...................
...................
ADİGEY CUMHURİYETİ (ADIGE RESPUBLİK) -5

HAPİ Cevdet Yıldız

                         
...................
 
...................

8. Maykop kenti ve kentsel alanı

 

Maykop kentsel alanının yüzölçümü 53,6 km.kare, nüfusu da 154.555 (2009)’dir. Bu nüfus içinde 2002’de % 72,59 (112 bin) Rus, % 16,65 (25,7 bin) Adige, % 2.99 (4,6 bin) Ermeni ve % 2,52 (3,9 bin) Ukraynalı nüfus bulunuyordu. Aradan geçen süre içinde Adige oran ve sayısının arttığı söyleniyor.

Maykop kentsel alanı içinde,kuzeybatıdaki Hanskaya beldesi (11,1 bin) ile kentin 4 km doğusunda, 1998’de Kosova’dan dönüş yapmış 200 kadar Adige/Abzegh için oluşturulmuş olan Mefehable köyü bulunmaktadır.

Maykop adının kökeni  

 

Maykop (Mıyekuape) adı “Mıyeko-pe” (Мыекъо-пэ= ‘Mıyeko –önü’) adından gelmektedir. Maykop’un güneyinde, Şhaguaşe/Byelaya Irmağı vadisinde bulunan Abadzehskaya köyünden başlayan, kuzeyde de şimdiki Maykop kentinin bulunduğu yere kadar uzanan vadiye Adigeler, eskiden beri "Mыекъо к1эй" ya da "Мыекъо хъуатэ" (‘Mıyeko k’ey’ ya da ‘Mıyeko huate’ = ‘Mıyeko vadisi’) diyorlardı. Maykop, Mıyeko vadisinin sona erdiği ve ovanın başladığı yerde 1857’de bir Rus askeri kalesi olarak kurulmuş, 1870’de de kent statüsü almıştır (*). Maykop,  “Mıyekuape” sözcüğünün başka bir  söyleniş biçimidir.

Yineleyelim: Adigeler, güneyde Şhaguaşe Irmağı boyunda bulunan Abadzehskaya köyünden başlayıp, kuzeyde şimdiki Maykop kentine değin uzanan dar ve uzun vadiye “Mıyeko k’ey, Mıyeko huate = “Mıyeko vadisi” diyorlardı. Vadinin sona erdiği, yani düzlüğün başladığı yere de “Mıyeko-yıpe” ya da “Mıyekuape”= Mıyeko vadisi önü” diyorlardı
(**).  

 

Bilgi notu:

(*) Rusya’da kent özel bir statüdür, kentin bir alanı ve özel statüsü olur.

(**) Daha geniş bilgi için Bkz. Aslanguaş Ş’avko,  “Mıyequape/Maykop” adının kökeni, Jineps gazetesi, sayı 19. Ruslar  Mıyekuape adının, Adigece “Mıye” (elma)  sözcüğünden gelme olarak  “Elma vadisi” , Türk ve Tatarlar  da “May”+ “kop”  (Yağ+çok) = Maykop= "Çok yağ elde edilen vadi" anlamını  taşıdığını öne sürmüşlerdir. Bkz. Меретуков К. Х. , Адыгейский топономический словарь, s. 119.

 
 

Maykop’un kısa tarihi

 

Maykop’un uzun bir tarihsel geçmişi vardır. Günümüzden 3 bin 200 yıl öncesine ait bir yazılı taş/Maykop Taş bulunmuştur. Bu taş ve üzerindeki kroki durumu kanıtlamaktadır. Ünlü Adige arkeologu Dr. LEVPAǒE Nurbıy’e göre, kentin yaşını belirleyen kanıtlar arasında, Maykop Taşı dışında, kazı sonucu elde edilmiş 70 kadar arkeolojik yapıt  daha bulunuyor. Bilimadamına göre, şimdiki Maykop’un yerinde 3.200 yıl önce  “Maya” (Мая) adlı bir kent vardı. Levpaç’e, Maykop’un kuruluşunu  MÖ 1200-1190 yıllarına tarihliyor (*).  
 

