MEŞFEŞ’U NECDET’İN KİTABININ DEĞERLENDİRMESİ

Cemal Oğlu Bijo Boris

Bugün, seçkin Adıge eğitimci Ömer Bersey hakkında yazılan bir kitabın tanıtımına adanmış etkinliğe katılmaktan memnuniyet duyuyorum.

Umar Bersey’nin adı, Adıge edebiyatının ve ötesinin tarihiyle ayrılmaz bir şekilde bağlantılıdır; onun adı olmadan hem tarihimiz hem de kültürümüz eksik kalırdı. ABC kitabının yayınlanmasının Adıge edebiyatının bir kutlaması haline gelmesi de oldukça yerindedir. Bu etkinliğin her yıl daha fazla ilgi görmesi ve Adıge halkının, nerede yaşarlarsa yaşasınlar, aydınlatıcımızı minnetle hatırlaması sevindirici. Adıge araştırmaları alanına gelince, Ömer Bersay’ın hayatına ve çalışmalarına adanmış yayınların listesi etkileyici; hepsini listelemek epey zaman alırdı. Bugünkü etkinlik, bu konu üzerine yeni bir çalışmaya adanmıştır; bu çalışma, güvenle söyleyebilirim ki, en önemli, ayrıntılı ve güvenilir araştırmalardan biri haline gelmiştir ve yazarı, Adıge (Çerkes) milli hareketinin tanınmış bir aktivisti, büyük harfle yazılmış bir vatansever olan Meshfesh’u Nejdet – Kabardtece adıyla Meshxuef’ Nejdet diyeceğim – büyük övgüyü hak etmektedir.

Najdet kitap için yazdığı son sözde şöyle diyor: Sə sıyəzəqu, au siɣəʂə lʷaɣuə igʷuazər lʷəpkʼ guɣə lʷaɣər arı. (Ben doktorum ama benim kılavuzum ulusal amaçtır.) Biz böyle kişilere lʷəpkʼəpsə deriz(ulus sever): Nazdet’in böyle biri olması, Adığeler için faydalı diğer önemli işlerle birlikte, bugün tartışılan kitabın ortaya çıkmasına yol açtı. Yazarın kendisi bu yayına götüren yolu ayrıntılı olarak anlatıyor, daha iyi söyleyemezsiniz. Onun için yol gösterici bir yıldız olan bir düşünceye adını vereceğim – Adıgebze, Adyge’lerin varlığının varlığına dayandığı güçlü bir temeldir. Aynı fikirin Umar Bersey’i ilk Adıge rehberini derlemesine ve bu dili bir eğitim kurumunda öğretmeye yönelttiğinden eminim.

Çerkesya’nın kolonizatörlerinin halkını aydınlatmakla ilgilendiğini düşünmüyorum, hele ki kendi dillerinde eğitim vermek gibi bir niyetleri olmadığı kesin, ama diğer yandan, Rusya’da ilerici insanlar da vardı ve onların desteğiyle, Stavropol lisesinde Umar, Adige liselilerini kendi dillerinde eğitme programını uygulayabildi. Bersey’in ilk biyograflarından biri olan Daut Ashhamaf’a göre, Umar’ın faaliyetleri sadece Batı Adige temelli alfabenizle sınırlı değildi. . O, Kafkasbilimci Petr Uslar ve ünlü Kabardey eğitimci Kazi Atazukin ile birlikte Doğu Adigeleri – Kabardeyler için de alfabe hazırladı, ayrıca birkaç Rusça yayını kendi diline çevirdi. Kazi Atazukin, Berseyev’in İlk Alfabe Kitabı hakkında şöyle dedi: «Berseyev’in Alfabe Kitabı mükemmel hazırlanmış, her açıdan dilin gereksinimlerini karşılıyor».

Bu gerçeklerin üzerinde boşuna durmuyorum: Şüphesiz Berse’nin en önemli eseri olan Alfabe ile birlikte, gelecekte buna da daha fazla dikkat etmek gerekir.

Başlangıç kitabına geri dönersek, daha önce belirttiğim gibi, bu göz ardı edilmedi; Nejdet saygıyla, eserinin analizine ve yüceltilmesine bir şekilde katkıda bulunan herkesin adını anıyor. Açık ki, önceki çalışmalarını titizlikle incelemiş ve bu konuyu ele alırken onların üzerine dayanan, ama aynı zamanda birçok yönden farklı kendi yaklaşım sistemini geliştirmiştir. Hemen itiraf edeyim ki, Meshxuef’’in aksine, Bersey’i, Harfler Kitabı’nın yazarı olarak, sadece Hatali Urusov üzerinden tanıyordum, bu yüzden yeniliklerini tüm ayrıntılarıyla değerlendirebilmem pek mümkün değil. Sadece tartışılan kitaptan bana etki edenleri ifade edeceğim.

