015f, t\u00fcm ko\u015fullar\u0131yla ve d\u0131\u015fsal \u015feylerin t\u00fcm d\u00fczeniyle i\u00e7erilmi\u015f bulunmas\u0131 \u00fczerine.<\/p>\n

Bir\u00e7ok ilgi \u00e7ekici \u00e7eli\u015fki \u00e7\u0131kar bundan, \u00f6rne\u011fin iki t\u00f6z\u00fcn birbirine t\u0131pat\u0131p benzemesi ve ancak “solo numero” (11) de\u011fi\u015fik olmas\u0131 do\u011fru de\u011fildir; Aziz Tommaso’nun bu bak\u0131mdan melekler ya da y\u00fcce zek\u00e2larla ilgili olarak \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc “Quod ibi omne individuum sit species infima” (12) sav\u0131, \u00f6zg\u00fcl ayr\u0131m\u0131 geometricilerin bi\u00e7imleri anlad\u0131klar\u0131 gibi anlamak ko\u015fuluyla, t\u00fcm t\u00f6zler i\u00e7in do\u011frudur; bir t\u00f6z ancak yarat\u0131l\u0131\u015fla ba\u015flar ve yok olu\u015fla \u00f6l\u00fcr; bir t\u00f6z ikiye b\u00f6l\u00fcnemez; iki t\u00f6zden bir t\u00f6z yap\u0131lamaz; t\u00f6zler d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcrler ama say\u0131lar\u0131 do\u011fal olarak ne artar, ne eksilir.<\/p>\n

Ayr\u0131ca her t\u00f6z b\u00fct\u00fcn bir d\u00fcnya gibidir, Tanr\u0131’n\u0131n ya da t\u00fcm evrenin aynas\u0131 gibidir, her t\u00f6z Tanr\u0131’y\u0131 ya da evreni kendine g\u00f6re a\u00e7\u0131klar, her kent onu de\u011fi\u015fik yerlerden g\u00f6zleyene nas\u0131l de\u011fi\u015fik g\u00f6r\u00fcn\u00fcrse. B\u00f6ylece evren varolan t\u00f6zler say\u0131s\u0131nca \u00e7o\u011falm\u0131\u015ft\u0131r diyebiliriz bir bak\u0131ma. Ve Tanr\u0131’n\u0131n \u00fcn\u00fc de yap\u0131t\u0131n\u0131n t\u00fcm de\u011fi\u015fik sunumlar\u0131 say\u0131s\u0131nca \u00e7o\u011falm\u0131\u015ft\u0131r. \u015e\u00f6yle de diyebiliriz: her t\u00f6z kendinde Tanr\u0131’n\u0131n sonsuz bilgeli\u011finin, tamg\u00fc\u00e7l\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn \u00f6zyap\u0131s\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131r bir anlamda ve Tanr\u0131’ya becerebildi\u011fince \u00f6yk\u00fcn\u00fcr. \u00c7\u00fcnk\u00fc her t\u00f6z kar\u0131\u015f\u0131k bir bi\u00e7imde de olsa, evrende ge\u00e7mi\u015fle, \u015fimdiyle, gelecekle ilgili olarak her olan\u0131 a\u00e7\u0131klar, bu da sonsuz bir alg\u0131ya ya da bilgiye benzer. T\u00fcm \u00f6b\u00fcr t\u00f6zler de bunu a\u00e7\u0131klad\u0131klar\u0131ndan ve buna uyarland\u0131klar\u0131ndan her t\u00f6z Yaradan’\u0131n tamg\u00fc\u00e7l\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcne \u00f6yk\u00fcnerek kendi g\u00fcc\u00fcn\u00fc \u00f6b\u00fcr t\u00f6zler \u00fczerine yayar diyebiliriz.<\/p>\n

T\u00f6zsel bi\u00e7imler d\u00fc\u015f\u00fcncesinde sa\u011flam bir yan vard\u0131r ama bu bi\u00e7imler olaylarda hi\u00e7bir \u015feyi de\u011fi\u015ftirmez, bunlar\u0131n \u00f6zel etkileri a\u00e7\u0131klamakta kullan\u0131lmalar\u0131 gerekir.<\/p>\n

San\u0131r\u0131m eskilerin de, derin d\u00fc\u015f\u00fcnme al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na ermi\u015f, birka\u00e7 y\u00fczy\u0131l \u00f6nce dinbilim ve felsefe \u00f6\u011fretmi\u015f, i\u00e7lerinden baz\u0131lar\u0131 azizlik kat\u0131na y\u00fckselmi\u015f usta ki\u015filerin de s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz \u015feyler \u00fczerine bilgisi olmu\u015ftur; onlar\u0131n bug\u00fcn g\u00f6zden d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f bulunan t\u00f6zsel bi\u00e7imlerin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 benimsemesini ve korumas\u0131n\u0131 sa\u011flayan bu bilgidir. Ama onlar bizim yeni filozoflar toplulu\u011funun sand\u0131\u011f\u0131 gibi ne \u00f6ylesine do\u011frular\u0131n uza\u011f\u0131ndad\u0131rlar, ne de \u00f6ylesine g\u00fcl\u00fcn\u00e7 durumdad\u0131rlar.<\/p>\n

Bu bi\u00e7imleri ele almak fizi\u011fin ayr\u0131nt\u0131lar\u0131nda hi\u00e7bir i\u015fe yaramayacak, tek tek olaylar\u0131n a\u00e7\u0131klanmas\u0131nda kullan\u0131lamayacakt\u0131r, buna ben de kat\u0131l\u0131r\u0131m. Bu konuda bizim skolastikler de, onlara uyan eski hekimler de yan\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Bunlar cisimlerin etkilerinin nas\u0131l oldu\u011funu incelemek zahmetine katlanmaks\u0131z\u0131n yaln\u0131zca bi\u00e7imlerden ve niteliklerden s\u00f6z ediyorlar, b\u00f6ylece cisimlerin \u00f6zelliklerini temellendirdiklerini san\u0131yorlard\u0131; bu, saatlerin vakti nas\u0131l g\u00f6sterdi\u011fini ara\u015ft\u0131rmadan, bir saatte bulunan vakti g\u00f6sterme niteli\u011finin onun t\u00f6zsel bi\u00e7iminden geldi\u011fini s\u00f6ylemeye benzer. Ger\u00e7ekte, saatin bak\u0131m\u0131n\u0131 ba\u015fkas\u0131 yapacaksa, saati sat\u0131n alana yetebilir bu.<\/p>\n

Ancak bi\u00e7imlerin b\u00f6ylece eksik ve k\u00f6t\u00fc kullan\u0131l\u0131\u015f\u0131, bilinmesi metafizikte \u00e7ok gerekli olan bir \u015feyi bizim g\u00f6z\u00fcm\u00fczden ka\u00e7\u0131rmamal\u0131d\u0131r, bu \u00f6yle bir \u015feydir ki bence insan ilk ilkeleri onsuz tan\u0131yamaz, o olmadan zihnini cisimsel olmayan do\u011falar\u0131n bilgisine, Tanr\u0131’n\u0131n e\u015fsiz yap\u0131tlar\u0131n\u0131n bilgisine y\u00fckseltemez.<\/p>\n

Bununla birlikte, nas\u0131l ki bir geometrici s\u00fcreklinin yap\u0131s\u0131ndaki \u00fcnl\u00fc karma\u015f\u0131kla u\u011fra\u015farak kafas\u0131n\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131rmak gereksinimi duymazsa, bir ahlak\u00e7\u0131 filozof, daha \u00f6tede bir hukuk\u00e7u ya da bir siyaset\u00e7i \u00f6zg\u00fcr se\u00e7i\u015fle Tanr\u0131 vergisi aras\u0131ndaki uzla\u015fmada ortaya \u00e7\u0131kan b\u00fcy\u00fck g\u00fc\u00e7l\u00fckleri a\u015fmak i\u00e7in \u00e7abaya girmek gereksinimi duymazsa (\u00f6yle ya, felsefede ve dinbilimde gerekli ve \u00f6nemli olan tart\u0131\u015fmalara girmeden, geometrici t\u00fcm g\u00f6stermelere ula\u015fabilir ve siyaset adam\u0131 kendi sorunlar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zebilir), bunun gibi fizik\u00e7i de bazen daha \u00f6nce yap\u0131lm\u0131\u015f daha basit deneylerden yararlanarak, bazen geometrinin ve mekani\u011fin g\u00f6stermelerinden yararlanarak, hi\u00e7bir zaman bir ba\u015fka alan\u0131n genel belirlemelerine gereksinim duymaks\u0131z\u0131n deneylerinin temellerini ortaya koyabilecektir; bu fizik\u00e7i Tanr\u0131’n\u0131n yard\u0131m\u0131na, bir ruha, bir Archaeus’a, buna benzer bir \u015feye ba\u015fvurursa, uygulama alan\u0131nda \u00f6nemli bir karar verilece\u011fi s\u0131ra yazg\u0131n\u0131n do\u011fas\u0131 ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz\u00fcn do\u011fas\u0131 \u00fczerine b\u00fcy\u00fck usavurmalara girmeye kalkan biri gibi garip bir i\u015f yapm\u0131\u015f olur. \u0130nsanlar yazg\u0131n\u0131n ne oldu\u011fu \u00fczerine zihinlerini yorarak bu yanl\u0131\u015f\u0131 s\u0131k s\u0131k kendiliklerinden yaparlar, bu y\u00fczden bazen iyi bir \u00e7\u00f6z\u00fcme ula\u015fmaktan ya da gerekli bir \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmekten geri kal\u0131rlar.<\/p>\n

Skolastikler denen dinbilimcilerle filozoflar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncelerini b\u00fcsb\u00fct\u00fcn a\u015fa\u011f\u0131lamamak konusunda.<\/p>\n

Eski felsefeye bir anlamda eski de\u011ferini kazand\u0131rmay\u0131 ve hemen hemen t\u00fcm\u00fcyle at\u0131lm\u0131\u015f t\u00f6zsel bi\u00e7imleri “postliminio” geri getirmeyi \u00f6nermekle b\u00fcy\u00fck bir tutars\u0131zl\u0131\u011fa d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcm\u00fc biliyorum; modern felsefe \u00fczerine \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fc, fizikte deneylere ve geometride g\u00f6stermelere \u00e7ok zaman ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131, bu varl\u0131klar\u0131n hi\u00e7li\u011fine uzun zaman inand\u0131\u011f\u0131m\u0131 bilirlerse, Aziz Tommaso’ya ve zaman\u0131n \u00f6b\u00fcr ki\u015filerine \u00e7a\u011fda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n yeterince adaletli davranmad\u0131klar\u0131n\u0131, skolastik filozoflarda ve dinbilimcilerde -yolunca yordam\u0131nca kullanmak ko\u015fuluyla- san\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan daha b\u00fcy\u00fck bir sa\u011flaml\u0131k bulundu\u011funu g\u00f6rmemi sa\u011flayan \u00e7al\u0131\u015fmalar yapt\u0131ktan sonra, onlar\u0131 kendime kar\u015f\u0131n ve neredeyse zorla benimsedi\u011fimi bilirlerse beni bir \u00e7\u0131rp\u0131da su\u00e7layamazlar. \u015euna da inan\u0131yorum: do\u011fru ve derin d\u00fc\u015f\u00fcnen bir kafa bunlar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncelerini analitik geometricilerin yapt\u0131\u011f\u0131 bi\u00e7imde ayd\u0131nlat\u0131c\u0131 ve sindirici bir tutumla ele almak g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fcne katlansa, onlarda \u00e7ok \u00f6nemli ve t\u00fcm\u00fcyle g\u00f6sterilebilir nice do\u011frudan olu\u015fan bir hazine bulacakt\u0131r.<\/p>\n

Uzama dayanan kavramlarda imgelemsel bir \u015fey bulundu\u011fu, bunlar\u0131n cisimlerin t\u00f6z\u00fcn\u00fc kuramayacaklar\u0131 \u00fczerine.<\/p>\n

Belirlemelerimizi s\u0131ras\u0131n\u0131 bozmadan ele alal\u0131m: san\u0131r\u0131m, t\u00f6z\u00fcn yukar\u0131da a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131m do\u011fas\u0131 \u00fczerine kafa yoracak ki\u015fi \u015funu g\u00f6recektir: cismin t\u00fcm yap\u0131s\u0131 yaln\u0131zca uzamdan kurulmu\u015f de\u011fildir, onda ruhlarla ilgili olan ve genel olarak t\u00f6zsel bi\u00e7im diye adland\u0131r\u0131lan herhangi bir \u015feyin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da zorunlu olarak g\u00f6rmek gerekir, bu \u015fey olaylar\u0131 ve hayvanlar\u0131n ruhu varsa hayvanlar\u0131n ruhunu hi\u00e7 mi hi\u00e7 de\u011fi\u015ftirmemekle birlikte. \u015eu da g\u00f6sterilebilir: b\u00fcy\u00fckl\u00fck, bi\u00e7im, devinim kavramlar\u0131 san\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar se\u00e7ik kavramlar de\u011fildir, bunlar imgesel ve alg\u0131lar\u0131m\u0131zla ilgili baz\u0131 \u015feyler ta\u015f\u0131rlar, bizim d\u0131\u015f\u0131m\u0131zda, \u015feylerin do\u011fas\u0131nda ger\u00e7ekten bulunup bulunmad\u0131\u011f\u0131 konusunda ku\u015fkulu oldu\u011fumuz renk gibi, s\u0131cakl\u0131k gibi niteliklerde ya da bunlara benzer niteliklerde (genellikle daha b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde) oldu\u011fu gibi. Bu y\u00fczden bu nitelikler hi\u00e7bir t\u00f6z olu\u015fturmazlar. Cisimlerde \u015fimdi s\u00f6yledi\u011fimizin d\u0131\u015f\u0131nda herhangi bir \u00f6zde\u015flik ilkesi yoksa, hi\u00e7bir cisim varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bir andan \u00e7ok s\u00fcrd\u00fcremeyecektir<\/p>\n

Bununla birlikte \u00f6b\u00fcr cisimlerin ruhlar\u0131 ve t\u00f6zsel bi\u00e7imleri ussal ruhlardan \u00e7ok ayr\u0131d\u0131r, yaln\u0131zca ussal ruhlar bilirler eylemlerini, bu ussal ruhlar do\u011fal bir \u00f6l\u00fcmle \u00f6lmedikleri gibi ne olduklar\u0131n\u0131n bilgisinin temelini de her zaman korurlar; bu da onlar\u0131 cezaya ve arma\u011fana yatk\u0131n k\u0131lar, onlar\u0131 Tanr\u0131’n\u0131n egemen oldu\u011fu evren cumhuriyetinin yurtta\u015flar\u0131 yapar, dolay\u0131s\u0131yla t\u00fcm \u00f6b\u00fcr yarat\u0131klar onlara hizmet ederler. Bu konuyu az sonra daha geni\u015f olarak ele alaca\u011f\u0131z.<\/p>\n

Her ki\u015finin bireylik kavram\u0131 onun ba\u015f\u0131na gelecekleri kesinlikle i\u00e7erdi\u011finden bu kavramda her olay\u0131n do\u011fu\u015funun “a priori” kan\u0131tlar\u0131n\u0131 ya da \u015fu olay\u0131n \u00f6b\u00fcr\u00fcnden neden daha \u00f6nce oldu\u011funu g\u00f6rebiliriz. Ancak bu do\u011frular ne \u00f6l\u00e7\u00fcde kesin olurlarsa olsunlar gene de olumsal olmaktan kurtulamazlar, \u00e7\u00fcnk\u00fc Tanr\u0131’n\u0131n ya da yarat\u0131klar\u0131n \u00f6zg\u00fcr se\u00e7i\u015fine, onlar\u0131n se\u00e7meyi zorunlu k\u0131lmadan e\u011filimli k\u0131lan \u00f6zg\u00fcr se\u00e7i\u015fine dayan\u0131rlar.<\/p>\n

Daha ileriye gitmeden \u00f6nce, yukar\u0131da g\u00f6stermi\u015f oldu\u011fumuz temellerden do\u011fabilecek b\u00fcy\u00fck bir g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fc ortadan kald\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131y\u0131z. \u015e\u00f6yle demi\u015ftik: bireysel t\u00f6z kavram\u0131 ba\u015f\u0131na gelebilecek her \u015feyi tam tam\u0131na i\u00e7erir; bu kavrama bakarak ger\u00e7ekte onunla ilgili olarak s\u00f6ylenebilecek her \u015feyi s\u00f6yleriz, dairenin do\u011fas\u0131nda daireden \u00e7\u0131karsanabilecek t\u00fcm \u00f6zellikleri g\u00f6rebildi\u011fimiz gibi. Ama bu durumda olumsal do\u011frularla zorunlu do\u011frular ayr\u0131m\u0131 kalkm\u0131\u015f, insan \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne yer kalmam\u0131\u015f, mutlak bir yazg\u0131 t\u00fcm eylemlerimize de d\u00fcnyan\u0131n \u00f6b\u00fcr olaylar\u0131na da egemen olacakm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Ben bunu \u015f\u00f6yle yan\u0131tlayaca\u011f\u0131m: kesin olanla zorunlu olan\u0131 birbirinden ay\u0131rmak gerekir: herkes gelecek olumsallar\u0131n sa\u011flanm\u0131\u015f oldu\u011fu, \u00e7\u00fcnk\u00fc Tanr\u0131’n\u0131n onlar\u0131 \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc \u00fczerinde ortak g\u00f6r\u00fc\u015fe sahiptir, ama bu onlar\u0131n zorunlu olduklar\u0131 anlam\u0131na gelmez. Ama (diyecekler) herhangi bir tan\u0131mdan ya da kavramdan herhangi bir sonu\u00e7 \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bu sonu\u00e7 zorunludur. Oysa herhangi bir ki\u015finin ba\u015f\u0131na gelebilecek bir \u015feyin, o ki\u015finin do\u011fas\u0131nda ya da kavram\u0131nda g\u00fcc\u00fcl olarak bulundu\u011funu \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyoruz, daireyle ilgili \u00f6zelliklerin daire kavram\u0131nda bulunmas\u0131 gibi. Bu durumda g\u00fc\u00e7l\u00fck ortadan kalkmam\u0131\u015ft\u0131r. Bu g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fc sa\u011flam bir bi\u00e7imde giderebilmek i\u00e7in \u015f\u00f6yle diyece\u011fim: ba\u011flant\u0131 ya da birbirini izleme iki t\u00fcrl\u00fc olur, biri mutlak olarak zorunludur, kar\u015f\u0131t\u0131 \u00e7eli\u015fki i\u00e7erir, b\u00f6ylesi bir \u00e7\u0131karsama geometrinin do\u011frular\u0131 gibi \u00f6l\u00fcms\u00fcz do\u011frularda bulunur; \u00f6b\u00fcr\u00fc ancak “ex hypothesi” zorunludur, ne var ki kendinde olumsald\u0131r, kar\u015f\u0131t\u0131 da \u00e7eli\u015fki i\u00e7ermez. Bu ba\u011flant\u0131 tam tam\u0131na ar\u0131 fikirler \u00fczerine ve Tanr\u0131’n\u0131n basit anl\u0131\u011f\u0131 \u00fczerine de\u011fil, Tanr\u0131’n\u0131n \u00f6zg\u00fcr buyrultular\u0131na ve evrendeki s\u0131ralan\u0131\u015fa dayan\u0131r.<\/p>\n

Bir \u00f6rnek verelim: Julius Caesar cumhuriyetin s\u00fcrekli diktat\u00f6r\u00fc ve efendisi olaca\u011f\u0131na ve Romal\u0131lar\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ortadan kald\u0131raca\u011f\u0131na g\u00f6re, bu eylem kavram\u0131nda i\u00e7erilmi\u015ftir, \u00e7\u00fcnk\u00fc biz b\u00f6yle bir konunun tam yetkin kavram\u0131n\u0131n do\u011fas\u0131n\u0131n,y\u00fcklemi de i\u00e7erebilmesi i\u00e7in, her \u015feyi “ut possit in esse ubjecto” (13) kavrad\u0131\u011f\u0131n\u0131 varsayar\u0131z. Denebilir ki Caesar bu eylemi bu kavram ya da fikir dolay\u0131s\u0131yla ger\u00e7ekle\u015ftirmekte de\u011fildir, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu eylem Tanr\u0131 her \u015feyi bildi\u011fi i\u00e7in Caesar’a uymaktad\u0131r. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k kesinlikle \u015funlar s\u00f6ylenecektir: onun do\u011fas\u0131 ya da bi\u00e7imi bu kavrama uymaktad\u0131r ve Tanr\u0131 ona bu ki\u015fili\u011fi verdi\u011fi i\u00e7in de onun bu ki\u015fili\u011fe uygun olmas\u0131 gerekmektedir. Ben de gelecekteki olumsal olaylar\u0131 \u00f6ne s\u00fcrerek \u015funu s\u00f6yleyebilirim: onlar\u0131n ger\u00e7ekli\u011fi ancak Tanr\u0131’n\u0131n anl\u0131\u011f\u0131nda ve istemindedir. Tanr\u0131 onlara bu bi\u00e7imi \u00f6nceden verdi\u011fine g\u00f6re onlar\u0131n gene buna uymalar\u0131 gerekir.<\/p>\n

