![\"\"](\"http:\/\/circassiancenter.com\/tr\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/YAHUDiLiK-iNANCI.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Projetaladin.org<\/span><\/strong><\/p>\n Hahamlar Yahudilikte ayinlerin ve dualar\u0131n Hahamlar taraf\u0131ndan y\u00f6netilmesi zorunlulu\u011fu olmad\u0131\u011f\u0131 halde \u00f6rg\u00fctlenmi\u015f topluluklar\u0131n bir manevi lidere ihtiyac\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n Sinagog, Yahudi dua evi Sinagog ayr\u0131ca bir \u00f6\u011frenim yeridir (Bet Midra\u015f). Genel inanc\u0131n aksine, Yahudilik e\u011fitimi Bar Mitzva (on \u00fc\u00e7 ya\u015f) d\u00f6neminden sonra bitmez. Dindar Yahudiler i\u00e7in kutsal metinlerin \u00f6\u011frenimi hayat boyu s\u00fcren bir u\u011fra\u015f\u0131d\u0131r. Bu nedenle sinagoglarda cemaat bireylerinin \u00f6\u011frenimi i\u00e7in kutsal metinleri i\u00e7eren k\u00fct\u00fcphaneler bulunur. Sinagoglar ayr\u0131ca \u00e7ocuklar\u0131n da temel din e\u011fitimini ald\u0131klar\u0131 yerlerdir.<\/p>\n Bir\u00e7ok sinagogda ayr\u0131ca dini veya dini olmayan sosyal etkinliklerin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir salon bulunur. Sinagog bazen cemaati ilgilendiren \u00f6nemli konular\u0131n tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir toplant\u0131 salonu olarak da kullan\u0131l\u0131r. Yahudi olmayanlar sinagoga girebilir mi? Yahudi kanunlar\u0131 nedir? Alaha s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc genellikle “Yahudi kanunu” diye \u00e7evrilirse de do\u011fru anlam\u0131 “ki\u015finin y\u00fcr\u00fcd\u00fc\u011f\u00fc yol”dur. Bu s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn k\u00f6keni \u0130branice’de “gitmek, y\u00fcr\u00fcmek” s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcnden kaynaklan\u0131r.<\/p>\n Yahudi olmayan baz\u0131 ki\u015filer ve dindar olmayan baz\u0131 Yahudiler, geleneksel Yahudili\u011fin bu ayr\u0131nt\u0131l\u0131 kanunlar\u0131n\u0131n, dini ruhsuzla\u015ft\u0131r\u0131p bir ayin zinciri haline getirdi\u011fi \u015feklinde ele\u015ftirir. Alaha’ya riayet edenler ise Alaha’n\u0131n, aksine, g\u00fcnl\u00fck basit ya\u015fam\u0131, dini \u00f6nemi olan hareketlere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrerek hayatlar\u0131ndaki ruhanili\u011fi artt\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia ederler. Dualar\u0131n ve dini kurallar\u0131n, daimi olarak kendilerine Tanr\u0131’yla olan ili\u015fkilerini hat\u0131rlatarak varolu\u015flar\u0131n\u0131n b\u00f6l\u00fcnmez bir par\u00e7as\u0131 oldu\u011funa inan\u0131rlar.<\/p>\n Yahudilere serbest (ve yasak) olan yiyecekler Genel d\u00fc\u015f\u00fcncenin aksine, hahamlar veya dini kurumlarda \u00e7al\u0131\u015fan di\u011fer ki\u015filer yiyecekleri “kutsayarak” Ka\u015fer yapamazlar. Dindar Yahudilerin yemekten \u00f6nce s\u00f6yledikleri dua da yeme\u011fi Ka\u015fer yapmaz. Yahudiler karada ya\u015fayan hayvanlar aras\u0131nda \u00e7ift t\u0131rnakl\u0131 ve gevi\u015f getiren her hayvan\u0131n etini yiyebilir. Tevrat’a g\u00f6re deve, porsuk, tav\u015fan ve domuz bu iki ko\u015fuldan biri eksik oldu\u011fu i\u00e7in Ka\u015fer de\u011fildirler. Koyun, inek, ke\u00e7i ve geyik eti ise Ka\u015fer’dir.<\/p>\n Deniz mahsulleri aras\u0131nda Yahudiler y\u00fczge\u00e7li ve pullu olan her \u015feyi yiyebilir. Istakoz, istiridye, karides, midye ve pavurya gibi kabuklu hayvanlar\u0131n yenilmesi yasakt\u0131r.<\/p>\n Avc\u0131 veya le\u015f yiyen ku\u015flar yasakt\u0131r.<\/p>\n Yenmesi yasak olan hayvanlara ait s\u00fct, yumurta, ya\u011f veya i\u00e7 organlar da yenemez.<\/p>\n Yenmesi dinen caiz olan hayvanlar\u0131n kesimi Yahudi kanunlar\u0131na g\u00f6re olmal\u0131d\u0131r. Bu i\u015flem \u00e7ok keskin bir b\u0131\u00e7akla tek darbede, hayvan\u0131n bo\u011faz\u0131na \u00e7ok h\u0131zl\u0131 ve derin keserek yap\u0131lmal\u0131d\u0131r. Bu y\u00f6ntem iki saniye i\u00e7inde \u015fuursuzluk getirdi\u011fi i\u00e7in \u00f6l\u00fcm\u00fcn m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu kadar ac\u0131s\u0131z olmas\u0131n\u0131 sa\u011flar. Ayr\u0131ca kan\u0131n etten \u00e7abuk ayr\u0131lmas\u0131n\u0131 da sa\u011flar ki, bu da eti Ka\u015fer yapmak i\u00e7in gereklidir.<\/p>\n Do\u011fal yollardan \u00f6len veya ba\u015fka hayvanlar taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f olan hayvanlar\u0131 yemek yasakt\u0131r.<\/p>\n S\u00fctl\u00fc ve etli yiyecekler kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lamaz. Yiyecekler d\u0131\u015f\u0131nda tencereler, kaplar, tabaklar ve \u00e7atal b\u0131\u00e7aklar da Ka\u015fer olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n Yahudi hay\u0131rseverli\u011fi nedir?<\/p>\n <\/b>Geleneksel Yahudiler gelirlerinin en az %10’unu “Tsedaka” olarak verirler. Normal yas duas\u0131, yas tutan ki\u015finin \u00f6l\u00fcn\u00fcn an\u0131s\u0131na bir ba\u011f\u0131\u015f yapaca\u011f\u0131n\u0131 i\u00e7erir. Yard\u0131msever ba\u011f\u0131\u015flar Yahudi ya\u015fam\u0131nda kurban kesmenin yerini alm\u0131\u015ft\u0131r. Yahudi inan\u00e7l\u0131 ki\u015fi i\u00e7in ba\u011f\u0131\u015f yapmak Tanr\u0131’ya \u015f\u00fckretme, Tanr\u0131’dan \u00f6z\u00fcr dileme veya bir istekte bulunma ad\u0131na neredeyse d\u00fc\u015f\u00fcnmeden yap\u0131lan, i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel bir davran\u0131\u015ft\u0131r. Yahudi gelene\u011fine g\u00f6re fakire yard\u0131m etmek yard\u0131mseverin ruhunu zenginle\u015ftirdi\u011finden asl\u0131nda yard\u0131m\u0131 alan, (kendisine Tsedaka yapma imk\u00e2n\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in) yard\u0131msevere daha b\u00fcy\u00fck bir iyilik yapm\u0131\u015f olur.<\/p>\n \u0130branice Tsedaka s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc, T\u00fcrk\u00e7edeki “hay\u0131rseverlik” s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc gibi “fakirlere, ihtiya\u00e7l\u0131lara veya di\u011fer de\u011ferli ama\u00e7lar i\u00e7in para vermek ve yard\u0131mda bulunmak” anlam\u0131na gelir. Ancak Tsedaka’n\u0131n anlam\u0131, hay\u0131rseverlikten farkl\u0131d\u0131r. Hay\u0131rseverlik g\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u00fck ve c\u00f6mertliktir, zenginlerin ve kudretli ki\u015filerin fakir ve ihtiya\u00e7l\u0131 ki\u015filere yard\u0131m\u0131d\u0131r. Tsedaka ise \u0130branicede “adalet ve do\u011fruluk” anlam\u0131ndaki bir k\u00f6kten gelir. Yahudilikte fakirlere yard\u0131m bir hay\u0131rseverlik de\u011fil de adil bir davran\u0131\u015f, fakire hak etti\u011fini verme g\u00f6revi olarak kabul edilir.<\/p>\n Yahudilikte fakire yard\u0131m bir zorunluluktur, ihtiya\u00e7l\u0131 ki\u015filer bile vermeye mecburdur. Baz\u0131 bilgeler Tsedaka’n\u0131n en b\u00fcy\u00fck, hatta b\u00fct\u00fcn emirlerin toplam\u0131ndan da daha b\u00fcy\u00fck emir oldu\u011funu, Tsedaka vermeyen ki\u015finin putpereste e\u015fde\u011fer oldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015flerdir. Bu da Tsedaka’n\u0131n Yahudilikteki \u00f6nemini g\u00f6sterir. Tsedaka, t\u00f6vbe (te\u015fuva) ve dua gibi, g\u00fcnahlar i\u00e7in af dilemenin \u00fc\u00e7 yolundan biridir.<\/p>\n \u015eabat (Cumartesi) \u015eabat Yahudilikteki en \u00f6nemli dini g\u00f6renektir. On emirde ad\u0131 ge\u00e7en tek dini uygulamad\u0131r. En \u00f6nemli \u00f6zel g\u00fcnd\u00fcr, hatta Yom Kipur’dan bile daha \u00f6nemlidir. \u015eabat \u00f6ncelikle dinlenmeye ve ruhani zenginli\u011fe ayr\u0131lm\u0131\u015f olan bir g\u00fcnd\u00fcr. \u015eabat s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc “sona ermek, bitirmek ve dinlenmek” e\u015f anlam\u0131na sahip bir k\u00f6kten gelir.<\/p>\n Modern toplumlarda \u2018be\u015f g\u00fcnden olu\u015fan \u00e7al\u0131\u015fma haftas\u0131’ bug\u00fcn bize son derece do\u011fal geldi\u011finden, eski zamandaki “dinlenme g\u00fcn\u00fc” fikrinin o d\u00f6nemler i\u00e7in ne kadar radikal bir kavram oldu\u011funu unutuyoruz. Haftal\u0131k dinlenme g\u00fcn\u00fc kavram\u0131, tarihte ba\u015fka hi\u00e7 bir uygarl\u0131kta g\u00f6r\u00fclmemi\u015ftir. Eski zamanda dinlenme sadece zengin ve h\u00fck\u00fcmran s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n yapabildi\u011fi bir \u015feydi. Hizmet edenlerin veya is\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n dinlenme hakk\u0131 yoktu. Ayr\u0131ca her hafta tekrar eden bir dinlenme g\u00fcn\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemezdi bile. Yunanl\u0131lar haftada bir g\u00fcn\u00fc dinlenmeye ay\u0131rd\u0131klar\u0131 i\u00e7in Yahudileri tembel olarak g\u00f6r\u00fcrlerdi.<\/p>\n YAHUD\u0130 BAYRAMLARI Ro\u015f A\u015fana’da \u00e7al\u0131\u015fmak yasakt\u0131r. G\u00fcn\u00fcn b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fc sinagogda duada ge\u00e7er; g\u00fcnl\u00fck ola\u011fan ibadet biraz daha uzun s\u00fcrer.<\/p>\n Yahudilerin \u00e7o\u011fu i\u00e7in Ro\u015f A\u015fana bir i\u00e7g\u00f6zlem, kendine bak\u0131\u015f, ge\u00e7mi\u015f y\u0131l\u0131n hatalar\u0131n\u0131 g\u00f6zden ge\u00e7irme ve yeni y\u0131lda yap\u0131lmas\u0131 gereken de\u011fi\u015fiklikleri planlama zaman\u0131d\u0131r. Aile bireylerinin bir araya gelip birlikte yemek yemesine vesile olur. Bu bayramda, tatl\u0131 bir yeni y\u0131l\u0131 temsilen bala bat\u0131r\u0131lm\u0131\u015f elma yemek adettir. Ayr\u0131ca yeni y\u0131lda iyi dileklerin bol ve bereketli olmas\u0131 i\u00e7in nar da yenir. Di\u011fer bir yayg\u0131n uygulama ise ilk g\u00fcn\u00fcn sonunda su kenar\u0131na gidip, g\u00fcnahlar\u0131 simgesel olarak suya atma eylemi “Ta\u015flik”dir.<\/p>\n Yom Kipur “Yom Kipur” “kefaret, g\u00fcnah \u00e7\u0131karma g\u00fcn\u00fc” anlam\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131r. Ruhun ar\u0131nd\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131, ge\u00e7mi\u015f y\u0131l\u0131n g\u00fcnahlar\u0131 i\u00e7in \u00f6z\u00fcr dilendi\u011fi bir g\u00fcnd\u00fcr. Yom Kipur’da sadece Tanr\u0131’ya kar\u015f\u0131 i\u015flenmi\u015f g\u00fcnahlar af olur; ba\u015fkalar\u0131na kar\u015f\u0131 i\u015flenilenler de\u011fil. Ki\u015fiye yap\u0131lan g\u00fcnahlardan kurtulmak i\u00e7in \u00f6nce \u00f6b\u00fcr ki\u015fiden \u00f6z\u00fcr dileyip yanl\u0131\u015flar\u0131 d\u00fczeltme yolu aran\u0131r. Bu, Yom Kipur’dan \u00f6nce yap\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n Yom Kipur ayn\u0131 \u015eabat g\u00fcn\u00fc gibidir, hi\u00e7 bir i\u015f yap\u0131lamaz. Yahudiler o g\u00fcn yemek yememeli ve (su dahi) i\u00e7memelidir. Bu, \u00f6nceki ak\u015fam g\u00fcne\u015f batmadan ba\u015flay\u0131p ertesi gece biten 25 saatlik bir oru\u00e7tur. Talmud’ta ayr\u0131ca daha az bilinen ba\u015fka k\u0131s\u0131tlamalar da vard\u0131r. Y\u0131kanmak, kozmetik veya parf\u00fcm gibi maddeleri v\u00fccuda s\u00fcrmek, deri ayakkab\u0131 giymek ve cinsel ili\u015fki Yom Kipur’da yasakt\u0131r.<\/p>\n Her zamanki gibi bu k\u0131s\u0131tlamalar\u0131n her hangi biri, hayati veya s\u0131hhi tehlike kars\u0131s\u0131nda kald\u0131r\u0131l\u0131r. Hatta dokuz ya\u015f\u0131ndan k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7ocuklar\u0131n ve lo\u011fusalar\u0131n (hamilelik s\u00fcresince ve do\u011fumdan 3g\u00fcn sonras\u0131na kadar) oru\u00e7 tutmas\u0131 kendileri istese bile yasakt\u0131r. Bayram\u0131n b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fc sinagogda duayla ge\u00e7er. Bu bayramda safl\u0131\u011f\u0131 simgeleyen beyaz giysiler giymek adettir, insanlara g\u00fcnahlar\u0131n\u0131n kar gibi paklanaca\u011f\u0131n\u0131 hat\u0131rlat\u0131r. Baz\u0131 erkekler, \u00f6l\u00fclerin birlikte g\u00f6m\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc uzun beyaz g\u00f6mlek (kitel) giyerler.