...................
...................

ÇERKES HALKININ ETNO-HİSTORİK SÖZLÜĞÜ

Dr. Batıray Özbek Yedic

                         
...................
 
...................
......

A     B     C     Ç     D     E     F     G     H     I    

 
İ     J      K     L    
M
   N    O    Ö     P     Q     R    

S    Ş      T    Tl
    U     V     W    X    Y     Z

.

Notlar:
1) Terimlerin çeşitli dillerde yazılışları /  işareti ile ayrılmıştır Adige/Adghe vs. gibi
2) Sözcüklerin yazılışında Latin ve Kiril harfleri kullanılmış ve .-  işareti ile ayrılmıştır. Adige-Адыгэ
3) Yabancı kaynaklı sözcüklerin Türkçe okunuşları parantez içinde yazılmıştır; Schapsugh (Şapsuğ)
4) Kesme işaretinin alfabetik sıralamada önem verilmemiştir.

 

Zande Şıtıcher, Adigelerin müslümanlara taktıkları tanımlamalarıdır. Dik duranlar anlamına gelmektedir. Bununla ilgili bir halk anlatımı da vardır.’Adigey'de bir zamanlar birkaç atlı ormanda giderlerken yorgun argın yatan domuz yavrusunu görürler. İçlerinden birisi hemen atından atlayarak domuz yavrusunu yakalar şu sözleri söyleyerek okşamaya başlar; ‘’Dik duranlar geldiler, sizi de, bizi de mahvettiler.’’ (Mahmut Fidan-Bidanıqo)

 

Zass Gnrl. /Sass, Liffland doğumlu alman asıllı çar hizmetinde bir generaldir. Kendisinin dediğine göre Wallenstein ailesindendir. Kuban Adigeleri ona acımasızca işlediği kıyımlardan dolayı 'deli ya da kafası delik' lakabını,  Şapsığlar ise ' sağır ve dilsiz' lakabını vermişlerdir. 1840  Kafkas cephesinin sağ kanadının komutanıydı.

 

Zeches- Зэхэс,  toplantı, kongre. Günümüzde Adigey Cumhuriyeti Parlamentosu'nun adıdır.

 

Zefak1u, bkz. Kafe'nin Batı Adigece adıdır.

 

Zek1o-Зэк1о,  Adige soylularının  akına giderek diğer kabile ya da halkları yağmalamalarına denilir.

 

Zeldav- Цэлдау, Hasta ve yaralılar için yapılan, hastanın eğlenmesi için düzenlenen bir oyunun adıdır. Mayasız hamur hazırlanarak simit şeklinde ya da çok güzel süslü bir ekmek pişirilir. Bu ekmek hasta odasına asılır, genç delikanlıların elleri arkadan bağlanır ve hem kendi etrafında döndürülür hem de sağa sola sallanır. Oyuna katılanlar dişleriyle bu ekmekten bir parça koparmaya çalışırlar. Oyunun kaidesini çok iyi bilmeyenler dudaklarını parçalarlar ya da dişlerini kırabilirler.

 

Zeigut, Zaevetha'nın yanlış anlaşılarak kağıda geçirilmesidir. Savaşanların koruyucu tanrısıdır.

 

Zek1uj ane- Зэк1уж 1анэ, bir konağa gelen konuğun geleneklere uygun bir şekilde ağırlanmaması halinde, ev sahibi yerleşim sahası yaşlılarınca oluşturulan bir mahkemeye verilir ve yargılanır. Ve ev sahibi genelde misafir için tüm herkesin katıldığı bir ziyafet vermesi karar altına alınır ve uygulanır.

 

Z1emez /Zimisse, Kara orman anlamına gelir.

 

Zey İbrahim- Цэй Ибрахьим, yazar ve dramaturg Zey İbrahim 11 Ocak 1890 yılında Şıncıye köyünde dünyaya gelir. 7 Eylül 1936 da yaşama gözlerini yumar. Yaşamı boyunca kendini Adige kültürüne adamış olan bir yazarımızdır. Adige Özerk Bölgesi'nin kurucusu olan Hakurate'nin yakın dostu ve arkadaşıdır.

 

Zeyko Şutzejıko TlIışe  bkz. Hacemıko Hacı

 

Zığo Teyçöj- Цыгъо Тэуцожь, 1855 - 26 Ocak 1940 tarihleri arasında yaşayan, okuma yazması olmayan ünlü Adige halk ozanıdır. Sözlü anlatımları derlenerek kitap halinde yayınlanmıştır.

 

Zıpch, yünü taramaya yarayan alet.

