...................
...................

ÇERKES HALKININ ETNO-HİSTORİK SÖZLÜĞÜ

Dr. Batıray Özbek Yedic

                         
...................
 
...................
......

A     B     C     Ç     D     E     F     G     H     I    

 
İ     J      K     L    
M
   N    O    Ö     P     Q     R    

S    Ş      T    Tl
    U     V     W    X    Y     Z

.

Notlar:
1) Terimlerin çeşitli dillerde yazılışları /  işareti ile ayrılmıştır Adige/Adghe vs. gibi
2) Sözcüklerin yazılışında Latin ve Kiril harfleri kullanılmış ve .-  işareti ile ayrılmıştır. Adige-Адыгэ
3) Yabancı kaynaklı sözcüklerin Türkçe okunuşları parantez içinde yazılmıştır; Schapsugh (Şapsuğ)
4) Kesme işaretinin alfabetik sıralamada önem verilmemiştir.

 

Qafe- къафэ, Adigelerin milli halk oyunlarından birisidir. Batı Adigelerince ZefakIu adı altında bilinir. Genelde karşılıklı bir çift tarafından oynanır. Qafe'nin çok çeşitli değişik dans şekilleri vardır; Qafequançe, ŞırışzefakIu gibi. Qafe genelde yavaş bir tempoyla dans edildiğinden thamatelerce oynanırken ZefakIu qafe'ye göre biraz daha hızlı oynanır. Adigeler Qafe müziğiyle atlarını terbiye ederek dans ettirdikleri de oluyordu.

 

Qale- къалэ, Kale anlamına gelir. Günümüzde kent anlamında kullanılır.

 

Qalmıkşçey- Къалмыкъщей, bkz. Ş1orey şey

 

Qame, iki yanı da keskin Adige kamasına denilir. Stücker'in (1862;43) yazdıklarına göre ''Adigelerin dinlerine göre kamalarını her zaman yanlarında  taşımak zorundadırlar. Bu nedenle İstanbul'da Sultan Abdulmecid’in (1839-1861) fermanıyla sivillerden sadece Çerkesler silah olarak Qame taşıyabiliyorlardı ', diye yazmaktadır.

 

Qame chetIe- Къамэ хэт1э, gelin alayı damadın evine yaklaşarak avluya girmeye başlayınca ev halkından bir genç kamasını çekerek gelinin önüne yere saplar. Bu anda düğün alayı yerinde çakılır kalır. Gence bir kadeh içki ile kızartılmış tavuk verilince kamasını çeker ve gelin Leğuney'e doğru yol alır.

 

Qamıl- Къамыл, uzun çoban flütüne denilir. Üstte üç deliği altta ise tek bir deliği vardır. Ön iki dişin arasına alınarak çalınır.

 

Qamlan- Къамлан, küçük kargıdan yapılma kutu, sandık.

 

Qamlıbj- Къамлыбжь, odundan yapılma içecek eşyası.

 

Qan, bkz. P1ur

 

Qancımıqo Şevay- Къанджымыкъо Шэуай, Nart efsanelerinde en ünlü kahramanlardan birisidir. Nart Qanc ile ormanlar perisi Nebğırey'in, bir başka anlatıma göre de Alıguce’nin çocuğudur. Nebğırey doğan çocuklarını yediğinden, Qanc çocuğunu çalar. Elbrus dağının buzullarının içinde saklar. Tanrılar onu korur buzulların suyunu süt olarak içer ve büyüyünce Nart ülkesine döner. Diğer bir anlatıma göre doğar doğmaz ateşle oynayabiliyor ve Setenay tarafından eğitilmiştir. Üçüncü bir anlatıma göre devlerin kızıyla evlenen Qanc’ın çocuğudur. Geleceği bilebilen, konuşabilen akıllı sadık bir atı vardı. Nart Şevay gibi akından getirdiği malları yolda rastladığı fakirlere dağıtırdı. Qancımıqo Şevay tanrılarla iyi geçinirdi. İri yarı, soğuk ve fırtınaları tınmayan ve uyuyabilen birisidir. Uyurken atı nöbet tutardı. Sawsırıko ve Nasıren onu öldürmek isteseler de, akıllı atının uyarılarına uyduğundan başaramazlar. Gurur nedir bilmeyen kahramanımız Werzemecin kızıyla evlenir.

 

Qanzerguxu-къанцергуху tahtıveriali

 

Qarden- Къардэн, Hıristiyan dininden kalma Kardinallere denilir. Bu isim günümüzde ‘klan’ adı olarak kullanılmaktadır.