Ama bu g\u00fc\u00e7l\u00fckleri ba\u015fka benzer g\u00fc\u00e7l\u00fcklerle \u00f6rnekleyerek ho\u015fg\u00f6rd\u00fcrmeye \u00e7al\u0131\u015fmaktansa onlar\u0131 ortadan kald\u0131rmay\u0131 daha uygun bulurum, \u015fimdi \u015furada s\u00f6yleyeceklerim her ikisini ortadan kald\u0131rmaya yarayacakt\u0131r. \u015eimdi ba\u011flant\u0131lar aras\u0131ndaki ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ele almak gerekiyor, diyorum ki \u00f6nceselliklere uygun olarak ger\u00e7ekle\u015fen \u015fey kesindir ama zorunlu de\u011fildir, onun tersini yapan ki\u015fi onun ger\u00e7ekle\u015fmesinin (ex hypothesi) olmazl\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131n kendinde olmaz olan bir \u015fey yapm\u0131\u015f olmaz. \u00c7\u00fcnk\u00fc biri \u00e7\u0131ksayd\u0131 da Caesar konusuyla onun “mutlu giri\u015fimi” y\u00fcklemi aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131y\u0131 kan\u0131tlamaya yarayan g\u00f6stermeyi sonuna erdirebilseydi \u015funu g\u00f6stermi\u015f olurdu: Caesar’\u0131n gelecekteki diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc temellerini onun kavram\u0131nda ya da do\u011fas\u0131nda bulur; bu kavram ya da do\u011fada onun Rubicon \u0131rma\u011f\u0131 k\u0131y\u0131lar\u0131nda durmak yerine bu \u0131rma\u011f\u0131 ge\u00e7meye karar veri\u015finin, Pharsalus sava\u015f\u0131ndan yenik \u00e7\u0131kacak yerde sava\u015f\u0131 kazan\u0131\u015f\u0131n\u0131n nedeni yatar, olaylar\u0131n b\u00f6yle geli\u015fmesi usa uygundur ve dolay\u0131s\u0131yla kesindir, ama kendinde zorunlu de\u011fildir ve kar\u015f\u0131t\u0131 \u00e7eli\u015fki i\u00e7ermez. Tanr\u0131’n\u0131n az yetkini ger\u00e7ekle\u015ftirmesinin usa yatk\u0131n ve kesin olmas\u0131na benzer bu.<\/p>\n

Caesar’\u0131n bu y\u00fcklemiyle ilgili bu g\u00f6stermenin say\u0131larla ya da geometriyle ilgili g\u00f6stermeler kadar mutlak olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ama Tanr\u0131’n\u0131n insan do\u011fas\u0131 \u00fczerine verdi\u011fi, insan\u0131n her zaman (\u00f6zg\u00fcrce de olsa) en iyi g\u00f6r\u00fcneni ger\u00e7ekle\u015ftirece\u011fi konusundaki buyrultusuna (birincinin ard\u0131ndan verdi\u011fi buyrultuya) dayanan \u015feyler d\u00fczenini varsayd\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz. Bu t\u00fcr buyrultular \u00fczerine temellenmi\u015f her do\u011fru kesin olmakla birlikte olumsald\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu buyrultular \u015feylerin olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmezler, daha \u00f6nce de s\u00f6yledi\u011fim gibi, Tanr\u0131 her zaman kesin bir bi\u00e7imde en iyiyi se\u00e7se de, bu daha az yetkin olan\u0131n olas\u0131 olmas\u0131n\u0131 ve olas\u0131 kalmas\u0131n\u0131 engelleyemez -daha az yetkin olan ger\u00e7ekle\u015fmese bile-, \u00e7\u00fcnk\u00fc onun ger\u00e7ekle\u015fmesini \u00f6nleyen \u015fey onun olas\u0131 olmay\u0131\u015f\u0131 de\u011fil yetkin olmay\u0131\u015f\u0131d\u0131r. Kar\u015f\u0131t\u0131 olas\u0131 olan \u015fey zorunlu de\u011fildir.<\/p>\n

Demek ki bu t\u00fcr g\u00fc\u00e7l\u00fckler ne kadar b\u00fcy\u00fck g\u00f6r\u00fcn\u00fcrlerse g\u00f6r\u00fcns\u00fcnler ortadan kald\u0131r\u0131labilecek g\u00fc\u00e7l\u00fcklerdir (ger\u00e7ekten bu g\u00fc\u00e7l\u00fcklere y\u00f6nelen her ki\u015fi bunlar\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ayn\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde duymu\u015ftur), yeter ki t\u00fcm olumsal \u00f6nermelerin \u00f6yle olmalar\u0131 i\u00e7in de\u011fil de b\u00f6yle olmalar\u0131 i\u00e7in nedenler bulundu\u011funu ya da (bu da ayn\u0131 \u015feydir) do\u011fruluklar\u0131n\u0131n “a priori” kan\u0131tlar\u0131 bulundu\u011funu, bu kan\u0131tlar\u0131n onlar\u0131 kesin k\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, bu \u00f6nermelerdeki \u00f6zne-y\u00fcklem ba\u011flant\u0131s\u0131n\u0131n her ikisinin do\u011fas\u0131nda temelleri bulundu\u011funu, ancak bunlar\u0131n zorunlu g\u00f6stermeleri olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu nedenlerin ancak olumsall\u0131k ilkesine ya da \u015feylerin varl\u0131\u011f\u0131 ilkesine, yani e\u015fit \u00f6l\u00e7\u00fcde olas\u0131 olan \u015feyler aras\u0131nda en iyi olan ya da en iyi g\u00f6r\u00fcnene dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131, oysa zorunlu do\u011frular\u0131n \u00e7eli\u015fmezlik ilkesi \u00fczerine ve Tanr\u0131’n\u0131n \u00f6zg\u00fcr istemiyle yarat\u0131klar\u0131n \u00f6zg\u00fcr istemi g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutulmadan \u00f6zlerin olas\u0131 olu\u015fu ya da olas\u0131 olmay\u0131\u015f\u0131 \u00fczerine temellendi\u011fini iyice d\u00fc\u015f\u00fcnmek gerekir.<\/p>\n

Tanr\u0131 evren \u00fczerine sahip oldu\u011fu de\u011fi\u015fik g\u00f6r\u00fc\u015flerine g\u00f6re \u00e7e\u015fitli t\u00f6zler yarat\u0131r; Tanr\u0131’n\u0131n araya giri\u015fiyle her t\u00f6z\u00fcn kendine \u00f6zg\u00fc do\u011fas\u0131 \u015fu \u00f6zelli\u011fe sahip olmu\u015ftur: t\u00f6zlerden birinde olan bir \u015fey t\u00fcm \u00f6b\u00fcr t\u00f6zlerde olan biteni kar\u015f\u0131lar, ama t\u00f6zler birbirleri \u00fczerinde eylemde bulunmazlar.<\/p>\n

T\u00f6zlerin do\u011fas\u0131n\u0131n ne oldu\u011funu bir anlamda \u00f6\u011frendik, \u015fimdi t\u00f6zlerin aralar\u0131ndaki ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131, eylemlerini ve edimlerini a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m. Apa\u00e7\u0131k g\u00f6r\u00fcnen bir \u015fey var: yarat\u0131lm\u0131\u015f t\u00f6zler Tanr\u0131’ya ba\u011f\u0131ml\u0131d\u0131rlar, Tanr\u0131 onlar\u0131 korur, ayr\u0131ca biz d\u00fc\u015f\u00fcncelerimizi nas\u0131l \u00fcretiyorsak o da t\u00f6zleri bir t\u00fcr t\u00fcr\u00fcmle (14 ) yarat\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc Tanr\u0131, de\u011ferini g\u00f6stermek i\u00e7in yaratmay\u0131 uygun g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc olgular\u0131n genel dizgesini, deyim yerindeyse, her yana ve her t\u00fcrl\u00fc \u00e7evirir; tambilirli\u011finden ka\u00e7an herhangi bir ili\u015fki bulunmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in de d\u00fcnyan\u0131n t\u00fcm y\u00fczlerini t\u00fcm olas\u0131 bi\u00e7imlerde g\u00f6zler. Evrene belli bir yerden bakmakla elde edilen her g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn sonucu, evreni bu g\u00f6r\u00fc\u015fe uygun bir bi\u00e7imde a\u00e7\u0131klayan bir t\u00f6zd\u00fcr. – Tanr\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcncesini etkin k\u0131lmak ve bu t\u00f6z\u00fc yaratmak istedi\u011fi zaman b\u00f6yledir bu. Tanr\u0131’n\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc nas\u0131l her zaman do\u011fruysa alg\u0131lar\u0131m\u0131z da do\u011frudur, ama bizim olan ve bizi aldatan yarg\u0131lar\u0131m\u0131zd\u0131r.<\/p>\n

Yukar\u0131da da belirttik, \u015fimdi s\u00f6ylediklerimiz de g\u00f6steriyor: her t\u00f6z apayr\u0131 bir d\u00fcnya gibidir, Tanr\u0131’dan ba\u015fka bir \u015feye ba\u011fl\u0131 olmayan bir d\u00fcnya gibidir; b\u00f6ylece t\u00fcm olgular yani ba\u015f\u0131m\u0131za gelebilecek her \u015fey varl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n sonu\u00e7lar\u0131d\u0131r ancak; bu olgular do\u011fam\u0131za uygun olan, bir ba\u015fka deyi\u015fle bizdeki d\u00fcnyaya uygun olan belli bir d\u00fczeni s\u00fcrd\u00fcr\u00fcrler, bu d\u00fczene dayanarak bizler davran\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131 d\u00fczenlemek i\u00e7in gelecekteki olgular\u0131n ba\u015far\u0131lar\u0131yla do\u011frulanan yararl\u0131 g\u00f6zlemler yapabiliriz, yani b\u00f6ylece \u00e7ok zaman yan\u0131lg\u0131ya d\u00fc\u015fmeksizin ge\u00e7mi\u015fe dayanarak gelecek \u00fczerine yarg\u0131lar verebiliriz, ve s\u0131k\u0131nt\u0131ya d\u00fc\u015fmeden, olgular bizim d\u0131\u015f\u0131m\u0131zda m\u0131 de\u011fil mi, ba\u015fkalar\u0131 da olgular\u0131 g\u00f6r\u00fcyor mu demeden bu olgular\u0131n ger\u00e7ek oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Bununla birlikte, t\u00fcm t\u00f6zlerin alg\u0131lar\u0131 ya da anlat\u0131mlar\u0131 birbirlerini yan\u0131tlarlar, \u00f6yle ki t\u00f6zlerin her biri g\u00f6zlemledi\u011fi baz\u0131 nedenleri ve yasalar\u0131 incelikle izlerken, ayn\u0131 \u015feyi yapan bir ba\u015fka t\u00f6zle kar\u015f\u0131la\u015facakt\u0131r. Belli bir g\u00fcnde belli bir yerde topla\u015fmaya s\u00f6zle\u015fmi\u015f birka\u00e7 ki\u015finin ger\u00e7ekten istekli olduklar\u0131 zaman bu topla\u015fmay\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirebilecekleri gibi. T\u00fcm\u00fc ayn\u0131 olgular\u0131 a\u00e7\u0131klasa da, buna g\u00f6re t\u00fcm\u00fcn\u00fcn tam tam\u0131na ayn\u0131 anlat\u0131m\u0131 ortaya koymas\u0131 gerekmez, bu anlat\u0131mlar\u0131n orant\u0131l\u0131 olmas\u0131 yeter. Bir\u00e7ok izleyicinin ayn\u0131 \u015feyi g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc sanmas\u0131 ve bu san\u0131 \u00fczerinde birbiriyle ger\u00e7ekten anla\u015fmas\u0131, ama gene de her birinin kendi \u00f6l\u00e7\u00fclerine g\u00f6re g\u00f6rmesi ve konu\u015fmas\u0131 gibidir bu da.<\/p>\n

T\u00f6zsel olgular\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 uyumunun nedeni yaln\u0131zca Tanr\u0131’d\u0131r, birinde \u00f6zel olan\u0131 t\u00fcm\u00fcne genel k\u0131lan yaln\u0131zca Tanr\u0131’d\u0131r, b\u00f6yle olmasayd\u0131 hi\u00e7bir ba\u011flant\u0131 olmazd\u0131 (t\u00fcm bireyler s\u00fcrekli olarak Tanr\u0131’dan t\u00fcrerler, Tanr\u0131 evreni bireylerin g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc gibi g\u00f6rmez, onlar\u0131n g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnden ba\u015fka g\u00f6r\u00fcr). Genel olarak benimsenmi\u015f olmamakla birlikte olduk\u00e7a uygun bir bi\u00e7imde \u015f\u00f6yle diyebiliriz: tek bir t\u00f6z hi\u00e7bir zaman ba\u015fka bir tek t\u00f6z \u00fczerinde etkide bulunamaz ve onun etkisinde kalamaz. \u015eunu g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutmal\u0131y\u0131z: herhangi bir t\u00f6z\u00fcn ba\u015f\u0131na gelen bir \u015fey, yaln\u0131zca o t\u00f6z\u00fcn “fikir”inin ya da “tam kavram”\u0131n\u0131n bir sonucudur, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu fikir t\u00fcm y\u00fcklemleri ve olgular\u0131 i\u00e7erir, ve t\u00fcm evreni a\u00e7\u0131klar. Ger\u00e7ekten bize her \u015fey ancak d\u00fc\u015f\u00fcncelerden ve alg\u0131lardan gelebilir, t\u00fcm gelecek d\u00fc\u015f\u00fcncelerimiz ve alg\u0131lar\u0131m\u0131z olumsal da olsalar \u00f6nceki d\u00fc\u015f\u00fcncelerimizin ve alg\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131n sonucudurlar, \u00f6yle ki \u015fu anda benim ba\u015f\u0131ma gelen ya da bana g\u00f6r\u00fcnen \u015feyleri bir bir ortaya koymak elimde olsayd\u0131, onlarda bundan b\u00f6yle t\u00fcm olacak olanlar\u0131 ve t\u00fcm g\u00f6r\u00fcnecek olanlar\u0131 g\u00f6rebilirdim. Benim d\u0131\u015f\u0131mdaki her \u015fey y\u0131k\u0131l\u0131p gitseydi de yaln\u0131zca Tanr\u0131’yla ben kalsayd\u0131k bile bu b\u00f6yle olurdu ve benim ba\u015f\u0131ma ayn\u0131 durumlar gelirdi. Ama belli bir bi\u00e7imde g\u00f6r\u00fcp se\u00e7ebildi\u011fimiz \u015feyleri bizim \u00fczerimizde eylemde bulunan nedenler gibi g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz baz\u0131 ba\u015fka \u015feylere ulad\u0131\u011f\u0131m\u0131zdan, bu yarg\u0131n\u0131n temelini ve onda ger\u00e7ek olan yan\u0131 ele almam\u0131z gerekecek.<\/p>\n

Sonlu bir t\u00f6z\u00fcn bir ba\u015fka t\u00f6z \u00fczerindeki eylemi, Tanr\u0131 onlar\u0131 uyu\u015fmaya zorlad\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde, eyleme u\u011frayan t\u00f6z\u00fcn anlat\u0131m derecesinin azalmas\u0131, eylemdeki t\u00f6z\u00fcn anlat\u0131m derecesinin artmas\u0131 bi\u00e7iminde olur.<\/p>\n

Ama uzun bir tart\u0131\u015fmaya girmeden, metafizik dili uygulaman\u0131n alan\u0131yla uyu\u015fturabilmek i\u00e7in \u015funu belirlemek yeter: daha yetkin olarak a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131m\u0131z olgular\u0131 \u00f6zellikle ve hakl\u0131 olarak kendimize ulamaktay\u0131z, ba\u015fka t\u00f6zlere de en iyi a\u00e7\u0131klad\u0131klar\u0131 \u015feyi ulamaktay\u0131z. B\u00f6ylece her \u015feyi a\u00e7\u0131klamak a\u00e7\u0131s\u0131ndan sonsuz uzam\u0131 olan bir t\u00f6z, a\u00e7\u0131klama bi\u00e7iminin az ya da \u00e7ok yetkin olu\u015funa g\u00f6re s\u0131n\u0131rl\u0131 olur. T\u00f6zlerin birbirlerini engellemelerini ya da s\u0131n\u0131rlamalar\u0131n\u0131 buna g\u00f6re anlayabiliriz ve sonu\u00e7 olarak bu konuda \u015funu s\u00f6yleyebiliriz: t\u00f6zler birbirleri \u00fczerinde eylemde bulunurlar, t\u00f6zler sanki birbirleriyle uyu\u015fmak zorunda b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc birinin anlat\u0131m\u0131n\u0131 art\u0131ran \u00f6b\u00fcr\u00fcn\u00fcn anlat\u0131m\u0131n\u0131 azaltan bir de\u011fi\u015fiklik olabilir. Tek bir t\u00f6z\u00fcn erdemi Tanr\u0131’n\u0131n de\u011ferini iyi a\u00e7\u0131klamaktad\u0131r, i\u015fte bu noktada az s\u0131n\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131r o. Her \u015fey, erdemini ya da g\u00fcc\u00fcn\u00fc kulland\u0131\u011f\u0131 zaman yani eylemde bulundu\u011fu zaman iyiye do\u011fru de\u011fi\u015fir ve yay\u0131l\u0131r: bir\u00e7ok t\u00f6ze u\u011frayan bir de\u011fi\u015fiklik oldu\u011funda (her de\u011fi\u015fiklik t\u00fcm\u00fcn\u00fc ilgilendirmektedir) \u015f\u00f6yle denebilir san\u0131yorum: daha b\u00fcy\u00fck bir yetkinlik derecesine ula\u015fan ya da daha yetkin bir anlat\u0131m derecesine y\u00fckselmi\u015f olan t\u00f6z g\u00fcc\u00fcn\u00fc kullan\u0131r ve eylemde bulunur, daha az yetkinli\u011fe d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f olan da g\u00fc\u00e7s\u00fczl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6sterir ve edilginle\u015fir. Bence alg\u0131s\u0131 olan bir t\u00f6z\u00fcn t\u00fcm eylemi baz\u0131 tutkulu istekleri, her edilginle\u015fmesi de baz\u0131 ac\u0131lar\u0131 getirir ya da tersi olur, bununla birlikte \u015fimdiki bir yarar\u0131n daha sonra daha b\u00fcy\u00fck bir k\u00f6t\u00fcl\u00fckle y\u0131k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 olmu\u015ftur. Eylemde bulunarak yani g\u00fcc\u00fcn\u00fc kullanarak ve bundan haz duyarak g\u00fcnah i\u015flenebilmesi buradan gelir.<\/p>\n

Tanr\u0131’n\u0131n ola\u011fan\u00fcst\u00fc etkinli\u011fi \u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fcn a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131 \u015feyde i\u00e7erilmi\u015ftir, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu anlat\u0131m her \u015feye yay\u0131l\u0131r, ama do\u011fam\u0131z\u0131n g\u00fc\u00e7lerini, yani sonlu olan ve baz\u0131 ikincil kurallara ba\u011fl\u0131 bulunan a\u00e7\u0131kse\u00e7ik anlat\u0131m\u0131m\u0131z\u0131 a\u015far.<\/p>\n