 

Zic,  Bu ad Strabo' dan bu yana antik çağ belgelerinde (XI; 2.12) Zychoi/ Zygoi/ Ptolomus: Zichia İnteriano Zigoi/ Zinnkooi/ Zychen/ Zichu/Zycchia/Sychia/Sicci/ Ziqui/Zichoi Zychides/Zicchen/Zicchi/Zecchen /Tchichenyazılış şekilleriyle ve Türk-Tatar halkları da Zikk şeklini kullanırlar. Marko Polo (IV;12) Adigelerden söz etmekte, ülkeyede Ziccia demektedir. Herberstein ise farkına varmadan 'Zychi' kelimesini 'Scithi' yaparak,  Ciarchasileri 'Scithi' yapmış, yanlış bilgilerin yayılmasına, ve Çerkeslerin 200 yıl Avrupa bilim dünyasından yok olmasına neden olmuştur. (Kaynak; Interianus, 1502, Bodenstedt 1848,  Danilewski, 1847,)

 

Zigurat, Summerlerin tapınaklarının adıdır. Bu sözcük Adige halk etimolojisine göre şöyle açıklanmaktadır. 'Zi' kendine dönüşü gösteren fiil, 'gu' kalp, gönül, 'rat/ret' vermek, yani tüm gönlünü huşu içinde vermek anlamına gelir.

 

Ziquia, 1404 de Libellus de Notatia Orbis'de adları geçmekte ve Rubrikte bu ad altında tanımaktadır.

 

Ziye-Цыйэ, Adige erkek milli giysisinin adıdır. Literatürde ''Çerkesska' 'Çerkes giysisi'' anlamına gelmekte ve Kuban-Terek Kazaklarından diğer bütün Kafkas halklarına kadar herkes bu giysiyi benimseyerek giymiştir. Çar ordusuyla  Adigelere karşı savaşan ve daxe de bulunmuş olan Prusya prensi Albrecht von Preußen kıtabında s. 45, Wagner, M. Cilt II, s. 79 giysiyi her halkın benimseyerek giydiğini ancak en çok Çerkeslere yakıştığını yazmaktadır. (Prinz Albrecht von Preußen- Reisen im Kaukasus, 1863 Wagner M. Der Kaukasus und das Land der Kosaken Leipzig, 1850)

 

Zizlan, Abchaz su perisi. Kadınlarca kutsal kabul edilir. Kadınlar evlenmeden ve doğumdan önce onu anarlar. Bebek bekleyen kadınlar tavuk ya da börek ve peynir adağını vermeden su getirmeye cesaret edemezlerdi. Bu dini merasimlerde erkekler bulunmazlar, eğer bulunursa hasta olacaklarına inanırlardı. Zizlan için yapılan gizemli dini ayinleri bilen kadınlar, doğum yapan kadınlara yardım ederlerdi.

 

Zugi/Zygoi/Zinkoi/Sundyi, Adigelerin MÖ zamanlardaki adıdır. Doğru yazılış şekli tz'uchu yani insan anlamına gelir.

 

Zurzuch,  bkz. Anapa

 

Zzimisse/Z'emez, Sudschuk Kalenin Adigece adıdır.

 

Zylchoi. Kottenkamp’ın  yazdığına göre Strabo bu sözcüğü Çerkesler için kullanmış. (Kottenkamp 1843; S125)

 

1. Literatürde çeşitli şekillerde verilen terimler (/) ile birbirinden ayrılarak yazılmıştır; Adige/Adyghe/Adige  vs. gibi.

2. Latin ve kiril harfleri ile yazılan aynı sözcükler (-) ile ayrılmıştır.

3. Almanca terimler gerekip de,  Türkçe telaffuza uyarlanınca ( )  içinde verilmiştir; Tscherkessen (Çerkessen)

4. Kelimelerin diziminde Türkçe  dizim kuralı  kullanılmıştır; a,b,c .  Çerkesce de ses sayısı çok olduğundan  bu sıralamada bazı zorluklar doğmaktadır.

5. Bu dizimde ses kesme yada duraklama işaretinin hiçbir etkisi yoktur.

6. Adige kökenli  terim ve sözcüklerde dilekti karakterine dokunulmadan dizilmiştir.

7. Kullanılan terim koyu yazılmıştır. Cümle içinde ise sadece baş harfi koyu olarak verilmiştir; Adige Kuzeybatı Kafkasya’nın otoktan halkı olan A. in çoğu Türkiye’de yaşamaktadırlar.

8. Terimler  açıklandıktan sonra parantez içinde  kaynakçaları da verilmiştir.

9. Her terimin sonunda okuyucuya kolaylık olsun düşüncesiyle tırnak içinde eğik yazıyla  kaynaklar verilmiştir.

 
A     B     C     Ç     D     E     F     G     H     I    

 
İ     J      K     L    
M
   N    O    Ö     P     Q     R    

S    Ş      T    Tl
    U     V     W    X    Y     Z