Maykop’ta Veş’ade Kurganı (Ошъадэ 1уашъхь) adlı yığma bir mezardan MÖ III. bin yılına ait taş ve altından yapılma yapıtlar, Dünya kültür ve arkeolojisinde seçkin bir yer tutan 4.500 yıllık heykel ve eşyalar çıkarılmıştır. Bu durumda Maykop’un (Mıyekuape) en azından 3.300 yıllık bir tarihsel geçmişi bulunuyor demektir (**).

 

1857’de Maykop’un şimdiki yerinde 5 Adige/Abzegh (Абдзах)  köyü bulunuyordu, bu köyler Rus birlikleri tarafından ortadan kaldırılarak, 18 Mayıs 1857’de bir Rus askeri kalesi olarak Maykop kuruldu. 24 Aralık 1870’de Maykop’a Rus makamlarınca kent statüsü verildi.  

 

Maykop 10 Nisan 1936’da, o zamanki ‘Adige Özerk Oblastı’nın merkezi oldu. 1939’da Maykop’un 55.871 olan nüfusu içinde 1.802 (% 3,2) Adige, 48.954 (% 87,6) Rus, 2.023 (% 3,6) Ukraynalı ve 1.222 (% 2,1) Ermeni bulunuyordu. Adige sayısı 1959’da 82.135 nüfus içinde 2.801 (% 3,4), 1970’de 124.971 nüfus içinde 10.661 (% 8,5), 1989’da 148.185 nüfus içinde 16.370’e (% 11) yükseldi. Şimdiki 154,5 bin nüfus içinde Adige sayısı 25,7 bine, oranı da % 16,65’e  ulaşmıştır.

 

Şu sıralar Maykop’ta 30 binin üzerinde bir Adige nüfusunun bulunduğu söyleniyor.

 

Bilgi notu:

(*) Daha çok bilgi için Bkz. “Yokluk Bilimi de zorluyor”, CC Haberler, 10. 04. 2009.

(**) Ünlü Adige arkeologu TEV Aslan’ın görüşleri için Bkz.  Ş’avko Aslanguaş, “Mıyequape/Maykop” adının kökeni, Jineps gazetesi, sayı 19;ayrıca internet.

 
 

Maykop’taki yönetsel, kültürel kurum ve etkinlikler:

 

Maykop’ta Adige Cumhuriyeti Devlet Konseyi-Xase (Parlamento), Devlet Başkanlığı, AC Bakanlar Kurulu, değişik kültürel kurumlar, ‘Adigey Devlet Üniversitesi’, ‘Maykop Devlet Teknoloji Üniversitesi’, birçok bölümü ile ‘AC Tembot K’eraş Sosyal Bilimler Araştırma Enstitüsü’, 70 bini aşkın müze eşyasının sergilendiği ‘Adige Ulusal Müzesi’, Doğu Halkları Müzesi’nin Adigey kolu olarak ‘Kuzey Kafkasya Müzesi’ vardır. AC’nde 8’i devlet, 23’ü de yerel düzeyde olmak üzere toplam 31 müze bulunuyor. Adigey müzeleri dünyaca bilinen birinci sınıf müzeler arasındadır. Bu arada ABREG Almir’in ünlü bir tarihçi ve müzecilik uzmanı, TEV Aslan’ın da tanınmış bir arkeoloji uzmanı olduğunu belirtmeliyiz.

 

Maykop’ta ‘Adige Ulusal Tiyatrosu’, ‘Adige Flarmonisi’, ’Adige Oda Tiyatrosu’, ’Puşkin Rus Tiyatrosu’, ’Şokolad Kukla Tiyatrosu’, ‘İslamıy’ ve ‘Nalmes’ gibi dans ve şarkı toplulukları, spor kulübü ve sporcular da bulunmaktadır. Ayrıca at yarışları, festival ve şenlikler de düzenlenmektedir.

 

Maykop’ta Rusça ve kısmen de Adigece Radyo-Tv yayınları (*) vb de bulunmakta, resmi diller olan Rus ve Adige dillerinde devletçe günlük birer gazete (**), bir edebiyat (Зэкъошныгъ), bir de çocuk dergisi (Жъогъобын) yayınlanmaktadır.  