\u015eimdi, t\u00f6zlere ola\u011fan\u00fcst\u00fc ya da do\u011fa\u00fcst\u00fc bir \u015fey u\u011framayaca\u011f\u0131na g\u00f6re, \u00e7\u00fcnk\u00fc t\u00f6zlerin t\u00fcm olaylar\u0131 do\u011falar\u0131n\u0131n bir sonucu oldu\u011funa g\u00f6re, bize Tanr\u0131’n\u0131n bazen insanlar\u0131 ve \u00f6b\u00fcr t\u00f6zleri ola\u011fan\u00fcst\u00fc ve mucizeli bir etkinlikle nas\u0131l etkileyebildi\u011fini a\u00e7\u0131klamak kal\u0131yor. Baz\u0131 ikincil kurallar\u0131n \u00fcst\u00fcnde olsalar da her zaman genel d\u00fczenin evrensel yasas\u0131na uygun bulunan evren mucizeleriyle ilgili olarak yukar\u0131da s\u00f6ylediklerimizi an\u0131msamam\u0131z gerekiyor. Her ki\u015fi ya da her t\u00f6z , b\u00fcy\u00fck d\u00fcnyay\u0131 a\u00e7\u0131klayan bir k\u00fc\u00e7\u00fck d\u00fcnya gibi oldu\u011funa g\u00f6re, Tanr\u0131’n\u0131n bu t\u00f6z \u00fczerindeki ola\u011fan\u00fcst\u00fc eylemi, bu t\u00f6z\u00fcn \u00f6z\u00fcyleya da bireylik kavram\u0131yla a\u00e7\u0131klanan evrenin genel d\u00fczeninde i\u00e7erilmi\u015f bulunsa da mucizeli olmaktan geri kalmaz. Bu y\u00fczden biz do\u011fam\u0131z\u0131n a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131 her \u015feyi do\u011fam\u0131z\u0131n i\u00e7inde g\u00f6r\u00fcrsek do\u011fam\u0131z i\u00e7in hi\u00e7bir \u015fey do\u011fa\u00fcst\u00fc olmaz, \u00e7\u00fcnk\u00fc do\u011fam\u0131z her \u015feye yay\u0131l\u0131r: bir sonu\u00e7 her zaman nedenini a\u00e7\u0131klar ve Tanr\u0131 t\u00f6zlerin ger\u00e7ek nedenidir. Ama do\u011fam\u0131z\u0131n en yetkin bi\u00e7imde a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131 her \u015fey \u00f6zel olarak do\u011fam\u0131za ba\u011fl\u0131 oldu\u011fundan -\u00e7\u00fcnk\u00fc onun g\u00fcc\u00fc buna dayan\u0131r ve az \u00f6nce a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131m gibi bu g\u00fc\u00e7 s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r- do\u011fam\u0131z\u0131n g\u00fc\u00e7lerini hatta t\u00fcm s\u0131n\u0131rl\u0131 do\u011falar\u0131n g\u00fc\u00e7lerini a\u015fan bir\u00e7ok \u015fey vard\u0131r. Sonu\u00e7 olarak, daha a\u00e7\u0131k bir bi\u00e7imde konu\u015fabilmek i\u00e7in \u015f\u00f6yle diyece\u011fim: Tanr\u0131’n\u0131n mucizeleri ve etkileri \u015fu \u00f6zelli\u011fi g\u00f6sterirler: bir yarat\u0131lm\u0131\u015f ruh, ne kadar ayd\u0131nlanm\u0131\u015f olursa olsun, onlar\u0131 usavurmas\u0131na dayanarak \u00f6nceden kestiremez, \u00e7\u00fcnk\u00fc genel d\u00fczenin se\u00e7ik kavray\u0131\u015f\u0131 t\u00fcm\u00fcn\u00fc a\u015far: oysa do\u011fal diye adland\u0131r\u0131lan her \u015fey yarat\u0131klar\u0131n anlayabildikleri daha az genel kurallara ba\u011fl\u0131d\u0131r. S\u00f6zlerin anlamlar kadar k\u0131nanamaz olabilmesi i\u00e7in baz\u0131 konu\u015fma bi\u00e7imlerini baz\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncelere ba\u011flamak iyi olur, t\u00fcm a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 i\u00e7erene \u00f6z\u00fcm\u00fcz ya da fikrimiz diyebiliriz ve bu \u00f6z ya da fikir bizim Tanr\u0131’yla ba\u011f\u0131m\u0131z\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in s\u0131n\u0131rs\u0131zd\u0131r, hi\u00e7bir \u015fey onu a\u015famaz. Ve bizde s\u0131n\u0131rl\u0131 olan \u015fey do\u011fam\u0131z ya da g\u00fcc\u00fcm\u00fcz diye adland\u0131r\u0131labilir, bu y\u00fczden t\u00fcm yarat\u0131lm\u0131\u015f t\u00f6zlerin do\u011falar\u0131n\u0131 a\u015fan \u015fey do\u011fa\u00fcst\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n

Bir ikincil kural ya da do\u011fa yasas\u0131 \u00f6rne\u011fi. Burada Descartes\u00e7\u0131lar\u0131n ve daha ba\u015fkalar\u0131n\u0131n savlar\u0131na kar\u015f\u0131 Tanr\u0131’n\u0131n hep ayn\u0131 devinim niceli\u011fini de\u011fil, hep ayn\u0131 g\u00fcc\u00fc korudu\u011fu g\u00f6sterilmi\u015ftir.<\/p>\n

\u0130kincil kurallardan ya da do\u011fa yasalar\u0131ndan \u015fimdiye kadar bir\u00e7ok defa s\u00f6z ettim. San\u0131r\u0131m bunlarla ilgili bir \u00f6rnek vermek iyi olacak: Bizim yeni filozoflar\u0131m\u0131z \u015fu \u00fcnl\u00fc kural\u0131 kullanmay\u0131 al\u0131\u015fkanl\u0131k edinmi\u015flerdir.<\/p>\n

Tanr\u0131 d\u00fcnyada her zaman ayn\u0131 devinim niceli\u011fini korumaktad\u0131r. Bu kural ger\u00e7ekten usa uygun g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor, onu eskiden ben de ku\u015fku g\u00f6t\u00fcrmez bir kural sayard\u0131m. Ama \u00e7oktand\u0131r yanl\u0131\u015f\u0131n nerede oldu\u011funu anlad\u0131m. Bay Descartes ve \u00f6b\u00fcr usta matematik\u00e7iler \u015funa inanm\u0131\u015flard\u0131r: devinimin niceli\u011fi yani devingenin h\u0131z\u0131yla b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn \u00e7arp\u0131m\u0131 devindiren g\u00fcc\u00fc tam tam\u0131na verir ya da geometrinin diliyle s\u00f6ylersek g\u00fc\u00e7ler h\u0131zlarla ve cisimlerle do\u011fru orant\u0131l\u0131d\u0131r.Bu durumda, evrende her zaman ayn\u0131 g\u00fcc\u00fcn korunmas\u0131 usa uygundur. Bu y\u00fczden olaylar\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutarsak iyice g\u00f6r\u00fcr\u00fcz ki s\u00fcrekli mekanik devinim yoktur, olsayd\u0131 bir makinenin s\u00fcrt\u00fcnmeyle durmadan azalan ve az sonra bitecek olan g\u00fcc\u00fc yeniden kendini g\u00f6sterir, sonu\u00e7 olarak d\u0131\u015far\u0131dan yeni bir itki s\u00f6z konusu olmaks\u0131z\u0131n kendili\u011finden artard\u0131. Ayr\u0131ca \u015funu da g\u00f6r\u00fcyoruz: bir cismin g\u00fcc\u00fc, cisim g\u00fcc\u00fcn\u00fc baz\u0131 biti\u015fik cisimlere ya da ayn\u0131 devinim durumunda olan kendi par\u00e7alar\u0131na verdi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde azalmaktad\u0131r.<\/p>\n

B\u00f6ylece sand\u0131lar ki g\u00fc\u00e7le ilgili olarak s\u00f6ylenebilenler devinimin niceli\u011fi i\u00e7in de s\u00f6ylenebilir. Ama aradaki ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 g\u00f6stermek i\u00e7in, ben belli bir y\u00fckseklikten d\u00fc\u015fen bir cismin, yolu a\u00e7\u0131k oldu\u011fu, en az\u0131ndan \u00f6n\u00fcnde baz\u0131 engeller bulunmad\u0131\u011f\u0131 zaman, \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 yere d\u00f6nmek g\u00fcc\u00fcn\u00fc kazanaca\u011f\u0131na inan\u0131yorum: \u00f6rne\u011fin bir sarka\u00e7, havan\u0131n direnci ve baz\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck engeller onun kazanm\u0131\u015f oldu\u011fu g\u00fcc\u00fc azaltmasa, geldi\u011fi y\u00fcksekli\u011fe tam olarak \u00e7\u0131kabilecektir.<\/p>\n

Bence bir librelik bir A cismini d\u00f6rt kula\u00e7l\u0131k CD y\u00fcksekli\u011fine \u00e7\u0131karmak i\u00e7in ne kadar g\u00fc\u00e7 gerekiyorsa, d\u00f6rt librelik bir B cismini bir kula\u00e7l\u0131k EF y\u00fcksekli\u011fine \u00e7\u0131karmak i\u00e7in o kadar g\u00fc\u00e7 gerekiyor.<\/p>\n

A\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131, CD y\u00fcksekli\u011finden d\u00fc\u015fen A cisminin kazand\u0131\u011f\u0131 g\u00fc\u00e7, B cisminin EF y\u00fcksekli\u011finden d\u00fc\u015fmesiyle kazand\u0131\u011f\u0131 g\u00fc\u00e7 kadard\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc B cismi F’ye var\u0131p E’ye \u00e7\u0131kmak g\u00fcc\u00fcn\u00fc kazand\u0131\u011f\u0131ndan (birinci varsay\u0131ma g\u00f6re), buna g\u00f6re d\u00f6rt librelik bir cismi ta\u015f\u0131mak yani kendisini bir kula\u00e7l\u0131k EF y\u00fcksekli\u011fine \u00e7\u0131karmak g\u00fcc\u00fcne sahiptir. Bunun gibi A cismi D’ye varm\u0131\u015f olarak ve C’ye kadar \u00e7\u0131kmak g\u00fcc\u00fcne sahip olarak bir librelik bir cismi yani kendisini d\u00f6rt kula\u00e7l\u0131k CD y\u00fcksekli\u011fine \u00e7\u0131karmak g\u00fcc\u00fcne sahiptir. \u00d6yleyse, (ikinci varsay\u0131ma g\u00f6re) bu iki cismin g\u00fcc\u00fc e\u015fittir.<\/p>\n

\u015eimdi, bakal\u0131m, devinimin niceli\u011fi her ikisinde de ayn\u0131 m\u0131? Burada \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir ayr\u0131l\u0131k g\u00f6r\u00fcp \u015fa\u015f\u0131raca\u011f\u0131z. \u00c7\u00fcnk\u00fc, Galilei’nin g\u00f6sterdi\u011fi gibi, CD’den d\u00fc\u015fmekle kazan\u0131lan h\u0131z EF’den d\u00fc\u015fmekle kazan\u0131lan h\u0131z\u0131n iki kat\u0131d\u0131r, y\u00fckseklik d\u00f6rt kat olsa da. \u00d6yleyse, 1 diye belirledi\u011fimiz A cismini 2 diye belirledi\u011fimiz h\u0131z\u0131yla \u00e7arpal\u0131m. Sonu\u00e7 ya da devinimin niceli\u011fi 2 olacakt\u0131r; \u00f6te yandan 4 olan B cismini 1 olan h\u0131z\u0131yla \u00e7arpal\u0131m, sonu\u00e7 ya da devinimin niceli\u011fi 4 olacakt\u0131r, \u00d6yleyse A cisminin D noktas\u0131ndaki devinim niceli\u011fi B cisminin F noktas\u0131ndaki devinim niceli\u011finin yar\u0131s\u0131d\u0131r, bununla birlikte g\u00fc\u00e7leri e\u015fittir. B\u00f6ylece g\u00f6stermek istedi\u011fimiz \u015feyi, devinimin niceli\u011fiyle g\u00fc\u00e7 aras\u0131nda bir ayr\u0131m oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015f oluyoruz.<\/p>\n

G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, g\u00fc\u00e7, yaratabilece\u011fi etkinin niceli\u011fiyle, \u00f6rne\u011fin belli b\u00fcy\u00fckl\u00fckteki ve t\u00fcrdeki a\u011f\u0131r bir cismin \u00e7\u0131kar\u0131labilece\u011fi y\u00fckseklikle belirlenmelidir, bu da ona verilebilecek h\u0131zdan ayr\u0131 bir \u015feydir. Ona iki kat h\u0131z verebilmek i\u00e7in iki kat\u0131ndan \u00e7ok g\u00fc\u00e7 vermek gerekir.<\/p>\n

Bu kan\u0131t pek basit bir kan\u0131tt\u0131r. Bay Descartes’\u0131n bu noktada yan\u0131lg\u0131ya d\u00fc\u015fmesi, d\u00fc\u015f\u00fcnceleri yeterince olgunla\u015fmad\u0131\u011f\u0131 halde d\u00fc\u015f\u00fcncelerine \u00e7ok\u00e7a bel ba\u011flamas\u0131ndand\u0131r. Ama ben as\u0131l yanda\u015flar\u0131n\u0131n o zamandan beri bu yan\u0131lg\u0131y\u0131 g\u00f6rmemi\u015f olmalar\u0131na \u015fa\u015f\u0131yorum. Korkar\u0131m, alaya ald\u0131klar\u0131 baz\u0131 Aristoteles\u00e7ilere \u00f6yk\u00fcnmeye ba\u015flayacaklar yava\u015f yava\u015f ve onlar gibi yap\u0131p usa ve do\u011fruya ba\u015fvurmaktansa ustalar\u0131n kitaplar\u0131na ba\u015fvurmak al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na d\u00fc\u015fecekler.<\/p>\n

G\u00fc\u00e7le devinimin niceli\u011fi aras\u0131ndaki ayr\u0131m, cisimlerin olgular\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in uzamdan ayr\u0131 metafizik d\u00fc\u015f\u00fcncelere ba\u015fvurmak gerekti\u011fi yarg\u0131s\u0131na varmak i\u00e7in \u00f6nemlidir.<\/p>\n

G\u00fcc\u00fc devinimin niceli\u011finden ayr\u0131 olarak ele almak yaln\u0131zca fizikte ve mekanikte devinimin do\u011fas\u0131 ve kurallar\u0131yla ilgili ger\u00e7ek yasalar\u0131 bulmak, hatta baz\u0131 usta matematik\u00e7ilerin yaz\u0131lar\u0131na s\u0131zm\u0131\u015f baz\u0131 uygulama yanl\u0131\u015flar\u0131n\u0131 d\u00fczeltmek i\u00e7in de\u011fil, ayn\u0131 zamanda metafizikte ilkeleri daha iyi anlamak i\u00e7in de \u00f6nemlidir, \u00e7\u00fcnk\u00fc devinim g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ve bi\u00e7imsel olan yan\u0131yla ele al\u0131n\u0131rsa yani bir yer de\u011fi\u015ftirme olarak ele al\u0131n\u0131rsa tam tam\u0131na ger\u00e7ek bir \u015fey de\u011fildir ve baz\u0131 cisimler birbirlerine g\u00f6re durumlar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirdiklerinde yaln\u0131zca bu de\u011fi\u015fimleri ele alarak devinimin ya da dinginli\u011fin hangisine ulanmas\u0131 gerekti\u011fini belirlemek olana\u011f\u0131 yoktur. \u015eimdi ben bunun \u00fczerinde dursayd\u0131m bunu geometri yoluyla g\u00f6sterebilirdim.<\/p>\n

Ama g\u00fc\u00e7 ya da bu de\u011fi\u015fimlerin yak\u0131n nedeni daha ger\u00e7ek bir \u015feydir. Onu \u015fu cisme de\u011fil de bu cisme ulaman\u0131n olduk\u00e7a temeli vard\u0131r. Bu y\u00fczden devinimin daha \u00e7ok hangisine ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu ancak b\u00f6ylece tan\u0131nabilir. Bu g\u00fc\u00e7 bi\u00e7imin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcyle devinimden ba\u015fka bir \u015feydir. Buradan \u015fu yarg\u0131ya var\u0131l\u0131r: bir cisimde kavranan \u015fey \u00e7a\u011fda\u015f d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin inand\u0131\u011f\u0131 gibi yaln\u0131zca uzam ve bu uzam\u0131n de\u011fi\u015fimleri de\u011fildir. B\u00f6ylece onlar\u0131n d\u0131\u015fta tuttuklar\u0131 baz\u0131 varl\u0131klar\u0131 ve bi\u00e7imleri benimsememiz gerekir. Giderek daha iyi g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor, do\u011fan\u0131n \u00f6zel olaylar\u0131 anlayanlarca matematik ve mekanik bir bi\u00e7imde a\u00e7\u0131klanabiliyorsa da, ne olursa olsun gene de cisimsel do\u011fan\u0131n ve hatta mekani\u011fin genel ilkeleri geometrik olmaktan \u00e7ok metafiziktir ve g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015flerin nedeni olarak cisimsel k\u00fctleden ya da uzamdan \u00e7ok baz\u0131 bi\u00e7imlere ve g\u00f6r\u00fclmez do\u011falara ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bu d\u00fc\u015f\u00fcnce yenilerin mekanik felsefesini dindarl\u0131\u011f\u0131n zarar\u0131na baz\u0131 madded\u0131\u015f\u0131 varl\u0131klardan \u00e7ok\u00e7a uzakla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 konusunda az \u00e7ok hakl\u0131 nedenlerle kayg\u0131 duyan zeki ve iyi niyetli baz\u0131 ki\u015filerin sak\u0131n\u0131kl\u0131\u011f\u0131yla ba\u011fda\u015ft\u0131racak g\u00fc\u00e7tedir.<\/p>\n

Fizikte ereksel nedenlerin yarar\u0131<\/strong><\/p>\n

\u0130nsanlar i\u00e7in k\u00f6t\u00fc yarg\u0131larda bulunmay\u0131 sevmem, bu y\u00fczden ereksel nedenleri fizikten uzak tutmaya \u00e7al\u0131\u015fan filozoflar\u0131m\u0131z\u0131 su\u00e7lam\u0131yorum. Ama a\u00e7\u0131k a\u00e7\u0131k s\u00f6ylemeliyim, bu bak\u0131\u015f\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 bana tehlikeli g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor, hele bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc sanki Tanr\u0131 eylemde bulunurken hi\u00e7bir erek ya da iyilik \u00f6ng\u00f6rm\u00fcyormu\u015f gibi, sanki iyi Tanr\u0131 isteminin konusu de\u011filmi\u015f gibi ereksel nedenleri t\u00fcm\u00fcyle yoksamaya kadar giden d\u00fc\u015f\u00fcnceyle, bu konu\u015fman\u0131n ba\u015flar\u0131nda \u00e7\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fcm d\u00fc\u015f\u00fcnceyle birle\u015ftirirsem tehlike daha da b\u00fcy\u00fcyor. Bana kal\u0131rsa, tam tersine, t\u00fcm varl\u0131klar\u0131n ve t\u00fcm yasalar\u0131n ilkelerini ereksel nedenlerde aramal\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc Tanr\u0131 her zaman en iyiyi ve en yetkini \u00f6ng\u00f6r\u00fcr.<\/p>\n

A\u00e7\u0131k\u00e7a s\u00f6ylemeliyim, Tanr\u0131’n\u0131n ereklerini ve \u00f6\u011f\u00fctlerini belirlemek istedi\u011fimiz zaman yan\u0131lg\u0131ya d\u00fc\u015fme tehlikesiyle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r\u0131z. Tanr\u0131 yaln\u0131zca bir tek \u015feyi g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulunduruyor, her \u015feyi ayn\u0131 anda g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmuyor diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek Tanr\u0131’n\u0131n ereklerini ve \u00f6\u011f\u00fctlerini bir tek \u00f6zel tasar\u0131da s\u0131n\u0131rlamak istedi\u011fimiz zaman b\u00f6ylesi bir yan\u0131lg\u0131ya d\u00fc\u015feriz. Nitekim,Tanr\u0131’n\u0131n d\u00fcnyay\u0131 t\u00fcm\u00fcyle bizim i\u00e7in yapm\u0131\u015f oldu\u011fu, evrende bize dokunmayan ve yukar\u0131da konmu\u015f olan ilkelere g\u00f6re Tanr\u0131’n\u0131n bizimle olan ili\u015fkisine uygun d\u00fc\u015fmeyen hi\u00e7bir \u015fey bulunmad\u0131\u011f\u0131 do\u011fru olsa da, Tanr\u0131 d\u00fcnyay\u0131 bizim i\u00e7in yaratm\u0131\u015ft\u0131r diye d\u00fc\u015f\u00fcnmek b\u00fcy\u00fck bir yan\u0131lg\u0131d\u0131r. B\u00f6yle olu\u015fan ya da Tanr\u0131’n\u0131n yap\u0131tlar\u0131ndan gelen herhangi bir iyi sonu\u00e7 ya da herhangi bir yetkinlikle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman bunu Tanr\u0131’n\u0131n tasarlam\u0131\u015f oldu\u011funu rahatl\u0131kla s\u00f6yleyebiliriz. \u00c7\u00fcnk\u00fc Tanr\u0131 hi\u00e7bir \u015feyi geli\u015fig\u00fczel yapmaz, ve bize hi\u00e7 benzemez, biz bazen iyi yapmay\u0131 beceremeyiz. Bu y\u00fczden h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131n tasar\u0131lar\u0131nda \u00e7ok\u00e7a incelik arayan a\u015f\u0131r\u0131 tutumlu siyaset adamlar\u0131n\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 gibi ya da yazarda \u00e7ok\u00e7a bilgelik arayan yorumcular\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 gibi bu i\u015fte t\u00f6kezlemek \u015f\u00f6yle dursun, bu sonsuz bilgelikte \u00e7ok\u00e7a d\u00fc\u015f\u00fcncelilik bulmam\u0131z gerekir. Onaylamakla yetinildi\u011fi halde yan\u0131lg\u0131ya d\u00fc\u015fmekten bu kadar az korkulan bir ba\u015fka alan yoktur, yeter ki Tanr\u0131’n\u0131n tasar\u0131lar\u0131n\u0131 s\u0131n\u0131rlayan olumsuz \u00f6nermelerden sak\u0131n\u0131labilsin.<\/p>\n