<\/p>\n Pesah (Hamursuz bayram\u0131) Pesah’ta yenilen bu\u011fdaydan yap\u0131lm\u0131\u015f mamul\u00fcn ad\u0131 “Matsa”d\u0131r (hamursuz). Matsa mayas\u0131z ekmektir, un ve su kar\u0131\u015f\u0131m\u0131n\u0131 \u00e7ok \u00e7abuk pi\u015firerek yap\u0131l\u0131r. Yahudilerin M\u0131s\u0131r’dan ka\u00e7arken aceleyle pi\u015firdikleri ekmek budur. Sukot Bayram\u0131<\/p>\n <\/b>Sukot bayram\u0131 Yom Kipur’dan be\u015finci g\u00fcnde ba\u015flar. Y\u0131l\u0131n en kutsal, en vakur bayram\u0131ndan en ne\u015fe dolu olanlardan birine ge\u00e7i\u015ftir.<\/p>\n Tarihi y\u00f6nden Sukot, \u0130srailo\u011fullar\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6lde ge\u00e7ici bar\u0131naklarda ya\u015fayarak dola\u015ft\u0131\u011f\u0131 k\u0131rk y\u0131l\u0131 temsil eder. Zirai olarak Sukot hasat bayram\u0131d\u0131r. Sukot kelimesi \u2018\u00e7ardaklar’ anlam\u0131na gelir ve \u2018ge\u00e7ici bar\u0131naklara’ g\u00f6nderme yapmak i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r. Yahudilere bu bayramda, \u00e7\u00f6lde ge\u00e7irdikleri k\u0131rk y\u0131l\u0131 hat\u0131rlamak i\u00e7in, \u00e7ardaklar\u0131n alt\u0131nda ya\u015famalar\u0131 buyrulmu\u015ftur. Yahudiler antik Filistin topraklar\u0131ndan kovulduklar\u0131ndan beri Kud\u00fcs’e d\u00f6n\u00fcp y\u0131k\u0131lan kutsal tap\u0131naklar\u0131n\u0131 tekrar in\u015fa etmek hayaliyle ya\u015fad\u0131lar.<\/p>\n Sukot yedi g\u00fcn s\u00fcrer. Birinci ve ikinci g\u00fcnler \u00e7al\u0131\u015fmak yasakt\u0131r.<\/p>\n I\u015f\u0131klar Bayram\u0131 Hanuka \u0130branicede “adama” veya “kutsama” anlam\u0131na gelen Hanuka, Yunan h\u00fck\u00fcmdar\u0131 Antiokus IV’\u00fcn askerlerinin kutsiyetini kirletti\u011fi Kud\u00fcs’teki kutsal tap\u0131na\u011f\u0131n tekrar adanmas\u0131na i\u015faret eder. Bir g\u00fcnl\u00fck ya\u011f\u0131n mucizev\u00ee bir \u015fekilde sekiz g\u00fcn yanmas\u0131n\u0131n kutlar. Talmud’a g\u00f6re, Yahudilerin Antiokus’un askerlerine ba\u015fkald\u0131r\u0131s\u0131n\u0131n ard\u0131ndan tap\u0131na\u011f\u0131 tekrar ithaf ettiklerinde ebedi ate\u015fi yakmak i\u00e7in kullan\u0131lan kutsal ya\u011fdan sadece bir g\u00fcnl\u00fck ya\u011f kalm\u0131\u015ft\u0131. Bir mucize sonucu bu ya\u011f yenisi haz\u0131rlanana kadar sekiz g\u00fcn boyunca yanmaya devam etti.<\/p>\n Hanuka Ro\u015f A\u015fana, Yom Kipur, Sukot ve Pesah kadar \u00f6nemli bir dini bayram de\u011fildir. Tek dini gelene\u011fi kandil veya mum yakmakt\u0131r. Mumlar, Menora ya da Hanukiya denilen dokuz kollu \u00f6zel bir \u015famdanda, her gece i\u00e7in bir mum, ayr\u0131ca bir de onlara “hizmet” eden “\u015fama\u015f” (hizmetk\u00e2r) yak\u0131l\u0131r.<\/p>\n Purim<\/p>\n <\/b>Purim Yahudi takvimindeki en ne\u015feli bayramlardan biridir. Yahudilerin eski \u0130ran’da yok edilmekten kurtulmalar\u0131n\u0131 kutlar.<\/p>\n Purim’in hik\u00e2yesi Eski Ahit’te “Ester’in Kitab\u0131”nda anlat\u0131l\u0131r. Hik\u00e2yenin kahramanlar\u0131 eski \u0130ran’da ya\u015fayan \u00e7ok g\u00fczel bir gen\u00e7 Yahudi k\u0131z\u0131 olan Ester’le onu k\u0131z\u0131 gibi yeti\u015ftirmi\u015f olan kuzeni Mordehay’d\u0131r. Ester \u0130ran kral\u0131 Aha\u015fvero\u015f’un saray\u0131na gelin gider. Aha\u015fvero\u015f Ester’i b\u00fct\u00fcn \u00f6b\u00fcr kad\u0131nlar\u0131ndan daha \u00e7ok sever ve onu krali\u00e7e yapar. Bu s\u00fcre i\u00e7inde Mordehay’\u0131n tavsiyesi ile kimli\u011fini saklam\u0131\u015f olan Ester’in Yahudi oldu\u011funu bilmez.<\/p>\n Hik\u00e2yedeki k\u00f6t\u00fc adam Kral’\u0131n bencil ve kibirli veziri olan Aman’d\u0131r. Aman, kendisinin kar\u015f\u0131s\u0131nda e\u011filmeyen Mordehay’dan nefret eder ve bu nedenle b\u00fct\u00fcn Yahudileri cezaland\u0131rmay\u0131 planlar. Kral’a, “H\u00fckmetti\u011finiz diyarlarda kendi halk\u0131n\u0131z\u0131n i\u00e7inde, farkl\u0131 kanunlarla ya\u015fayan ve Kral’\u0131n kanunlar\u0131na boyun e\u011fmek istemeyen bir z\u00fcmre var. Bu ki\u015filere ho\u015fg\u00f6r\u00fc Kral\u0131m\u0131za yak\u0131\u015fmaz” deyince Kral Yahudilerin kaderini Aman’a b\u0131rak\u0131r. Aman da b\u00fct\u00fcn Yahudileri \u00f6ld\u00fcrmeyi planlar.<\/p>\n Durumu \u00f6\u011frenen Mordehay Ester’i Yahudiler ad\u0131na Kral’la konu\u015fmaya ikna eder. Bu durum Ester’i tehlikeye atar \u00e7\u00fcnk\u00fc Kral’\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lmadan \u00e7\u0131kman\u0131n cezas\u0131 \u00e7o\u011funlukla \u00f6l\u00fcmd\u00fcr. Ester kendini haz\u0131rlamak i\u00e7in \u00fc\u00e7 g\u00fcn boyunca oru\u00e7 tuttuktan sonra Kral’\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131kar. Kral onu s\u0131cak kar\u015f\u0131lar. Ester daha sonra Kral’a veziri Aman’\u0131n Yahudilere kar\u015f\u0131 entrikas\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klar. Yahudiler kurtulur ve Aman Mordehay i\u00e7in haz\u0131rlatm\u0131\u015f oldu\u011fu dara\u011fac\u0131na as\u0131l\u0131r.<\/p>\n Purim genellikle Mart ay\u0131na d\u00fc\u015fen, Yahudi takvimindeki Adar ay\u0131n\u0131n 14’\u00fcnc\u00fc g\u00fcn\u00fcnde kutlan\u0131r. 13 Adar tarihi Aman’\u0131n Yahudileri \u00f6ld\u00fcrmeyi planlad\u0131\u011f\u0131, Yahudilerin hayatlar\u0131n\u0131 kurtarmak i\u00e7in d\u00fc\u015fmanlar\u0131yla \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 g\u00fcnd\u00fcr. Art\u0131k y\u0131llarda iki Adar ay\u0131 oldu\u011fundan, Purim ikinci Adar ay\u0131nda, Pesah’tan bir ay \u00f6nce kutlan\u0131r.<\/p>\n Purim s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc “kur’a” anlam\u0131na gelir ve Aman’\u0131n katliam\u0131n g\u00fcn\u00fcn\u00fc saptamak i\u00e7in se\u00e7ti\u011fi kur’ay\u0131 temsil eder.<\/p>\n Purim’de karnavalvari kutlamalar yapmak, temsil ve parodiler sahnelemek gelenekseldir. Purim’de di\u011fer bayramlarda olan k\u0131s\u0131tlamalar yoktur ancak baz\u0131 kaynaklara g\u00f6re bayrama sayg\u0131 olarak i\u015f yapmamay\u0131 \u00f6nerir. <\/span><\/p>\n \n YAHUD\u0130L\u0130K TAR\u0130H\u0130<\/span><\/span><\/strong><\/span><\/p>\n Yahudi tarihi yakla\u015f\u0131k d\u00f6rt bin y\u0131l\u0131 ve d\u00fcnyan\u0131n her bir yan\u0131na da\u011f\u0131lm\u0131\u015f y\u00fczlerce de\u011fi\u015fik toplulu\u011fu kapsar. Biz burada eski zamanlardan ba\u015flayarak Yahudi milletinin tarihine k\u0131saca bir bak\u0131\u015f sunuyoruz. <\/p>\n Eski \u0130srailo\u011fullar\u0131 Geleneksel olarak, d\u00fcnyan\u0131n her bir yan\u0131ndaki Yahudiler, \u00e7o\u011funlukla \u0130srail topraklar\u0131na yerle\u015fen (\u0130braniler olarak da bilinen) \u0130srailo\u011fullar\u0131’ndan geldiklerini iddia ederler. \u0130srailo\u011fullar\u0131\u2019n\u0131n k\u00f6kleri \u0130shak ve Yakup\u2019tan geriye Tevrat\u2019taki atalar\u0131 \u0130brahim’e kadar uzan\u0131r. Yahudi gelene\u011fine g\u00f6re \u0130srailo\u011fullar\u0131, Yakubun M\u0131s\u0131r\u2019a yerle\u015fen oniki o\u011flunun (birinin ad\u0131 Yeuda idi) soyundan gelmektedir. Sonradan gelen nesiller M\u0131s\u0131r\u2019da ya\u015farken Ramses II olarak da an\u0131lan M\u0131s\u0131r firavunu taraf\u0131ndan esir edildiler. Yahudi gelene\u011fine g\u00f6re, \u0130srailo\u011fullar\u0131 Musa Peygamber\u2019in liderli\u011finde M\u0131s\u0131r\u2019dan Kenaan\u2019a g\u00f6\u00e7 etti (M\u0131s\u0131r’dan \u00c7\u0131k\u0131\u015f). Bu olay \u0130srailo\u011fullar\u0131’n\u0131 bir millet olarak, Yakubun o\u011fullar\u0131n\u0131n adlar\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan oniki kavime b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f bir topluluk olarak belirtir.<\/p>\n Yahudi gelene\u011fine ve Tevrat\u2019a g\u00f6re, \u0130srailo\u011fullar\u0131 \u00e7\u00f6lde k\u0131rk bir y\u0131l dola\u015ft\u0131ktan sonra Yeo\u015fua\u2019n\u0131n komutas\u0131 alt\u0131nda Kenaan\u2019\u0131 fethedip b\u00f6lgeyi oniki kavim aras\u0131nda b\u00f6ld\u00fcler. Bir s\u00fcre boyunca bu oniki kavim H\u00e2kimler diye bilinen h\u00fck\u00fcmdarlar taraf\u0131ndan y\u00f6netildiler. Daha sonra \u015eaul alt\u0131nda bir \u0130srail krall\u0131\u011f\u0131 olu\u015fturuldu; onu Kral Davut ve S\u00fcleyman izledi. Kral Davut Kud\u00fcs’\u00fc fethedip ba\u015fkent yapt\u0131. S\u00fcleyman’\u0131n d\u00f6neminden sonra \u00fclke iki kralll\u0131\u011fa ayr\u0131ld\u0131: kuzeyde on kavimden olu\u015fan \u0130srail Krall\u0131\u011f\u0131 ve g\u00fcneyde Yeuda ve B\u00fcnyamin kavimlerinden olu\u015fan Yeuda Krall\u0131\u011f\u0131. M.\u00d6. 8. y\u00fczy\u0131lda Asurlu h\u00fck\u00fcmdar V. \u015ealmaneser \u0130srail Krall\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131 ele ge\u00e7irdi.<\/p>\n S\u00fcrg\u00fcn ve s\u00fcrg\u00fcn-sonras\u0131 d\u00f6nemler Daha bu noktadan \u0130srailo\u011fullar\u0131\u2019n\u0131n aras\u0131nda g\u00f6zle g\u00f6r\u00fcn\u00fcr politik – dini farkl\u0131l\u0131klar ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131; bunlardan en \u00f6nemlileri daha sonra Saddukiler ve Farisiler diye adland\u0131r\u0131lacaklard\u0131.<\/p>\n Helenik D\u00f6nemde Yahudilik Persler B\u00fcy\u00fck \u0130skender\u2019e yenildiler. \u0130skender\u2019in \u00f6l\u00fcm\u00fcnden ve imparatorlu\u011funun generalleri taraf\u0131ndan b\u00f6l\u00fcnmesinden sonra Seleucid (Silifke) Krall\u0131\u011f\u0131 olu\u015ftu. Helenle\u015fen Yahudilerle dindar Yahudiler aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin bozulmas\u0131, Seleucid Kral\u0131 IV. Antiochus Epiphanes\u2019in (\u015eabat, s\u00fcnnet gibi) belirli Yahudi dini t\u00f6renlerini ve geleneklerini yasaklamas\u0131na yol a\u00e7t\u0131. Bunun sonucu olarak Ortodoks (dindar) Yahudiler, (Makabi olarak da bilinen) Ha\u015fmonay Ailesi’nin liderli\u011finde ba\u015fkald\u0131rd\u0131lar. Bu isyan daha sonra Ha\u015fmonay Hanedan\u0131 olarak bilinen, M.\u00d6. 165\u2019ten M.\u00d6. 63\u2019e kadar s\u00fcren ba\u011f\u0131ms\u0131z bir Yahudi krall\u0131\u011f\u0131n\u0131n olu\u015fmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131. Ha\u015fmonay Hanedan\u0131 zamanla Salome Alexandra, II. Hyrcanus ve II. Aristobulus\u2019un o\u011fullar\u0131 aras\u0131nda \u00e7\u0131kan i\u00e7 sava\u015f sonucunda par\u00e7aland\u0131. Kral yerine teokratik bir ruhban s\u0131n\u0131f\u0131 taraf\u0131ndan y\u00f6netilmeyi tercih eden millet bu konuda Romal\u0131 yetkililerden yard\u0131m istedi. B\u00f6ylelikle Pompey\u2019in liderli\u011finde Romal\u0131lar, y\u00f6reyi fethedip y\u00f6netimi ele ge\u00e7irdiler.<\/p>\n Roma y\u00f6netimi Diaspora Mi\u015fna ve Talmud\u2019da bulunan Tevrat yorumlar\u0131n\u0131n geli\u015fmesi ile Yahudi gelene\u011finin, Tap\u0131na\u011fa ba\u011fl\u0131 bir dinden, Diaspora geleneklerine g\u00f6re yeniden yap\u0131lanmas\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015fti.