Her şeyden önce, derler ya, insanı kıyafetine göre karşılar, aklına göre uğurlarlar. Bu durumda kıyafet, yayımlanan eserin yayınevi ve matbaa açısından sunumu anlamına geliyor. Kitapta deşifre edilmesinin yanı sıra Bersey’in kendi çalışmasının aslının neredeyse birebir yeniden verilmiş olmasından memnuniyet duyuyorum. Ayrıca güzel bir kapak, renkli illüstrasyonlar, kaliteli kağıt – Nejdet kitabın, adamına layık bir şekilde görünmesi için her şeyi yapmış.

Orijinalin kopyası ve çözümlemenin yan-yana yer almasını başarılı buluyorum – meraklı biri bunun sayesinde Bersey  yazı sistemini anlamaya çalışmaya başlayacaktır.

Məşxuef haklı olarak transkripsiyona başvuruyor, yani Alfabe’de yazılana mümkün olduğunca yaklaşmaya çalışıyor.

Transkripsiyonlu metinlerde, günümüz dilinde ses açısından biraz farklı telaffuz edilen veya tamamen dilde kaybolmuş olan kelimeler kalın yazı ile vurgulanmıştır. Dilin gelişim tarihini merak edenler için bu ek, bir yardımcı materyaldir.

Transkripsiyonun dayandığı prensipleri ayrı bir makalede sıralıyor, bunlar tamamen mantıklı ve akla uygun; bana göre okuyucuda herhangi bir zorluk yaratmıyor: kolay ve hızlı bir şekilde öğreniliyor. Yazar bir adım daha atıyor: Berseyev metinlerinde geçen tüm kelimelerin listesini sözlük biçiminde veriyor ve burada değişime uğramış kelimelere modern biçimlerini veya eğer artık arkaik hale gelmişlerse yerine geçecek kelimeleri ekliyor.

Transkripsiyon bölümü oldukça kapsamlı, burada yazar yazı sistemimizin birçok yönüne değiniyor. Bugünkü etkinliğin ana teması Umar Bersey’in Alfabe Kitabı olduğu için, yalnızca Bersey alfabesiyle ilgili kısmına değineceğim. Daha önce de bu konu hakkında çok şey söylenmişti, buna rağmen Meshxuef’ burada da katkısını sağlayabildi; bunun nedeni, Bersey’in dayandığı Doğu ülkelerinin yazı sistemlerini daha derinlemesine bilmesiydi. Görünüşe göre, Nejdet, Umar Bersey’in Adige diline bazı ‘yabancı’ işaretleri uyarlarken izlediği mantığı kavrayabilmiş; yazarın çıkarımları beni bu konuda ikna etti.

Bir sonraki aşamada Meshhuéf, Umar Bersey tarafından yapılan Adığe dili derslerinin hazırlanmasını analiz ediyor. Bilindiği gibi Bersey kendi zamanına göre iyi bir eğitim almıştı, ancak Stavropol Gimnazyumu öncesinde öğretmenlik, hele ki Adığe dili öğretimi deneyimi var mıydı? Muhtemelen hayır. Görünüşe göre bu konuda bir öncüydü. Elbette diğer milletlerin, yazılı bir dil sahibi olanların – Ruslar, Araplar, Türkler, Fransızlar gibi – nasıl yaptıklarına bakıyordu. Ama onların deneyimi sayesinde karşı karşıya olduğu problemi çözmek pek mümkün gözükmüyordu. O dönemde var olan durumu ve buna bağlı olarak Umar Najdet’in aşmak zorunda olduğu zorlukları anlayarak, detaylı bir şekilde, adım adım açıklıyor.

Elbette, günümüz pedagojisi ve Adige çalışmaları açısından eleştirebileceğimiz noktalar bulunabilir, bu şaşırtıcı değil; ancak şaşırtıcı olan, bugün bile Umar Berse’nin eserlerinden örnek alınacak, taklit edilecek şeylerin bulunması! Bu, onun ne kadar yetenekli ve sıradışı bir insan olduğunun kanıtı değil midir! İşte Nacdet Meşhuéf’in okuyucuya aktarmak istediği düşünce budur – tüm kitap boyunca bu olağanüstü insanla gurur duyduğunu hissedersiniz.

