DERS -8
MAMŞIRATI İrme Ö. Temurlenk

...................

Ses bilgisi (Fonetik)

“
к-k, къ-kh, х-x, хъ-q” ile başlayan aşağıda ki benzer sözcüklerin ses ayrımına dikkat edelim.

 

кус k çalış
     
къус kh fincan (kupa, kase)
     
хус x kuru
     
хъус q dinle (kulak)

 

 

Aşağıdaki harf bileşenlerini okuyalım.

 

ка-ka къа-kha ха-xa хъа-qa ко-ko къо-kho
хо-xo хъо-qo ку-ku къу-khu ху-xu хъу-qu

 

 

Aşağıdaki sözcükleri okuyalım ve ezber fişleri oluşturalım.

 

 

кард  kard bıçak
   
къах khax ayak
   
къух khux el
   
хур xur güneş
   
хъæд qed  orman
   
хъæу qæu köy

 

 

Aşağıdaki sözcükleri okuyalım ve "к-k, къ-kh, х-x, хъ-q" harflerini sözcük ikilisinde karşılaştıralım.

 

кус kuş çalış
къусус khuş fincan(kupa)
     
кæд kæd ne zaman
хъæд qæd  orman
     
хусу xuş kuru
хъус quş kulak(dinle)
     
куыд kuıd nasıl
хъуыд quıd gerekli
     
хæр xær ye
хъæр qær ses(bağırtı)
     
кæм kæm nerde
къæм  khæm kıl
     
хуыр xuır güneş
хъуыр quır boğaz
     
ком kom vadi(boğaz)
хъом qom açık

 

 

Dil bilgisi (Gramer)

 

Bir kısım fiiller geçmiş zamanda ünsüz harf değişikliğine uğrarlar. Aşağıdaki örneklere dikkat edelim.

 

“д-d, т-t, тт-tt, нд-nd, нт-nt” den “ст-şt” ye değişim.

 

кæрд(ын) kærd(ın) biç(kes)(mek)
карст karşt biçdi(kesdi, dilimledi)
     
æрвит(ын) ærvit(ın) gönder(mek)
æрвыст ærvışt gönderdi
     
бæтт(ын) tt(ın) bağla(mak)
баст başt bağla
     
ссæнд(ын)  şşænd(ın) çiğne(mek)
ссæст şşæşt çiğnedi
     
змæнт(ын) jmænt(ın) karıştır(mak)
змæст jmæşt karıştır

 

 

“дз-z, ц-s, ндз-nz, нц-ns”  den  “ гъд-ğd” ye değişim.

 

лидз(ын) liz(ın) kaç(mak)
лыгъд ğd kaç(firar etti)
     
судз(ын) şuz(ın) yan(mak)
сыгъд şığd yan
     
дуц(ын) dus(ın) sağ(mak)
дыгъд ğd sağ
     
ауындз(ын) auınz(ın) as(mak)
ауыгъд auığd as
     
хынц(ын) ns(ın) hesap et(mek) 
хыгъд  ğd   hesap etti

 

 

Bir kısım fiillerin geçmiş zamanda sözcüğünün sonuna “-ст –şt” eki eklenir. Aşağıdaki örnekleri inceleyelim.

 

æмбар(ын) æmbar(ın) anla (mak)
æмбæрст  æmbærşt anla
     
æвзар(ын) ævjar(ın) seç(ayıkla)(mak)
æвзæрст ævjærşt  seçti (ayıkla)
     
бар(ын) bar(ın)  ölç (tart) (mak)
барст barşt ölç (tart)
     
æндзар(ын) ænzar(ın) yak (mak)
æндзæрст ænzærşt  yak
     
хой(ын) xoy(ın) vur (mak)
хост   xoşt  vurdu

 

 

Bir kısım fiiller geçmiş zamanda sözcüğünün sonuna “-ыд -ıd” eki alır. Aşağıdaki örnekleri inceleyelim.

 

каф(ын)  kaf(ın) dans et(mek)
кафыд kafıd dans etti
     
зар(ын) jar(ın) şarkı söyle(mek)
зарыд jarıd  şarkı söyledi
     
лæуу(ын) læuu(ın) dur(mak) 
лæууыд læuuıd durdu
     
хъаз(ын) qaj(ın) oyna(mak)
хъазыд  qajıd  oyna

 

 

Bir kısım fiillerin geçmiş zamanda sözcüğün sonunda ki “н-n, м-m” harfleri “-д -d” harfine dönüşür. Aşağıdaki örnekleri inceleyelim.

 

æвгæн(ын) ævgæn(ın) yükle(mek)
æвгæд ævgæd yükledi
     
æлхæн(ын) ælxæn(ın)  satın al(mak)
æлхæд ælxæd satın al
     
æхгæн(ын) æxgæn(ın) kilitle(mek) 
æхгæд æxgæd kilitledi
     
нæм(ын) næm(ın) döv(dayak at)(mek)
над nad döv(dayak at)
     
уром(ын) urom(ın) durdur(mak)
урæд  uræd  durdurdu
...................
1.Ders      2.Ders      3.Ders      4.Ders      5.Ders      6.Ders      7.Ders      8.Ders      9.Ders      10.Ders      11.Ders
...................
........................................................................................................................................................................