 

Qarışu- Къарышъу,  Kağnı ya da at arabası ile ot ve sap çekmede kullanılan bağlamaya ve sıkıştırmaya yarayan bir araç. Kalınca yaş bir dal kıvrılarak, ovalimsi bir şekilde  üst üste getirilerek bağlanır ve kurumaya bırakılır. Kuruyunca da birbirinden ayrılmaması için çivilerle çakılır yada deriden kesilme iplerle sıkıca bağlanır.

 

Qaşç- Къащ,  Batı Adigelerinde kutsal haç.

 

Qatin- Къатин, beddua etmek.

 

Qhaşçhedese- Къхьэщхьэдэсэ, kahramanlığıyla ünlü olmuş kişilerin mezar taşlarından bir parça kırılarak eve götürülür ve saklanır. Hanede herhangi birisi hastalanırsa bu taş alınır ve her tarafı bilhassa ağrıyan yerlerine sürülür. Bu sayede hastanın iyileşeceğine ya da ağrılarının dineceğine inanılırdı.

 

Qebıps- Къэбыпс, kabak keççapı. Kalın kabuklu, Adigeler arasında 'Türk kabağı' denilen kabak alınır. Yıkandıktan sonra dört beş parçaya ayrılır ve çekirdekleri temizlenir. Geniş bir tencereye konarak et kısmı ayrılıncaya kadar kaynatılır. Daha sonra kabuğundan ayrılarak pasta haline getirilir. Sıvı kabak suyu temiz bir tülbentle süzülür. Daha önceden çok temiz yıkanmış sırlı testiye doldurulur. İçine tuz ve kırmızı biber karıştırılır. Üstüne kapağı konulduktan sonra temiz bezlerle ağzı iyice hava almayacak şekilde bağlanır. Daha sonra desti serin gün ışığı almayan bir odaya konulur ve kış mevsimine kadar beklenir. Kışın testiden alınarak bal ve benzeri tatlı  maddeler eklenerek içilir ya da sos olarak kullanılır.

 

Qeğeğeştah- къэгъэгъэштахь, yedi mayıs gününü Adigelerde kadınların bayram günü olarak kutlarlardı. O gün genç kızlar kırlara çıkarlar, çiçek toplarlar ve bir birlerine hediye ederlerdi

 

Qe Iane, къэ 1энэ, cenaze gömüldükten sonra beraber yenen yemek.

 

Qenğebıtl - Къэнгъэбылъ/Кукунгъэбылъ

 

QeraptzI- Къэрапц1, Nart efsanelerinde Nart Chımışıqo Peterez'in atının adıdır.

 

Qerkes (Kerkes), Prusya İmparatoru'nun oğlu Prens Albrecht von Preusen'in (;357) yazdıklarına göre "Kafkaslarda her cesur ve korkusuz insana Qerkes  Denilmektedir."

 

Qerkesse sözcüğü Tscherkesag'tan (Çerkessag) türetilmiştir ve eski Çerkesçe'de Kartal (Jenkins 1967; 186) anlamına gelir, diye yazmaktadır.

 

Qeşçen- къэщэн, 1. erkek için evlenmek. 2. erkeğin flört ettiği genç kız.

 

Quac- къуадж , köy, çıle- чылэ de denilir.

 

Qob- Къоб. Danışma Meclisi.

 

Qochu van- Къохъу уан, erkek domuza konan eğer.

 

Qodes- къодэс, balık görünümünde, denizlere hükmeden bir Adige doğa tanrısı. Denizlerin taşmasını önleyen tanrı.

 

Qoedz- Къодз, doğu Adigelerinde var olan bir gelenekti. Pşılar en büyük pşıyı seçtikten sonra, halktan da danışman olarak bir temsilci seçerlerdi. İşte buna Q. denilir ve pşı karar almadan önce Qoedzla konu hakkında fikir birliğine varmış olması gerekmektedir.

 

Qoydane- Къойданэ, Nart efsanelerinde bir toponomik isimdir.

 

Quace def- Къуаджэ дэф, Adige halk yargılarında ölüm cezası verilmezdi. İşlenen en ağır suç olunca verilen en ağır kararlardan birisi de suçu sabit görülen  kimsenin, kendisine tanınan bir  zaman içinde köyünü terk ederek çok uzakta bir yerde yerleşmesidir. Bunun karşılığında davacı her  türlü kan davasında vazgeçerdi Avrupa'nın daha düne kadar reform ve medeniyetin örneği olarak gösterdikleri ' idam kararlarını kaldırmaları ', görüldüğü gibi Adige halk gelenek ve kanunlarında yeri olan ve uygulanan bir kanun maddesidir.