Hayvanlar\u0131n \u015fa\u015f\u0131las\u0131 yap\u0131s\u0131n\u0131 g\u00f6ren ki\u015filer \u015feyleri yaratan\u0131n bilgeli\u011fini tan\u0131maya yatk\u0131nd\u0131r. Birazc\u0131k din duygusuna ve hatta ger\u00e7ek “Felsefe”ye ula\u015fm\u0131\u015f ki\u015filere \u00f6neririm, bunlar baz\u0131 uydurma kafal\u0131lar\u0131n g\u00f6zler g\u00f6rmek i\u00e7in yap\u0131lm\u0131\u015f olmasa da g\u00f6zlerimiz oldu\u011fu i\u00e7in g\u00f6rmekteyiz gibi s\u00f6zlerinden uzakla\u015fs\u0131nlar. Her \u015feyi maddenin zorunlulu\u011funa ya da belli bir rastlant\u0131ya b\u0131rakan bu g\u00f6r\u00fc\u015flerin a\u011f\u0131rba\u015fl\u0131l\u0131\u011f\u0131na inan\u0131l\u0131rsa (yukar\u0131da a\u00e7\u0131klad\u0131klar\u0131m\u0131z\u0131 anlayan ki\u015filere her ikisi de g\u00fcl\u00fcn\u00e7 gelse bile) do\u011fan\u0131n zeki yarat\u0131c\u0131s\u0131n\u0131 tan\u0131mak g\u00fc\u00e7 olur. \u00c7\u00fcnk\u00fc sonu\u00e7 nedenini kar\u015f\u0131lamal\u0131d\u0131r, hatta nedenin Bu bana Platon’un “Phaidon”unda Sokrates’in a\u011fz\u0131ndan s\u00f6ylenmi\u015f g\u00fczel s\u00f6zleri an\u0131msat\u0131yor. Bu s\u00f6zler benim duygular\u0131ma bu noktada t\u0131pat\u0131p uygun d\u00fc\u015f\u00fcyor ve tam tam\u0131na bizim \u00e7ok maddeci filozoflar\u0131m\u0131za kar\u015f\u0131 yaz\u0131lm\u0131\u015fa benziyor. Bu ili\u015fki bende bu b\u00f6l\u00fcm\u00fc \u00e7evirmek iste\u011fini uyand\u0131rd\u0131. Biraz uzunca da olsa, bu \u00f6rnek belki de i\u00e7imizden birine bu \u00fcnl\u00fc yazar\u0131n yaz\u0131lar\u0131nda bulunan g\u00fczel ve sa\u011flam \u00f6b\u00fcr d\u00fc\u015f\u00fcnceleri de g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmak yolunu a\u00e7ar.<\/p>\n

“Bir g\u00fcn birinin Anaksagoras’\u0131n bir kitab\u0131nda \u015fu s\u00f6zleri okumu\u015f oldu\u011funu s\u00f6ylediler: her \u015feyin nedeni zeki bir varl\u0131kt\u0131r, her \u015feyi o d\u00fczenler ve bezer. Bu benim pek ho\u015fuma gitti, \u00e7\u00fcnk\u00fc d\u00fcnya bir zek\u00e2n\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fcyse her \u015fey olabildi\u011fince yetkin olacakt\u0131r diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordum. Bu y\u00fczden neden \u015feyler do\u011fuyor ya da \u00f6l\u00fcyor ya da varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyor sorusuna a\u00e7\u0131klama getirmek isteyen biri her \u015feyin yetkinli\u011fine uygun olacak \u015feyi ara\u015ft\u0131rmal\u0131d\u0131r. B\u00f6ylece insan kendinde ya da bir ba\u015fka \u015feyde en iyi ve en yetkin olan\u0131 ara\u015ft\u0131racakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc en yetkini tan\u0131yacak olan ki\u015fi buradan giderek yetkin olmayan\u0131 da tan\u0131yacakt\u0131r.<\/p>\n

B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 okuyunca \u015feylerin nedenini \u00f6\u011fretebilecek bir usta bulmu\u015f olmakla pek sevindim. \u00d6rne\u011fin yerin d\u00fcz m\u00fc yuvarlak m\u0131 oldu\u011funu \u00f6\u011fretebilecek, neden yerin b\u00f6yle yarat\u0131lmas\u0131 ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc yarat\u0131lmas\u0131ndan daha iyi, onu \u00f6\u011fretebilecek… Ayr\u0131ca yer evrenin ortas\u0131ndad\u0131r ya da de\u011fildir diye belirlerken belirlenen durumun neden en iyi durum oldu\u011funu g\u00f6sterecek, bunu bekliyordum. Elbet, g\u00fcne\u015f, ay, y\u0131ld\u0131zlarla ve bunlar\u0131n devinimleriyle ilgili olarak da benzer a\u00e7\u0131klamalar yap\u0131lacakt\u0131… Sonunda her \u015feye \u00f6zel olarak uygun olan \u015feyi g\u00f6stererek en genel iyiyi g\u00f6stermi\u015f olacak diyordum.<\/p>\n

\u0130\u00e7im bu umutla dolunca hemen Anaksagoras’\u0131n kitaplar\u0131n\u0131 ald\u0131m ve okudum, \u00f6nceden ortaya koydu\u011fu y\u00f6netici zek\u00e2y\u0131 hi\u00e7 mi hi\u00e7 kullanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u015feylerin ne d\u00fczeninden ne yetkinli\u011finden s\u00f6z etti\u011fini, usa uygun olmayan esir yap\u0131l\u0131 baz\u0131 maddeleri i\u015fin i\u00e7ine soktu\u011funu g\u00f6r\u00fcnce \u015fa\u015ft\u0131m kald\u0131m.<\/p>\n

Onun durumu, Sokrates her \u015feyi zek\u00e2s\u0131yla yapar dedikten sonra her ediminin nedenini \u00f6zel olarak \u015f\u00f6ylece a\u00e7\u0131klayan adam\u0131n durumuna benziyor: burada oturu\u015fumun nedeni \u015fudur, der o, kemiklerden, etlerden ve sinirlerden olu\u015fmu\u015ftur bedenim, kemikler kat\u0131d\u0131r, kemiklerde ayr\u0131lma ya da kavu\u015fma yerleri vard\u0131r, sinirler kas\u0131l\u0131p gev\u015feyebilirler, b\u00f6ylece beden esnek olur ve dolay\u0131s\u0131yla ben oturabilirim. Bu konu\u015fmay\u0131 temellendirmek i\u00e7in, ger\u00e7ek nedenleri bir yana b\u0131rakarak, havaya, sese ve i\u015fitme organlar\u0131na, buna benzer \u015feylere y\u00f6nelmek gerekirdi. Yani Atinal\u0131lar beni ba\u011f\u0131\u015flamaktansa mahk\u00fbm etmek gerekti\u011fine inan\u0131nca benim buradan ka\u00e7maktansa burada kalmak gerekti\u011fine inand\u0131\u011f\u0131m gibi. Uzaklarda serseri serseri s\u00fcrg\u00fcn ya\u015fam\u0131 s\u00fcrd\u00fcrecek yerde yurdumun bana y\u00fckledi\u011fi cezay\u0131 \u00e7ekmemin daha do\u011fru olaca\u011f\u0131na ve daha onurlu olaca\u011f\u0131na inanm\u0131\u015f olmasayd\u0131m, bu sinirlerin ve bu kemiklerin \u00e7oktan Boetial\u0131lar\u0131n ve Megaral\u0131lar\u0131n yan\u0131nda olmas\u0131 gerekirdi. Bu y\u00fczden kemiklere ve sinirlere, onlar\u0131n nedensel devinimlerine ba\u015fvurmak usa uygun de\u011fildir.<\/p>\n

Ger\u00e7ekte kemikler ve sinirler olmadan ben b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 yapamam diyen ki\u015fi hakl\u0131d\u0131r, ama ger\u00e7ek neden dedi\u011fimiz \u015fey ba\u015fka bir \u015feydir… bu \u00f6yle bir ko\u015fuldur ki, neden dedi\u011fimiz \u015fey onsuz olamaz…<\/p>\n

B\u00fcy\u00fck bir h\u00fck\u00fcmdar\u0131n \u00f6nemli baz\u0131 yerleri ele ge\u00e7irerek bir zafer kazanmas\u0131n\u0131n nedenlerini g\u00f6stermek i\u00e7in bir tarih\u00e7i muzaffer h\u00fck\u00fcmdar\u0131n \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fcne dayanarak uygun zaman\u0131 ve uygun ara\u00e7lar\u0131 nas\u0131l se\u00e7ti\u011fini, g\u00fcc\u00fcne dayanarak t\u00fcm engelleri nas\u0131l a\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koymaz da, top barutunun k\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7ac\u0131klar\u0131 bir k\u0131v\u0131lc\u0131ma dokununca kat\u0131 ve a\u011f\u0131r bir cismi ele ge\u00e7irilen yerin duvarlar\u0131na yollayabilecek kadar b\u00fcy\u00fck bir h\u0131zla f\u0131rlad\u0131lar, \u00f6te yandan topun bak\u0131r\u0131n\u0131 olu\u015fturan k\u00fc\u00e7\u00fck cisimlerin dalc\u0131klar\u0131 birbirine ge\u00e7mi\u015f durumda olduklar\u0131ndan bu h\u0131zla top par\u00e7alanmam\u0131\u015ft\u0131r gibi s\u00f6zler ederse b\u00f6yle davranm\u0131\u015f olur.<\/p>\n

Platon’da Sokrates’in ilgi \u00e7ekici s\u00f6zleri (\u00e7ok maddeci filozoflara kar\u015f\u0131)<\/strong><\/p>\n

\u00d6rne\u011fin \u00e7evremizdeki bedenlerin devinimi bulunduklar\u0131 yere dayanmaktad\u0131r diye d\u00fc\u015f\u00fcnenler tanr\u0131sal g\u00fcc\u00fcn her \u015feyi en iyi bi\u00e7imde yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 unutuyorlar ve d\u00fcnyay\u0131 tutan, bi\u00e7imleyen, s\u00fcrd\u00fcren \u015feyin iyi ve g\u00fczel oldu\u011funu anlam\u0131yorlar…” Buraya kadar Sokrates konu\u015fuyor, bundan sonra Platon’un “idea”lar ve bi\u00e7imler \u00fczerine s\u00f6yledikleri de bir o kadar g\u00fczeldir ama biraz g\u00fc\u00e7t\u00fcr.<\/p>\n

Mekani\u011fin kurallar\u0131 Metafizik’in d\u0131\u015f\u0131nda yaln\u0131zca Geometri’ye dayansayd\u0131 olgular\u0131n bamba\u015fka olmas\u0131 gerekirdi.<\/p>\n

Tanr\u0131’n\u0131n bilgeli\u011fi her zaman baz\u0131 \u00f6zel cisimlerin mekanik yap\u0131s\u0131n\u0131n ayr\u0131nt\u0131s\u0131nda bilindi\u011fine g\u00f6re bu bilgeli\u011fin ayn\u0131 zamanda d\u00fcnyan\u0131n genel y\u00f6netiminde ve do\u011fa yasalar\u0131n\u0131n kurulu\u015funda kendini g\u00f6stermesi gerekir. Bu \u00f6ylesine do\u011frudur ki bu bilgeli\u011fin \u00f6nerileri genel olarak devinimin yasalar\u0131nda g\u00f6r\u00fclmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc cisimlerde yaln\u0131z ve yaln\u0131z uzaml\u0131 bir kitle bulunsayd\u0131, devinim dedi\u011fimiz de yer de\u011fi\u015ftirmekten ba\u015fka bir \u015fey olmasayd\u0131, her \u015fey geometrik bir zorunlulukla bu tan\u0131mlardan kendi kendine \u00e7\u0131kar\u0131labilse ya da \u00e7\u0131kar\u0131lmak gerekseydi, ba\u015fka yerde de g\u00f6sterdi\u011fim gibi k\u00fc\u00e7\u00fck bir cisim duran daha b\u00fcy\u00fck bir cisme rastlay\u0131nca ona kendi h\u0131z\u0131n\u0131 verecek ve kendi h\u0131z\u0131ndan herhangi bir \u015fey yitirmeyecekti: ve bir dizgenin olu\u015fmas\u0131n\u0131 iyiden iyiye engelleyen buna benzer nice ba\u015fka kural\u0131 da benimsemek gerekecekti. Ama Tanr\u0131 bilgeli\u011finin her zaman ayn\u0131 g\u00fcc\u00fc ve ayn\u0131 y\u00f6n\u00fc korumakta kararl\u0131l\u0131\u011f\u0131 i\u015fi d\u00fczeltiyor.<\/p>\n

Gene bana kal\u0131rsa do\u011fan\u0131n bir\u00e7ok edimi iki t\u00fcrl\u00fc g\u00f6sterilebilir, yani etkin nedeni belirleyerek g\u00f6sterilebilir, bir de benim \u00f6rne\u011fin \u0131\u015f\u0131kyans\u0131mas\u0131 ve \u0131\u015f\u0131kk\u0131r\u0131lmas\u0131yla ilgili kurallar\u0131 incelerken yapt\u0131\u011f\u0131m ve ilerde de yapaca\u011f\u0131m gibi Tanr\u0131’n\u0131n etkinli\u011fini her zaman en kolay yollardan ger\u00e7ekle\u015ftirme konusundaki kararl\u0131l\u0131\u011f\u0131na dayanarak, yani sonu\u00e7sal nedeni g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutarak g\u00f6sterilebilir.<\/p>\n

Hem do\u011fay\u0131 mekaniklikle a\u00e7\u0131klayanlara hem de cisimsel olmayan do\u011falara ba\u015fvuranlara yatk\u0131n olabilmek i\u00e7in her iki g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn sonu\u00e7sal nedenlerle ve etkin nedenlerle ba\u011fda\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

Bir hayvan\u0131n ilk dokusunun olu\u015fumuyla t\u00fcm par\u00e7alar\u0131n\u0131n olu\u015fumunu mekanik olarak a\u00e7\u0131klayabileceklerini d\u00fc\u015f\u00fcnenlerle ayn\u0131 yap\u0131y\u0131 sonu\u00e7sal nedenlerle a\u00e7\u0131klayanlar\u0131 uzla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in bu belirlemeyi yapmak gerekir. Her ikisi de iyidir, yaln\u0131zca b\u00fcy\u00fck i\u015f\u00e7inin sanat\u0131na hayran olmak i\u00e7in de\u011fil, ayn\u0131 zamanda fizikte ve hekimlikte yararl\u0131 \u015feyler ortaya koymak i\u00e7in her ikisi de uygun olabilir.Ve bu ayr\u0131 yollar\u0131 izleyen yazarlar\u0131n birbirlerine k\u00f6t\u00fc davranmamalar\u0131 gerekirdi.<\/p>\n

\u00c7\u00fcnk\u00fc, g\u00f6r\u00fcyorum, tanr\u0131sal Anatomi’nin g\u00fczelli\u011fini a\u00e7\u0131klamaya y\u00f6nelenler geli\u015fig\u00fczel g\u00f6r\u00fcnen baz\u0131 s\u0131v\u0131lar\u0131n devinimleri organlarda \u00e7ok g\u00fczel bir \u00e7e\u015fitlilik yaratmaktad\u0131r diye d\u00fc\u015f\u00fcnenlerle alay ediyorlar, bu ki\u015fileri zirzop ve dind\u0131\u015f\u0131 ki\u015filer say\u0131yorlar. Bunlar da bu sefer \u00f6b\u00fcrlerini basit ve bo\u015finan\u00e7l\u0131 ki\u015filer olarak belirliyorlar, bunlar g\u00f6klerde g\u00fcr\u00fcldeyenin Zeus de\u011fil de bulutlarda bulunan herhangi bir madde oldu\u011funu bildiren fizik\u00e7ileri dinsiz yerine koyan eskilere benziyorlar. En iyisi her iki belirlemeyi de birbiriyle uzla\u015ft\u0131rmak olurdu, \u00e7\u00fcnk\u00fc s\u0131radan bir kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma yapmama izin verilirse diyebilirim ki bir i\u015f\u00e7inin ustal\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermek ve \u00f6vmek i\u00e7in makinenin par\u00e7alar\u0131n\u0131 yaparken ne gibi tasar\u0131lar\u0131 oldu\u011funu belirlemekle kalmam, her par\u00e7ay\u0131 yapmak i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 gere\u00e7leri de a\u00e7\u0131klar\u0131m, hele bu gere\u00e7ler basit gere\u00e7lerse ve zekice yap\u0131lm\u0131\u015f gere\u00e7lerse. Tanr\u0131 bedenimizden bin kez daha zekice kurulmu\u015f bir makineyi yapabilecek \u00e7ok usta bir sanat\u00e7\u0131d\u0131r, \u00e7ok basit birka\u00e7 s\u0131v\u0131y\u0131 kullanarak yap\u0131verir bunu, yeter ki do\u011fan\u0131n ola\u011fan yasalar\u0131 onlar\u0131 b\u00f6ylesine sevilesi bir \u00fcr\u00fcn ortaya koyabilmeleri i\u00e7in en uygun bi\u00e7imde belirlemi\u015f olsun; ayr\u0131ca Tanr\u0131 do\u011fan\u0131n yaratan\u0131 olmasayd\u0131 bu b\u00f6yle olmazd\u0131.<\/p>\n

Bununla birlikte bence ger\u00e7ekten daha derin ve bir anlamda daha dolays\u0131z ve “a priori” olan etkin nedenler yolu ayr\u0131nt\u0131lara y\u00f6nelindi\u011finde olduk\u00e7a g\u00fc\u00e7t\u00fcr, san\u0131r\u0131m filozoflar\u0131m\u0131z da ondan zaman zaman iyiden iyiye uzakla\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k sonu\u00e7sal nedenlerin yolu daha kolayd\u0131r ve Anatomi’nin \u00e7ok \u00f6nemli \u00f6rnekler ortaya koydu\u011fu daha fiziksel olan \u00f6b\u00fcr yolda daha uygun ara\u015ft\u0131rmalar getirecek olan \u00f6nemli ve yararl\u0131 do\u011frular\u0131 ortaya \u00e7\u0131karmaktan hi\u00e7 de geri kalmaz. Bunun gibi, k\u0131r\u0131lma kurallar\u0131n\u0131n ilk bulucusu Snellius da ilkin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n nas\u0131l olu\u015ftu\u011funu ara\u015ft\u0131rmaya y\u00f6nelmeseydi bu kurallar\u0131 bulmak i\u00e7in \u00e7ok beklerdi. Snellius eskilerin \u0131\u015f\u0131kyans\u0131mas\u0131 i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 y\u00f6ntemi izledi, bu y\u00f6ntem de sonu\u00e7sal nedenlere dayan\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc eskiler bir \u0131\u015f\u0131n\u0131 belli bir noktadan belli bir noktaya g\u00f6ndermek \u00fczere belli bir y\u00fczeyde yans\u0131t\u0131rken (bunu do\u011fan\u0131n b\u00f6yle tasarlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnelim), gelme a\u00e7\u0131s\u0131yla yans\u0131ma a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n birbirine e\u015fit oldu\u011funu bulmu\u015flard\u0131r, bunu Larissal\u0131 Heliodoros’un k\u00fc\u00e7\u00fck bir kitab\u0131nda ve ba\u015fka yerlerde g\u00f6rebiliriz. Bana kal\u0131rsa Bay Snellius ve ondan sonra da (ondan iyiden iyiye habersiz olarak) M. Fermet bunu k\u0131r\u0131lmaya daha zekice uygulam\u0131\u015flard\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u0131\u015f\u0131klar ayn\u0131 ortamlarda kendileri de ortamlar\u0131n diren\u00e7lerinin orant\u0131s\u0131ndan ba\u015fka bir \u015fey olmayan sin\u00fcslerin orant\u0131s\u0131na uyuyorlarsa, demek ki bu yol bir ortamdaki belli bir noktadan bir ba\u015fka ortamdaki bir ba\u015fka noktaya ula\u015fan en k\u0131sa ya da hi\u00e7 de\u011filse en belli yoldur. Bay Descartes’\u0131n bu teoremi etkin nedenlere dayanarak g\u00f6stermesinde \u00e7ok b\u00fcy\u00fck eksikler vard\u0131r. Hatta diyebiliriz ki Bay Descartes Hollanda’da Snellius’un bulu\u015funu \u00f6\u011frenmi\u015f olsayd\u0131 onu hi\u00e7bir zaman bulamayacakt\u0131.<\/p>\n