Bu iki kişiyi özellikle birbirine yaklaştıran, mecazi anlamda onları akraba kılan şey, XIX. yüzyılın ortalarında Bersey’in, meğer Adige dilinde sözde ikili sesleri (diftongları) fark ettiği gerçeğiydi; bu ikili seslerin özünü Neжdet yıllarca bize anlatmaya çalıştı. Ve bu, Bersee’in tek buluşu değil – tüm başarılarından kitapta sonuç bölümünde bahsediliyor. Neжdet burada üzüntüyle yazıyor ki, eğer biz onun tüm buluşlarına dikkatle eğilseydik, yazımızdaki sorunların sayısı çok daha az olacaktı. Neжdet’in kitabının, hepimizin Umar Bersei ve diğer aydınlatıcılarımızın eserlerine daha dikkatle yaklaşmamıza yol açmasını umuyorum. Sanırım, hatta eminim ki, Nejdet Mэshxuef’ çalışmalarında asıl hedef olarak bunu belirlemiştir. Kendisine çok teşekkürler! Tхьэм уiгъэпсэу, Нэждэт!

 

Бижоев Б.Ч.

Новый шаг в Берсееведении

(Рецензия на книгу Н. Мешвеза)

Мне приятно принимать участие в сегодняшнем мероприятии, посвященном выходу в свет книги о выдающемся адыгском просветителе Умаре Берсей.

Имя Умара Берсея неотъемлемо от истории адыгской письменности и не только – без этого имени и история, и культура наша была бы неполной. Вполне обоснованно праздником адыгской письменности стала дата выхода в свет его Букваря. Отрадно, что с каждым годом придают все больше внимания этому событию, соответственно адыги, где бы они не жили, вспоминают с благодарностью нашего просветителя. Что же касается науки адыговедения, список публикаций, посвященных жизни и деятельности Умара Берсея, солиден, одно их перечисление заняло бы немало времени. Сегодняшнее мероприятие посвящено новой работе по этой теме, которая, я уверенно говорю об этом, стала одной из наиболее значимых, подробных и достоверных исследований, и ее автор, широко известный активный деятель адыгского (черкесского) национального движения, патриот с большой буквы Мешвез Недждет – я назову его по-кабардински – МэшхуэфI Нэждэт – заслуживает высокой похвалы.

В послесловии к книге Наждет пишет: Сэ сыIэзакIу, ау сигъэшIэ лъагъуэ игъуазэр лъэпкъ гугъэ лъагэр ары. Про таких мы говорим лъэпкъыпсэ: именно то, что Наждет является таковым, привело его, наряду с другими важными делами, полезными для адыгов, к созданию обсуждаемой сегодня книги. Автор сам подробно описывает тот путь, который привел его к этому изданию, лучше не скажешь. Назову одну мысль, которая явилась для него путеводной звездой – адыгэбзэ – это тот мощный фундамент, от наличия которого зависит существование самих адыгов. Уверен та же мысль привела в свое время Умара Берсея к составлению первого адыгского букваря и к обучению этому языку в учебном заведении.

Не думаю, что колонизаторы Черкесии были заинтересованы в просвещении ее населения, тем более на их родном языке, но, с другой  стороны, в России были и прогрессивные люди, при поддержке таких в Ставропольской гимназии Умар смог внедрить в программу обучение адыгских гимназистов родному языку. По свидетельству одного из первых биографов Берсея – Даута Ашхамафа, деятельность Умара – это не только его букварь, основанный на западноадыгской основе. Он вместе с кавказоведом Петром Усларом и известным кабардинским просветителем Кази Атажукиным составлял алфавит и для восточных адыгов – кабардинцев, также он перевел на родной язык несколько русских изданий. Кази Атажукин так отозвался о Букваре Берсея: «Азбука Берсея великолепно составлена, она во всех отношениях соответствует требованиям языка».

Я не зря останавливаюсь на этих фактах: наряду с Букварем, который, несомненно, является его главным трудом Берсея, надо бы и названным уделить больше внимания в будущем.