<\/p>\n \u0130srail topraklar\u0131 Bizans d\u00f6nemi Yahudileri H\u0131ristiyan dinine d\u00f6nd\u00fcrmek, H\u0131ristiyanlar\u0131n resmi politikas\u0131yd\u0131 ve H\u0131ristiyan y\u00f6netim bu i\u015f i\u00e7in Roma\u2019n\u0131n resmi yetkisini kullan\u0131yordu. Yahudiler M.S. 351 y\u0131l\u0131nda, Gallus ad\u0131ndaki valinin gittik\u00e7e artan bask\u0131lar\u0131na kar\u015f\u0131 ba\u015f kald\u0131rd\u0131lar. Gallus ayaklanmay\u0131 bast\u0131rd\u0131 ve Galile\u2019de isyan\u0131n ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 ana kentleri yerle bir etti. \u0130ki b\u00fcy\u00fck hukuk akademisinin konumland\u0131\u011f\u0131 Tzippori ve Lydda kentleri bir daha toparlanamad\u0131.<\/p>\n Her \u015feye ra\u011fmen, Tiberya\u2019da Nasi, II. Hillel ay\u0131n ayl\u0131k g\u00f6zlemlenmesine gereksinim olmayan bir resmi takvim olu\u015fturdu. Aylar tespit edildi ve takvimin kullan\u0131lmas\u0131 i\u00e7in Yeuda\u2019n\u0131n yetkisine gerek kalmad\u0131. Ayn\u0131 zamanlarda Tiberyus\u2019taki Yahudi akademisi birle\u015ftirilmi\u015f Mi\u015fna\u2019y\u0131 ve yorumlarla a\u00e7\u0131klamalar\u0131, Yuda HaNasi’nin \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra nesiller boyunca dini inceleyen akademisyenlerin geli\u015ftirdi\u011fi yorumlar\u0131 toparlamaya ba\u015flad\u0131. Metin, Mi\u015fna’n\u0131n s\u0131ras\u0131na g\u00f6re d\u00fczenlenmi\u015fti: Her Mi\u015fna paragraf\u0131ndan sonra o Mi\u015fna\u2019yla ilgili b\u00fct\u00fcn yorumlar\u0131n derlemeleri, hik\u00e2yeler ve cevaplar yaz\u0131l\u0131yd\u0131. Bu metnin ad\u0131 Kud\u00fcs Talmudu\u2019ydu.<\/p>\n Yahudilerin Bizans h\u00fck\u00fcmranl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131ndaki istikrars\u0131z ya\u015fam\u0131 \u00e7ok uzun s\u00fcre devam edemedi; bu da b\u00fcy\u00fck bir \u00e7apta, uzaktaki, \u00e7ok say\u0131da Yahudi ya\u015fayan Arap yar\u0131madas\u0131nda (bkz: \u0130slam Y\u00f6netimi Alt\u0131nda Yahudilerin Tarihi) \u0130slam dininin patlamas\u0131yla ilgiliydi. \u0130slam Halifeli\u011fi 636\u2019da, Yarmuklu Sava\u015f\u0131\u2019ndaki zaferinden sonra birka\u00e7 y\u0131l i\u00e7inde Bizansl\u0131lar\u0131 Kutsal Topraklar\u2019dan (veya modern \u0130srail, \u00dcrd\u00fcn, L\u00fcbnan ve Suriye olarak tan\u0131mlanan Levant\u2019tan) att\u0131. Bizansl\u0131lar\u0131n Yahudilere kar\u015f\u0131 zulm\u00fcn\u00fcn ispat\u0131 Yahudilerin geriye kalan Bizans topraklar\u0131ndan Halifelik topraklar\u0131na ka\u00e7\u0131p y\u00fczy\u0131llar boyunca burada ya\u015famalar\u0131nda belirgindir.<\/p>\n B\u00fct\u00fcn bunlara ra\u011fmen Bizans \u0130mparatorlu\u011fu\u2019ndaki Yahudi cemaatinin n\u00fcfusu bir\u00e7ok imparatorun (\u00f6zellikle J\u00fcstinyen) Anadolu Yahudilerini zorla H\u0131ristiyanl\u0131\u011fa d\u00f6nd\u00fcrme giri\u015fimlerinden etkilenmedi, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu giri\u015fimler genellikle ba\u015far\u0131s\u0131z oldu.<\/span><\/p>\n \n YAHUD\u0130 YA\u015eAMI<\/span><\/span><\/strong><\/p>\n Yahudi kanununa g\u00f6re insan ruhu do\u011fumdan \u00f6nce var oldu\u011fu halde hayat do\u011fumda ba\u015flar. Yahudilik “do\u011fu\u015ftan i\u00e7imizde olan g\u00fcnah” kavram\u0131na kesinlikle kar\u015f\u0131d\u0131r. Yahudilik inanc\u0131na g\u00f6re \u00e7ocuklar saf ve g\u00fcnahs\u0131z do\u011far. Sezaryen do\u011fum Yahudilikte kabul edilir, \u00e7\u00fcnk\u00fc annenin hayat\u0131 ba\u015fta olmak \u00fczere annenin ve bebe\u011fin hayat\u0131n\u0131 kurtarmak i\u00e7in yap\u0131lan her \u015fey serbesttir. K\u00fcrtaj annenin hayat\u0131n\u0131n tehlikede oldu\u011fu durumlar d\u0131\u015f\u0131nda yasakt\u0131r.<\/p>\n Bir \u00e7ocuk do\u011fdu\u011funda babas\u0131 ilk f\u0131rsatta sinagogda Tevrat okuma kutsamas\u0131yla onurland\u0131r\u0131l\u0131r. Bu kutsamada bebe\u011fin ve annenin sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in de bir dua okunur. Yeni do\u011fan bebek k\u0131z ise ad\u0131 o s\u0131rada konur. O\u011flan bebe\u011fin ad\u0131 s\u00fcnnet t\u00f6reni (Brit Mila) s\u0131ras\u0131nda konur.<\/p>\n S\u00fcnnet S\u00fcnnet \u00e7ocuk sekiz g\u00fcnl\u00fck oldu\u011funda, g\u00fcn i\u00e7inde yap\u0131l\u0131r. Di\u011fer dini emirler, y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckler gibi, s\u00fcnnet de sa\u011fl\u0131k nedenleriyle ertelenebilir. S\u00fcnnet, bu kanunu bilen bu konuda e\u011fitim alm\u0131\u015f ve cerrahi konularda deneyimli dinib\u00fct\u00fcn bir Yahudi olan bir “Moel” taraf\u0131ndan yap\u0131l\u0131r. Yahudi olmayan bir doktorun yapt\u0131\u011f\u0131 s\u00fcnnet haham onu kutsasa da ge\u00e7erli bir “Brit Mila” de\u011fildir, \u00e7\u00fcnk\u00fc derinin kesilmesi i\u015flemi dindar, dinib\u00fct\u00fcn bir Yahudi taraf\u0131ndan yapmas\u0131 gereken dinsel bir t\u00f6rendir.<\/p>\n Bar Mitzva ve Bat Mitzva Yahudi kanununa g\u00f6re \u00e7ocuklar dini \u015fartlar\u0131 uygulamakla y\u00fck\u00fcml\u00fc de\u011fildir; buna ra\u011fmen ileride bu gereklilikleri yerine getirmek i\u00e7in \u00e7ocukluk y\u0131llar\u0131nda \u00f6\u011frenmeleri ve tatbik etmeleri te\u015fvik edilir. O\u011flanlar 13, k\u0131zlar da 12 ya\u015f\u0131ndan itibaren bu emirleri yerine getirmelidirler. Bar Mitzva t\u00f6reni resmi bir \u015fekilde bu ge\u00e7i\u015fi simgeler. Bunun yan\u0131nda ayinleri y\u00f6netebilmek, minyan (baz\u0131 dualar i\u00e7in gerekli en az 10 yeti\u015fkin erkek) i\u00e7inde say\u0131labilmek, (dini a\u00e7\u0131dan) resmi anla\u015fmalar yapabilmek, mahkemede tan\u0131kl\u0131k edebilmek ve evlenebilmek haklar\u0131 da gelir.<\/p>\n Yahudilerde o\u011flanlar 13 ya\u015f\u0131na var\u0131nca otomatik olarak Bar Mitzva, k\u0131zlar da 12 ya\u015f\u0131nda Bat Mitzva kabul edilir. Bu haklar\u0131 ve sorumluluklar\u0131 kazanmalar\u0131 i\u00e7in bir t\u00f6renden ge\u00e7meleri gerekmez. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde yap\u0131lan t\u00f6ren ve kutlamalar ge\u00e7ti\u011fimiz y\u00fczy\u0131la kadar duyulmam\u0131\u015f olaylard\u0131. Evlilik D\u00fc\u011f\u00fcn t\u00f6reninde damat geline \u2018evlilik anla\u015fmas\u0131’ olan “Ketuba”y\u0131 verir. Erke\u011fin evlilik boyunca kar\u0131s\u0131na olan sorumluluklar\u0131, \u00f6l\u00fcm halinde miras\u0131n payla\u015f\u0131lmas\u0131, \u00e7ocuklar\u0131n ge\u00e7imi ile ilgili sorumluluklar, hatta bo\u015fanma durumunda kad\u0131na verilecek nafaka dahi Ketuba’da yaz\u0131l\u0131d\u0131r. Ketuba bir hattat taraf\u0131ndan yaz\u0131l\u0131p, \u00e7o\u011fu zaman evlerin duvarlar\u0131n\u0131 s\u00fcsleyen g\u00fczel bir kaligrafi \u00f6rne\u011fidir. Ge\u00e7mi\u015fte, Kidu\u015fin ve Nisuin aras\u0131ndaki s\u00fcre\u00e7 en az bir y\u0131l olurdu. O s\u00fcre i\u00e7inde damat yeni ailesi i\u00e7in bir ev haz\u0131rlard\u0131. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde genelde bu iki t\u00f6ren ayn\u0131 anda yap\u0131l\u0131yor.<\/p>\n Yahudi kanununa g\u00f6re evlilik iki ki\u015fi aras\u0131ndaki \u00f6zel bir \u2018anla\u015fma’ oldu\u011fu i\u00e7in bir haham\u0131n veya ba\u015fka bir dini yetkilinin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 gerektirmez. Ancak, genellikle bir haham huzurunda yap\u0131l\u0131r.<\/p>\n Yahudi D\u00fc\u011f\u00fcn T\u00f6reni T\u00f6ren yakla\u015f\u0131k 20-30 dakika s\u00fcrer. (A\u015fkenaz gelene\u011finde) Gelin iki anneyle birlikte girip damad\u0131n etraf\u0131nda d\u00f6ner. \u015earapla iki kutsama yap\u0131l\u0131r: birincisi \u015farab\u0131n kutsanmas\u0131, ikincisi de evlili\u011fin y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerine ili\u015fkin kutsamad\u0131r. Erkek y\u00fcz\u00fc\u011f\u00fc kad\u0131n\u0131n parma\u011f\u0131na takar. Kidu\u015fin bitince Ketuba y\u00fcksek sesle okunur.<\/p>\n Gelinle damat d\u00f6rt sopayla tutturulmu\u015f bir kuma\u015f veya ebeveynlerinin tuttu\u011fu dua \u015fal\u0131ndan (tallet) yap\u0131lan, birlikte oturacaklar\u0131 evi simgeleyen “Hupa” alt\u0131nda dururlar. Hupa’n\u0131n \u00f6nemi o kadar b\u00fcy\u00fckt\u00fcr ki, bazen d\u00fc\u011f\u00fcn t\u00f6reni hupa’yla \u00f6zde\u015fle\u015ftirilir. T\u00f6rende gelinle damat “minyan” (10 yeti\u015fkin Yahudi erkek) huzurunda yedi tane kutsama duas\u0131 okurlar. Daha sonra \u00e7ift \u015faraptan bir yudum al\u0131r. Damat, Kud\u00fcs’teki tap\u0131na\u011f\u0131n y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131n simgesi olarak bir barda\u011f\u0131 (ya da k\u00fc\u00e7\u00fck bir cam par\u00e7as\u0131n\u0131) sa\u011f aya\u011f\u0131yla ezer. Damad\u0131n gelini evine getiri\u015finin simgesi olarak, k\u0131sa bir sure i\u00e7in yeni evli \u00e7ift \u00f6zel bir odada yaln\u0131z kal\u0131rlar.<\/p>\n D\u00fc\u011f\u00fcn bir kutlama yeme\u011fiyle devam eder. Ne\u015feli m\u00fczik ve dans d\u00fc\u011f\u00fcnlerin geleneksel bir par\u00e7as\u0131d\u0131r.<\/p>\n Evlilik Hayat\u0131<\/p>\n <\/b>Tevrat ve Talmud’a g\u00f6re bir erkek birden fazla kad\u0131nla evlenebilir, ancak bir kad\u0131n birden fazla erkekle evlenemezdi. \u00c7ok e\u015flili\u011fe izin verildi\u011fi halde bu hi\u00e7 yayg\u0131n de\u011fildi. Talmud’ta hi\u00e7 bir zaman birden fazla e\u015fli bir Haham ad\u0131 ge\u00e7mez. 1000 y\u0131llar\u0131nda A\u015fkenaz Yahudiler, H\u0131ristiyan k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn bask\u0131s\u0131yla \u00e7ok e\u015flili\u011fi yasaklad\u0131lar. Baz\u0131 \u0130slam \u00fclkelerinde ya\u015fayan Sefarad Yahudiler aras\u0131nda \u00e7ok e\u015flili\u011fe izin yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131na kadar devam etti.<\/p>\n Bir koca kar\u0131s\u0131na yiyecek, giyecek ve cinsel ili\u015fki sa\u011flamakla y\u00fck\u00fcml\u00fcd\u00fcr. Evlilikte cinsel ili\u015fki erke\u011fin de\u011fil, kad\u0131n\u0131n hakk\u0131d\u0131r. Bir erkek kar\u0131s\u0131n\u0131 cinsel ili\u015fkiye zorlayamaz, kar\u0131s\u0131n\u0131 hi\u00e7 bir \u015fekilde taciz edemez.<\/p>\n Bir kad\u0131n evlili\u011fe getirdi\u011fi mal\u0131n esas sahibidir, ancak kocan\u0131n bu mal\u0131 y\u00f6netme ve bunun k\u00e2r\u0131n\u0131 kullanma hakk\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n Yahudi kanununa g\u00f6re evlilik ya\u015f\u0131 o\u011flanlar i\u00e7in en az 13, k\u0131zlar i\u00e7in en az 12 olmas\u0131na ra\u011fmen, orta \u00e7a\u011flarda \u00e7ok s\u0131k g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi Kidu\u015fin, evlilik ya\u015f\u0131ndan daha \u00f6nce yap\u0131l\u0131rd\u0131. Talmud erkeklerin 18 ya\u015f\u0131nda ya da 16-24 ya\u015flar\u0131 aras\u0131nda evlenmesini tavsiye eder. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde Yahudi gen\u00e7ler yirmi ya\u015f\u0131ndan \u00f6nce \u00e7ok nadir evleniyorlar.<\/p>\n Bo\u015fanma<\/p>\n <\/b>Yahudilik “hatas\u0131z” bo\u015fanma kavram\u0131n\u0131 binlerce y\u0131l \u00f6nce kabul etti. Yahudilik genelde, bir \u00e7iftin devaml\u0131 kavga ederek ac\u0131 i\u00e7inde ya\u015famaktansa bo\u015fanmas\u0131n\u0131n daha do\u011fru oldu\u011funu savunur. Yahudi kanununa g\u00f6re bir erkek kar\u0131s\u0131n\u0131 herhangi bir nedenle veya hi\u00e7bir neden g\u00f6stermeden bo\u015fayabilir. Hatta Yahudi kanunu, baz\u0131 durumlar kar\u015f\u0131s\u0131nda bo\u015fanmay\u0131 gerekli k\u0131lar: bir koca evlilik d\u0131\u015f\u0131 ili\u015fkiye giren kar\u0131s\u0131n\u0131 affetse bile bo\u015famakla y\u00fck\u00fcml\u00fcd\u00fcr. Genelde Yahudilikte bo\u015fanma zordur. Bo\u015fanma i\u015fleminin ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 karma\u015f\u0131k ve usand\u0131r\u0131c\u0131d\u0131r.