Madded\u0131\u015f\u0131 t\u00f6zlere geri d\u00f6nmek i\u00e7in Tanr\u0131’n\u0131n ruhlar\u0131n anl\u0131\u011f\u0131 \u00fczerinde nas\u0131l etkide bulundu\u011fu ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclenin fikrine sahip olunup olunmad\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klan\u0131yor.<\/strong><\/p>\n

Sonu\u00e7sal nedenlerin, cisimsel olmayan do\u011falar\u0131n, cisimlerle ilgili zeki bir nedenin belirlenimleri \u00fczerinde birazc\u0131k durmay\u0131, bunlar\u0131n fizi\u011fe ve matemati\u011fe kadar her alanda nas\u0131l kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermeyi uygun buldum, amac\u0131m bir yandan mekanik felsefeyi ona yak\u0131\u015ft\u0131r\u0131lan dind\u0131\u015f\u0131l\u0131ktan kurtarmak, \u00f6te yandan filozoflar\u0131m\u0131z\u0131n zihnini salt maddi belirlenimlerden daha soylu d\u00fc\u015f\u00fcncelere y\u00fckseltmektir. \u015eimdi cisimlerden madded\u0131\u015f\u0131 do\u011falara, \u00f6zellikle zek\u00e2lara d\u00f6nmek, Tanr\u0131’n\u0131n onlar\u0131 nas\u0131l ayd\u0131nlatt\u0131\u011f\u0131, onlar \u00fczerinde nas\u0131l eylemde bulundu\u011fu konusunda bir \u015feyler s\u00f6ylemek do\u011fru olur; hi\u00e7 ku\u015fkusuz bunlarla ilgili baz\u0131 do\u011fa yasalar\u0131 da vard\u0131r, bu konuda daha sonra uzun uzun konu\u015fabilece\u011fim. \u015eimdi birazc\u0131k fikirlerle ilgili baz\u0131 \u015feylere, her \u015feyi Tanr\u0131’da g\u00f6r\u00fcp g\u00f6rmedi\u011fimize, Tanr\u0131’n\u0131n nas\u0131l olup da \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131m\u0131z oldu\u011funa de\u011finmek yetecektir.<\/p>\n

\u0130yi bilmemiz gerekir, fikirlerin yanl\u0131\u015f kullan\u0131m\u0131 bir\u00e7ok yan\u0131lg\u0131ya yol a\u00e7ar. \u00c7\u00fcnk\u00fc herhangi bir \u015fey \u00fczerine usavurma yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman bu \u015feyin fikrine sahip olundu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr, bu temele dayanarak eski ve yeni bir\u00e7ok filozof pek eksikli bir Tanr\u0131 tan\u0131tlamas\u0131 yapm\u0131\u015flard\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc, der onlar, Tanr\u0131’y\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcme g\u00f6re Tanr\u0131’n\u0131n ya da yetkin bir varl\u0131\u011f\u0131n fikrine sahip olmam gerekir, ayr\u0131ca da fikir olmadan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez; bu varl\u0131\u011f\u0131n fikri t\u00fcm yetkinlikleri kucaklar, varolmak da bir yetkinliktir, \u00f6yleyse o vard\u0131r. Ne var ki \u00e7ok zaman hi\u00e7 olmayacak ola\u011fan\u00fcst\u00fcl\u00fckleri d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz i\u00e7in, \u00f6rne\u011fin h\u0131z\u0131n en y\u00fcksek derecesini, en b\u00fcy\u00fck say\u0131y\u0131, “konkoid”in taban\u0131yla birle\u015fmesini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz i\u00e7in bu usavurma yeterli olmuyor. Demek ki s\u00f6z konusu \u015feyin olas\u0131 olup olmamas\u0131na g\u00f6re do\u011fru fikirler ya da yanl\u0131\u015f fikirler bulundu\u011funu s\u00f6yleyebiliyorum. Bir \u015feyin olas\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan g\u00fcvenli olununca ancak o \u015feyin fikrine sahip olmakla \u00f6v\u00fcn\u00fclebilir. B\u00f6ylelikle, yukar\u0131daki kan\u0131t hi\u00e7 de\u011filse \u015funu ortaya koyar: Tanr\u0131 olas\u0131ysa, zorunlu olarak vard\u0131r. Edimsel olarak varolabilmek i\u00e7in yaln\u0131zca olas\u0131l\u0131\u011f\u0131na ya da \u00f6z\u00fcne gerek duymak tanr\u0131saldo\u011fan\u0131n e\u015fsiz bir ayr\u0131cal\u0131l\u0131\u011f\u0131d\u0131r, bu da tam tam\u0131na “Ens a se” (15) denen \u015feydir.<\/p>\n

A\u00e7\u0131k ya da karanl\u0131k, se\u00e7ik ya da bulan\u0131k, tamuyar ya da sezgisel ya da san\u0131sal bilgi \u00fczerine; adsal, ger\u00e7ek, nedensel, \u00f6zsel tan\u0131mlar \u00fczerine.<\/p>\n

Fikirlerin yap\u0131s\u0131n\u0131 iyi anlayabilmek i\u00e7in bilgilerin t\u00fcrleri konusuna de\u011finmek gerekiyor. Bir \u015feyi ba\u015fka \u015feyler aras\u0131nda tan\u0131yabildi\u011fim ama o \u015feyin ayr\u0131mlar\u0131n\u0131n ve \u00f6zelliklerinin neler oldu\u011funu bilmedi\u011fim zaman bilgim bulan\u0131kt\u0131r. Bir \u015fiirin ya da bir tablonun iyi mi k\u00f6t\u00fc m\u00fc oldu\u011funu herhangi bir ku\u015fkuya d\u00fc\u015fmeden a\u00e7\u0131k\u00e7a biliriz, \u00e7\u00fcnk\u00fc onda bizi doyuran ya da d\u00fcrten herhangi bir \u015fey vard\u0131r. Sahip oldu\u011fum i\u015faretleri a\u00e7\u0131klayabildi\u011fim zaman bilgim se\u00e7iktir. Alt\u0131n\u0131n tan\u0131m\u0131n\u0131 veren baz\u0131 deney ve i\u015faretler yard\u0131m\u0131yla ger\u00e7ek alt\u0131n\u0131 uydurma alt\u0131ndan ay\u0131ran ayar uzman\u0131n\u0131n bilgisi b\u00f6yle bir bilgidir.<\/p>\n

Ama se\u00e7ik bilginin dereceleri vard\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc genel olarak bir tan\u0131ma giren kavramlar da tan\u0131mlanma gereksinimi g\u00f6sterirler, bu bilgiler bulan\u0131k olarak bilinen bilgilerdir. Ama se\u00e7ik bir tan\u0131ma ya da bilgiye giren her \u015fey, ilkel kavramlara kadar her \u015fey se\u00e7ik olarak tan\u0131n\u0131yorsa, ben bu bilgiyi tamuyar bilgi diye adland\u0131r\u0131r\u0131m. Zihnim bir kavram\u0131n t\u00fcm ilkel \u00f6\u011felerini hep birden ve se\u00e7ik olarak kavrarsa o zaman sezgisel bir bilgi s\u00f6z konusudur, bu t\u00fcr bilgi \u00e7ok azd\u0131r, insan bilgilerinin \u00e7o\u011fu bulan\u0131k ya da sezgiseldir.<\/p>\n

Adsal tan\u0131mlarla ger\u00e7ek tan\u0131mlar\u0131 da birbirinden ay\u0131rmak do\u011fru olur. Tan\u0131mlanan kavram\u0131n olas\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan ku\u015fkuya d\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcyorsa ben b\u00f6yle bir tan\u0131ma adsal tan\u0131m derim. \u00d6rne\u011fin sonsuz vida denen \u015fey par\u00e7alar\u0131 e\u015fit olan, par\u00e7alar\u0131 tamuyar bir bi\u00e7imde \u00fcst \u00fcste konabilen maddi bir \u00e7izgidir dedi\u011fimde, sonsuz vidan\u0131n ne oldu\u011funu bilmeyen biri, bu \u00f6zellik ger\u00e7ekten sonsuz viday\u0131 kar\u015f\u0131layan bir \u00f6zellik oldu\u011fu halde, par\u00e7alar\u0131 e\u015fit olan \u00f6b\u00fcr \u00e7izgiler bir y\u00fczey olu\u015fturduklar\u0131ndan (bu \u00e7izgiler de daire \u00e7evresiyle do\u011fru \u00e7izgidir) yani y\u00fczey \u00fczerine \u00e7izildiklerinden -b\u00f6yle bir \u00e7izginin olas\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan ku\u015fkuya d\u00fc\u015fecektir. Bu da \u015funu g\u00f6sterir: birbirini kar\u015f\u0131layan her \u00f6zellik adsal bir tan\u0131ma yarayabilir, ama \u00f6zellik \u015feyin olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 tan\u0131tabiliyorsa ger\u00e7ek tan\u0131m\u0131n\u0131 verir; oysa yaln\u0131zca bir adsal tan\u0131ma sahip olundu\u011funda ondan \u00e7\u0131kacak sonu\u00e7lardan g\u00fcvenli olunamaz, \u00e7\u00fcnk\u00fc herhangi bir \u00e7eli\u015fkiyi ya da olmazl\u0131\u011f\u0131 bar\u0131nd\u0131r\u0131yorsa bundan birbirinin kar\u015f\u0131t\u0131 olan sonu\u00e7lar \u00e7\u0131kabilir. Bu y\u00fczden do\u011frular, baz\u0131 yeni filozoflar\u0131n sand\u0131\u011f\u0131 gibi adlara ba\u011fl\u0131 de\u011fildirler, geli\u015fig\u00fczel de\u011fildirler.<\/p>\n

\u00d6te yandan, ger\u00e7ek tan\u0131mlar\u0131n t\u00fcrleri aras\u0131nda bir\u00e7ok ayr\u0131m vard\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n deneyle kan\u0131tland\u0131\u011f\u0131 durumlar vard\u0131r; c\u0131van\u0131n olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 tan\u0131n\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc b\u00f6yle bir cismin ger\u00e7ek olarak bulundu\u011fu, bunun son derece a\u011f\u0131r olmakla birlikte olduk\u00e7a kaygan bir s\u0131v\u0131 oldu\u011fu bilinir, burada tan\u0131m yaln\u0131zca ger\u00e7ektir ve ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir; ama olas\u0131l\u0131k “a priori” olarak kan\u0131tlan\u0131rsa tan\u0131m gene ger\u00e7ek ve nedensel olur, \u00e7\u00fcnk\u00fc s\u00f6z konusu \u015feyin olas\u0131 olu\u015fumunu da i\u00e7erir. Tan\u0131m ayr\u0131\u015ft\u0131rmay\u0131 en ilkel kavramlara kadar g\u00f6t\u00fcr\u00fcr ve olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n “a priori” kan\u0131t\u0131na gereksinim g\u00f6steren herhangi bir \u015feyi varsaymazsa bu durumda tan\u0131m yetkindir ve \u00f6zseldir.<\/p>\n

Bilgimiz hangi durumda fikrin g\u00f6zlemiyle uyu\u015fur?<\/strong><\/p>\n

Elbette olanakd\u0131\u015f\u0131 bir kavramla ilgili herhangi bir fikre sahip olamay\u0131z. Bilgi yaln\u0131zca san\u0131sal oldu\u011fu zaman, onun fikrine sahip oldu\u011fumuzda onu g\u00f6zlemleyemeyiz. \u00c7\u00fcnk\u00fc b\u00f6yle bir kavram, kavramlar gizli bir bi\u00e7imde olanaks\u0131z oldu\u011fu zaman tan\u0131n\u0131r; kavram olas\u0131ysa, bu olas\u0131l\u0131k bu tan\u0131ma bi\u00e7imiyle \u00f6\u011frenilemez. \u00d6rne\u011fin “bin”i ya da bir “binkenar”\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm zaman onun fikrini g\u00f6zlemlemiyorum (on tane y\u00fcz\u00fcn bin oldu\u011funu s\u00f6yledi\u011fim zaman oldu\u011fu gibi), 10’un ve 100’\u00fcn ne oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmek i\u00e7in kendimi s\u0131k\u0131nt\u0131ya sokmuyorum, \u00e7\u00fcnk\u00fc onu bildi\u011fimi varsay\u0131yorum ve onu kavramak i\u00e7in \u015fimdi duralamam gerekti\u011fine inanm\u0131yorum. B\u00f6ylece s\u0131k s\u0131k oldu\u011fu gibi \u015f\u00f6yle bir durum \u00e7\u0131kabilir ortaya: ger\u00e7ekte olanakd\u0131\u015f\u0131 olsa da anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131 varsayd\u0131\u011f\u0131m ya da anlad\u0131\u011f\u0131ma inand\u0131\u011f\u0131m, en az\u0131ndan \u00f6b\u00fcr kavramlarla, kendisini ulad\u0131\u011f\u0131m \u00f6b\u00fcr kavramlarla uzla\u015fmaz olan bir kavram \u00fczerine yan\u0131labilirim; ister yan\u0131lay\u0131m ister yan\u0131lmayay\u0131m, bu san\u0131sal kavrama bi\u00e7imi hep ayn\u0131 kal\u0131r. Fikrin b\u00fct\u00fcn\u00fcn\u00fc biz ancak bilgimiz bulan\u0131k kavramlarda a\u00e7\u0131k oldu\u011fu, se\u00e7ik kavramlarda sezgisel oldu\u011fu zaman g\u00f6zlemleyebiliriz.<\/p>\n

B\u00fct\u00fcn fikirlerin bizde bulunmas\u0131 ve Platon’un “an\u0131msama”s\u0131 \u00fczerine.<\/strong><\/p>\n

Fikrin ne oldu\u011funu iyice kavrayabilmek i\u00e7in bir \u00e7iftanlaml\u0131l\u0131k durumunu gidermek gerekiyor, \u00e7\u00fcnk\u00fc bir\u00e7ok ki\u015fi fikir denen \u015feyi d\u00fc\u015f\u00fcncelerimizin bi\u00e7imi ya da ayr\u0131m\u0131 diye d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir; bu durumda fikir ancak kendisini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz zaman zihnimizde bulunacakt\u0131r ve onu her d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde ayn\u0131 \u015feyin \u00f6ncekilere benzer de olsa yepyeni fikirlerine sahip olmam\u0131z gerekecektir. Ama bence ba\u015fkalar\u0131 “fikir”i d\u00fc\u015f\u00fcncenin dolays\u0131z bir nesnesi ya da kendisini g\u00f6zlemledi\u011fimiz zaman da varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 koruyan herhangi bir s\u00fcreli bi\u00e7im say\u0131yorlar. Ger\u00e7ekten ruhumuz herhangi bir do\u011fay\u0131 ya da bi\u00e7imi d\u00fc\u015f\u00fcnmek olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 zaman onun sunumunu ortaya koymak niteli\u011fine sahiptir. San\u0131r\u0131m ruhumuzun bu niteli\u011fi, bir do\u011fay\u0131, bir bi\u00e7imi ya da bir \u00f6z\u00fc a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde, bir \u015feyi d\u00fc\u015f\u00fcnelim ya da d\u00fc\u015f\u00fcnmeyelim, o \u015feyin bizde bulunan tam fikridir. \u00c7\u00fcnk\u00fc ruhumuz Tanr\u0131’y\u0131 ve evreni, t\u00fcm varl\u0131klar\u0131 oldu\u011fu kadar t\u00fcm \u00f6zleri a\u00e7\u0131klar.<\/p>\n

Bu benim ilkelerimle uyu\u015fuyor, \u00e7\u00fcnk\u00fc, elbette, zihnimize d\u0131\u015far\u0131dan hi\u00e7bir \u015fey girmez; ruhumuz d\u0131\u015far\u0131dan baz\u0131 habercileri i\u00e7eri al\u0131yormu\u015f, ruhumuzun kap\u0131lar\u0131 pencereleri varm\u0131\u015f gibi d\u00fc\u015f\u00fcnmemiz k\u00f6t\u00fc bir al\u0131\u015fkanl\u0131kt\u0131r. Biz ruhumuzda b\u00fct\u00fcn bu bi\u00e7imlere sahibiz, \u00e7\u00fcnk\u00fc zihin her zaman t\u00fcm gelecek d\u00fc\u015f\u00fcnceleri a\u00e7\u0131klar ve se\u00e7ik olarak d\u00fc\u015f\u00fcnece\u011fi ne varsa hepsini bulan\u0131k bir bi\u00e7imde \u015fimdiden d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Fikri zihnimizde \u00f6nceden bulunmayan hi\u00e7bir \u015fey bize \u00f6\u011fretilemez, bu d\u00fc\u015f\u00fcncenin olu\u015fma bi\u00e7imi gibidir bu fikir de.<\/p>\n

Platon “an\u0131msama”s\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrmekle \u00e7ok do\u011fru bir tutum alm\u0131\u015ft\u0131r, “an\u0131msama”s\u0131 \u00e7ok sa\u011flamd\u0131r, yeter ki iyi ele al\u0131ns\u0131n, \u00f6ncesellik yan\u0131lg\u0131s\u0131ndan ar\u0131nd\u0131r\u0131ls\u0131n, ruh \u015fu s\u0131ra \u00f6\u011frenip d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc \u015feyi daha \u00f6nceleri de se\u00e7ik bir bi\u00e7imde bilip d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr diye d\u00fc\u015f kurulmas\u0131n. Platon g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc pek g\u00fczel bir deneyle peki\u015ftirir; k\u00fc\u00e7\u00fck bir erkek \u00e7ocu\u011funu al\u0131r, \u00e7ocu\u011fa hi\u00e7bir \u015fey \u00f6\u011fretmeden, yaln\u0131zca yeri geldik\u00e7e d\u00fczenli sorular sorarak onu ortak \u00f6l\u00e7enli olmayanlarla ilgili \u00e7ok \u00e7etin geometri do\u011frular\u0131n\u0131 kendili\u011finden ortaya koymaya y\u00f6netir. (16) Bu da \u015funu g\u00f6steriyor: ruhumuz her \u015feyi g\u00fcc\u00fcl olarak bilir, do\u011frular\u0131 tan\u0131mak i\u00e7in yaln\u0131zca iyi bakmas\u0131 gerekir, dolay\u0131s\u0131yla ruhumuz hi\u00e7 de\u011filse kendi fikirlerine, bu do\u011frular\u0131n ba\u011fl\u0131 bulundu\u011fu kendi fikirlerine sahiptir. Ayr\u0131ca bu do\u011frular fikirler aras\u0131ndaki ili\u015fkiler olarak al\u0131n\u0131rsa ruh bu do\u011frulara \u00f6nceden sahiptir.
\nRuhumuzun bo\u015f levhac\u0131klara nas\u0131l benzetilebildi\u011fi, kavramlar\u0131m\u0131z\u0131n duyulardan nas\u0131l geldi\u011fi \u00fczerine.<\/strong><\/p>\n

