...................
...................
ADİGEY CUMHURİYETİ (ADIGE RESPUBLİK) -4

HAPİ Cevdet Yıldız

                         
...................
 
...................

6. Koşhabl rayonu (Кощхьаблэ район)

 

Yüzölçümü 606 km. kare, nüfusu 30,9 bin, yönetim merkezi Koşhabl bedesidir (7 bin 309).  

Rayonda 3 Kabardey (Koşhabl, Blaşepsın, Fedz), 1 K’emguy (Haç’emzıy) ve bir de Yegerukay (Yecerıkuay) köyü vardır. Koşhabl 1868’de kurulmuş olup Maykop’a 70, Krasnodar’a da 150 km mesafededir.

Koşhabl rayonu kuzey-güney yönünde 74 km boyunda, doğu-batı yönünde de 20 km eninde şerit biçimli bir rayondur. Okrugları: Blaşepsın, Volnenskoye (merkezi: selo Volnoye), Dmitriyevskoye (merkezi: poselok Drujba), İgnatiyevskoye (merkezi: Hutor İgnatiyevskiy), Fedz, Koşhabl, Mayskoye (poselok Mayskiy), Natırbovskoye (selo Natırbovo), Yecerıkuay.

 

Rayon nüfusu içinde 15 bin 459 Adige, 13 bin 457 Rus, 624 Ermeni, 601 Tatar, 263 Ukraynalı vardır.

 

Dev bir yazar ve çok sayıda sanat insanı yetiştiren bir rayon

 

Adige edebiyat dilinin  kurucusu, “Mutluluk Yolu” (Nasıpım yığogu/Насыпым игъогу) adlı romanın yazarı K’ERAŞ Tembot  (К1эрэщэ Тембот;  1902-1988)  Koşhabl Köyünde/beldesinde doğmuştur (*). ‘Mutluluk Yolu’ romanı ‘1948 yılı Sovyetler Birliği Devlet Ödülü’nü almıştır. K’eraş’ın “Tek Atlı” (Шыу закъу) romanı YENEMIKO Mevlüt Atalay; “Şapsığe pş’aş’e” (Шапсыгъэ пшъашъэ; Shapsugh Kızı) adlı uzun öyküsü de “Çerkes Kızı Gulez” adıyla Fahri Huvaj tarafından Türkçe’ye çevrilmiştir. Tarafımdan yapılan “Mutluluk Yolu” romanı çevirisi ise, henüz tamamlanmamıştır. Yazarın adı -onursal anlamda- ‘Adige Sosyal Bilimler Araştırma Enstitüsü’ne verilmiştir.

 

K’eraş ailesinden müteveffa Prof. K’ERAŞE Zeynab (1923-1998) da ünlü bir Adige dilbilimci idi ve kendisinden değerli çalışma ürünleri kalmıştır. Ancak adına düzenlenen tanıtma plaketi yazısı, -belki de Ruslara yaranmak için olabilir- çok sevdiği Adige dilinde değil, sırf Rusça yazılmıştır.

 

Ünlü müzik insanı müteveffa  THABISIM Vımar (**), müzisyen HAĞEVIC Mıhamed, besteciler TIKO Kaplan ve ANDZERKO Vyaçeslav Koşhabl rayonundandır. Koşhabl  beldesinde Thabısım Vımar adına bir müze kurulmuştur, sözleri ünlü Adige şairi ve yazarı MEŞBAŞŞE İshak’a ait olan Adige Ulusal Marşı da THABISIM Vımar tarafından bestelenmiştir .

 

Bir başka ünlü sanat insanı da MURETE Çepay’dır (d. 1939, Fedz köyü). Murete Çepay oyunculuğu yanında, usta bir oyun yazarı ve yönetmendir de. Yazarın “Kahraman” (Батыp) ve “Dul Kadınlar” (Шъузабэхэр) adlı oyunları ünlü Adige yönetmen K’URAŞINE Askerbıy (КIуращынэ Аскэрбый) tarafından sahnelenmiştir.

 

MURETE Çepay, 1989 yılında Ankara’da yapılan sürgünün 125. yılını anma toplantısında yaptığı Adigece lirik konuşması ile kitleleri büyülemişti, anısı hala belleklerdedir.

 

İkinci Dünya Savaş’ında Adigey’in 55 bin nüfuslu Adige toplumu 17 bin dolayında bir erkek nüfus kaybını yaşamıştı. Bu sayı toplam nüfusun % 30’dan çoğu, erkek nüfusunun da % 60’dan, anlamına geliyordu. Adige kadınlarının da % 60’dan çoğu dul kalmıştı. Yazarın annesi de dul kalmış, şehit eşi (şehide) olan  kadınlardan biriydi. “Dul Kadınlar” piyesi işte bu toplumsal yarayı ele alıp kadınların çektiği çileleri işlemektedir (***).  

 

AC’nin ilk Devlet Başkanı CARIME Aslan da (d.1939) Yecerıkuay köyü doğumlu bir devlet adamı ve diplomattır. Yegerukay köyünde  bir Adige/Wubıh  ailesinin çocuğu olarak doğan Carıme Aslan, çoğunluktaki Ruslarla azınlıktaki Adigeleri birleştirici ve uzlaştırıcı bir lider olarak Adigey Cumhuriyeti’nin kuruluşu aşamasında olumlu çalışmalarda bulunmuştur. Kalıcı  başarılarından biri de, 1998’de, 200 dolayındaki Kosovalı Adige’nin dönüşüne ve Maykop yakınında, bu Adigeler için ‘Mafehable’ köyünün kuruluşuna sağladığı katkılarıdır.