<\/p>\n Ya\u015fam Hayat o kadar de\u011ferlidir ki, Yahudilerin \u00f6l\u00fcm\u00fc \u00e7abukla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 herhangi bir \u015feyi yapmalar\u0131 yasakt\u0131r. \u0130ntihar Yahudi kanununda kesinlikle yasakt\u0131r.<\/p>\n \u00d6l\u00fcm Yahudilikte yas d\u00f6nemine ili\u015fkin uygulamalar geni\u015ftir, ancak \u00f6l\u00fcmden nefret etmeyi veya \u00f6l\u00fcm korkusunu i\u00e7ermez. \u00d6l\u00fcm ve yasla ilgili uygulamalar\u0131n iki amac\u0131 vard\u0131r: \u00f6l\u00fcye sayg\u0131 g\u00f6stermek ve arkas\u0131nda b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131, onu \u00f6zleyecek olan ki\u015fileri teselli etmek. <\/span><\/p>\n \n YAHUD\u0130 K\u00dcLT\u00dcR\u00dc<\/span><\/span><\/strong><\/p>\n Yahudiler sadece ayn\u0131 dine inanan insanlar de\u011fil, ayn\u0131 zamanda dinsel-etnolojik bir toplumdur. Yahudilik kendine ba\u011fl\u0131 olan ki\u015fileri hem uygulamalarda hem de inan\u00e7ta y\u00f6nlendirdi\u011finden hem din, hem de ya\u015fam \u015feklidir. Bu unsur ise Yahudili\u011fe ait k\u00fclt\u00fcr ile Yahudilerin k\u00fclt\u00fcrel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 ay\u0131rdedebilmeyi zorla\u015ft\u0131r\u0131r. Yahudi toplumlar\u0131 tarih boyunca Eski Yunan uygarl\u0131klar\u0131ndan, Orta\u00e7a\u011f ve sonras\u0131 Avrupa’s\u0131na, M\u00fcsl\u00fcman \u0130spanya ve Portekiz’e, kuzey Afrika ve Ortado\u011fu’ya, Hindistan ve \u00c7in’e, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz \u00e7a\u011f\u0131ndaki Amerika Birle\u015fik Devletleri’ne ve \u0130srail’e kadar \u00e7ok de\u011fi\u015fik yerlerde ve zamanlarda, dinle ilgisi olmad\u0131\u011f\u0131 halde Yahudi niteli\u011fi olan k\u00fclt\u00fcrel olgular\u0131n geli\u015fmesine tan\u0131k olmu\u015flard\u0131r. Bu \u00f6zelliklerin bir k\u0131sm\u0131 dinden, daha fazlas\u0131 ise Yahudili\u011fin i\u00e7inden, di\u011fer toplumlarla olan etkile\u015fiminden, toplumun kendi i\u00e7indeki sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel canl\u0131l\u0131ktan kaynaklan\u0131yordu. Bu \u00f6zellik birbirinden farkl\u0131, kendilerine has k\u00fclt\u00fcrlere sahip, bir\u00e7ok de\u011fi\u015fik toplumun her birinin ger\u00e7ek Yahudi toplumlar\u0131 olarak olu\u015fmalar\u0131na yol a\u00e7t\u0131.<\/p>\n Yahudilerin en az iki bin y\u0131l boyunca ortak bir k\u00fclt\u00fcrleri olmad\u0131. Bu zamanlarda Yahudiler d\u00fcnya y\u00fcz\u00fcnde her tarafa yay\u0131lm\u0131\u015flard\u0131. 19’uncu y\u00fczy\u0131lda A\u015fkenazlar \u00e7o\u011funlukla Avrupa’n\u0131n do\u011fusunda, Sefaradlar ise kuzey Afrika, T\u00fcrkiye ve di\u011fer k\u00fc\u00e7\u00fck toplumlarda, Mizrahi (Ortado\u011fulu)’lar Arap topraklar\u0131nda, daha k\u00fc\u00e7\u00fck topluluklar da Etiyopya, Kafkasya ve Hindistan gibi yerlerde ya\u015f\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n Bu topluluklar aras\u0131nda ileti\u015fim ve gidip gelme olmas\u0131na ra\u011fmen (\u00f6rne\u011fin Engizisyon s\u0131ras\u0131nda bir\u00e7ok Sefarad kuzeye A\u015fkenazlar\u0131n aras\u0131na yerle\u015fti, baz\u0131 A\u015fkenazlar Ortado\u011fu’ya ta\u015f\u0131nd\u0131, Irakl\u0131 tacirler Hindistan’da bir Yahudi cemaati kurdular) halk\u0131n \u00e7o\u011funun gettolar, “dhimmi” kanunlar\u0131 ve ba\u015fka nedenler y\u00fcz\u00fcnden di\u011fer k\u00fclt\u00fcrlerle ba\u011flant\u0131s\u0131 yoktu.<\/p>\n Orta\u00e7a\u011fda do\u011fu Avrupa’n\u0131n Yahudi toplumlar\u0131nda y\u00fczy\u0131llar i\u00e7inde belirgin k\u00fclt\u00fcrel \u00f6zellikler olu\u015ftu. Ayd\u0131nlanma D\u00f6neminin (R\u00f6nesans ve Reform) evrensel e\u011filimlerine ra\u011fmen Yidi\u015f dilini konu\u015fan do\u011fu Avrupal\u0131 bir\u00e7ok Yahudi kendilerini de\u011fi\u015fik bir halk grubu olarak g\u00f6rmeye devam etti. Yine de \u00f6zellikleri dinle k\u0131s\u0131tl\u0131 olmayan bir etnik grup kavram\u0131n\u0131 Ayd\u0131nlanma D\u00f6neminden esinlenerek benimsediler.<\/p>\n Konstantin Makyuka Yidi\u015f konu\u015fan Yahudilerin k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde genelden farkl\u0131, fakat ayr\u0131mc\u0131 olmayan bir Yahudi ruhundan bahseder. Bu durum, Romantizm hareketinin Avrupa’daki milliyet\u00e7i ki\u015fili\u011fi \u00f6ne \u00e7\u0131karmas\u0131 ile daha da \u00e7o\u011fald\u0131. \u00d6rne\u011fin 19. y\u00fczy\u0131l sonu – 20. y\u00fczy\u0131l ba\u015f\u0131nda Yahudi \u0130\u015f\u00e7i Sendikas\u0131’n\u0131n \u00fcyelerinin dinle ilgisi yoktu, ayr\u0131ca bu kurulu\u015ftaki liderlerden biri H\u0131ristiyanl\u0131\u011fa d\u00f6nm\u00fc\u015f anne ve baban\u0131n \u00e7ocu\u011fu olmas\u0131na ra\u011fmen kendisi H\u0131ristiyan inanc\u0131nda de\u011fildi.<\/p>\n Orta ve bat\u0131 Avrupa’daki Yahudi \u00d6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc hareketi onlar\u0131n e\u015fit haklar kazanmas\u0131 ve laik topluma girebilmeleri i\u00e7in bir f\u0131rsat oldu. Ayn\u0131 zamanda do\u011fu Avrupa’daki pogromlar y\u00fcz\u00fcnden 1880’le 1920 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda 2 milyon kadar Yahudi, Amerika Birle\u015fik Devletleri’ne g\u00f6\u00e7 etti. 1940’larda Holokost, Avrupal\u0131 Yahudilerin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131n \u00fclkelerinden s\u00fcr\u00fclmesine ve imha olmas\u0131na neden oldu. Bu olgu ve yeni kurulmu\u015f olan \u0130srail Devleti’ne Arap \u00fclkelerindeki Yahudilerin toplu g\u00f6\u00e7\u00fc Yahudi toplumunun co\u011frafi de\u011fi\u015fimini meydana getirdi.<\/p>\n Geleneksel Yahudiler aras\u0131nda laik k\u00fclt\u00fcr\u00fc ay\u0131rmak zor, \u00e7\u00fcnk\u00fc k\u00fclt\u00fcr b\u00fct\u00fcn\u00fcyle dinsel geleneklerle kar\u0131\u015fm\u0131\u015f durumda. Yahudilik ve Toplum Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fcs\u00fc Ba\u015fkan\u0131 Gary Tobin, \u015f\u00f6yle diyor; “Asl\u0131nda dinle k\u00fclt\u00fcr aras\u0131nda bir ikilem yoktur. Her dini unsur k\u00fclt\u00fcrle doludur, her k\u00fclt\u00fcrel olay da dinle doludur. Sinagoglar\u0131n kendileri birer Yahudi k\u00fclt\u00fcr merkezidir. Sonu\u00e7 olarak hayat nedir? Yemek, ili\u015fkiler ve ruhsal zenginlik; tam da Yahudilerin hayat\u0131 gibi. Medeniyet ve k\u00fclt\u00fcr de gelene\u011fimizin elzem bir par\u00e7as\u0131. Pesah sederine bak\u0131n – tam bir tiyatro. \u0130\u00e7inde k\u00fclt\u00fcr unsuru olmasa, Yahudi \u00f6\u011frenimi ve dindarl\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok s\u0131radan olurdu.”<\/p>\n Yahudi dilleri \u0130kinci Tap\u0131nak y\u0131k\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Yahudilerin \u00e7o\u011fu Aramice (eski bir Ortado\u011fu dili) diline, diasporadakiler de Yunancaya d\u00f6nm\u00fc\u015flerdi. Yahudiler daha da uzak \u00fclkelere g\u00f6\u00e7 ettik\u00e7e yerel dilleri \u00f6\u011frenerek bir\u00e7ok dilde konu\u015fur oldular. Orta\u00e7a\u011f\u0131n ba\u015f\u0131nda Yahudilerin esas dili Aramice olmu\u015ftu. \u00c7a\u011f\u0131n ileri y\u0131llar\u0131nda Yahudi edebiyat\u0131 Judeo-Arabik (\u0130brani alfabesi kullan\u0131larak yaz\u0131lan Arap\u00e7a) dilinde yaz\u0131lmaya ba\u015flad\u0131. Maimonides de bu dili kullan\u0131yordu. \u0130branice ise, dini ve resmi dil olarak kullan\u0131lmaya devam etti.<\/p>\n Zamanla bu Yahudi leh\u00e7eler, esas dilden \u00e7ok de\u011fi\u015fik bir hale gelip kendileri yeni bir lisan oldular. \u0130\u00e7lerinde genellikle \u0130branice ve Aramice bir\u00e7ok s\u00f6zc\u00fck bulunuyordu. B\u00f6ylece sadece Yahudi toplumuna ait diller do\u011fdu. Aralar\u0131nda en yayg\u0131n olanlar Avrupa’daki \u00e7o\u011funlu\u011fu Almancadan gelen Yidi\u015f dili ve Engizisyondan sonra End\u00fcl\u00fcs’ten Akdeniz \u00fclkeleri aras\u0131na yay\u0131lan \u0130spanyolcadan t\u00fcreme lisan olan Ladino idi.<\/p>\n 19’uncu y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda Yidi\u015f do\u011fu Avrupa’daki Yahudilerin, (bundan dolay\u0131 da zaman i\u00e7inde d\u00fcnyada en yayg\u0131n kullan\u0131lan dildi), Ladino (Judeo-Espanyol) da Akdeniz ve Kuzey Afrika (Magreb), Yunanistan ve T\u00fcrkiye’de ya\u015fayanlar\u0131n ortak dili olmu\u015ftu. Avrupa’da Judeo-\u0130talyan, Yevan ve Karay dillerini konu\u015fan k\u00fc\u00e7\u00fck toplumlar da vard\u0131. Ayr\u0131ca Arap Yahudileri Judeo-Arabik, \u0130ran’dakiler Cidi (Judeo-Farsi), daha k\u00fc\u00e7\u00fck gruplar Judeo-Berber, Judeo-Tat ve hatta K\u00fcrdistan’da Judeo-Arami dili konu\u015fuyorlard\u0131.<\/p>\n Bu geni\u015f tablo 19’uncu y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda \u00f6nemli tarihi de\u011fi\u015fimlerden etkilendi. Milyonlarca Avrupal\u0131 Yahudi’nin Amerika Birle\u015fik Devletleri’ne g\u00f6\u00e7\u00fcyle \u0130ngilizce konu\u015fan Yahudiler \u00e7o\u011fald\u0131. Kuzey Afrika kolonilerinde Frans\u0131zca ve \u0130spanyolca konu\u015fulmaya ba\u015fland\u0131, \u0130branice tekrar konu\u015fulan bir dil olarak yeni kelimeler ve basitle\u015ftirilmi\u015f ses sistemi ile geri geldi. Holokost Yidi\u015f ve Almanca konu\u015fan Avrupal\u0131 Yahudilerin \u00e7o\u011funu trajik bir \u015fekilde haritadan sildi. Arap -\u0130srail \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 bir\u00e7ok Yahudi’nin Arap \u00fclkelerini terkederek \u0130srail’e veya Fransa’ya g\u00f6\u00e7 etmesine ve bu \u00fclkelerin lisanlar\u0131n\u0131 konu\u015fmalar\u0131na neden oldu.<\/p>\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczde Yahudiler \u00e7ok dil bilirler, genellikle ya\u015fad\u0131klar\u0131 \u00fclkenin dilini \u00f6\u011frenirler. Yahudilerin en yayg\u0131n konu\u015ftu\u011fu dil \u0130ngilizcedir, bunu modern \u0130branice izler.<\/p>\n Yahudi k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde yarat\u0131lan edebi eserler ve tiyatro oyunlar\u0131 \u0130branice, Yidi\u015f veya Ladino (Judeo-Espanyol) gibi k\u00fclt\u00fcrel dillerde veya \u0130ngilizce veya Almancad\u0131r. Yidi\u015f laik edebiyat\u0131 ve tiyatrosu 19’uncu y\u00fczy\u0131lda ba\u015flay\u0131p, 20’nci y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131nda gerilemeye ge\u00e7ti. Yahudilerin konu\u015ftu\u011fu dil genellikle bulunduklar\u0131 topluma ne kadar entegre olduklar\u0131n\u0131n bir g\u00f6stergesidir. \u00d6rne\u011fin Polonya’da Yahudi k\u00f6ylerinde ya\u015fayanlar ve 20’nci y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda New York’a gelenler \u00e7o\u011funlukla Yidi\u015f konu\u015furlarken, 19’uncu y\u00fczy\u0131lda Almanya’daki Yahudilerin \u00e7o\u011fu aralar\u0131nda Almanca konu\u015furlar, bug\u00fcn Amerika Birle\u015fik Devletleri’nde ya\u015fayan Yahudilerin dili de \u0130ngilizcedir.<\/p>\n Edebiyat Yahudi yazarlar bir yandan benzersiz bir Yahudi edebiyat\u0131 yarat\u0131rlarken di\u011fer taraftan ya\u015fad\u0131klar\u0131 \u00fclkelerin milli edebiyat\u0131na katk\u0131da bulundular. Tam anlam\u0131yla laik olmamakla beraber, Shalom Aleichem ve Isak Bashevis Singer (1978 Nobel \u00d6d\u00fcl\u00fc) gibi yazarlar Yidi\u015f yazd\u0131klar\u0131 yaz\u0131larla, do\u011fu Avrupa ve Amerika Birle\u015fik Devletleri’ndeki Yahudilerin ya\u015fam tecr\u00fcbelerini kaleme al\u0131p d\u00fcnyaya anlatt\u0131lar. Amerika’da Philip Roth ve Saul Bellow gibi en b\u00fcy\u00fck Amerikan yazarlar\u0131 unvan\u0131n\u0131 kazanm\u0131\u015f bir\u00e7ok Yahudi yazar, eserlerinin i\u00e7inde kendi laik Yahudi hayat g\u00f6r\u00fc\u015flerine yer verirler. Allen Ginsberg’in \u015fiirleri genellikle Yahudi temalara de\u011finir (“Howl” ve “Kadi\u015f” gibi \u00f6zellikle otobiyografik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131). D\u00fcnya edebiyat\u0131na katk\u0131da bulunan di\u011fer Yahudiler aras\u0131nda Alman \u015fair Heinrich Heine, Rus yazar Isaac Babel ve Pragl\u0131 Franz Kafka da bulunur.