Aristoteles ruhumuzu yaz\u0131 yazmak i\u00e7in \u00fczerinde yer bulunan hen\u00fcz bo\u015f levhalara benzetmi\u015f, anl\u0131\u011f\u0131m\u0131zda duyular\u0131m\u0131zdan gelmeyen hi\u00e7bir \u015feyin bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirmi\u015fti. Aristoteles’in bu bak\u0131\u015f bi\u00e7imi daha \u00e7ok halk kavray\u0131\u015flar\u0131na uyar, oysa Platon daha derine gitmektedir. Bununla birlikte bu t\u00fcr san\u0131 bilgileri ya da uygulama bilgileri g\u00fcndelik kullan\u0131ma girebilirler; Copernicus yanda\u015flar\u0131n\u0131n g\u00fcne\u015f do\u011far ve batar demelerine benziyor bu da az \u00e7ok. Genellikle d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm \u00fczere bunlara pek g\u00fczel anlam verilebilir, \u00f6zel t\u00f6zlerin birbirleri \u00fczerinde eylemde bulundu\u011funu ger\u00e7ekten s\u00f6yleyebilece\u011fimizi belirtmi\u015f oldu\u011fum gibi. Bu y\u00f6nde \u015funu da s\u00f6yleyebiliriz: duyular arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla d\u0131\u015far\u0131dan bilgiler al\u0131yoruz, \u00e7\u00fcnk\u00fc d\u0131\u015fsal baz\u0131 \u015feyler ruhumuzu baz\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncelere g\u00f6t\u00fcren nedenleri i\u00e7erir ya da daha do\u011frusu a\u00e7\u0131klar. Ama metafizik do\u011frular\u0131n tamuyarl\u0131\u011f\u0131 s\u00f6zkonusu olunca ruhumuzun geni\u015fli\u011fini ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tan\u0131mak \u00f6nemlidir. G\u00fcndelik ya\u015famda yaln\u0131zca a\u00e7\u0131k a\u00e7\u0131k kendini g\u00f6steren \u015feyler ve \u00f6zel bir bi\u00e7imde bize ait olan \u015feyler ruhumuza mal edilir, \u00e7\u00fcnk\u00fc daha ileri gitmek hi\u00e7bir i\u015fe yaramaz; bununla birlikte ruhumuzun bu geni\u015fli\u011fi ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 halk aras\u0131nda san\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan daha b\u00fcy\u00fck bir uzan\u0131ma sahiptir.<\/p>\n

Gene de \u00e7iftanlaml\u0131l\u0131ktan ka\u00e7\u0131nmak i\u00e7in bu anlama ve \u00f6b\u00fcr anlama uygun terimleri se\u00e7mek do\u011fru olur. B\u00f6ylece ruhumuzda bulunan bu anlat\u0131mlar, kavrans\u0131nlar ya da kavranmas\u0131nlar, fikir diye adland\u0131r\u0131labilirler; kavrananlara ya da bi\u00e7imlendirilenlere de kavramlar denebilir. Ama hangi bi\u00e7imde al\u0131n\u0131rsa al\u0131ns\u0131n, t\u00fcm kavramlar\u0131m\u0131z\u0131n d\u0131\u015f duyu denilen duyulardan geldi\u011fini s\u00f6ylemek do\u011fru olmaz, \u00e7\u00fcnk\u00fc kendim \u00fczerine ve d\u00fc\u015f\u00fcncelerim \u00fczerine, dolay\u0131s\u0131yla varl\u0131k, t\u00f6z, eylem, \u00f6zde\u015flik ve daha ba\u015fka \u015feyler \u00fczerine sahip oldu\u011fum \u015feyler bir i\u00e7 deneyden gelir.<\/p>\n

Yaln\u0131zca bizim d\u0131\u015f\u0131m\u0131zda olan Tanr\u0131 alg\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131n do\u011frudan do\u011fruya konusudur, yaln\u0131zca odur bizim \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131m\u0131z.<\/strong><\/p>\n

Metafizik do\u011frunun kesin anlam\u0131nda, tek Tanr\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda bize etkide bulunan hi\u00e7bir d\u0131\u015f neden yoktur. Bizim s\u00fcrekli ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131zdan \u00f6t\u00fcr\u00fc yaln\u0131zca o bize kendini do\u011frudan do\u011fruya duyurur. Buna g\u00f6re ruhumuza dokunan ve alg\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131 do\u011frudan do\u011fruya uyaran bir ba\u015fka d\u0131\u015f nesne yoktur. Ayr\u0131ca, ruhumuzda t\u00fcm \u015feylerin fikirlerine sahibiz, bu da Tanr\u0131’n\u0131n \u00fczerimizdeki s\u00fcrekli eyleminden \u00f6t\u00fcr\u00fcd\u00fcr, yani her sonu\u00e7 kendi nedenini a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131ndan ve b\u00f6ylece ruhumuzun \u00f6z\u00fc tanr\u0131sal \u00f6z, tanr\u0131sal d\u00fc\u015f\u00fcnce ve tanr\u0131sal istemin ve onlarda i\u00e7erilmi\u015f t\u00fcm fikirlerin belli bir anlat\u0131m\u0131, \u00f6yk\u00fcnmesi ya da imgesi oldu\u011fundan \u00f6t\u00fcr\u00fcd\u00fcr. \u00d6yleyse denebilir ki d\u0131\u015f\u0131m\u0131zda bulunan dolays\u0131z nesnemiz yaln\u0131zca Tanr\u0131’d\u0131r ve her \u015feyi biz onunla g\u00f6r\u00fcyoruz; \u00f6rne\u011fin g\u00fcne\u015fi ve y\u0131ld\u0131zlar\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde bize bunlar\u0131n fikirlerini veren ve bizde bunlar\u0131n fikirlerini saklayan, duyular\u0131m\u0131z\u0131n belli bir bi\u00e7imde uyar\u0131lm\u0131\u015f bulundu\u011fu zamanda kendi koydu\u011fu yasalara g\u00f6re kurdu\u011fu kendi ola\u011fan yard\u0131m\u0131yla bizi bu fikirler \u00fczerinde ger\u00e7ek olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmeye g\u00f6t\u00fcren Tanr\u0131’d\u0131r. Tanr\u0131 ruhlar\u0131n g\u00fcne\u015fi ve \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131d\u0131r; “lumen illuminans omnem hominem venientem in hunc mundum” (17); bu duyguyu bug\u00fcn duymu\u015f de\u011filiz biz. Kutsal Kitap’tan sonra ve her zaman Aristoteles’den \u00e7ok Platon’u tutmu\u015f olan kilise babalar\u0131ndan sonra skolastikler d\u00f6neminde bir\u00e7oklar\u0131n\u0131n Tanr\u0131 ruhun tek \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131d\u0131r inanc\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131na, kendi s\u00f6yleyi\u015fleriyle “intellectus agens animae rationalis” (18) diye belirlemede bulunduklar\u0131na daha \u00f6nce bir\u00e7ok defa tan\u0131k oldu\u011fumu an\u0131ms\u0131yorum. \u0130bni R\u00fc\u015fdc\u00fcler buna k\u00f6t\u00fc bir anlam verdiler, ama aralar\u0131nda Guillaume de St. Amour’un ve bir\u00e7ok gizemci dinbilimcinin de bulundu\u011funu sand\u0131\u011f\u0131m ba\u015fkalar\u0131 da bunu Tanr\u0131’ya yara\u015f\u0131r ve ruhu onun iyili\u011fine y\u00fckseltecek bi\u00e7imde alm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n

Bununla birlikte biz Tanr\u0131’n\u0131n fikirleriyle de\u011fil, do\u011frudan do\u011fruya kendi fikirlerimizle d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcz.<\/p>\n

Bununla birlikte bizim fikirlerimizin de bizde hi\u00e7 mi hi\u00e7 olmay\u0131p Tanr\u0131’da oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrer g\u00f6r\u00fcnen baz\u0131 usta filozoflar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerini de benimsemiyorum. Onlar\u0131n b\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnmesi bence \u015furadan geliyor: onlar bizim burada t\u00f6zlerle ilgili olarak a\u00e7\u0131klam\u0131\u015f oldu\u011fumuz \u015feyleri de, ruhumuzun geni\u015fli\u011fini ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da, ayr\u0131ca ruhumuzun kendine u\u011frayan her \u015feyi i\u00e7erdi\u011fini ve Tanr\u0131’y\u0131 ve onunla birlikte t\u00fcm olas\u0131 ve edimli varl\u0131klar\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131n\u0131, bir sonu\u00e7 kendi nedenini nas\u0131l a\u00e7\u0131klarsa \u00f6yle a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131n\u0131 o zamanlar g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutmad\u0131lar. Ayr\u0131ca, ba\u015fkalar\u0131n\u0131n fikirleriyle d\u00fc\u015f\u00fcnmem usa uygun bir \u015fey de\u011fildir. \u00d6te yandan, ruh herhangi bir \u015feyi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc zaman ger\u00e7ekten belli bir bi\u00e7imde duygulanm\u0131\u015f olmas\u0131 gerekir, ve onda yaln\u0131zca b\u00f6ylesine duygulanabilmek i\u00e7in daha \u00f6nceden t\u00fcm\u00fcyle belirlenmi\u015f olan edilgin bir g\u00fcc\u00fcn bulunmas\u0131 yetmez, ayn\u0131 zamanda do\u011fas\u0131nda bu d\u00fc\u015f\u00fcnceyi ileride olu\u015fturaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren belirtilerin ve zaman\u0131 gelince onu olu\u015fturacak olan konumlar\u0131n bulunmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak etkin bir g\u00fcc\u00fcn de olmas\u0131 gerekir. Ve b\u00fct\u00fcn bu \u015fey bu d\u00fc\u015f\u00fcncede i\u00e7erilmi\u015f olan fikri kavrar.<\/p>\n

Tanr\u0131’n\u0131n ruhumuzu zorunlulu\u011fun d\u0131\u015f\u0131nda y\u00f6netmesi \u00fczerine; yak\u0131nmaya hakk\u0131m\u0131z olmad\u0131\u011f\u0131 \u00fczerine; Yehuda’n\u0131n neden g\u00fcnah i\u015fledi\u011fi de\u011fil de g\u00fcnah i\u015fleyen Yehuda’n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n neden ba\u015fka olas\u0131 ki\u015filerin varl\u0131\u011f\u0131na ye\u011f tutuldu\u011fu \u00fczerine; g\u00fcnahtan \u00f6nceki k\u00f6kel yetkinliksizli\u011fe ve Tanr\u0131 vergisinin dereceleri \u00fczerine.<\/p>\n

Tanr\u0131’n\u0131n insan istemi \u00fczerindeki eylemiyle ilgili olarak hepsi de \u00e7ok \u00e7etrefil olan bir\u00e7ok belirlemede bulunuldu, onlar\u0131 burada izlemenin olana\u011f\u0131 yok. Gene de kabaca baz\u0131 s\u00f6zler s\u00f6yleyebiliriz. Tanr\u0131 g\u00fcndelik eylemlerimize kar\u0131\u015f\u0131rken daha \u00f6nce koymu\u015f oldu\u011fu yasalar\u0131 izlemekten ba\u015fka bir \u015fey yapmaz, yani Tanr\u0131 s\u00fcrekli olarak varl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 korur ve olu\u015fturur, \u00f6yle ki d\u00fc\u015f\u00fcnceler bize bireysel t\u00f6z\u00fcm\u00fczle ilgili kavram\u0131n ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 d\u00fczen i\u00e7inde kendiliklerinden yani \u00f6zg\u00fcrce gelir, bu d\u00fc\u015f\u00fcnceler bu kavram i\u00e7inde oldum olas\u0131 \u00f6nceden kestirilebilirdi. Ayr\u0131ca, Tanr\u0131’n\u0131n bir karar\u0131 gere\u011fince, istemin Tanr\u0131 istemini baz\u0131 \u00f6zel tutumlarla a\u00e7\u0131klayarak ya da \u00f6yk\u00fcnerek her zaman g\u00f6r\u00fcn\u00fcr iyiye y\u00f6nelmesini \u00f6ng\u00f6ren karar\u0131 gere\u011fince -bu g\u00f6r\u00fcn\u00fcr iyinin bu \u00f6zel tutumlar kar\u015f\u0131s\u0131nda her zaman baz\u0131 ger\u00e7ek yanlar\u0131 vard\u0131r- Tanr\u0131 hi\u00e7bir zorlamada bulunmadan istemimizi en iyiyi se\u00e7meye g\u00f6t\u00fcr\u00fcr. \u00c7\u00fcnk\u00fc, mutlak bir bi\u00e7imde konu\u015fursak, istem zorunlulu\u011fa kar\u015f\u0131t olarak al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece ilgisizlik durumundad\u0131r, iki yanda oldu\u011fundan ve olas\u0131 kald\u0131\u011f\u0131ndan eylemini ba\u015fka bi\u00e7imde yapmak ya da b\u00fcsb\u00fct\u00fcn durdurmak g\u00fcc\u00fcne sahiptir.<\/p>\n

\u00d6yleyse g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015flerin getirdi\u011fi beklenmedik durumlar kar\u015f\u0131s\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnceye y\u00f6nelmek konusunda g\u00fc\u00e7l\u00fc bir istemle \u00f6nlemler almak ve baz\u0131 rastlant\u0131larda ancak ve ancak \u00e7ok iyi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fckten sonra eylemde ve yarg\u0131da bulunmak ruhun yapabilece\u011fi i\u015ftir. Bununla birlikte do\u011fru olan ve ba\u015ftan beri bilinen bir \u015fey var, herhangi bir ruh b\u00f6ylesi bir rastlamada bu g\u00fcc\u00fcn\u00fc kullanmayacakt\u0131r. Ama kim yapabilir bunu? \u00c7\u00fcnk\u00fc b\u00fct\u00fcn bu yak\u0131nmalar olaydan \u00f6nce haks\u0131z oldu\u011funa g\u00f6re olaydan sonra da haks\u0131zd\u0131r. \u00d6yleyse bu ruh g\u00fcnah i\u015flemeden \u00f6nce kendisini g\u00fcnaha y\u00f6neltiyor diye Tanr\u0131’dan yak\u0131n\u0131rsa iyi bir i\u015f yapm\u0131\u015f olur mu? Bu konularda Tanr\u0131’n\u0131n belirlemeleri \u00f6nceden g\u00f6r\u00fclemeyen \u015feyler oldu\u011fundan bu ruh ger\u00e7ekte g\u00fcnah i\u015fledi\u011fi zamanlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda, g\u00fcnah i\u015flemeye belirlenmi\u015f oldu\u011funu nereden bilecektir? S\u00f6z konusu olan yaln\u0131z ve yaln\u0131z istememektir ve Tanr\u0131 daha kolay ve daha do\u011fru bir ko\u015fulu \u00f6neremez; bunun gibi, t\u00fcm yarg\u0131\u00e7lar bir insan\u0131 k\u00f6t\u00fc niyete iten nedenleri aramaks\u0131z\u0131n bu niyetin ne \u00f6l\u00e7\u00fcde k\u00f6t\u00fc oldu\u011funu belirlemekle yetinirler. Ama belki de benim g\u00fcnah i\u015fleyece\u011fim daha ba\u015ftan belirlenmi\u015ftir. Kendi kendinize yan\u0131tlay\u0131n: belki de hay\u0131r, bilemeyece\u011finiz ve size hi\u00e7bir \u0131\u015f\u0131k veremeyecek olan \u015feyi d\u00fc\u015f\u00fcnece\u011finize, bildi\u011finiz gibi y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerinize g\u00f6re davran\u0131n.<\/p>\n

Ama biri \u00e7\u0131k\u0131p da bu adam bu g\u00fcnah\u0131 nas\u0131l oluyor da kesinlikle i\u015fliyor diye soracak olursa, bunun kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok kolayd\u0131r, b\u00f6yle olmasa bu adam o adam olmazd\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc Tanr\u0131 bir Yehuda’n\u0131n gelece\u011fini \u00f6teden beri bilir, bu Yehuda’n\u0131n Tanr\u0131’daki kavram\u0131 ya da fikri gelecekteki bir \u00f6zg\u00fcr eylemi i\u00e7ermektedir. Geriye \u015fu soru kal\u0131yor: ancak Tanr\u0131’n\u0131n fikrinde olas\u0131 olan b\u00f6yle bir hain Yehuda nas\u0131l oluyor da edimsel olarak varolabiliyor? Ama bu soruya yery\u00fcz\u00fcnde beklenecek yan\u0131t yok. Ancak genel olarak \u015fu kadar\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz: de\u011fil mi ki Tanr\u0131 \u00f6nceden g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc g\u00fcnah\u0131na kar\u015f\u0131n onun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 uygun buldu, bu k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn evrende bol bol dengelenmesi gerekir, Tanr\u0131 bundan en b\u00fcy\u00fck iyiyi \u00e7\u0131karacakt\u0131r; bu g\u00fcnah i\u015fleyenin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n da i\u00e7inde bulundu\u011fu bu \u015feyler d\u00fczeni de t\u00fcm \u00f6b\u00fcr olas\u0131 bi\u00e7imler aras\u0131nda en yetkinidir. Ama bu se\u00e7imdeki e\u015fsiz tutumu a\u00e7\u0131klamak bu d\u00fcnya gezgini oldu\u011fumuz s\u0131rada olamaz; onu anlamadan bilmek de yeter. \u015eimdi burada sonsuz belirlenimleri kucaklayan bir ayr\u0131nt\u0131n\u0131n pe\u015fine d\u00fc\u015fmeksizin tanr\u0131sal bilgeli\u011fin derinliklerini ve u\u00e7urumlar\u0131n\u0131 (19) benimsemek zaman\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Bununla birlikte iyice g\u00f6r\u00fcyoruz: Tanr\u0131 k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn nedeni de\u011fildir. K\u00f6kel g\u00fcnah insanlar ar\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 yitirdikten sonra ruhu ele ge\u00e7irdi, ama daha \u00f6nce de t\u00fcm yarat\u0131klar i\u00e7in do\u011fal olan ve onlar\u0131 g\u00fcnaha ya da eksiklili\u011fe yatk\u0131n k\u0131lan \u00f6zg\u00fcn bir s\u0131n\u0131rlanm\u0131\u015fl\u0131k ya da yetkin olmay\u0131\u015f vard\u0131. Bu konuda Adem’den \u00f6nce yazg\u0131lanm\u0131\u015fl\u0131\u011fa inananlar\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fc \u00f6b\u00fcrlerininkinden az de\u011fildir. Aziz Augustinus’un ve daha ba\u015fka yazarlar\u0131n duygular\u0131 buraya dayand\u0131r\u0131labilir, bunlara g\u00f6re k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn k\u00f6k\u00fc hi\u00e7liktedir, yani yarat\u0131klar\u0131n yoksunlu\u011funda ya da s\u0131n\u0131rlanm\u0131\u015f olu\u015fundad\u0131r; bu duruma Tanr\u0131 ho\u015funa gitti\u011fi bi\u00e7imde yetkinlik derecelerine g\u00f6re kendi vergisiyle \u00e7areler bulur. Tanr\u0131’n\u0131n bu vergisi, ister ola\u011fan olsun ister ola\u011fan\u00fcst\u00fc olsun, dereceleri ve \u00f6l\u00e7\u00fcleri olan bir \u015feydir, bu \u015fey belli \u00f6l\u00e7\u00fcde bir sonucu olu\u015fturabilmek i\u00e7in kendinde de etkindir her zaman, \u00fcstelik yaln\u0131zca bizi g\u00fcnahtan korumak i\u00e7in de\u011fil, ayn\u0131 zamanda insan\u0131n kendinde olanla kat\u0131lmas\u0131 ko\u015fuluyla kurtulu\u015fu sa\u011flamak i\u00e7in her zaman yeterlidir. Ne var ki insan\u0131n e\u011filimlerini a\u015fmaya yeterli de\u011fildir her zaman, b\u00f6yle olsayd\u0131 hi\u00e7bir \u015feye ba\u011fl\u0131 olmazd\u0131, oysa bu durum kendili\u011finden olsun ko\u015fullar\u0131n uygunlu\u011fundan olsun, her zaman ba\u015far\u0131l\u0131 olan Tanr\u0131 vergisine, mutlak olarak etkin Tanr\u0131 vergisine \u00f6zg\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n

Se\u00e7imin g\u00fcd\u00fcleri, \u00f6ng\u00f6r\u00fclen inan\u00e7, ortalama bilim, mutlak karar \u00fczerine; her \u015feyin “neden Tanr\u0131 varolmas\u0131 i\u00e7in b\u00f6yle bir olas\u0131 ki\u015fiyi se\u00e7ti” sorusuna indirgendi\u011fi, bu ki\u015finin kavram\u0131n\u0131n b\u00f6yle bir Tanr\u0131 vergileri dizisini ve \u00f6zg\u00fcr eylemleri i\u00e7erdi\u011fi, bunun da g\u00fc\u00e7l\u00fckleri birden ortadan kald\u0131rd\u0131\u011f\u0131 \u00fczerine.<\/p>\n