Возвращаясь к Букварю, как я уже отметил, он без внимания не остался, Наждет с уважением называет имена всех, кто в той или иной степени приложил руку к его анализу и возвеличиванию. Понятно, что он тщательно изучал труды своих предшественников, при этом у него выработалась своя система подхода к данной теме, опирающаяся на них и в то же время отличающаяся во-многом. Я сразу признаюсь, что в отличие от МэшхуэфI, до него Берсея, как автора Букваря, я знал только по Хатали Урусову, поэтому вряд ли смогу во всех нюансах оценить его новшества. Просто выскажу то, что произвело на меня впечатление от обсуждаемой книги.

Во-первых, как говорится, встречают по одежде, а провожают по уму. В данном случае одеждой является само издание как издательско-типографское исполнение. Мне импонирует тот факт, что наряду с расшифровкой в книге фактически воспроизведен в первоначальном виде сам труд Берсея, далее красивая обложка, цветные иллюстрации, качественная бумага – Наждет сделал все для того, чтобы книга выглядела достойной того человека, которому она посвящена.

Считаю удачным расположение рядом с расшифровкой и копии оригинала – любопытного это подведет к тому, что он начнет пытаться разобраться в системе письма Берсея.

Обоснованно МэшхуэфI прибегает к транскрипции, т.е. старается максимально приблизиться к тому, что написано в Букваре.

В транскрипционных текстах жирным шрифтом выделены те слова, которые в современном языке звучат несколько по-иному фонетически или же вовсе исчезли из языка. Для тех, кто интересуется историей развития языка, это дополнительный вспомогательный материал.

Принципы, на которых основана транскрипция, он перечисляет в отдельной статье, они вполне обоснованны и логичны и, на мой взгляд, не вызывают затруднений у читателя: их легко и быстро усваиваешь. Автор предпринял еще один шаг: он в виде словаря дает список всех слов, встречающихся в Берсеевских текстах, и здесь он к тем словам, которые претерпели изменения, приписывает их современную форму или же замену, если те уже стали архаизмами.

Раздел о транскрипции довольно пространен, здесь автор затрагивает многие стороны нашей письменной системы. Поскольку главная тема сегодняшнего мероприятия – это Букварь Умара Берсея, я остановлюсь только на той его части, где конкретно сказано об алфавите Берсея. О нем и ранее сказано было много, тем не менее и здесь МэшхуэфIу удалось внести свою лепту, благодаря тому, что он глубже знаком с письменными системами восточных стран, на которых Берсей опирался. Мне представляется, Наждет сумел вникнуть в ту логику, которой следовал Умар Берсей, когда он приспосабливал к адыгскому языку те или иные «чужеродные» знаки – рассуждения автора убедили меня в этом.

Следующим этапом МэшхуэфI анализирует построение уроков адыгского языка Умаром Берсеем. Известно, что Берсей получил хорошее образование для своего времени, но был ли у него до Ставропольской гимназии опыт преподавания, тем более обучения адыгскому языку? Скорее всего нет. Получается он был первооткрывателем в этом деле. Понятно, что он оглядывался на то, как это делают другие народы, имеющие свою письменность – это те же русские, арабы, тюрки, французы. Но вряд ли за счет их опыта можно было решить стоявшую перед ним задачу. С пониманием существовавшей тогда ситуации и, соответственно, трудностей, которые пришлось преодолевать Умару Наждет, детально, шаг за шагом

Конечно, с позиции сегодняшних достижений педагогики и адыговедения можно найти к чему придраться, это не удивительно, а удивительно то, что даже сегодня есть что позаимствовать, чему подражать у Умара Берсея! Не это ли свидетельство тому, каким он обладал талантом, каким он неординарным человеком был! Именно эту мысль хочет донести до читателя Наждет МэшхуэфI – по всей книге просачивается его гордость этим выдающимся человеком.

Особенно сблизило этих двух личностей, что, образно говоря, породнило их – это то обстоятельство, что уже в середине XIX века Берсей, оказывается, уловил в адыгском языке так называемые дифтонги, суть которых Наждет пытается донести до нас долгие годы. И это далеко не единственное открытие Берсея – обо всех его заслугах сказано в заключительной части книги. Как с болью пишет здесь Наждет, если бы мы внимательно вникли во все его достижения, это намного сократило количество проблем нашей письменности. Очень надеюсь, что книга Наждета послужит толчком тому, что мы все более внимательно отнесемся к творениям Умара Берсея и других наших просветителей. Думаю, даже уверен, что Наждэт МэшхуэфI главной целью своего труда обозначил именно это. Спасибо большое ему! Тхьэм уигъэпсэу, Нэждэт!