<\/p>\n “Modern Yahudilik: Bir Oxford Rehberi”nde Profes\u00f6r Yaakov Malkin \u015f\u00f6yle der: “Laik Yahudi k\u00fclt\u00fcr\u00fc zaman testinden ge\u00e7mi\u015f, Yahudi olsun olmas\u0131n herkesin payla\u015ft\u0131\u011f\u0131, estetik bir keyif kayna\u011f\u0131 olan, i\u00e7inde yarat\u0131ld\u0131klar\u0131 sosyo-k\u00fclt\u00fcrel \u015fartlar\u0131 a\u015fan edebi eserleri himayesinde tutar. Bunlar\u0131n aras\u0131nda Shalom Aleichem, Itzik Manger, Isaac Bashevis Singer, Philip Roth, Saul Bellow, S.Y. Agnon, Isaac Babel, Martin Buber, Iasiah Berlin, Haim Nahman Bialik, Yehuda Amichai, Amos Oz, A.B.Yehoshua ve David Grossman gibi yazarlar vard\u0131r. Ayr\u0131ca Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131na ve Yahudi k\u00fclt\u00fcr\u00fcne b\u00fcy\u00fck etkisi olan Heinrich Heine, Gustav Mahler, Leonard Bernstein, Marc Chagall, Jacob Epstein, Ben Shahn, Amadeo Modigliani, Franz Kafka, Max Reinhardt, Ernst Lubitsch ve Woody Allen’\u0131n da eserlerini i\u00e7erir.<\/p>\n Tiyatro 20’nci y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda, New York’un Yidi\u015f tiyatrolar\u0131nda sahneye konan oyunlar, \u0130ngilizce dilindekilere rakiptiler hatta eserlerin kaliteleri daha da \u00fcst\u00fcnd\u00fc. O d\u00f6nemde Yidi\u015f dilinde yedi tane g\u00fcnl\u00fck gazete bas\u0131l\u0131yordu.<\/p>\n Asl\u0131nda Amerikan Yahudilerinin bir sonraki nesli Yidi\u015f de\u011fil, \u0130ngilizce konu\u015fuyordu. B\u00f6ylece Yidi\u015f tiyatrosunun artistik enerjisini Yahudilik dozunu azaltarak Amerikan tiyatrosuna uyarlamaya ba\u015flad\u0131lar.<\/p>\n Avrupa’da Yahudiler tiyatronun de\u011fi\u015fik kollar\u0131nda aktif, hatta liderdiler. Holokost’tan sonra bir\u00e7ok Yahudi bunu devam ettirdi. \u00d6rne\u011fin, Nazi Almanyas\u0131 \u00f6ncesinde Nietzsche’nin “Yahudi olmayan akt\u00f6r ne i\u015fe yarar?” dedi\u011fi gibi, oyuncu, y\u00f6netmen ve yazarlar\u0131n \u00e7o\u011fu Yahudi’ydi. Berlin’de tiyatro y\u00f6netmenlerinin % 80’iyle, tiyatro yazarlar\u0131n\u0131n % 75’inin Yahudi oldu\u011fu s\u00f6ylenir.<\/p>\n \u0130ngiliz tarih\u00e7i Paul Johnson y\u00fczy\u0131l\u0131n sonunda Yahudilerin Avrupa k\u00fclt\u00fcr\u00fcne yapt\u0131klar\u0131 katk\u0131lar hakk\u0131nda yorum yaparken, \u015f\u00f6yle yaz\u0131yor: “Yahudi etkisinin en kuvvetli oldu\u011fu alan tiyatroydu, \u00f6zellikle Berlin’de. Carl Sternheim, Arthur Schnitzler, Ernst Toller, Erwin Piscator, Walter Hasenclever, Ferenc Molnar ve Carl Zuckermayer gibi tiyatro yazarlar\u0131 ve Max Reinhardt gibi tan\u0131nm\u0131\u015f yap\u0131mc\u0131lar d\u00f6nemin modaya uygun solcu, cumhuriyet\u00e7i, deneysel, ve cinsel konularda c\u00fcretli olan tiyatro sahnelerine bazen h\u00fckmeder gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcrlerdi. Ancak bu ortam devrimci de\u011fil, Yahudi’den \u00e7ok kozmopolit bir ortamd\u0131.<\/p>\n Yahudiler ayr\u0131ca Avusturya, \u0130ngiltere, Fransa ve Rusya’da da bu \u00fclkelerin kendi dillerinde olmak \u00fczere tiyatroya ve tiyatro oyunlar\u0131na benzeri katk\u0131larda bulundular. Yahudilerin Orta Avrupa tiyatrolar\u0131yla ili\u015fkileri, Nazilerin y\u00fckseli\u015fi ve Yahudilerin k\u00fclt\u00fcrel mevkilerden at\u0131lmalar\u0131yla duru\u015fa ge\u00e7ti; buna ra\u011fmen bir\u00e7o\u011fu bat\u0131 Avrupa’ya veya Amerika Birle\u015fik Devletleri’ne yerle\u015fip \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na devam ettiler.<\/p>\n Yidi\u015f Tiyatrosu’nun, tiyatro d\u00fcnyas\u0131nda b\u00fcy\u00fck etkisi oldu\u011fu y\u0131llarda, Yidi\u015f dilinde 100’den fazla film yap\u0131ld\u0131. Bug\u00fcn bunlar\u0131n \u00e7o\u011fu kay\u0131pt\u0131r. Tan\u0131nm\u0131\u015f filmler aras\u0131nda “Shulamit” (1931), filme \u00e7ekilen ilk Yidi\u015f m\u00fczikali “Kar\u0131s\u0131n\u0131n Sevgilisi” (1931), “Milletinin K\u0131z\u0131” (1932), anti Nazi film “G\u00f6\u00e7ebe Yahudi” (1933), Yidi\u015f “King Lear” (1934), “\u015eir A\u015firim” (1935), gelmi\u015f ge\u00e7mi\u015f en pop\u00fcler Yidi\u015f filmi “Yidl ve Fidl” (1936), “\u00c7ocu\u011fum Nerede?” (1937), “Ye\u015fil K\u0131rlar” (1937), “Dibuk” (1937), “\u015eark\u0131c\u0131 Nalbant” (1938), “Tevye” (1939), “Mirele Efros” (1939), “Yol Uzun” (1948), ve “Tanr\u0131, \u0130nsan ve \u015eeytan” (1950) vard\u0131.<\/p>\n Amerikan film end\u00fcstrisindeki Yahudi giri\u015fimcilerin listesi dillere destand\u0131r: Samuel Goldwyn, Louis B. Mayer, the Warner Brothers, David O. Selznick, Marcus Loew ve Adolph Zukor ile ba\u015flay\u0131p, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn devleri Michael Ovitz, Michael Eisner, Lew Wasserman, Jeffrey Katzenberg, Steven Spielberg, Stanley Kubrick ve David Geffen’le devam eder. Gene de bu ki\u015filerin aras\u0131nda, Steven Spielberg’in d\u0131\u015f\u0131nda \u00e7ok az\u0131 filmcilik sanatlar\u0131nda veya konular\u0131nda belirgin bir Yahudi duygusall\u0131\u011f\u0131 g\u00f6sterdiler. Daha fazla Yahudi duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 Marx Karde\u015fler’in, Mel Brooks veya Woody Allen’n\u0131n filmlerinde g\u00f6r\u00fclebilir. Hollywood sinema end\u00fcstrisindeki di\u011fer \u00f6zellikle Yahudi filmi \u00f6rnekleri Barbra Streisand’\u0131n “Yentl” (1983) ve John Frankheimer’\u0131n “the Fixer” (1968) adl\u0131 yap\u0131tlar\u0131d\u0131r.<\/p>\n Yahudi film m\u00fczi\u011fi bestek\u00e2rlar\u0131 20’nci y\u00fczy\u0131l\u0131n bir\u00e7ok tan\u0131nm\u0131\u015f filmi i\u00e7in beste yapm\u0131\u015flard\u0131r. Elmer Bernstein, Danny Elfman, Elliot Goldenthal, Jerry Goldsmith, Bernard Herrmann, Alan Menken, Alfred Newman, Lalo Schifrin, the Sherman Brothers, Howard Shore, Max Steiner ve Dimitri Tiomkin bu ki\u015filerin en verimlileri aras\u0131nda yer al\u0131r.<\/p>\n M\u00fczik Yahudiler ayr\u0131ca pop m\u00fczi\u011fine katk\u0131da bulunmu\u015flar ve Amerika Birle\u015fik Devletleri’nde pop m\u00fczi\u011finin baz\u0131 dallar\u0131na egemen olmu\u015flard\u0131r. Bu, Avrupa’da daha az ge\u00e7erli olmas\u0131na ra\u011fmen, Amerika’da ilk etkin Yahudi pop m\u00fczik sanat\u00e7\u0131lar\u0131 Irving Berlin, Kurt Weill ve Sigmund Romberg gibi Avrupa’da do\u011fmu\u015f olan ki\u015filerdi. Yahudilerin Amerikan pop m\u00fczi\u011findeki ilk belirgin katk\u0131lar\u0131 sevilen \u015fark\u0131lar ve m\u00fczikallerdi. “Songwriters Hall of Fame” (Sayg\u0131n \u015eark\u0131 Yazarlar\u0131 Derne\u011fi) \u00fcyelerinin yakla\u015f\u0131k yar\u0131s\u0131 Yahudi’dir. Ba\u015flang\u0131c\u0131ndan beri ve bug\u00fcn hala bir noktaya kadar Yahudi bestek\u00e2rlar ve g\u00fcfteciler \u00f6n plandad\u0131r.<\/p>\n Caz \u00e7o\u011funlukla Afrika k\u00f6kenli Amerikal\u0131 zencilerden kaynaklanan bir sanat t\u00fcr\u00fc olarak g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc halde, klarnet\u00e7i Mezz Mezzrow, Benny Goodman ve Artie Shaw; saksafoncu Michael Brecker, Paul Desmond, Kenny G, Stan Getz, Benny Green, Lee Konitz, Ronnie Scott ve Zoot Sims; trompet\u00e7i ve kornet\u00e7i Randy Brecker, Ruby Braff, Red Rodney ve Shorty Rogers; baterist Buddy Rich, Mel Lewis ve Victor Feldman ve \u015fark\u0131c\u0131\/piyanistler Billy Joel, Al Jolson, Ben Sidran ve Mel Torm\u00e9 gibi bir\u00e7ok Yahudi m\u00fczisyen bu sanata katk\u0131da bulunmu\u015flard\u0131r. Harry Kandel ve Teksasl\u0131 Bill Averbach gibi baz\u0131 sanat\u00e7\u0131lar Caz’\u0131 Klezmer’le kar\u0131\u015ft\u0131rarak icra etmeleriyle \u00fcnl\u00fcd\u00fcrler; Flora Purim gibi di\u011fer baz\u0131lar\u0131 Latin Caz ve Caz kayna\u015fmas\u0131 t\u00fcrlerinde \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Caz m\u00fczi\u011finin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 Yahudi yap\u0131mc\u0131lar\u0131n deste\u011fiyle Yahudi ve Amerika Birle\u015fik Devletleri’ne m\u00fczisyenler veya siyah m\u00fczisyenlerden olu\u015ftu\u011fu i\u00e7in bu sanat t\u00fcr\u00fc “\u0131rk\u00e7\u0131lar\u0131n korkulu r\u00fcyas\u0131” oldu.<\/p>\n \u0130lk “rock and roll” sanat\u00e7\u0131lar\u0131 \u00e7o\u011funlukla siyahlar veya g\u00fcneyli beyazlar oldu\u011fu halde, Yahudi \u015fark\u0131 yazarlar\u0131n\u0131n bu konuda \u00f6nemli bir rol\u00fc oldu. Jerry Leiber ve Mike Stoller, Carole King ve Gerry Goffin, Neil Diamond, (T\u00fcrk as\u0131ll\u0131) Neil Sedaka ve yakla\u015f\u0131k b\u00fct\u00fcn di\u011fer Brill Binas\u0131 \u015fark\u0131 yazarlar\u0131 Yahudi’ydi; Phil Spector da \u00f6yle. 1960’larda \u015fark\u0131c\u0131lar\u0131n\/\u015fark\u0131 yazarlar\u0131n\u0131n y\u00fckselmesiyle baz\u0131lar\u0131 (King, Diamond, Sedaka) sahneye \u00e7\u0131kt\u0131lar, Burt Bacharach gibi di\u011ferleri de \u00e7o\u011funlukla \u015fark\u0131 yazar\u0131 olarak \u00e7al\u0131\u015fmaya devam ettiler. Rock \u00e7a\u011f\u0131nda Yahudi m\u00fczisyenler \u00e7o\u011funlukta de\u011fildi, ancak bir\u00e7o\u011fu folk ve rock kar\u0131\u015f\u0131m\u0131yla \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Bunlar\u0131n aras\u0131nda Bob Dylan, David Bromberg, David Grisman, Kinky Friedman, Jorma Kaukonen, Leonard Cohen, Simon and Garfunkel; sadece rock dal\u0131nda David Lee Roth, Lenny Kravitz ve Army of Lovers gibi pop topluluklar\u0131 ve Beastie Boys’lar\u0131n her biri bulunmakta.<\/p>\n Klasik m\u00fczik dal\u0131nda Yahudilerin Avrupa m\u00fczik d\u00fcnyas\u0131ndaki katk\u0131s\u0131, Yahudilerin \u0130ngiltere, Fransa, Avusturya-Macaristan, Alman \u0130mparatorlu\u011fu ve Rusya’da sosyeteye kabul\u00fcyle gittik\u00e7e b\u00fcy\u00fcd\u00fc. \u00dcnl\u00fc Yahudi romantik bestek\u00e2rlar aras\u0131nda Frans\u0131z Charles-Valentin Alkan, Paul Dukas ve Fromental Hal\u00e9vy, Bohemyal\u0131 Josef Dessauer, Heinrich Wilhelm Ernst, Karl Goldmark ve Gustav Mahler, Alman Felix Mendelssohn ve Giacomo Meyerbeer, ve Rus Anton ve Nikolai Rubinstein \u00f6rnek g\u00f6sterilebilir.<\/p>\n 20’nci y\u00fczy\u0131lda Yahudi bestek\u00e2r ve enstr\u00fcman maestrolar\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131, co\u011frafi da\u011f\u0131lmalar\u0131yla ayn\u0131 oranda \u00e7o\u011fald\u0131. Yahudi bestek\u00e2rlar \u00e7o\u011funlukla Viyana’da ve Nazi \u00f6ncesi Avusturya ve Almanya’daki ba\u015fka \u015fehirlerdeydiler. 19’uncu y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda ve 20’nci y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda, Yahudiler Viyana konservatuarlar\u0131ndaki \u00f6\u011frencilerin \u00fc\u00e7te birini olu\u015fturuyorlard\u0131.<\/p>\n Viyana’n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda Yahudiler bir dereceye kadar Paris ve New York’ta da g\u00f6ze \u00e7arpmaktayd\u0131lar. New York’taki Yahudi n\u00fcfusu g\u00f6\u00e7 dalgalar\u0131yla h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde b\u00fcy\u00fcyordu. 