Tanr\u0131’n\u0131n vergileri tam ar\u0131 vergilerdir, onlar \u00fczerine yarat\u0131klar hi\u00e7bir \u00f6neride bulunamaz; gene de Tanr\u0131’n\u0131n bu vergilerini sunarken yapt\u0131\u011f\u0131 se\u00e7imi a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in insanlar\u0131n gelecek eylemlerinin mutlak ya da ko\u015fullu \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fcne ba\u015fvurmak yetmedi\u011finden, hi\u00e7bir ussal g\u00fcd\u00fcs\u00fc olmayan kararlar\u0131 d\u00fc\u015flemlemek gerekir. \u0130nanca ve \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f iyi eylemlere gelince, elbette Tanr\u0131 inanc\u0131n\u0131 ve iyili\u011fini \u00f6nceden g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc ki\u015fileri “quos se fide donaturum praescivit” (20) se\u00e7mi\u015ftir; ama ayn\u0131 soru gene kendini g\u00f6sterir: Tanr\u0131 neden inan\u00e7 ve iyi eylemler vergisini \u015funa vermez de \u00f6b\u00fcr\u00fcne verir? \u0130nanc\u0131n ve iyi eylemlerin \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fc de\u011fil de insan\u0131n kendinden kataca\u011f\u0131 \u015feyin maddesinin ve yatk\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fc olan Tanr\u0131 bilimine gelince (\u00e7\u00fcnk\u00fc ger\u00e7ekten insanda tanr\u0131 vergisi y\u00f6n\u00fcndeki \u00e7e\u015fitlili\u011fi kar\u015f\u0131layan bir \u00e7e\u015fitlilik vard\u0131r ve insan\u0131n iyiye do\u011fru uyar\u0131lmas\u0131 ve y\u00f6netilmesi gerekmekteyse de sonradan da eylemde bulunmas\u0131 gerekmektedir), baz\u0131lar\u0131na g\u00f6re bu konuda \u015f\u00f6yle s\u00f6ylenebilir: Tanr\u0131 insan\u0131n tanr\u0131 vergisi olmadan da ya da ola\u011fan\u00fcst\u00fc yard\u0131m olmadan da yapabilece\u011fini g\u00f6rerek ya da hi\u00e7 de\u011filse Tanr\u0131 vergisi bir yana insandan gelecek olan\u0131 g\u00f6rerek vergisini do\u011fal yetileri en iyi olanlara ya da hi\u00e7 de\u011filse do\u011fal yetileri en az eksikli olanlara ya da en az k\u00f6t\u00fc olanlara vermeye karar verebilecektir. Ama durum b\u00f6yle de olsa, diyebiliriz ki bu do\u011fal yetiler, iyi olduklar\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde, pek s\u0131radan da olsa bir Tanr\u0131 vergisinin \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcrler, bu durumda Tanr\u0131 baz\u0131lar\u0131n\u0131 baz\u0131lar\u0131na ye\u011flemi\u015f olur; ve Tanr\u0131’n\u0131n verdi\u011fi bu do\u011fal \u00fcst\u00fcnl\u00fckler bu \u00f6\u011fretiye g\u00f6re Tanr\u0131’n\u0131n vergisine ya da ola\u011fan\u00fcst\u00fc yard\u0131ma g\u00fcd\u00fc olaca\u011f\u0131na g\u00f6re, her \u015feyin sonunda Tanr\u0131’n\u0131n iyili\u011fine dayanaca\u011f\u0131 do\u011fru de\u011fil midir?<\/p>\n

Bu durumda san\u0131r\u0131m (Tanr\u0131’n\u0131n kayray\u0131 kimlere verece\u011fi konusunda do\u011fal yetileri ne kadar ve nas\u0131l g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurdu\u011funu bilmedi\u011fimiz i\u00e7in) ilkelerimize g\u00f6re ve daha \u00f6nce belirledi\u011fime g\u00f6re \u015f\u00f6yle demek en do\u011fru ve en g\u00fcvenilir olacakt\u0131r: olas\u0131 varl\u0131klar aras\u0131nda kavram\u0131 ya da fikri ola\u011fan ve ola\u011fan\u00fcst\u00fc t\u00fcm kayralar zincirini, ayr\u0131ca ko\u015fullar\u0131yla birlikte geri kalan t\u00fcm olgular\u0131 i\u00e7eren Petrus’un ve Johannan’\u0131n ki\u015fili\u011finin bulunmas\u0131 gerekir; gene etkin olarak varolmak i\u00e7in ayn\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde olas\u0131 bir ba\u015fka ki\u015filer \u00e7oklu\u011fu aras\u0131ndan Tanr\u0131 bunlar\u0131 se\u00e7meyi uygun bulmu\u015ftur: \u00f6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ki bundan sonra sorulacak ba\u015fka bir \u015fey kalm\u0131yor ve t\u00fcm g\u00fc\u00e7l\u00fckler ortadan kalk\u0131yor.<\/p>\n

\u00c7\u00fcnk\u00fc o tek ve b\u00fcy\u00fck soruya, neden Tanr\u0131 say\u0131s\u0131z olas\u0131 ki\u015filer aras\u0131ndan onu se\u00e7meyi uygun buldu sorusuna gelince,bizim burada g\u00f6sterdi\u011fimiz ve ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 bizi a\u015fan genel nedenlerle yetinmemek i\u00e7in iyice ak\u0131ls\u0131z olmak gerekir. B\u00f6ylece nedensiz oldu\u011fu i\u00e7in usd\u0131\u015f\u0131 olan mutlak bir karara ya da g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fc ortadan kald\u0131ramayan nedenlere ba\u015fvurmak yerine, en iyisi Aziz Paulus’a uyarak \u015funu s\u00f6ylemek olur: genel d\u00fczen \u00fczerine kurulmu\u015f olan, \u00f6l\u00fcml\u00fclerce bilinmeyen, Tanr\u0131 taraf\u0131ndan evrenin en b\u00fcy\u00fck yetkinli\u011fi amac\u0131yla \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f olan \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bilgelik ya da uygunluk nedenleri vard\u0131r. Tanr\u0131’n\u0131n \u00fcn\u00fcyle, adaletinin belirtileriyle, ayn\u0131 zamanda ba\u011f\u0131\u015flay\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ve genel olarak yetkinlikleriyle ilgili nedenler, ayr\u0131ca Aziz Paulus’un g\u00f6nl\u00fcn\u00fc ho\u015f eden zenginliklerin sonsuz derinli\u011fi i\u015fte buna dayan\u0131r.<\/p>\n

Bu ilkelerin sofuluk ve din konusunda yararl\u0131l\u0131\u011f\u0131.<\/strong><\/p>\n

Sonunda \u00f6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ki az \u00f6nce a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131m\u0131z d\u00fc\u015f\u00fcnceler, \u00f6zellikle Tanr\u0131’n\u0131n i\u015flemlerinin yetkinli\u011fiyle ilgili b\u00fcy\u00fck ilke ve t\u00fcm olgular\u0131 t\u00fcm ko\u015fullar\u0131yla i\u00e7eren t\u00f6z kavram\u0131yla ilgili b\u00fcy\u00fck ilke dine zarar vermek bir yana, dini do\u011frulamaya, \u00e7ok b\u00fcy\u00fck g\u00fc\u00e7l\u00fckleri ortadan kald\u0131rmaya, ruhlar\u0131 Tanr\u0131 sevgisiyle tutu\u015fturmaya ve ruhlar\u0131 maddi olmayan t\u00f6zlerin bilgisine y\u00fckseltmeye \u015fimdiye kadar g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f varsay\u0131mlardan daha \u00e7ok yararlar. \u00c7\u00fcnk\u00fc apa\u00e7\u0131k g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki t\u00fcm \u00f6b\u00fcr t\u00f6zler Tanr\u0131’ya ba\u011fl\u0131d\u0131rlar, d\u00fc\u015f\u00fcncelerin bizim t\u00f6z\u00fcm\u00fczden t\u00fcremesi gibi; g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki Tanr\u0131 herkeste her \u015feydir ve yetkinlikleri \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde b\u00fct\u00fcn yarat\u0131klarla i\u00e7ten birle\u015fmi\u015ftir; etkisiyle d\u0131\u015far\u0131dan onlar\u0131 belirleyen de yaln\u0131zca kendisidir; eylemde bulunmak do\u011frudan do\u011fruya belirlemek demekse metafizik diliyle bu anlamda denebilir ki yaln\u0131zca Tanr\u0131 benim \u00fczerimde eylemde bulunur, yaln\u0131zca o bana iyilik ya da k\u00f6t\u00fcl\u00fck yapabilir, \u00f6b\u00fcr t\u00f6zler ancak bu belirlenimlerin nedenlerine katk\u0131da bulunurlar, \u00e7\u00fcnk\u00fc Tanr\u0131 t\u00f6zlerin t\u00fcm\u00fcn\u00fc g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurdu\u011fundan iyiliklerini aralar\u0131nda payla\u015ft\u0131r\u0131r ve onlar\u0131 aralar\u0131nda uyu\u015fmak zorunda b\u0131rak\u0131r. Tanr\u0131 ayn\u0131 zamanda t\u00f6zlerin ili\u015fkilerini ve ileti\u015fimlerini sa\u011flar, \u015funlar\u0131n olgular\u0131 Tanr\u0131’n\u0131n y\u00fcz\u00fcnden \u00f6b\u00fcrlerinin olgular\u0131yla rasla\u015f\u0131r ve uyu\u015furlar ve sonu\u00e7 olarak alg\u0131lar\u0131m\u0131z b\u00f6ylece ger\u00e7ekli\u011fe sahip olur. Ancak, uygulamada eylem yukar\u0131da a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131m anlamda \u00f6zel nedenlere ba\u011flan\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00f6zel durumlarda evrensel nedeni belirlemek her zaman gerekli de\u011fildir.<\/p>\n

\u015eu da g\u00f6r\u00fclmektedir: her t\u00f6z\u00fcn yetkin bir kendili\u011findenli\u011fi vard\u0131r (ussal varl\u0131klarda \u00f6zg\u00fcrl\u00fck olan \u015fey); ona olan her \u015feyin fikrinin bir sonucu ya da varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir sonucu oldu\u011fu, onu tek Tanr\u0131’dan ba\u015fka bir \u015feyin belirlemedi\u011fi de g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bu y\u00fczden, ruhu \u00e7ok y\u00fcksek bir ki\u015fi, kutsall\u0131\u011f\u0131yla \u00e7ok sayg\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015f bir ki\u015fi \u015funu s\u00f6ylemeyi al\u0131\u015fkanl\u0131k edinmi\u015fti: ruh hemen her zaman d\u00fcnyada yaln\u0131zca Tanr\u0131 ve kendisi varm\u0131\u015f gibi d\u00fc\u015f\u00fcnmelidir.<\/p>\n

Hi\u00e7bir \u015fey \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fc\u011f\u00fc ruhun bu ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 ve geni\u015fli\u011fi kadar g\u00fczel anlatamaz; i\u015fte bu ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ve geni\u015flik ruhu t\u00fcm d\u0131\u015ftan \u015feylere kar\u015f\u0131 korur; \u00e7\u00fcnk\u00fc o kendi d\u00fcnyas\u0131n\u0131 yaln\u0131zca kendi kurar ve Tanr\u0131’yla yetinir; d\u00fcnyan\u0131n kendini y\u0131kmas\u0131 olas\u0131 de\u011fildir (ruh d\u00fcnyan\u0131n canl\u0131, s\u00fcrekli anlat\u0131m\u0131d\u0131r), ruhun hi\u00e7le\u015fmeden yokolmas\u0131 da olas\u0131 de\u011fildir; bunun gibi, bedenimiz diye adland\u0131r\u0131lan o yayg\u0131n kitlenin de\u011fi\u015fimlerinin ruh \u00fczerinde herhangi bir etkisi olmas\u0131, bu bedenin ortadan kalkmas\u0131n\u0131n b\u00f6l\u00fcnemez olan\u0131 yoketmesi olas\u0131 de\u011fildir. Ruhla beden birli\u011finin a\u00e7\u0131klanmas\u0131 ya da a\u00e7\u0131klanamaz denen ya da mucizeyle ilgili denen birli\u011fin a\u00e7\u0131klanmas\u0131 ve kar\u0131\u015f\u0131k alg\u0131lar\u0131n k\u00f6keninin a\u00e7\u0131klanmas\u0131.<\/p>\n

Bu arada ruh ve beden birli\u011fiyle ilgili o b\u00fcy\u00fck gizin beklenmedik bi\u00e7imde a\u00e7\u0131klan\u0131\u015f\u0131 yani birindeki edilimlerle edimlerin \u00f6b\u00fcr\u00fcndeki edimlerle ve edilimlerle ya da uyarl\u0131 olgularla birlikte olmas\u0131 da g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc birinin \u00f6b\u00fcr\u00fc \u00fczerindeki etkisini kavramak olas\u0131 de\u011fildir, s\u0131radan ve \u00f6zel bir \u015feyde do\u011frudan do\u011fruya evrensel nedenin ola\u011fan\u00fcst\u00fc i\u015flemine ba\u015fvurmak usa uygun d\u00fc\u015fmez. Ger\u00e7ek neden \u015fudur: s\u00f6yledi\u011fimiz gibi, ruhun ve her t\u00f6z\u00fcn ba\u015f\u0131na gelen yaln\u0131zca kavram\u0131n\u0131n bir sonucudur, \u00f6yleyse ruhun fikri ya da \u00f6z\u00fc t\u00fcm g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015flerinin ya da alg\u0131lar\u0131n\u0131n onun kendi do\u011fas\u0131ndan olu\u015fmas\u0131n\u0131 (sponte) kendinde ta\u015f\u0131r; tam tam\u0131na \u00f6yle olur ki ruhun fikri ya da \u00f6z\u00fc t\u00fcm evrende olup biteni kendiliklerinden kar\u015f\u0131larlar, ruha ba\u011flanm\u0131\u015f olan bedene de daha \u00f6zel ve daha yetkin olarak kar\u015f\u0131l\u0131k olurlar; \u00e7\u00fcnk\u00fc ruh evrenin durumunu , belli bir bi\u00e7imde ve belli bir zaman i\u00e7in, ba\u015fka bedenlerin kendi bedeniyle ili\u015fkisinde a\u00e7\u0131klar. Bu da bedenimizin \u00f6z\u00fcm\u00fcze ba\u011fl\u0131 olmadan nas\u0131l bizim oldu\u011funu a\u00e7\u0131klar. San\u0131r\u0131m, d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi bilenler ilkelerimizi do\u011fru yarg\u0131layacaklard\u0131r, onlara dayanarak bir ba\u015fka g\u00f6ze a\u00e7\u0131klanamaz g\u00f6r\u00fcnen ba\u011flant\u0131n\u0131n, ruhla beden aras\u0131nda varolan ba\u011flant\u0131n\u0131n neye dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6receklerdir.<\/p>\n

\u015eu da g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki duyular\u0131m\u0131z\u0131n alg\u0131lar\u0131 a\u00e7\u0131k olduklar\u0131 zaman bile zorunlu olarak baz\u0131 karma\u015f\u0131k duygular\u0131 da i\u00e7erirler, \u00e7\u00fcnk\u00fc evrenin t\u00fcm bedenleri duygu yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7inde olduklar\u0131ndan bizim bedenimiz t\u00fcm \u00f6b\u00fcr bedenlerin izlenimlerini al\u0131r; duyular\u0131m\u0131z her ne kadar b\u00fct\u00fcnle ili\u015fkiliyse de ruhumuzun \u00f6zel olarak b\u00fct\u00fcne ula\u015fmas\u0131 olas\u0131 de\u011fildir; bu y\u00fczden kar\u0131\u015f\u0131k duygular\u0131m\u0131z sonsuz olan bir alg\u0131lar \u00e7e\u015fitlili\u011finin sonucudur. Bu biraz da deniz k\u0131y\u0131s\u0131na yakla\u015fan ki\u015filerin duydu\u011fu o bulan\u0131k g\u00fcr\u00fclt\u00fcye benzer, bu g\u00fcr\u00fclt\u00fc say\u0131s\u0131z dalga vuru\u015flar\u0131n\u0131n \u00fcst \u00fcste gelmesiyle olu\u015fmu\u015ftur. Tek bir alg\u0131 olu\u015fturacak bi\u00e7imde aralar\u0131nda uyu\u015fmu\u015f olmayan bir\u00e7ok alg\u0131 aras\u0131nda hepsinin \u00fcst\u00fcne \u00e7\u0131kabilecek bir alg\u0131 yoksa, bunlar\u0131n t\u00fcm\u00fc hemen hemen ayn\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde g\u00fc\u00e7l\u00fc izlenimler veriyorlarsa ya da ruhun dikkatini belirleme konusunda e\u015fit a\u011f\u0131rl\u0131ktaysalar ruh bu alg\u0131lar\u0131n sezgisine kar\u0131\u015f\u0131k olarak varabilecektir.<\/p>\n

Ruhlar\u0131n ve \u00f6b\u00fcr t\u00f6zlerin, insan ruhunun ya da ruhsal t\u00f6zlerin birbirlerinden ayr\u0131 olu\u015flar\u0131 \u00fczerine, \u00f6ne s\u00fcr\u00fclen \u00f6lmezlikte anman\u0131n \u00f6nemi \u00fczerine.<\/p>\n

Diyelim ki “unum per se” (21) olu\u015fturan bedenlerin t\u0131pk\u0131 insanda oldu\u011fu gibi t\u00f6z olduklar\u0131, t\u00f6zsel bi\u00e7imlere sahip olduklar\u0131, hayvanlar\u0131n da ruhlar\u0131 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcnce \u015funu apa\u00e7\u0131k benimsemek zorunda kal\u0131r\u0131z: bu ruhlar ve t\u00f6zsel bi\u00e7imler tam olarak \u00f6lmezler, ba\u015fka filozoflar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerinde ortaya konulan atomlar ya da maddenin son par\u00e7alar\u0131 gibi; \u00e7\u00fcnk\u00fc hi\u00e7bir t\u00f6z \u00f6lmez, t\u00fcm\u00fcyle ba\u015fka olabilse de. Bunlar ruhlardan daha az yetkin bi\u00e7imde de olsa t\u00fcm evreni a\u00e7\u0131klarlar. Ba\u015fl\u0131ca ayr\u0131m \u015fudur: onlar ne olduklar\u0131n\u0131, ne yapt\u0131klar\u0131n\u0131 bilmezler, bundan \u00f6t\u00fcr\u00fc g\u00f6r\u00fc\u015f ortaya koyamazlar, zorunlu ve evrensel do\u011frular ortaya koyamazlar. Kendileri \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnemedikleri i\u00e7in ahlaksal nitelikleri yoktur, buna g\u00f6re hemen hemen bir t\u0131rt\u0131l\u0131n kelebe\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015fmesinde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi binbir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm ge\u00e7irseler de, ahlak a\u00e7\u0131s\u0131ndan ya da uygulama a\u00e7\u0131s\u0131ndan onlar\u0131n \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6ylemek, hatta fizik olarak \u00f6ld\u00fcklerini s\u00f6ylemek ayn\u0131 anlama gelmektedir, \u00e7\u00fcnk\u00fc biz her zaman bedenler bozularak \u00f6l\u00fcrler deriz. Ancak ne oldu\u011funu bilen ve \u015fu \u00e7ok \u015fey anlatan “Ben” s\u00f6z\u00fcn\u00fc s\u00f6yleyebilen bilin\u00e7li ruh varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmekle kalm\u0131yor, metafizik a\u00e7\u0131dan \u00f6b\u00fcrlerinden daha \u00e7ok varl\u0131k ortaya koymuyor, ancak ahlak a\u00e7\u0131s\u0131ndan hep oldu\u011fu gibi kal\u0131yor ve ayn\u0131 ki\u015fili\u011fi olu\u015fturuyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc ruhu cezaya ve \u00f6d\u00fcle yatk\u0131n k\u0131lan bu “Ben”in an\u0131s\u0131 ya da bilgisidir. Onun i\u00e7in ahlakta ve dinde \u00f6ng\u00f6r\u00fclen \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fck tek ba\u015f\u0131na bu t\u00f6zlere uygun olan bu s\u00fcrekli varolu\u015fla s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00f6nce ne oldu\u011funun an\u0131s\u0131 olmadan bu \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fc\u011f\u00fcn istenir bir yan\u0131 olmayacakt\u0131r. Herhangi bir ki\u015finin ne oldu\u011funu t\u00fcm\u00fcyle unutmak ko\u015fuluyla birdenbire \u00c7in kral\u0131 oldu\u011funu varsayal\u0131m: uygulama ya da sezilebilen sonu\u00e7lar a\u00e7\u0131s\u0131ndan bu durum onun yok edilmesi ve o anda bir \u00c7in kral\u0131n\u0131n varedilmesi de\u011fil midir? Bu ki\u015finin b\u00f6yle bir \u015feyi dilemesi i\u00e7in hi\u00e7bir neden yoktur.<\/p>\n