 

Quace/Kwadsche, köy

 

Quafe, sandal, mavna

 

Qucır- Къуджыр, bakımsız kendi başına bırakılmış bahçe.

 

Qultıbğu- Къултыбгъу, Nart efsanelerinde bir Nart. bkz. Adıyıf

 

Qumal- Къумал, hain, halkını vatanını satan, ihanet eden.

 

Qunan- Къунан, iki üç yaşına girmiş olan tay.  

 

Qundıpsıv- Къундыпсыу, Adigelerin sütü kışa hazırlayarak konserve etme şekillerinden birisidir. Q. Adige kabilelerinde çok çeşitli yöntemlerle yapılmaktadır.  Önce sütten Adige peyniri yapılır. Peynir suları derin bir tencereye konur. Temiz üç adet çakıl taşı büyüklüğünde taşlar içine konulur, tencerede bir bardak kadar su kalıncaya kadar durmadan kaynatılarak maya yapılır ve üstü kapatılarak soğumaya bırakılır. Başka bir tencerede süt kaynatılır ve o da soğumaya bırakılır, temiz yıkanmış ve iyice kurulanmış içi sırlı testiye doldurulur. İçine bir bardak dolusu Qundıpsıv mayası dökülür, biraz da tuz eklenir ve karıştırılarak kapağı konarak çok temiz bezle hava almayacak şekilde bağlanır. Aradan bir gün geçince içilmeye hazırdır. Durdukça ekşileşir. Serin, gün ışığından uzak bir yerde muhafaza etmek gerekmektedir. Devamlı olarak, taze kaynatılmış ve soğutulmuş süt ilave edilir. İçinden Qundıpsıv alınırken çok temiz kepçeyle almak gerekir,  yoksa hemen bozulur. Durdukça çok ekşidiğinden ya süte karıştırılarak ya da suyla karıştırılarak içilir. Mamırse ve suda kaynatılmış kabakla yenilir. Qundıpsıv kaynatmakla sonbaharda beklenmeyen soğukların birbirine ilgisi olduğunu ima etmek için " kim  Qundıpsıv kaynattı?" denilir. Qundıpsıv Adige kabilelerinde çeşitli şekillerde hazırlanmaktadır. Uzunuyayla'da yaşayan Adigeler şu şekilde hazırlıyorlar; meşe fıçısına yoğurt doldurulur. Üstüne temiz bey konulur hava almayacak şekilde bağlanır. Alttan suyunun akacağı bir delik bırakılır. Üstten bir ağırlık konulur ve suyu yavaş çıkar. Hiç suyu kalmayınca Qundıpsıv hazırdır.

 

Qunvıd- Къунуыд, Nart Aşemez ile başkalarının dedikodusuyla ikili mücadeleye girerek sonunda her ikisi birden hayatlarını yitirirler.

 

Quramıbıy- Къурамбый, un, tereyağı ve baldan yapılma kuru pasta.

 

Qureyşı- Къурейшы, Muhammed peygamberin kabilesinin adı. Kabardey'de Verqler kendilerine Qureyşı derlerdi. Bu tanımla kendilerini hem halktan tecrit etmek istemişler hem de kendilerini halka benimsetmek istemişlerdir. İslam dinini kendilerine layık görerek halka yasaklamaları da bu tanımın altında yatmaktadır.

 

Qurıt-къурыт. Peynirin suyu kaynatılır kalın kıvamına gelinceye kadar. Bu suya kaymak ve peynir ilave edilerek hamur yapılır. Hamurlardan orta büyüklükte toplar yapılır ve kurumaya bırakılır. Kuruduktan sonra yenilir.

 

Quşha- къушхьэ, asıl alamı dağdır. Türkiye'de yaşayan Adigeler Q.  deyince 'Asetinleri' kast ederlerken Kafkasya'da yaşayan Adigeler ise 'Balkarları' kastederler.

 

Qutun- Къутын, kürkten yapılma giyim eşyalarının tümüne denilir.

 

QuytzIık, къуйц1ык, Adige masal ve hikayelerinin Kel Oğlanıdır. Bu motif çeşitli anlatım şekilleriyle masallarda işlenmektedir. Küçük boyuna rağmen devleri aklı ve zekasıyla yenilgiye uğratmaktadır.

 
A     B     C     Ç     D     E     F     G     H     I    

 
İ     J      K     L    
M
   N    O    Ö     P     Q     R    

S    Ş      T    Tl
    U     V     W    X    Y     Z