1930’larda Nazilerin y\u00fckseli\u015fi s\u0131ras\u0131nda Yahudi yap\u0131tlar\u0131 “yozla\u015fm\u0131\u015f m\u00fczik” olarak damgalan\u0131rken bir\u00e7ok Avrupal\u0131 Yahudi bestek\u00e2r Amerika Birle\u015fik Devletleri’ne ve Arjantin’e g\u00f6\u00e7 edip bu \u00fclkelerin klasik m\u00fczi\u011fini g\u00fc\u00e7lendirdiler. 20’nci y\u00fczy\u0131l\u0131n Yahudi bestek\u00e2rlar\u0131 aras\u0131nda \u00f6rnek olarak Avusturya’dan Arnold Sch\u00f6nberg ve Alexander von Zemlinsky, Almanya’dan Hanns Eisler, Kurt Weill ve Theodor W. Adorno, Bohemya ve daha sonra \u00c7ek Cumhuriyeti’nden Viktor Ullmann ve Jarom\u00edr Weinberger (Ullmann daha sonra Auschwitz \u00f6l\u00fcm kamp\u0131nda can verdi), Amerika Birle\u015fik Devletleri’nden George Gershwin ve Aaron Copland, Frans\u0131z Darius Milhaud ve Alexandre Tansman ve Rusya’dan Alfred Schnittke g\u00f6sterilebilir.<\/p>\n Baz\u0131 klasik m\u00fczik tarzlar\u0131 Yahudi bestecilerle ba\u011fda\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r; bunlar\u0131n aras\u0131nda Frans\u0131z Operas\u0131’n\u0131n Romantik \u00c7a\u011f\u0131 da yer al\u0131r. Bu tarz\u0131n en verimli bestek\u00e2rlar\u0131 aras\u0131nda Giacomo Meyerbeer, Fromental Hal\u00e9vy ve Jacques Offenbach yer al\u0131r.<\/p>\n Bestecilerden ayr\u0131 olarak Guido Adler, Leon Botstein, Eduard Hanslick, Abraham Zevi Idelsohn, Julius Korngold ve Hedi Stadlen gibi bir\u00e7ok \u00fcnl\u00fc Yahudi m\u00fczik ele\u015ftirmeni, m\u00fczik teoristi ve m\u00fczikolojist yer alm\u0131\u015ft\u0131r. Yahudi klasik m\u00fczi\u011fi sanat\u00e7\u0131lar\u0131 \u00e7o\u011fu zaman kemanc\u0131, piyanist ve \u00e7ello’cu olmu\u015flard\u0131r. Tan\u0131nm\u0131\u015f \u00f6rnekler, ayn\u0131 s\u0131raya g\u00f6re Isaac Stern, Vladimir Ashkenazy ve Leonard Rose’dur. Ayr\u0131ca Gustav Mahler’le ba\u015flay\u0131p g\u00fcn\u00fcm\u00fczde daha s\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclen, aralar\u0131nda Leonard Bernstein gibi milletleraras\u0131 \u00fcne ula\u015fm\u0131\u015f me\u015fhur Yahudi orkestra \u015fefleri de olmu\u015ftur.<\/p>\n G\u00f6rsel Sanatlar Yahudilerin Avrupa’daki g\u00f6rsel sanatlarla u\u011fra\u015f\u0131lar\u0131, 19’uncu y\u00fczy\u0131la de\u011fin ilgilenmedikleri Avrupa klasik m\u00fczi\u011fiyle ayn\u0131 zamanda geli\u015fmi\u015ftir. Bu gecikme zamanla 20’nci y\u00fczy\u0131lda Modernizm’in y\u00fckselmesiyle a\u015f\u0131ld\u0131. Yahudilerin sanatsal varl\u0131\u011f\u0131 I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’ndan sonra artarak patlama yapt\u0131. Yahudiler e\u015fit haklar kazand\u0131lar, politikaya at\u0131ld\u0131lar, sanatk\u00e2r oldular. Bu bir nevi Yahudi k\u00fclt\u00fcr r\u00f6nesans\u0131 idi.<\/p>\n Yahudiler Avrupa’n\u0131n modern sanat hareketlerinde \u00f6nemli bir rol oynad\u0131lar: Art Deco (Tamara de Lempicka), Bauhaus (Mordecai Ardon), Constructivism (Boris Aronson), Cubism (Nathan Altman), Expressionism (Chaim Soutine), Impressionism (Leonid Pasternak), Minimalism (Richard Serra), Orphism (Sonia Delaunay), Realism (Raphael Soyer), Surrealism (Victor Brauner), ayr\u0131ca \u00f6zellikle bir tek harekete ba\u011fl\u0131 olmayanlar, \u00f6rne\u011fin Maurycy Gottlieb, Nahum Gutman ve Charlotte Salomon.<\/p>\n Yahudi Mizah\u0131 Yahudi mizah\u0131 birka\u00e7 de\u011fi\u015fik gelenekten kaynaklan\u0131r. Bunlar\u0131n ilki Tevrat’\u0131n entelekt\u00fcel y\u00f6n\u00fc ve dini kanunlarla ilgili olan tart\u0131\u015fma y\u00f6ntemleridir. Dinsel kanundaki yorumlar\u0131 anlamland\u0131rabilmek i\u00e7in ayr\u0131nt\u0131l\u0131 dini kurallar\u0131n tart\u0131\u015fmalar\u0131 ve g\u00fcl\u00fcn\u00e7 durum olu\u015fturabilecek konular kullan\u0131l\u0131r.<\/p>\n Hillel Halkin Yahudi mizah\u0131yla ilgili deneme yaz\u0131s\u0131nda, kendiyle alay etme y\u00f6nteminin baz\u0131 k\u00f6klerini Arap geleneklerinin orta \u00e7a\u011flarda Yahudi edebiyat\u0131na n\u00fcfuz etmesine ba\u011flay\u0131p, Yehuda Alharizi’nin “Tahkemoni”sinden bir espri kullan\u0131r.<\/p>\n Daha yak\u0131n bir gelenek, do\u011fu Avrupa’daki Yahudi toplumlar\u0131nda g\u00fc\u00e7l\u00fc ki\u015filerle a\u00e7\u0131k a\u00e7\u0131k de\u011fil de, belli etmeden dalga ge\u00e7ildi\u011fi e\u015fitlik gelene\u011fiydi. Saul Bellow’un dedi\u011fi gibi, “ezilen ki\u015filer n\u00fckteli olurlar.” “Badchens” denilen soytar\u0131lar d\u00fc\u011f\u00fcnlerde toplumun \u00f6nde gelen ki\u015fileriyle dalga ge\u00e7ip, mizah\u0131 iyi niyetli bir e\u015fitle\u015ftirme arac\u0131 olarak kullan\u0131rlard\u0131.<\/p>\n Yahudi mizah\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131s\u0131 Haham Moshe Waldoks, \u015f\u00f6yle demi\u015ftir: “Kendilerini di\u011ferlerden y\u00fcksek ve g\u00fc\u00e7l\u00fc g\u00f6ren ki\u015filerin kibrini azaltmak i\u00e7in kullan\u0131lan “shtoch” denen d\u00fcrtmeler, alaylar vard\u0131. Ancak Yahudi mizah\u0131 toplumun i\u00e7inde kendi kendini ele\u015ftirmek i\u00e7in kullan\u0131lan ve bu konuda \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc olan bir ara\u00e7t\u0131. Mizah\u00e7\u0131, peygamber gibi, insanlar\u0131 zay\u0131f noktalar\u0131ndan yakalard\u0131. Do\u011fu Avrupa’n\u0131n mizah\u0131 \u00f6zellikle fakiri y\u00fcksek s\u0131n\u0131ftan olan ki\u015filerin veya resmi yetkililerin istismar\u0131ndan korumak i\u00e7in kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan, Hahamlar, h\u00fck\u00fcmet yetkilileri ve zenginler hep mizah konusu olarak kullan\u0131ld\u0131lar. Asl\u0131nda bir sosyal rahatlama yoluydu.” <\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Projetaladin.org Hahamlar Haham, dini kanunla ilgili tartışmaları çözebilecek ve soruları yanıtlayabilecek düzeyde Alaha’yı (dini kanunlar) ve gelenekleri bilen, topluma yol gösteren bir çeşit öğretmendir. Hıristiyan papazların aksine, dinsel törenleri uygulama yetkisi herhangi bir yetişkin Yahudi erkeğinden fazla değildir. Gerekli öğrenimi tamamlayan kişilere “Semiha” belgesi, yani bu kararları alma yetkisi verilir. Her Yahudi erkeği gibi Hahamların […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_bbp_topic_count":0,"_bbp_reply_count":0,"_bbp_total_topic_count":0,"_bbp_total_reply_count":0,"_bbp_voice_count":0,"_bbp_anonymous_reply_count":0,"_bbp_topic_count_hidden":0,"_bbp_reply_count_hidden":0,"_bbp_forum_subforum_count":0,"ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"0","ocean_second_sidebar":"0","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"0","ocean_custom_header_template":"0","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"0","ocean_menu_typo_font_family":"0","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"0","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"off","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[126],"tags":[],"class_list":["post-9604","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-aydin-adige-abhaz-gencligi","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9604","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9604"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9604\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9606,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9604\/revisions\/9606"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9604"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9604"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.circassiancenter.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9604"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n<\/b>
\nHaham, dini kanunla ilgili tart\u0131\u015fmalar\u0131 \u00e7\u00f6zebilecek ve sorular\u0131 yan\u0131tlayabilecek d\u00fczeyde Alaha’y\u0131 (dini kanunlar) ve gelenekleri bilen, topluma yol g\u00f6steren bir \u00e7e\u015fit \u00f6\u011fretmendir. H\u0131ristiyan papazlar\u0131n aksine, dinsel t\u00f6renleri uygulama yetkisi herhangi bir yeti\u015fkin Yahudi erke\u011finden fazla de\u011fildir. Gerekli \u00f6\u011frenimi tamamlayan ki\u015filere “Semiha” belgesi, yani bu kararlar\u0131 alma yetkisi verilir. Her Yahudi erke\u011fi gibi Hahamlar\u0131n da evlenmesi serbesttir.<\/p>\n
\n<\/b>
\nBir Sinagog en basit anlam\u0131yla bir dua evidir (Bet Tefilla); Yahudilerin toplu dua etti\u011fi yerdir. Yahudiler g\u00fcnl\u00fck dualar\u0131n\u0131 her yerde yapabilirler, ancak baz\u0131 dualar sadece “minyan” (10 tane yeti\u015fkin erkek) e\u015fli\u011finde yap\u0131labilir. Ayr\u0131ca geleneksel olarak grup halinde dua etmek yaln\u0131z dua etmekten daha erdemlidir. Bu a\u00e7\u0131dan bir sinagogun kutsiyeti, Kutsal Tap\u0131nak’tan hemen sonra gelir.<\/p>\n
\nAyr\u0131ca sinagog bir sosyal yard\u0131m kurumu gibi de \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Para veya di\u011fer ihtiya\u00e7 maddeleri toplay\u0131p cemaatte fakirlere ve ihtiya\u00e7l\u0131lara yard\u0131m eder.<\/p>\n
\n<\/b>
\nSinagoglar k\u00e2h meraktan, k\u00e2h Yahudi bir arkada\u015f\u0131n\u0131n kutlama t\u00f6renine davetli oldu\u011fundan, sebebi ne olursa olsun gitmek isteyen herkese a\u00e7\u0131kt\u0131r. Sinagoga giderken kiliseye veya camiye gider gibi resmi ve kapal\u0131 giyinilir. Erkekler takke giymelidirler. Takkeler kap\u0131n\u0131n giri\u015findedir. Baz\u0131 sinagoglarda evli kad\u0131nlar\u0131n da ba\u015f\u0131n\u0131 \u00f6rtmesi gerekir. Yahudi olmayanlar tallet (dua \u015fal\u0131) veya tefillin giymezler. Ortodoks sinagoglarda kad\u0131nlarla erkekler ayr\u0131 oturur.<\/p>\n
\n<\/b>
\n\u0130slam’\u0131n, M\u00fcsl\u00fcman inan\u00e7l\u0131s\u0131n\u0131n ya\u015fam bi\u00e7imi oldu\u011fu gibi, Yahudilik de bir Yahudi’nin g\u00fcnl\u00fck hayat\u0131n\u0131n her a\u00e7\u0131dan belirlendi\u011fi kurallar, gelenekler, rit\u00fcellerle dolu bir ya\u015fam bi\u00e7imidir: Sabah uyan\u0131nca ne yap\u0131l\u0131r, ne yenebilir veya yenilemez, ne giyilebilir veya giyilemez, v\u00fccut temizli\u011fi, i\u015f y\u00f6netimi, kiminle evlenilebilir, bayramlarda ve \u015eabat (kutsal Cumartesi)’ta ne yap\u0131l\u0131r ve en \u00f6nemlisi Tanr\u0131’ya, insanlara ve hayvanlara nas\u0131l davran\u0131l\u0131r. Bu kurallar Yahudilikte “Alaha” olarak bilinir.<\/p>\n
\n<\/b>
\nKa\u015ferut, Yahudi kanunlar\u0131n\u0131n yenmesi yasak ve serbest olan yiyecekler ve onlar\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131 ve yenilmesi ile ilgilenen kurallar\u0131d\u0131r. Ka\u015ferut s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc \u0130branicede “uygun”, “do\u011fru” s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn k\u00f6k\u00fcnden gelir. Daha geni\u015f\u00e7e kullan\u0131lan ve ayn\u0131 k\u00f6kten gelen “Ka\u015fer” s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc de bu normlara uyan yiyecekler i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r. “Ka\u015fer” s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc ayr\u0131ca ayinlerde kullan\u0131lan, Yahudi kanununa uygun, rit\u00fcelik dini nesneleri tan\u0131mlamak i\u00e7in de kullan\u0131l\u0131r.<\/p>\n
\n“Ka\u015fer -tipi” yemek diye bir \u015fey yoktur. Ka\u015fer, bir mutfak stili de\u011fildir. Frans\u0131z, Fas veya Hint yemekleri Yahudi kanununa uygun haz\u0131rlanm\u0131\u015fsa Ka\u015fer olabilir.<\/p>\n
\n<\/b>