Ruhlar\u0131n y\u00fcksekli\u011fi, Tanr\u0131’n\u0131n ruhlar\u0131 \u00f6teki yarat\u0131klara ye\u011f tutarak al\u0131\u015f\u0131, ruhlar\u0131n d\u00fcnyadan \u00e7ok Tanr\u0131’y\u0131, \u00f6teki t\u00f6zlerin Tanr\u0131’dan \u00e7ok d\u00fcnyay\u0131 a\u00e7\u0131klay\u0131\u015f\u0131. Tanr\u0131’n\u0131n yaln\u0131zca bizim t\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fc de\u011fil ayn\u0131 zamanda ki\u015fili\u011fimizi de, yani kim oldu\u011fumuzun an\u0131s\u0131n\u0131 ve bilgisini de (bunlar\u0131n se\u00e7ik bilgisi bazen uykuda ve bayg\u0131nl\u0131k durumunda etkin olmaktan \u00e7\u0131ksa da) koruyaca\u011f\u0131n\u0131 do\u011fal nedenlere g\u00f6re yarg\u0131layabilmek i\u00e7in ahlakla metafizi\u011fi ba\u011fda\u015ft\u0131rmak gerekir: yani Tanr\u0131’y\u0131 b\u00fct\u00fcn t\u00f6zlerin ve b\u00fct\u00fcn varl\u0131klar\u0131n ilkesi ve nedeni olarak de\u011fil, b\u00fct\u00fcn ki\u015filerin ya da d\u00fc\u015f\u00fcnceli t\u00f6zlerin, b\u00fct\u00fcn ruhlar\u0131n bir arada olu\u015fturdu\u011fu evrenin, en yetkin kentin ya da devletin mutlaky\u00f6neticisi gibi almal\u0131y\u0131z. Tanr\u0131’n\u0131n kendisi de b\u00fct\u00fcn ruhlar\u0131n en yetkini oldu\u011fu gibi varl\u0131klar\u0131n da en b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr. \u00c7\u00fcnk\u00fc, hi\u00e7 ku\u015fku yok, ruhlar en yetkin ve Tanr\u0131’y\u0131 en iyi a\u00e7\u0131klayan varl\u0131klard\u0131r. T\u00f6zlerin t\u00fcm do\u011fas\u0131, amac\u0131, erdemi ve i\u015flevi, yeterince a\u00e7\u0131klanm\u0131\u015f oldu\u011fu \u00fczere, Tanr\u0131’y\u0131 ve evreni a\u00e7\u0131klamaktan ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, onu ne yapt\u0131klar\u0131n\u0131 bilerek a\u00e7\u0131klayan, Tanr\u0131’yla ve evrenle ilgili b\u00fcy\u00fck do\u011frular\u0131 bilmeye yatk\u0131n olan t\u00f6zlerin, do\u011frular\u0131 bilmeye yatk\u0131n olmayan, duygulardan ve bilgiden t\u00fcm\u00fcyle yoksun olan o kaba do\u011falarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lamayacak kadar a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 olduklar\u0131ndan ku\u015fkuya d\u00fc\u015f\u00fclemez; d\u00fc\u015f\u00fcnceli t\u00f6zlerle d\u00fc\u015f\u00fcnceli olmayan t\u00f6zler aras\u0131ndaki ayr\u0131m o kadar b\u00fcy\u00fckt\u00fcr ki onu aynayla aynada kendini g\u00f6ren aras\u0131ndaki ayr\u0131ma benzetebiliriz.<\/p>\n

Tanr\u0131 da ruhlar\u0131n en b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc ve en bilgesi oldu\u011fundan \u015fu yarg\u0131ya varmak \u00e7ok kolayd\u0131r: Tanr\u0131 deyim yerindeyse kendileriyle konu\u015fmaya girdi\u011fi ve hatta \u00e7evrelerine girdi\u011fi varl\u0131klara duygular\u0131n\u0131 ve istemlerini \u00f6zel bir bi\u00e7imde bildirir, \u00f6yle ki onlar kendilerine iyilik edeni tan\u0131yabilirler ve sevebilirler, onlar Tanr\u0131’y\u0131 ruhlar\u0131n ara\u00e7lar\u0131ndan ba\u015fka bir \u015fey olmayan o geriye kalan \u015feylerden daha \u00e7ok ilgilendirirler: t\u00fcm bilge ki\u015filerin ba\u015fka herhangi bir \u015feyden \u00e7ok (bu \u015fey ne \u00f6l\u00e7\u00fcde de\u011ferli olursa olsun) bir insana \u00f6nem veri\u015fini g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi; ve \u00f6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ki ger\u00e7ekte ho\u015fnut olan bir ruh i\u00e7in en b\u00fcy\u00fck doyum ba\u015fkalar\u0131nca sevildi\u011fini g\u00f6rmektir: oysa Tanr\u0131’da \u015f\u00f6yle bir ayr\u0131m ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor, yarat\u0131klar\u0131n bilgisi onun y\u00fcce ve tam mutlulu\u011funun bir sonucu oldu\u011fundan, onun \u00fcn\u00fc ve bizim tap\u0131n\u0131\u015f\u0131m\u0131z onun doygunlu\u011funa katk\u0131da bulunmak ya da onun bir \u00f6l\u00e7\u00fcde nedeni olmak \u015f\u00f6yle dursun, bu doygunlu\u011fa hi\u00e7bir \u015fey katamaz. Bununla birlikte, sonlu ruhlarda iyi ve ussal olan her \u015fey de orada bulunur ve en de\u011ferli ve en az bulunur hayvanlardan birinin de\u011fil de bir insan\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131 korumay\u0131 ye\u011fleyen bir kral\u0131 nas\u0131l \u00f6versek t\u00fcm mutlaky\u00f6neticilerin en ayd\u0131n\u0131n\u0131n ve en adaletlisinin de b\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcnden ku\u015fkuya d\u00fc\u015fmemeliyiz.<\/p>\n

Tanr\u0131 ruhlar\u0131n bir araya gelmesiyle olu\u015fmu\u015f en yetkin devletin mutlaky\u00f6neticisidir. Onun ba\u015fl\u0131ca amac\u0131 bu Tanr\u0131 devletinin mutlulu\u011fudur.<\/p>\n

Ger\u00e7ekten ruhlar yetkinle\u015fmeye en yatk\u0131n t\u00f6zlerdir, yetkinliklerinin bir \u00f6zelli\u011fi vard\u0131r, o da onlar\u0131n birbirlerine \u00e7ok az engel olduklar\u0131d\u0131r ya da birbirlerine daha \u00e7ok yard\u0131m ettikleridir, ne var ki en erdemliler en yetkin dost olabilirler; buradan apa\u00e7\u0131k olarak \u015fu sonu\u00e7 \u00e7\u0131kar: genel olarak her zaman en b\u00fcy\u00fck yetkinli\u011fe y\u00f6nelen Tanr\u0131 ruhlara en b\u00fcy\u00fck \u00f6zeni g\u00f6sterecek, onlara yaln\u0131zca genel olarak de\u011fil, birbirine \u00f6zel olarak da evrensel uyumun olas\u0131 k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 en \u00e7ok yetkinli\u011fi verecektir.<\/p>\n

Bu arada \u015funu da s\u00f6yleyebiliriz: Tanr\u0131 bir ruh olmakla varl\u0131klar\u0131n kayna\u011f\u0131d\u0131r; \u00f6b\u00fcr t\u00fcrl\u00fc, en iyiyi se\u00e7mekte istem eksikli\u011fi olsayd\u0131, bir olas\u0131n\u0131n bir ba\u015fka olas\u0131ya ye\u011f tutulabilmesi i\u00e7in hi\u00e7bir neden olmayacakt\u0131. B\u00f6ylece Tanr\u0131’n\u0131n bir ruh olma niteli\u011fi, yarat\u0131klarla ilgili olarak sahip olabilece\u011fi t\u00fcm belirlenimlerin ba\u015f\u0131nda gelmektedir: yaln\u0131zca ruhlar Tanr\u0131’n\u0131n imgesine g\u00f6re yarat\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r, onun \u0131rk\u0131ndan, onun evinin \u00e7ocuklar\u0131 gibidirler; \u00e7\u00fcnk\u00fc yaln\u0131zca onlar Tanr\u0131’ya \u00f6zg\u00fcrce hizmet edebilirler, Tanr\u0131’n\u0131n do\u011fas\u0131na \u00f6yk\u00fcnerek bilgiyle eylemde bulunurlar: tek bir ruh b\u00fct\u00fcn bir d\u00fcnyaya de\u011fer, \u00e7\u00fcnk\u00fc onu tek ba\u015f\u0131na a\u00e7\u0131klamaz, ancak onu tan\u0131r ve Tanr\u0131 gibi kendini d\u00fcnyada y\u00f6netir. \u00d6yle ki, her t\u00f6z t\u00fcm evreni a\u00e7\u0131klasa da \u00f6b\u00fcr t\u00f6zler Tanr\u0131’dan \u00e7ok d\u00fcnyay\u0131 a\u00e7\u0131klar; ama ruhlar d\u00fcnyadan \u00e7ok Tanr\u0131’y\u0131 a\u00e7\u0131klar gibidirler. Ruhlar\u0131 basit yarat\u0131klar i\u00e7in olas\u0131 oldu\u011fu \u00f6l\u00e7\u00fcde Tanr\u0131’ya yakla\u015ft\u0131ran o y\u00fcce ruhsal do\u011fa, dolay\u0131s\u0131yla Tanr\u0131’n\u0131n onlardan kazand\u0131\u011f\u0131 \u00fcn geri kalan varl\u0131klardan kazand\u0131\u011f\u0131ndan daha \u00e7oktur ya da daha do\u011frusu \u00f6b\u00fcr varl\u0131klar Tanr\u0131’y\u0131 y\u00fcceltmek i\u00e7in ancak maddeyi verirler.<\/p>\n

Bu y\u00fczden Tanr\u0131’n\u0131n kendisini ruhlar\u0131n efendisi ya da mutlaky\u00f6neticisi k\u0131lan bu ahlaksal nitelik onu ki\u015fisel olarak pek \u00f6zel bir bi\u00e7imde ilgilendirir. O bununla insanla\u015f\u0131r, “antropoloji” lere katlanmak ister, bir h\u00fck\u00fcmdar\u0131n uyruklar\u0131yla bir olmas\u0131 gibi bizimle topluma girer; bu belirleme onun i\u00e7in o kadar \u00f6nemlidir ki i\u00e7inde ya\u015fayanlar\u0131n en b\u00fcy\u00fck olas\u0131 mutlulu\u011funa dayanan devletinin mutlu ve verimli durumu yasalar\u0131n\u0131n en y\u00fccesi olmaktad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc varl\u0131klar i\u00e7in yetkinlik neyse ki\u015filer i\u00e7in mutluluk odur. Fiziksel evrenin varolu\u015funun birinci ilkesi ona olabildi\u011fince b\u00fcy\u00fck yetkinli\u011fi vermekse evrenin en soylu par\u00e7as\u0131 olan ahlak d\u00fcnyas\u0131n\u0131n ya da Tanr\u0131 devletinin ilk tasar\u0131m\u0131 da ona olas\u0131 olan en \u00e7ok mutlulu\u011fu yaymakt\u0131r.<\/p>\n

Ku\u015fkuya gerek yok, Tanr\u0131 her \u015feyi \u00f6yle bir d\u00fczene koymu\u015ftur ki buna g\u00f6re ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir bi\u00e7imde ruhlar s\u00fcrekli olarak ya\u015famakla kalmazlar, d\u00fcnyan\u0131n hi\u00e7bir t\u00f6z\u00fc yitirmemesi gibi devletinin de hi\u00e7bir \u015feyi yitirmemesi i\u00e7in ahlaksal niteliklerini de her zaman korurlar. Sonu\u00e7 olarak, ruhlar ne olduklar\u0131n\u0131 her zaman bileceklerdir, b\u00f6yle olmasayd\u0131 \u00f6d\u00fcl ve ceza almaya yatk\u0131n olamayacaklard\u0131; oysa bu yatk\u0131nl\u0131k bir devletin, \u00f6zellikle hi\u00e7bir \u015feyin eksik olmad\u0131\u011f\u0131 en yetkin devletin \u00f6z\u00fcnden bir par\u00e7ad\u0131r.<\/p>\n

Sonu\u00e7 olarak, Tanr\u0131 mutlaky\u00f6neticilerin en adaletlisi ve en iyi y\u00fcreklisi oldu\u011fundan, i\u00e7tenlikli ve ciddi olmak ko\u015fuluyla iyi niyet istedi\u011finden uyruklar\u0131 daha iyi ko\u015fullar isteyemezler ve o da uyruklar\u0131n\u0131 t\u00fcm\u00fcyle mutlu k\u0131labilmek i\u00e7in yaln\u0131zca sevilmek ister.<\/p>\n

\u0130sa g\u00f6ky\u00fcz\u00fc krall\u0131\u011f\u0131n\u0131n gizlerini ve e\u015fsiz yasalar\u0131n\u0131 ve onu sevenlerin haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 en y\u00fcce mutlulu\u011fun b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc insanlara bildirir.<\/p>\n

Eski filozoflar bu \u00f6nemli do\u011frular\u0131n pek az\u0131n\u0131 tan\u0131d\u0131lar; yaln\u0131zca \u0130sa onlar\u0131 tanr\u0131sal bir bi\u00e7imde a\u00e7\u0131klad\u0131, o kadar a\u00e7\u0131k ve o kadar i\u00e7ten anlatt\u0131 ki en kaba ruhlar bile onu kavrad\u0131lar; b\u00f6ylece onun \u0130ncil’i insani \u015feylerin g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcn\u00fc t\u00fcm\u00fcyle de\u011fi\u015ftirdi; o bize g\u00f6ky\u00fcz\u00fc devletini ve Tanr\u0131 \u00fclkesi ad\u0131na yara\u015f\u0131r olan \u015feyi, ruhlar\u0131n o yetkin \u00fclkesini tan\u0131tt\u0131, onun e\u015fsiz yasalar\u0131n\u0131 tan\u0131mam\u0131z\u0131 sa\u011flad\u0131: Tanr\u0131’n\u0131n bizi ne \u00e7ok sevdi\u011fini, bizi ilgilendiren her \u015feyi ne b\u00fcy\u00fck uyarl\u0131kla haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ser\u00e7elere bile \u00f6zen g\u00f6steren Tanr\u0131’n\u0131n kendisi i\u00e7in en de\u011ferli ussal varl\u0131klar\u0131 g\u00f6zden uzak tutmayaca\u011f\u0131n\u0131, ba\u015f\u0131m\u0131zdaki t\u00fcm sa\u00e7lar\u0131n say\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011funu, yerle g\u00f6k yok olsa bile Tanr\u0131 sevgisiyle kurtulu\u015fumuzun d\u00fczeninin yok olmayaca\u011f\u0131n\u0131, Tanr\u0131’n\u0131n b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya d\u00fczeninden \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fcnceli varl\u0131klar\u0131n en k\u00fc\u00e7\u00fc\u011f\u00fcne \u00f6nem verdi\u011fini, bedenleri yok ederken ruhlara k\u00f6t\u00fcl\u00fck edemeyenlerden korkmamam\u0131z gerekti\u011fini, \u00e7\u00fcnk\u00fc ancak Tanr\u0131’n\u0131n ruhlar\u0131 mutlu ya da mutsuz k\u0131labilece\u011fini, onun ruhu evrendeki b\u00fct\u00fcn olu\u015fumlardan korunmu\u015f oldu\u011fu i\u00e7in do\u011frular\u0131n onun elinde bulundu\u011funu, tek Tanr\u0131’dan ba\u015fka hi\u00e7bir \u015feyin o ruhlar \u00fczerinde etkin olamayaca\u011f\u0131n\u0131, eylemlerimizden hi\u00e7birinin unutulmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, bo\u015f s\u00f6zlerden iyi kullan\u0131lm\u0131\u015f bir ka\u015f\u0131k suya kadar her \u015feyin g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutulaca\u011f\u0131n\u0131, son olarak her \u015feyin iyilerin en y\u00fcce iyili\u011fi i\u00e7in bir sonuca ula\u015fmas\u0131 gerekti\u011fini, d\u00fcr\u00fcstlerin g\u00fcne\u015fler gibi olacaklar\u0131n\u0131; Tanr\u0131’n\u0131n kendisini sevenler i\u00e7in haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 mutlulu\u011fa yak\u0131n herhangi bir \u015feyi duyular\u0131m\u0131z\u0131n da, d\u00fc\u015f\u00fcncemizin de hi\u00e7 tan\u0131mam\u0131\u015f oldu\u011funu bize g\u00f6steren yaln\u0131zca odur.<\/p>\n

A\u00c7IKLAMALAR
\n<\/strong>
\n1. Rantiye.
\n2. Spinozac\u0131lar.
\n3. Descartes’a g\u00f6nderme yap\u0131yor.
\n4. Yeni skolastikler.
\n5. Az k\u00f6t\u00fc olanda iyinin \u00f6zellikleri, az iyi olanda k\u00f6t\u00fcn\u00fcn \u00f6zellikleri vard\u0131r.
\n6. Yeni skolastikler.
\n7. Varsay\u0131msal olarak.
\n8. Sekincilik ya da dingincilik: ruh yetkinli\u011fini Tanr\u0131’ya dinginlik i\u00e7inde y\u00f6nelme isteminde bulan \u00f6\u011freti.
\n9. Ger\u00e7ek dostluk ayn\u0131 \u015feyi istemek ve ayn\u0131 \u015feyden ka\u00e7\u0131nmakt\u0131r.
\n10. Eylemler t\u00f6zlere ba\u011fl\u0131d\u0131r.
\n11. Say\u0131sal olarak.
\n12. Burada her birey a\u015fa\u011f\u0131 bir t\u00fcrd\u00fcr.
\n13. Kendi konusu i\u00e7indeymi\u015f gibi.
\n14. A\u015fa\u011f\u0131 olan\u0131n daha yukar\u0131 olandan; evrenin Tanr\u0131’dan \u00e7\u0131kmas\u0131.
\n15. Kendili\u011finden varolan.
\n16. Leibniz burada bi\u00e7imsel bir yan\u0131lg\u0131ya d\u00fc\u015f\u00fcyor. Platon’un Menon diyalo\u011funda an\u0131msayan ki\u015fi bir \u00e7ocuk de\u011fil Menon adl\u0131 bir k\u00f6ledir.
\n17. Bu d\u00fcnyaya gelen t\u00fcm insanlar\u0131 ayd\u0131nlatan \u0131\u015f\u0131k.
\n18. Ussal ruh i\u00e7in etkin anl\u0131k.
\n19. Servetin y\u00fcksekli\u011fi anlam\u0131nda.
\n20. Kendilerine inanaca\u011f\u0131na inand\u0131\u011f\u0131 kimseleri.<\/p>\n

    \n
  1. Birli\u011fi kendinden gelen.<\/li>\n<\/ol>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Gottfried Wilhelm Leibniz Metafızık Üzerine Konuşma Çeviri: Afşar Timuçin O zamanlar Almanya Leibniz dünyaya geldiğinde Otuz Yıl Savaşları (1618-1648) henüz sona ermiş değildi. İspanya, Avrupa ülkeleri üzerindeki baskıcı gücünü artık koruyamaz olmuştu, Felipe IV’ün (1621-1655) ve ona canla başla destek olan kont-dük Olivares’in çabalarına karşın eski gücünü yitirmeye doğru gidiyordu. 1640’da Portekizliler ayaklandılar. Avrupa iyiden […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_bbp_topic_count":0,"_bbp_reply_count":0,"_bbp_total_topic_count":0,"_bbp_total_reply_count":0,"_bbp_voice_count":0,"_bbp_anonymous_reply_count":0,"_bbp_topic_count_hidden":0,"_bbp_reply_count_hidden":0,"_bbp_forum_subforum_count":0,"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"0","ocean_second_sidebar":"0","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"0","ocean_custom_header_template":"0","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"0","ocean_menu_typo_font_family":"0","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"0","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"off","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[126],"tags":[],"class_list":["post-9577","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-aydin-adige-abhaz-gencligi","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9577","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9577"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9577\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9579,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9577\/revisions\/9579"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9577"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9577"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9577"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}