 

Bilgi notu:

(*) Tembot K’eraş’ın “Mutluluk Yolu”  (Насыпым игъогу) romanı çevirileri için Bkz.  ‘Mutluluk Yolu’, CC Edebiyat/Öyküler; yazarın tanıtımı için Bkz.  Tembot K'eraş:  Adige Ulusunu Anlatan Yazar, CC Edebiyat/Şairlerimiz Yazarlarımız; Biyografisi için de Bkz.  “Tembot K’eraş”-Vikipedi.
(**) Adige müziği üzerine derleme bilgilere ulaşmış bulunuyorum. Günümüz müziğini bilimsel anlamda inceleyen ve değerlendiren bir çalışmaya ise rastlamış değilim. Ayrıca, bazı arkadaşlar adların Kiril alfabesiyle karşılığını vermiyorlar, sesleri tam yansıtmayan ya da yanlış/farklı yansıtan ‘özel’ harfler kullanıyorlar. Bu da sonuçta  bilgi kirliliğine yol açıyor. Örneğin “Зек1отхьэ” karşılığı “Zek’otha” yazılması en uygun düşecek iken,  “Zigutha” gibi uydurma;  “Къэбэрдей ya da Къэбэртай” karşılığı olarak da “Kabardey ya da Kabartay” yazılması gerekirken, her ne hikmetse “Khabardey” , vb gibi gereksiz şeyler yazılmakta, durum Arap saçına dönüştürülmektedir. Khabardey yazılışı için ‘bizim alfabemiz öyle’ diyenler olabilir, ancak bu bir resmi ve oturmuş alfabe değildir, bu tür alfabe denemeleri sözcükleri sırf Çerkesce olan bir metinde kullanılırsa anlaşılabilir. Bu bakımdan bizim artık Kiril alfabesini öğrenmemiz, öğretmemiz ve kullanmamız gerekiyor. Fazlası, bundan sonrası için  gereksizdir, sadece bilgi kirlenmesine ve zaman kaybına yol açar. . Adige alfabesi yaz boz tahtası haline getirilmemelidir. Adların doğru verilemediği, ama önemli olan - L’IHUǒE Anzavır’a ait (Л1ыхъуч1э Анзаур)- geçmiş Adige müziği üzerine  bir yazı için Bkz.  “Çerkes müziğinin dünü bugünü”, internet

(***) Murete Çepay için de Bkz.  Murat Çepaye ve Tiyatro Üzerine, CC Sanat/Tiyatro, internet.


Adigey Cumhuriyeti rayonları:

 

1) Maykop kentsel alanı
2) Adıgekale kentsel alanı
3) Cace (Giaginski) rayonu
4) Koşhabl rayonu
5) Krasnogvardeyski rayonu
6) Maykop rayonu
7) Tahtamukay rayonu
8) Tevçoj rayonu
9) Şevgen rayonu.

 

 

Buraya kadar incelediğimiz rayonlar 1936 yılı öncesi Adigey topraklarını oluşturuyorlardı.  

 

 

7. Cace (Giaginski) rayonu (Джэджэ район)

Yüzölçümü 790 km. kare, nüfusu 33.2 bin (2005), rayon merkezi Cace (Джaджэ/ Джэджэ; Giaginskaya) beldesidir (15.2 bin), Maykop’a 30 km mesafededir.


Cace Adigeleri 1880’lerde Türkiye’ye göç etmiş,  bir kısmı da,  1864’ten sonra cangıla dönüşen Karadeniz kıyısındaki eski topraklarına dönerek, 1924-1945 yılları arasında özerkliği de bulunan Shapsughya’yı (şimdi Ş’açe ve Tuapse) oluşturmuşlardır (*).  Rayon toprakları son derece verimlidir, ancak tarıma dayalı sanayilerin gerilemesi ve göreceli olarak önemsizleşmesi sonucu bir yoksullaşma ve rayon dışı göç olayı yaşanıyor. Nüfus da buna bağlı olarak azalıyor.


Okrugları: Ayrumovski (merkezi: Novıy Rus beldesi), Dondukovskoye (merkezi: Dondukovskaya stanitsası), Giaginskoye (merkezi: Giaginskaya stanitsası), Kelemerskoye (merkezi: Kelermesskaya stanitsası), Sergiyevskoye (merkezi: Sergiyevskoye Rus köyü) (**).  

Rayonda bir şeker fabrikası da vardır.  

 

Bilgi notu:

(*) 1864 etnik temizliği sonucu şimdiki Cace rayonuna ve çevresine yerleştirilen Adigelerin yaşamı,  Türkiye’ye göç ettirilmeleri, Hak’uç (Хьак1уцу) direnişi ve Karadeniz Kıyısı Şapsuğya’sının yeniden oluşumu için Bkz. Tamara V. Polovinkina,  “Çerkesya Gönül Yaram”, Ankara, 2007. Adigelerin iç sürgünü olayı için ayrıca Bkz. “Abzegh Ülkesi Bozulunca…”, CC Tarih, 1.İndex.

(**) Resmi literatürde Kazak yerleşimlerine stanitsa, Adige köylerine avul (къуаджэ), kent tipi Rus yerleşimine poselok (посёлок), köye selo, birkaç evlik yerleşime de hutor (хутор; küçük çiftlik) denir.
 

 
1. Bölüm       2. Bölüm       3. Bölüm       4. Bölüm       5. Bölüm