DERS -5
MAMŞIRATI İrme . Temurlenk

...................

Dil bilgisi (Gramer)


1. Şahıs Zamirleri

 

TEKİL

 

OĞUL

з j  ben   мах max biz
             
ды sen   сымах şımax siz
             
уый uıy o   уыдон uıdon onlar

              


2. Fiiller


Fiil gvdesi = Fiil kk (basit szck) + ekler

Fiil mastarı = Fiil kk veya gvdesi   + -ын -ın -mek(-mak) mastar eki

 

 

fiil mastarı   fiil kk (basit szck)
кнын knın yapmak кн-  kn- yap-
             
дзурын zurın konuşmak дзур- zur- konuş-
             
кусын kuşın alışmak кус- kuş- alış-
             
црын srın yaşamak цр- sr- yaşa-
             
хрын xrın yemek хр- xr ye-

 

 

Aşağıdaki fiil mastar szcklerini okuyalım.

 

зарын jarın şarkı sylemek
     
бадын badın oturmak
     
барын barın lmek (tartmak)
     
дарын darın saklamak (beslemek)
     
амонын amonın ğretmek (ğrenmek)
     
ивын ivın değiştirmek
     
уромын uromın

durdurmak (bekletmek,

engel olmak)

     
аразын  arajın dzenlemek (ayarlamak)


 

Aşağıdaki fiil kklerini (basit szckleri) okuyalım ve -ын -ın -mek(-mak) mastar eki ile fiil mastarı retelim.

 

амай- amay- yont- .................... .................... ....................
           
нм- nm dv- .................... .................... ....................
           
кур-  kur iste- .................... .................... ....................
           
уар- uar- yağ- .................... .................... ....................
           
взар- vjar- se(ayır)- .................... .................... ....................
           
кн- kn- yap- .................... .................... ....................
           
кус- kuş- alış-

....................

....................

....................

 

 

GEMİŞ ZAMAN

 

Fiillerin gemiş zaman halleri iin mastar ekleri (-ын ın mek) kaldırılarak fiil kklerine "т-t-ti  veya  -d -di eki eklenir.

 

лас

(ын)

laş

(ın)

ıkar

(mak)

ласт

laşt

ıkar

             

дар

(ын) 

dar

(ın)

sakla

(mak)

дард

dard

sakla

             

дас

(ын)

daş

(ın)

tıraş ol

(mak)

даст

daşt

traş oldu

             

уар

(ын)

uar

(ın)

bl

(mek)

уарзт

uarjt 

bld

             

хгн

(ын)

xgn

(ın)

kilitle

(mek)

хгд

xgd

kilitledi

             

сай

(ын)

şay

(ın)

kandır

(mak)

сайд

şayd

kandır

             

сид

(ын)

şid

(ın)

sylevde bulun

(mak)

сидт

şidt

sylevde bulundu

 

 

Aşağıdaki fiilleri gemiş zamana evirelim.

 

фыссын

fışşın

yazmak

..................

..................

..................

           

зарын

jarın

şarkı sylemek

.................. .................. ..................
           

дарын

darın

saklamak

(beslemek)

.................. .................. ..................
           

ивын

ivın

değiştirmek

.................. .................. ..................
           

гуырын

gurın

doğmak

.................. .................. ..................

 

 

Aşağıdaki fiilleri gemiş zamandan mastar haline evirelim.

 

хрд 

xrd

yemek yedi

..................

..................

..................
           

ласт

laşt 

ıkardı

.................. .................. ..................
           

хгд

xgd

kilitledi

.................. .................. ..................
           

сидт

şidt

sylevde bulundu

.................. .................. ..................
           

фыст

fışt 

yazdı

.................. .................. ..................
           

сайд 

şayd

kandırdı

(kandı)

.................. .................. ..................
           

уард

uard

bld

(pay etti)

.................. .................. ..................

 

 

Bazı fiiler gemiş zamana dnşlerde harf değişikliğine uğrarlar. Bununla ilgili rnekler aşağıda verilmiştir:

 

  den    а ya dnşm.