 

Bilgi notu:

(*) Adigece televizyon yayını günde 10 dakika üzerinden haftada 50 dakikaya indirilmiştir. Cumartesi ve Pazar  günlerinde ise,  Adigece olarak hiçbir yayın verilmiyor.

(**) Adigece “Адыгэ макъ” (Adige Sesi) gazetesi Cumartesi ve Pazar günleri dışında haftada 5 gün yayınlanıyor.

 


9. Maykop/Mıyekuape rayonu (Мыекъyaпэ район) 

 

Yüzölçümü 3.667 km. kare, nüfusu 58.485 (2002), yönetim merkezi Tulski beldesidir. Dağlık bir yöre olup turizm yönünden gelişmeye en elverişli olan rayondur. Rayon topraklarında, 1864 öncesinde, cesaretleriyle ünlenmiş bir Adige topluluğu olan Abzeghler (Абдзахэхэр) yaşıyorlardı.

 

İki beldesi vardır: Kamennomostski (2009’da 7.544) ve Tulski (2009’da 10.652). Okrugları: Abadzehski stanitsası (Абдзэхэхьабл; 4 bin), Dahovski (Дахъо ya da Асрэтхьаблэ), Krasnooktyabrski, Krasnoulski, Kujorski, Pobedenski, Timiyazevski.

 

Bütün bu yerleşimler 1862’de temelleri atılmış Kazak belde ve köyleri (stanitsa) ile Rus belde ve köy yerleşimleridir (poselok, selo). Rayonun yerli halkı 1860’larda etnik temizlik yoluyla bu yerlerden uzaklaştırılmış, Adigelerin bu yerlere dönmeleri ve yerleşmeleri yasaklanmıştı.
 

Bugünkü rayon toprakları 28 Nisan 1962’de Adigey’e bağlanmış ve rayona yönelen  küçük Adige yerleşmeleri başlamıştır.   

 

Rayonda tarım toprağı az, sanayi gelişmemiş ve istihdam (iş verme) olanağı da kısıtlı olduğundan, sanayi merkezlerine yönelmiş bir dışa göç olayı yaşanıyor.

 

Rayonun en güneyinde ǒığuş’ (Ч1ыгъушъ; Rusça:Чугуш, 3.238 m. ), güneybatıda Fışte (Rusça: Фишт, 2867), güneydoğuda da Büyük Th’aç (Большой Тхач, 2.368m.) ve Cuga (Джуга, 2.975 m.) dorukları bulunur.

 

Adigey Fiziki Haritası

 

Adige Nart söylentilerinde anlatıldığına göre, Nartlar son damızlık dişi domuzlarını Fışte Dağı eteğinde yedikten sonra uykuya çekilerek yeryüzünden silinmişlerdir (*).

 

Kamennomostki yakınında M. Ö. III. bin yıldan kalma (4. 500 yıllık) Maykop “Meşoko” ( Мышъэкъо) kültürü kalıntıları, eski Abzegh ‘Köle/Esir Pazarı yeri’, Hamışki (Хъымыщк1эй) köyü yakınlarında “Hörgüçlü Yaban Öküzü Parkı”, Guzeripl (Гъoзэрыплъ) köyünde “Kafkas Doğa Koruma/Biyosfer Alanı Müzesi”, “Leğo-Naka” (Lago-Naki) yaylası, Avl (Aулъ) ve Huko tepeleri arasında güzel manzaralı Huko Gölü bulunur. Leğo-Naka Yaylası, yüzölçümü 165 km. kareyi bulan havadar bir yöredir, kalıcı karları ile çok sayıda akarsuyu besler, yazın eteklerindeki çayırlarda hayvanlar otlatılır, arı kovanları yayılır. Berrak akarsularında alabalık avlanır. Aziş Yer altı Mağaraları Kompleksi (Adigece:Джынэ ун;Cin Evi), 1.520 m yükseklikte, bir eşi sadece İsviçre’de bulunan, oksijen oranı % 38 olan, hasta ve turistlerin rağbet ettiği bir yerdir. Ancak Leğo-Naka, 1994’te  “Kafkas Doğa (Biyosfer) Koruma Alanı” içine alınmıştır. Şimdilerde Krasnodar Kray Apşeronski rayonu yönetiminin, Leğo-Naka’yı Adigey topraklarından çıkarmaya  çalıştığı söyleniyor (*)

