...................
...................

ÇERKES HALKININ ETNO-HİSTORİK SÖZLÜĞÜ

Dr. Batıray Özbek Yedic

                         
...................
 
...................
......

A     B     C     Ç     D     E     F     G     H     I    

 
İ     J      K     L    
M
   N    O    Ö     P     Q     R    

S    Ş      T    Tl
    U     V     W    X    Y     Z

.

Notlar:
1) Terimlerin çeşitli dillerde yazılışları /  işareti ile ayrılmıştır Adige/Adghe vs. gibi
2) Sözcüklerin yazılışında Latin ve Kiril harfleri kullanılmış ve .-  işareti ile ayrılmıştır. Adige-Адыгэ
3) Yabancı kaynaklı sözcüklerin Türkçe okunuşları parantez içinde yazılmıştır; Schapsugh (Şapsuğ)
4) Kesme işaretinin alfabetik sıralamada önem verilmemiştir.
 

 

İdam, Adige toplumunun geleneklerindeki ceza kanunlarında, idam ya da kafasını kesme kararları yoktu. Kişiler üç şekilde cezalandırılırdı. 1. Hırsızlık olduysa çaldığı malın karşılamak. Eğer ölüm olayı olduysa halk meclisinin kararı doğrultusunda; a) Mal mülk ödenerek karşı taraf razı edilir. b)Tüm ailesiyle birlikte köyünü terk etmek zorunda bırakılırdı c) İşlenen suç çok ağırsa örneğin katillik gibi, köle olarak yurt dışına satılırdı. Günümüzde insan hakları dernekleri, demokrasinin beşiği sayılan Avrupa'da halen ölüm kararlarının kaldırılması için mücadele ederken, Adige toplumu bu  insan haklarını çoktan tatbik etmekteydi. 


İslam, Adige halklarının İslamiyet'i kabul etmesi değişik yıllarda ve kanallarla olmuştur. İlk olarak İslamiyet dinine geçenler Kabardey Adigeleri olmuştur. Kabardey soyluları 15. yy’dan itibaren Kırım Hanlığının baskılarıyla  İslam dinini benimsemeye başlarlar. Kabardey soyluları başlangıçta halka İslam dinini yasaklamışlardır. Kırım hanları ve Dağıstan beylerinin baskılarına ve vergilerine dayanamayan Kabardey beyleri Ruslardan yardım isterler. Temryuku'un kızı Goşenay Korkunç İvan'la evlenir ve Maria adıyla vaftiz edilir. Temryuk halkın tekrar Hıristiyanlaşması için Moskova'dan papazlar getirtir. Böylece Bizans Ortodoks Kilisesi'nden Rus Ortodoks Kilisesi'ne geçiş yapılmış olur. İslam dini daha sonra Kırım Hanlarının askeri baskılarıyla zaman içinde bütün halk tarafından benimsense de Mezdegu yöresinde oturan Adigeler Hıristiyan dininde kalmışlar ve halen de Hıristiyandırlar.

Batı Adigeleri de İslam diniyle 1770 tarihinden sonra yakından ilgilenir olmuşlardır. Askeri ve ekonomik gücü azalan Osmanlılar, yeni ve dinamik devamlı toprak kazanan ve imparatorluğunun Romanya sınırlarını zorlayan ve gün geçtikçe başarı sağlayan Çarlık Rusya'sına karşı kendine denge ve rahatlama sağlayabilecek bir cephe açmak gerekliliğine varan Babı-Ali Çerkesya’yı bu iş için elverişli bulur. Gürcü asıllı bir paşa olan Ferah Ali Paşa'yı görevli olarak Çerkesya'ya gönderir. Dinden ziyade politik amaçlı misyonlaştırma hareketi, Osmanlı lehine çok iyi, Ruslar ve bilhassa Çerkesler için çok kötü çekilmiş bir piyondu. Adigeler için yok olmanın edilmenin başlangıcı olmuştur. Çünkü Osmanlı tehlikesini gören Ruslar ikinci bir Osmanlı cephesinin açılmaması hele hele sağlam ayaklar üstüne basmasının kendi aleyhlerine olduğunun çok iyi bilincindeydiler. Neticede de yavaş yavaş bazen de zor kullanılarak (Muhammed Emin tarafından) Batı Adigeleri de İslam dinini benimsemeye başladılarsa da, zamanın gezginlerinin hemen hemen tümünün birleştikleri halkın büyük bir çoğunluğunun tabiat dini inançlarıyla birlikte Hıristiyan ve müslüman dini inançlarına sahip oldukları şeklindedir.

 

İsmail Efendi Konstanıqo.  İngiltere’ye Çerkesya elçisi olarak giden kişi.

 

İsole olmuş dağ halkları, Fr. Müller tarafından ortaya atılmış bir hipotezdir. Ona göre Kafkas halkları ve dilleri diğer halk, dil ve kültürlerden coğrafi yapıları nedeniyle izole kalmıştır ve hiç bir guruba da dahil edilememektedir.

 
A     B     C     Ç     D     E     F     G     H     I    

 
İ     J      K     L    
M
   N    O    Ö     P     Q     R    

S    Ş      T    Tl
    U     V     W    X    Y     Z