\n\u015eabat Yahudili\u011fin en \u00e7ok bilinen ve en az anla\u015f\u0131lm\u0131\u015f kural\u0131d\u0131r. \u00c7o\u011fu ki\u015fi \u015eabat’\u0131 k\u0131s\u0131tlay\u0131c\u0131, yasaklarla dolu bir dua etmeye atfedilen g\u00fcn olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Dindar Yahudiler i\u00e7in \u015eabat b\u00fct\u00fcn hafta sab\u0131rs\u0131zl\u0131kla beklenen, haftal\u0131k dertlerini bir kenara b\u0131rak\u0131p kendilerini daha y\u00fcce konulara adayabilecekleri ne\u015feli bir g\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n![](\"http:\/\/www.circassiancenter.com\/cc-turkiye\/yorum\/parag-ara.gif\")
<\/p>\n
\n<\/b>
\nRo\u015f A\u015fana, Yahudilerin Y\u0131lba\u015f\u0131s\u0131
\n<\/b>
\n\u0130branicede Ro\u015f A\u015fana “y\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131” veya “y\u0131l\u0131n birinci g\u00fcn\u00fc” demektir. Yahudilerin yeni y\u0131l\u0131 olarak bilinen Ro\u015f A\u015fana, Eyl\u00fcl ve Ekim aylar\u0131 aras\u0131nda bir g\u00fcne d\u00fc\u015fer.<\/p>\n
\n<\/b>
\nRo\u015f A\u015fana’dan sekiz g\u00fcn sonraya denk gelen Yom Kipur Yahudi takviminin en \u00f6nemli bayram\u0131d\u0131r. Bazen ba\u015fka hi\u00e7 bir gelene\u011fi yerine getirmeyen bir\u00e7ok Yahudi bu g\u00fcn suresince \u00e7al\u0131\u015fmaz, oru\u00e7 tutar ve sinagoga gider.<\/p>\n
\n<\/b>
\nHamursuz bayram\u0131, Yahudi takviminin Nisan ay\u0131n\u0131n 15’inde kutlan\u0131r. Tarihi ve zirai \u00f6nemi olan \u00fc\u00e7 b\u00fcy\u00fck bayram\u0131n birincisidir (di\u011fer ikisi \u015eavuot ve Sukot’tur). Zirai y\u00f6nden \u0130srail’deki hasat mevsiminin ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131 temsil etti\u011fi halde bayram\u0131n bu y\u00f6n\u00fc fazla dikkate al\u0131nmaz. Pesah’\u0131n \u00f6ncelikli kutlamas\u0131, nesiller boyu s\u00fcren k\u00f6lelikten sonra M\u0131s\u0131r’dan \u00e7\u0131k\u0131\u015f ile ilgilidir.
\nPesah s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc \u0130branicede “ge\u00e7mek veya atlamak” anlam\u0131nda bir k\u00f6kten gelir. Yahudi inan\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re, M\u0131s\u0131rl\u0131lar\u0131n ilk do\u011fan \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcrmeye gelen Tanr\u0131’n\u0131n Yahudi evlerini atlamas\u0131n\u0131 simgeler. Pesah ayr\u0131ca bu bayramda Kud\u00fcs’teki tap\u0131nakta kurban edilen kuzuya verilen add\u0131r. Bu bayram Bahar Bayram\u0131 olarak da an\u0131l\u0131r.
\nPesah’la ilgili en belirgin gelenek Yahudi evlerin “Hamets”ten (mayal\u0131 hamur) ar\u0131nd\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bu, Yahudilerin M\u0131s\u0131r’dan aceleyle \u00e7\u0131karken ekmeklerinin mayalanmas\u0131na bile vakitleri olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 hat\u0131rlamak i\u00e7indir. Ayr\u0131ca insanlar\u0131n i\u00e7indeki “\u015fi\u015fli\u011fin” (kendini be\u011fenmi\u015flik, gurur) simgesel olarak \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n
\nPesah’\u0131n ilk gecesi Yahudiler aileleriyle birlikte, kendilerine h\u00fcrriyetin \u00f6nemini ve \u2018k\u00f6leli\u011fe hay\u0131r’ dediklerini hat\u0131rlatan, pek \u00e7ok rit\u00fcelin uyguland\u0131\u011f\u0131 bir yemek yerler. Bu bayram\u0131n di\u011fer \u00f6nemli bir mesaj\u0131 da b\u00fct\u00fcn yabanc\u0131lar\u0131 evine kabul etmektir, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu onlara atalar\u0131n\u0131n M\u0131s\u0131r’da yabanc\u0131 olduklar\u0131n\u0131 hat\u0131rlat\u0131r. Bu yeme\u011fin ad\u0131, \u0130branice anlam\u0131 “d\u00fczen” olan “seder”dir \u00e7\u00fcnk\u00fc bu gece Yahudilerin hik\u00e2yesi belli bir d\u00fczen’de anlat\u0131l\u0131r.
\nPesah yedi g\u00fcn s\u00fcrer. Ba\u015ftaki ve sondaki g\u00fcnler \u00e7al\u0131\u015fmak yasakt\u0131r.<\/p>\n
\n<\/b>
\nYahudilerin \u2018yeniden adama’ bayram\u0131 Hanuka, ayr\u0131ca \u0131\u015f\u0131klar bayram\u0131 olarak da bilinir ve Yahudi takviminin Kislev ay\u0131n\u0131n 25inci g\u00fcn\u00fcnde ba\u015flay\u0131p sekiz g\u00fcn s\u00fcrer. B\u00fcy\u00fck dini simgesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011fil, Noel bayram\u0131na yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131 y\u00fcz\u00fcnden Bat\u0131da en \u00e7ok bilinen Yahudi bayram\u0131d\u0131r. Yahudi olmayan bir\u00e7ok ki\u015fi bu bayram\u0131 Yahudi Noel’i olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr.<\/p>\n
\n<\/b>
\nTYahudilerin tarihi, bat\u0131da Nil nehri ile do\u011fuda Dicle ve F\u0131rat nehirleri aras\u0131nda kalan \u201cFertile Crescent – Verimli Hilal\u201d ad\u0131 verilen b\u00f6lgede ba\u015flar. Eski d\u00fcnyan\u0131n k\u00fclt\u00fcr merkezleri M\u0131s\u0131r ve Babil, Arabistan \u00e7\u00f6lleri ve Anadolu\u2019nun yaylalar\u0131yla \u00e7evrili olan Kenaan topraklar\u0131, uygarl\u0131klar\u0131n bulu\u015fma yeriydi. B\u00f6lgede y\u0131llardan beri kurulmu\u015f ticaret yollar\u0131 olup, Akabe K\u00f6rfezi\u2019nde ve Akdeniz k\u0131y\u0131lar\u0131nda da, b\u00f6lgeyi \u201cVerimli Hilal\u201din di\u011fer medeniyetlerinin etkilerine a\u00e7an \u00f6nemli limanlar vard\u0131.<\/p>\n
\n<\/b>
\nYeuda Krall\u0131\u011f\u0131 M.\u00d6. 6. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda Babil ordusu taraf\u0131ndan fethedildi; Yeudal\u0131 se\u00e7kin tabaka Babil\u2019e s\u00fcrg\u00fcn edildi. Ancak daha ileride Yahudilerin en az\u0131ndan bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc Perslerin Babil\u2019i fethetmesinden sonra, Ezra ve Nehemya peygamberlerin liderli\u011finde ana vatanlar\u0131na geri d\u00f6nd\u00fcler.<\/p>\n
\n<\/b>
\nYM.\u00d6. 3. \u00fczy\u0131lda Yunan felsefesinden etkilenen Yahudilik ak\u0131mlar\u0131 geli\u015fmeye ba\u015flad\u0131; \u0130skenderiye\u2019deki \u00f6nemli Yahudi diasporas\u0131, Septuagint\u2019in (Yunancaya terc\u00fcme edilmi\u015f Tevrat) derlenmesiyle doru\u011fa ula\u015ft\u0131. Yahudi ilahiyat\u0131yla Helenistik d\u00fc\u015f\u00fcncenin ortak ya\u015fay\u0131\u015f\u0131n\u0131n en \u00f6nemli savunucular\u0131ndan biri Philo\u2019ydu.<\/p>\n
\n<\/b>
\nRoma idaresi alt\u0131ndaki Yeuda\u2019da \u00f6nceleri ba\u011f\u0131ms\u0131z bir Yahudi krall\u0131\u011f\u0131 olmas\u0131na ra\u011fmen, zamanla y\u00f6netim gittik\u00e7e Yahudili\u011fini kaybetti. Yeuda nihayet do\u011frudan Romal\u0131lar\u0131n ve daha sonra da Yahudi tebaas\u0131na kat\u0131 ve ac\u0131mas\u0131z davranan H\u0131ristiyan idaresinin buyru\u011funa girdi. M.S. 66 y\u0131l\u0131nda Yeudal\u0131lar Romal\u0131 h\u00fck\u00fcmdarlara ba\u015fkald\u0131rmaya ba\u015flad\u0131lar. Ayaklanma, gelece\u011fin Roma imparatorlar\u0131 Vespasian ve Titus taraf\u0131ndan bast\u0131r\u0131ld\u0131. M.S. 70 y\u0131l\u0131nda Kud\u00fcs Ku\u015fatmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda Romal\u0131lar Kud\u00fcs’teki Tap\u0131na\u011f\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131 y\u0131kt\u0131lar; baz\u0131 rivayetlere g\u00f6re Tap\u0131nak\u2019ta bulunan kutsal \u015famdan (Menora) gibi \u00f6nemli sanat eserlerini de ya\u011fmalad\u0131lar. Yeudal\u0131lar, 2. y\u00fczy\u0131lda Julius Severus\u2019un Bar Kohba ayaklanmas\u0131n\u0131 bast\u0131r\u0131rken b\u00f6lgeyi yak\u0131p y\u0131kmas\u0131na kadar, kendi topraklar\u0131nda b\u00fcy\u00fck say\u0131larda ya\u015famaya devam ettiler. Ancak, bu olay sonucunda 985 k\u00f6y tamamen yok oldu, Yeuda\u2019n\u0131n Yahudi n\u00fcfusunun \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc, esir olarak sat\u0131ld\u0131 veya ka\u00e7maya zorland\u0131. B\u00f6ylece, Kud\u00fcs’ten s\u00fcrg\u00fcn edilen Yahudiler art\u0131k Galile\u2019de yo\u011funla\u015ft\u0131lar.<\/p>\n
\n<\/b>
\nYeudal\u0131 Yahudilerin \u00e7o\u011fu esir olarak sat\u0131l\u0131rken di\u011ferleri Roma \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun de\u011fi\u015fik b\u00f6lgelerinin vatanda\u015flar\u0131 oldular. \u0130ncil’deki \u201cbook of Acts\u201d ve di\u011fer Pavlus metinleri Roma d\u00fcnyas\u0131ndaki b\u00fcy\u00fck say\u0131daki Helenle\u015fmi\u015f Yahudi toplumlar\u0131ndan s\u00f6z eder. Bu Helenle\u015fmi\u015f Yahudiler, diasporadan sadece ruhani anlamda etkilendiler; Yahudi inanc\u0131n\u0131n temel dire\u011fi olan, d\u00fcnyan\u0131n bir\u00e7ok yerinde g\u00f6rd\u00fckleri eziyetlerin de destekledi\u011fi bir yitirme ve vatans\u0131zl\u0131k hissini \u00f6z\u00fcmsediler. Yahudili\u011fi yaymak i\u00e7in yap\u0131lan din propagandas\u0131 ve Yahudi dinine d\u00f6nd\u00fcrme politikalar\u0131 sonucu Helen uygarl\u0131\u011f\u0131nda Yahudi dininin yay\u0131lmas\u0131, Romal\u0131lara kar\u015f\u0131 yap\u0131lan sava\u015flarla ve Tap\u0131nak-sonras\u0131 y\u0131llarda Yahudi de\u011fer yarg\u0131lar\u0131n\u0131n tekrar belirginle\u015fmesiyle sona erdi.<\/p>\n
\n<\/b>
\nBn ar Kohba ayaklanmas\u0131n\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131na ra\u011fmen, \u0130srail topraklar\u0131nda kayda de\u011fer say\u0131da Yahudi ya\u015famaya devam etti. Filistin\u2019de kalan Yahudiler, b\u00f6lgeye ard arda gelen i\u015fgalcilerle pek \u00e7ok deneyim ve silahl\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmalar ya\u015fad\u0131lar. En \u00fcnl\u00fc ve \u00f6nemli Yahudi metinlerinin baz\u0131lar\u0131 bu d\u00f6nemlerde \u0130srail kentlerinde yaz\u0131ld\u0131. Kud\u00fcs Talmudu, Mi\u015fnan\u0131n bitirilmesi ve nikud sistemi bunlara birka\u00e7 \u00f6rnektir.<\/p>\n
\n<\/b>
\nYahudiler Roma \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun her bir yan\u0131na yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131 ve bu durum orta ve do\u011fu Akdeniz b\u00f6lgelerindeki Bizans y\u00f6netimi alt\u0131nda, daha k\u00fc\u00e7\u00fck bir \u00e7apta devam etti. Militan ve d\u0131\u015flay\u0131c\u0131 H\u0131ristiyanl\u0131k y\u00f6netimi ve diktat\u00f6ryel politika izleyen Bizans \u0130mparatorlu\u011fu, Yahudilere iyi davranmad\u0131 ve imparatorluk alt\u0131ndaki diaspora Yahudilerinin durumu k\u00f6t\u00fcle\u015fip ve n\u00fcfuzu gittik\u00e7e azald\u0131.<\/p>\n
\n<\/b>
\nYahudilikteki b\u00fct\u00fcn emirler, y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckler aras\u0131nda evrensel olarak en \u00e7ok uygulanan\u0131 “Brit Mila”, tam terc\u00fcmesiyle \u2018s\u00fcnnet s\u00f6zle\u015fmesi’dir. Dinin ba\u015fka hi\u00e7 bir \u015fart\u0131n\u0131 uygulamayan en laik Yahudiler bile hemen her zaman s\u00fcnnet kurallar\u0131na uyarlar.<\/p>\n
\n<\/b>
\n“Bar Mitzva” \u2018buyru\u011fun o\u011flu’, “Bat Mitzva” da \u2018buyru\u011fun k\u0131z\u0131’ demektir. Bu terim bir \u00e7ocu\u011fun yeti\u015fkin ya\u015fa gelmesi anlam\u0131ndad\u0131r, ancak genelde bu ge\u00e7i\u015f d\u00f6nemi t\u00f6renini anlatmak i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r.<\/p>\n
\nBir\u00e7ok ki\u015fi 12 ve 13 ya\u015ftaki bir insan\u0131n yeti\u015fkin olarak kabul edilmesini zirai toplumlardan kalma demode bir fikir olarak g\u00f6r\u00fcr. Ancak Bar Mitzva kavram\u0131 her konuda tam bir yeti\u015fkinlik, \u00e7al\u0131\u015fma hayat\u0131na at\u0131lma, kendi ba\u015f\u0131na ya\u015famak veya evlenip \u00e7ocuk sahibi olmakla ilgili de\u011fildir. Talmud bunu \u00e7ok iyi a\u00e7\u0131klar. Bar Mitzva bir ki\u015finin hareketlerinden kendisinin sorumlu olmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 ve bulu\u011f \u00e7a\u011f\u0131na geldi\u011fi ya\u015ft\u0131r.<\/p>\n
\n<\/b>
\nTevrat’ta evlilik i\u015flemleri ile ilgili \u00e7ok az y\u00f6nlendirici bilgi bulunur. E\u015f bulma y\u00f6ntemi, d\u00fc\u011f\u00fcn t\u00f6reninin \u015fekli ve evlilikte ili\u015fkiler Talmud’da anlat\u0131l\u0131r.