 

цр(ын)

sr(ın)

yaşa(mak)

цард

sard

yaşadı

             

хсс(ын)

xşş(ın)

taşı(mak)

хаст

xaşt

taşıdı

             

фрс(ын)

frş(ın)

sor(mak)

фарст

farşt

sordu

             

кс(ын)

kş(ın)

oku(mak)

каст

kaşt

okudu

             

тх(ын)

tx(ın)

u(mak)

тахт

taxt

utu

             

сй(ын)

şy(ın)

hasta ol(mak)

сад

cad

hasta oldu

 

 

a  dan   ye dnşm.

 

мбар

(ын)

mbar

(ın)

anla

(mak)

мбрст

mbrşt

anladı

             

ййаф

(ын)

yyaf

(ın)

yetiş

(mak)

ййфт

yyft

yetişdi

             

араз

(ын)

araj

(ın)

dzenle

(mek)

арзт

arjt

dzenledi

             

внал

(ын)

vnal

(ın)

elle

(mek)

внлд

vnld 

elledi

             

саф

(ын)

şaf

(ın)

kayıp et(mek)

сфт

şft

kayıp etti

 

 

  den  o ya dnşm.

 

кн(ын)

kn(ın)

yap(mak)

конд 

kond

yapıldı

 

 

и-i  den  ы-ı ya dnşm.

 

фид(ын)

fid(ın)

de(mek)

фыст

fışt

dedi

             

рвит(ын)

rvit(ın)

gnder(mek)

рвыст

rvışt

gnderdi

 

 

у-u den  уы- veya ы-ı ya dnşm.

 

кус(ын)

kuş(ın)

alış(mak)

куыст

kşt

alışdı

             

кур(ын)

kur(ın)

iste(mek)

куырд

krd

istedi

             

кув(ын)

kuv(ın)

yakar(mak)

куывд

kvd

yakardı

             

дзур(ын)

zur(ın)

konuş(mak)

дзырд

zırd

konuştu

             

агур(ын)

agur(ın)

ara(mak)

агуырд

agrd

aradı

                       
 

aу-au  dan ы-ı ya dnşm.

 

стау

(ын)

ştau

(ın) 

v

(mek)

стыд

ştıd

vd

             

рвдау

(ын)

rvdau

(ın)

avut

(mak)

рвдыд

rvdıd

avuttu

(okşadı)

             

ардау

(ын)

ardau

(ın)

fitnele

(mek)

ардыд

ardı

fitneledi

 

 

у-u  den  ы-ı veya  yы- ya dnşm.

 

цу(ын)

sy(ın) 

git(mek)

цыд 

sıd

gitti

             

ку(ын)

ky(ın)

ağla(mak)

куыд

kd

ağladı

 

 

о  den ы-ı veya yы- ya dnşm.

 

зон(ын)

jon(ın)

bil(mek)

зынд

jınd

bildi

             

хон(ын)

xon(ın)

ağır(mak)

хуынд

xnd

ağırdı

(davet etti)

             

амон(ын)

amon(ın)

ğren

(ğret)

(mek)

амынд

amınd

ğretti

 

 

нй-ny   dan  а ya dnşm.

 

ст(ын) 

şt(ın)

kalk(mak)

стад

ştad

kalkdı

             

сс(ын) 

şş(ın)

iğne(mek)

ссад

şşad

iğnedi

             

хс(ын)

xş(ın)

yıka(mak) 

хсад

ad

yıkadı

 

 

Aşağıdaki fiilleri gemiş zamana dnştrelim

 

комын

komın

istemek

................... ................... ...................
           

фтауын

ftauın

eklemek

................... ................... ...................
           

арауын

arauın 

kavurmak

................... ................... ...................
           

мбулын

mbulın

yenmek

................... ................... ...................
           

сурын

şurın

kovmak

(uurmak)

................... ................... ...................
           

здухын 

jduxın

bkmek

(kıvırmak)

................... ................... ...................
           

хилын  

xilın

tırmanmak

(srnmek)

................... ................... ...................
           

ризын

rijın

titremek

................... ................... ...................
           

хизын

xijın

inmek

................... ................... ...................
           

фсадын

fşadın

doymak

................... ................... ...................
           

трын

terın

kovmak

(srmek)

................... ................... ...................
           

сттын

şttın

kırmak

................... ................... ...................
           

крдын

krdın

bimek

(kesmek)

................... ................... ...................
...................
1.Ders      2.Ders      3.Ders      4.Ders      5.Ders      6.Ders      7.Ders      8.Ders      9.Ders      10.Ders      11.Ders
...................
........................................................................................................................................................................