 

Huko Dağı ve Huko Gölü, Fışte Dağı yakını, Adigey

 

Maykop rayonu dağ turlarının, yaya ve atlı yürüyüşlerin yapıldığı turistik bir yöredir. Başlıca 4 tur yapılıyor: 1. tur 6 gün sürüyor, bunun için Maykop’tan Kamennomostki beldesine gidiliyor, ardından Leğo-Naka yaylalarına ulaşılıyor, oradan da yürünerek, sırasıyla  Azışski, Abadzeşski ve Ostenski geçitleri geçiliyor ve Tsitse Irmağı vadisindeki konaklamanın ardından Pşeha Irmağı vadisinde konaklama yapılıyor, oradan da Shapsughya’ya (Krasnodar Kray) geçiliyor. Tur, Shapsughya’nın Tığemıps (Rusça: Dagomıs) liman beldesinde tamamlanıyor. Yürüyüş boyunca güzel manzaralı Adigey ve Shapsughya dağları, yaylaları, bu arada Huko Gölü de görülebiliyor.

 

2. Tur, 5 gün sürüyor, Maykop’tan Guzeripl’e yürünüyor, oradan Armiyanski, Fışte, Beloreçenski ve Çerkesski geçitleri geçiliyor, tur yine Tığemıps de tamamlanıyor. Gezi boyunca Guzeripl’in batısındaki Partizanskaya yaylası/çayırları, Veşten (Ошъутэн)-Fışte buzulları, Huko Gölü ve diğer güzel manzaralı yerler görülebiliyor.

3. Tur,  7 gün sürüyor, Maykop-Leğo-Naka-Tsitse Irmağı boyu-Şpalorez köyü-Hak’uç Deresi Vadisi-Marino-Thağapş (Kirova) köyleri güzergahı izleniyor ve Shapsughya’nın Psışşuape (Lazarevsk) beldesinde sona eriyor.

 

4. Tur, atlı gezinti biçiminde 8 gün sürüyor, tur Kamennomostski beldesinin doğusundaki Pobeda köyünden başlıyor, doğuya doğru yürünerek Farz suyu geçiliyor, Gavrışeva yaylasına/çayırlarına ulaşılıyor, ardından Gups Irmağı vadisi boyunca güneye gidiliyor ve Pseçbek vadisi izlenerek Gurmay tepesi önüne geliniyor, ikinci konaklama orada yapılıyor. Buradan kuzeye dönülerek Kizinka Deresi Vadisine ulaşılıyor, vadinin kuzeyindeki Dolmenler yaylasına gidiliyor. Ardından tur dönüşü başlıyor, yine güneye dönülerek Hodz (Fedz) Irmağı kaynak yerine yakın bir yerde bulunan Kunski yaylasında konaklama yapılıyor, ardından daha güneydeki Büyük Thaç tepesine doğru bir tur yapılıyor, ardından Daho suyu ağzındaki Ust-Sahray köyü, Şuşuk vadisi boyunca kuzeye gidilerek, tur Romantika denen tur başlangıcı yerine  tamamlanıyor (*).

 

Bilgi notu:

(*) Bkz. ‘Nart Şıvjıy ile Pakoko Tatarşav’, CC Edebiyat/Efsaneler-Mitoloji.

(**) Bkz. Nefiset Hut,  “Leğo-Naqe yaylalarının gerçek sahibi kimdir?”, Jıneps gazetesi, sayı 21.

(***) Daha çok bilgi için Bkz. Ö. Özbay,  ‘Dünden Bugüne Kuzey Kafkasya’, Ankara, 1995, s. 106-109.

 
1. Bölüm       2. Bölüm       3. Bölüm       4. Bölüm       5. Bölüm