\nTalmud’a g\u00f6re bir o\u011flan \u00e7ocu\u011funa hamile kal\u0131nmadan 40 g\u00fcn \u00f6nce g\u00f6klerden bir ses do\u011facak \u00e7ocu\u011fun ileride kimin k\u0131z\u0131yla evlenece\u011fini duyurur. – Tam anlam\u0131yla, cennette yap\u0131lm\u0131\u015f bir e\u015fle\u015ftirme!
\nTalmud bir kad\u0131nla evlenmenin \u00fc\u00e7 yolunu a\u00e7\u0131klar: \u2018Para kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131’, \u2018bir anla\u015fma’ yoluyla ve \u2018cinsel ili\u015fkiyle’. Genelde b\u00fct\u00fcn bu \u00fc\u00e7 \u015fart da yerine geldi\u011fi halde ba\u011flay\u0131c\u0131 bir evlilik i\u00e7in sadece bir tanesi yeterlidir.
\nBirinci yol olan \u2018para kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131’, nik\u00e2h y\u00fcz\u00fc\u011f\u00fcyle yerine getirilmi\u015f olur. Kad\u0131n\u0131n \u2018para’y\u0131 kabul etmesi, erke\u011fi kocal\u0131\u011fa kabul edi\u015fini simgeler. Her hal\u00fckarda Talmud bir kad\u0131n\u0131n ancak kendi r\u0131zas\u0131 ile evlendirilebilece\u011fini belirtir.<\/p>\n
\nEvlilik i\u015flemi iki a\u015famada ger\u00e7ekle\u015fir. “Kidu\u015fin” (genelde \u2018ni\u015fanl\u0131l\u0131k’ diye \u00e7evrilir) ve “Nisuin” (nik\u00e2h, evlilik). Kidu\u015fin sadece \u00f6l\u00fcm ve bo\u015fanmayla feshedilir. Ancak Kidu\u015fin d\u00f6neminde \u00e7iftler birlikte ya\u015famazlar; evlili\u011fin getirdi\u011fi kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 sorumluluklar ise, Nisuin tam olarak ger\u00e7ekle\u015fmeden ba\u015flamaz.<\/p>\n
\n<\/b>
\nGelene\u011fe g\u00f6re gelinle damat d\u00fc\u011f\u00fcnden \u00f6nce bir hafta boyunca g\u00f6r\u00fc\u015fmemelidir. D\u00fc\u011f\u00fcn s\u0131ras\u0131nda sinagogda \u00e7ok ne\u015feli kutlamalar olur. \u00c7o\u011fu zaman gelinle damada olay\u0131n tatl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 simgeleyen \u015fekerler at\u0131l\u0131r. Geleneksel olarak gelinle damat d\u00fc\u011f\u00fcnden bir g\u00fcn \u00f6nce oru\u00e7 tutar.
\nT\u00f6renden \u00f6nce gelin, Rebeka’n\u0131n \u0130shak’a y\u00fcz\u00fc \u00f6rt\u00fcl\u00fc olarak getirili\u015fini simgeleyen duvakla y\u00fcz\u00fcn\u00fc kapat\u0131r.<\/p>\n
\n<\/b>
\nYahudilikte ya\u015fam hemen her \u015feyden daha de\u011ferlidir. Talmud’a g\u00f6re b\u00fct\u00fcn insanlar tek bir insandan geldi\u011fi i\u00e7in bir ki\u015finin can\u0131n\u0131 almak b\u00fct\u00fcn insanl\u0131\u011f\u0131 yok etmek, ve bir insan\u0131n hayat\u0131n\u0131 kurtarmak da b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyay\u0131 kurtarmak gibidir. 613 emir aras\u0131nda sadece cinayet, putperestlik, yak\u0131n akraba ile cinsel ili\u015fki ve zinay\u0131 yasaklayan kanunlar, insan hayat\u0131n\u0131 kurtarmak pahas\u0131na bile \u00e7i\u011fnenemez. Bunlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131ndaki kanunlar\u0131, bir insan hayat\u0131n\u0131 kurtarmak u\u011fruna ihlal etmek serbesttir, hatta te\u015fvik edilir.<\/p>\n
\n<\/b>
\nYahudilikte \u00f6l\u00fcm, \u015fanss\u0131zl\u0131k sonucu ya\u015fam\u0131n erken bir d\u00f6neminde bile gelse, bir felaket olarak g\u00f6r\u00fclmez. \u00d6l\u00fcm do\u011fal bir s\u00fcre\u00e7tir. Yahudiler hayat gibi \u00f6l\u00fcm\u00fcn de bir anlam\u0131 oldu\u011funa, Tanr\u0131’n\u0131n plan\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 oldu\u011funa inan\u0131rlar. Ayr\u0131ca Yahudiler \u00f6l\u00fcm sonras\u0131 bir hayat\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na ve d\u00fcnyadaki ya\u015fam\u0131nda do\u011fru olan insanlar\u0131n \u00f6d\u00fcllendirilece\u011fine inan\u0131rlar.<\/p>\n
\n<\/b>
\nYahudilerin en eski ve de\u011ferli kitaplar\u0131 Tevrat ve Tanah (Yahudi kutsal kitab\u0131) hemen hemen b\u00fct\u00fcn\u00fcyle eski \u0130branice yaz\u0131lm\u0131\u015f olup, Yahudi tarihi boyunca geni\u015f anlamda kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Yahudiler \u0130branicenin ayn\u0131 zamanda Tanr\u0131’n\u0131n dili oldu\u011funu savunurlar (Tevrat’a g\u00f6re Tanr\u0131 bu dilde konu\u015ftu) ve bundan dolay\u0131 \u0130braniceyi “la\u015fon akode\u015f” -kutsal lisan- olarak bilirler.<\/p>\n
\n<\/b>
\nYahudi n\u00fcfusunun yo\u011fun ve kalabal\u0131k oldu\u011fu baz\u0131 yerlerde farkl\u0131 \u00f6zellikli Yahudi altk\u00fclt\u00fcr\u00fc olu\u015ftu. \u00d6rne\u011fin, etnik Yahudiler 19’uncu y\u00fczy\u0131l\u0131n sonunda Viyana’da edebiyat ve sanat dal\u0131nda \u00e7ok ba\u015far\u0131l\u0131yd\u0131lar. Elli y\u0131l sonra da New York’ta ve 20’nci y\u00fczy\u0131l\u0131n ortas\u0131nda Los Angeles’da sivrildiler. Bu ki\u015filer genelde dindar olmayan Yahudiler olup ortaya \u00e7\u0131kard\u0131klar\u0131 Yahudi sanat ve k\u00fclt\u00fcr\u00fc i\u00e7inde ya\u015fad\u0131klar\u0131 toplumun de\u011ferlerini yans\u0131t\u0131yordu.<\/p>\n
\n<\/b>
\n\u0130lk profesyonel Yidi\u015f tiyatro 1876’da Romanya’da Ukraynal\u0131 Yahudi Abraham Goldfaden taraf\u0131ndan kuruldu. Bu kumpanya ertesi y\u0131l B\u00fckre\u015f’te b\u00fcy\u00fck be\u011feni kazand\u0131. On y\u0131l i\u00e7inde Goldfaden ve di\u011ferleri Yahudi tiyatrosunu Ukrayna, Rusya, Polonya, Almanya, New York ve A\u015fkenaz n\u00fcfusu kalabal\u0131k olan di\u011fer \u015fehirlere ta\u015f\u0131d\u0131lar. 1890’la 1940 aras\u0131nda sadece New York’ta bir d\u00fczineden fazla Yidi\u015f tiyatro grubu \u00f6zg\u00fcn oyunlar, m\u00fczikaller ve \u00fcnl\u00fc tiyatrolar\u0131n ve operalar\u0131n Yidi\u015f d\u00fczenlemelerini sahneye koymaya devam etti. Bu oyunlardan belki en tan\u0131nm\u0131\u015f\u0131 S.Ansky taraf\u0131ndan Yidi\u015f dilinde yaz\u0131lm\u0131\u015f olan “Dibuk” idi. (1919).<\/p>\n
\n<\/b>
\nYahudilerin m\u00fczi\u011fe katk\u0131lar\u0131 ya\u015fad\u0131klar\u0131 \u00fclkelerin k\u00fclt\u00fcrlerini yans\u0131t\u0131r; bunlar aras\u0131nda en belirgin \u00f6rnekler Amerika Birle\u015fik Devletleri’ndeki ve Avrupa’daki klasik ve pop m\u00fczikleridir. Buna ra\u011fmen baz\u0131 m\u00fczik t\u00fcrleri belirli Yahudi toplumlar\u0131na \u00f6zg\u00fcnd\u00fcr; \u00f6rne\u011fin \u0130srail m\u00fczi\u011fi, Klezmer, Sefarad ve Ladino m\u00fczi\u011fi ve Mizrahi (do\u011fulu) m\u00fczi\u011fi.<\/p>\n
\n<\/b>
\nG\u00f6rsel sanatlarda m\u00fczik ve tiyatroya k\u0131yasla Yahudi gelene\u011fi \u00e7ok daha azd\u0131r. Bunun en mant\u0131kl\u0131 ve genel olarak kabul edilen nedeni, Yahudi m\u00fczik ve edebiyat\u0131nda da daha \u00f6nce bahsetti\u011fimiz gibi, Yahudi k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn R\u00f6nesans’a kadar dinsel geleneklere ba\u011fl\u0131 olmas\u0131yd\u0131. Bir\u00e7ok dini uzman \u0130kinci Emir’in g\u00f6rsel sanatlar\u0131 putvari g\u00f6r\u00fcnt\u00fc sayarak yasaklad\u0131\u011f\u0131na inand\u0131\u011f\u0131ndan, Yahudiler 18’inci y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru \u00f6z\u00fcmlenmi\u015f Avrupa toplumlar\u0131nda ya\u015famaya ba\u015flamadan \u00f6nce, Yahudi sanat\u00e7\u0131lar, ressamlar \u00e7ok nadirdi.<\/p>\n
\n<\/b>
\nYahudi gelene\u011finde mizah\u0131n Tevrat’a kadar uzanan bir ge\u00e7mi\u015fi oldu\u011fu halde, Yahudi mizah\u0131 genellikle g\u00fcn\u00fcm\u00fczde, (do\u011fu Avrupa kaynakl\u0131 olup) son y\u00fczy\u0131l i\u00e7inde Amerika Birle\u015fik Devletleri’nde geli\u015fmi\u015f olan s\u00f6zl\u00fc, kendiyle alay eden ve \u00e7o\u011funlukla f\u0131kra t\u00fcr\u00fcndeki sanatt\u0131r.<\/p>\n